201
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS, CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA. — VENEUNT MILLE ET TRECENTIS FRANCIS SEXAGINTA ET DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE. — MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.
PATROLOGIAE TOMUS CCI.
1855
SAECULUM XII
OPERA OMNIA
JUXTA NUPERRIMAM EDITIONEM OXONIENSEM ACCEDIT
HISTORIA BELLI SACRI
CUM CONTINUATIONE INTERMISCENTUR
OPUSCULA, DIPLOMATA, EPISTOLAE
ACCURANTE J.-P. MIGNE BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE
TOMUS UNICUS
VENIT 10 FR. GALLICIS
1855
Epistolae.
Col.
17
Sermones.
151
Tractatus De schismate.
173
Carmina.
195
Historia rerum in partibus transmarinis gestarum a tempore successorum Mahumeth usque ad annum Domini MCLXXXIV.
209
Continuatio Gallica.
891
Epistolae et privilegia.
1069
Epistolae.
1383
Diplomata
1387
Testamentum.
1389
Vita S. Bernardi.
1391
Epistolae.
1391
Epistolae.
1403
Notitia
[Col. 0009A] Patria Nortmannus Arnulfus Joannis I, praedecessoris nepos, fraterque natu minor Joannis Sagiensis episcopi, cujus studio in Sagiensi schola a puero in optimis disciplinis eruditus, ac morum integritate etiam informatus, tanta probatae indolis specimina indidit, ut ejusdem ecclesiae factus sit archidiaconus regularis, quo tempore Romam profectus, canonici juris ediscendi gratia, inde tractatum de schismate orto post Honorii II papae decessum ad Gaufridum episcopum Carnotensem direxit, in quo acerrime invehitur in Girardum Encolismensem episcopum, Petri Leonis factioni adhaerentem, ita ut omnem ante actam ipsius vitam ac etiam praeclarissima quaeque facinora vehementius, ut videtur, quam verius carpat. Haec autem [Col. 0009B] scribebat circa an. 1134, seu post coronatum ab Innocentio II Lotharium imperatorem, et ante redintegratum in cathedra Pictaviensi Willelmum episcopum, quorum alterum anno 1133, alterum vero 1135 contigit. Defuncto Joanni anno 1141 successit vir admodum callidus, eloquens et litteratus, electus a clero et populo Arnulfus, cujus electioni cum obsisteret Gaufridus Andegavorum comes, pro electo cum insigni elogio scripsit Petrus venerabilis ad Innocentium papam ut ejus electionem approbaret, neque comitis Andegavensis intercessionem admitteret, quippe qui nomine appellationis vellet nequitiae suae moras lucrari, ut pastore absente, non esset qui lupo resisteret. Summo pontifici pro eodem electo adversus Gaufridum scripsit [Col. 0009C] quoque S. Bernardus epistolam 348. Horum quidem preces admisit pontifex, et Arnulfi meritissimi praesulis electionem confirmavit; sed quia absque dispositione comitis ab Hugone archiepiscopo consecratus fuerat Arnulfus, bona omnia episcopalia per duos annos et tres menses occupavit Gaufridus, pro quibus redimendis cum de suo nongentas jam libras expendisset episcopus, de licentia Innocentii [Col. 0010A] papae XVII marcas de thesauro ecclesiae assumere coactus est.
Anno 1142 pontificatus secundo, conciliavit Henricum abbatem Fiscanni cum Ricardo abbate Bernaii, qui priori obsequium denegabat. Testis fuit XIII Kal. Octobris 1143 chartae Guillelmi comitis Pontivi datae in gratiam Radulfi abbatis S. Andreae in Gouffer, praesens ejusdem ecclesiae dedicationi cum Joanne germano Sagiensi episcopo. Interfuit anno eodem translationi capitis S. Juliani apud Cenomannos. Quod in asserenda sibi recenti novi principis gratia, resarciendis ecclesiae et domus suae ruinis, necnon curandis germanorum funeribus gravius occupatus, per se ipse non potuit, per epistolam Coelestinum II post Innocentium electum summum [Col. 0010B] pontificem convenit. Scripsit quoque ei anno 1143 pro canonicis regularibus ecclesiae Sagiensis a fratre suo institutis, quos a successore impune vexatos ibidem retinere per annos 20 conatus est Arnulfus, qua de causa Romam petiit anno 1145. Circa id tempus subscripsit chartae Hugonis de Monteforti ecclesiam Sancti Imerii donantis ecclesiae Beccensi. Auri et argenti quantum potuit magna in necessitate praestitit Ludovico regi, de quo ut illi infra mensem reliquae 104 marcae argenti reddantur Sugerio abbati praecipit rex epist. 52, qui epistola 55 eidem abbati mandat ut A. praecordiali amico suo LX modios de optimo vino suo Aurelianensi dare non renuat. Ecclesias de Frevilla et Descaville inter capitulum Lexoviense et monasterium S. Salvatoris [Col. 0010C] aequaliter dividit anno 1147. Stans apud Novumburgum anno eodem Arnulfus IV ecclesias apud S. Philibertum monachis Beccensibus donavit. Scripsit ei Eugenius III VIII Idus Maii ut Beccense monasterium in his quae in dioecesi possidet non inquietaret. In transmarina expeditione, pro qua in conventu Vizeliacensi crucem acceperat anno 1146, cruce signatos comitatus est anno 1147, invitus [Col. 0011A] quidem, sed jussus ab Eugenio papa, de cujus mandato calicem aureum XXXIV unciarum ad hoc opus expendit. Eugenius autem ei et Lingonensi episcopo regimen populi christiani cum rege Jerosolymam profecturi commisit. Ipse vero Guillelmum priorem Sanctae Barbarae ecclesiae suae praefecit, qui cum a summo pontifice Autissiodori degenti excusatus fuisset, subrogatus est ei Ebroicensis episcopus Rotrocus qui episcopatus diu custos fuit. Conventui Acconensi cum Ludovico rege adfuit pro negotio terrae sanctae anno 1148. Reversus Arnulfus pacem componere sategit inter Gaufridum Andegavensem comitem et Ludovicum VII Franciae regem circa 1151. Henricus II postea rex Anglorum Lexovii 18 Maii 1152 duxit uxorem Alienoram, [Col. 0011B] quam paulo ante Ludovicus junior ob consanguinitatem dimiserat.
Anno ineunte 1153 post octavam Epiphaniae de Nonanto juxta Bajocas ad exsequias Guillelmi prioris S. Barbarae festinavit Arnulfus, iisque celebratis fratres ad eligendum successorem hortatus est, electumque Danielem regendae domui praefecit. Eodem subscripsit donatae Fontanellensibus monachis ecclesiae S. Sidonii. Interfuit anno 1154 coronationi Henrici II regis Angliae, a quo paulo post Romam cum aliis missus est pro quibusdam arduis ipsius negotiis, huicque adfuit anno 1157 confirmanti fundationem abbatiarum de Blanca-landa et de Lucerna, et judicium ferenti Cadomi in gratiam Montis S. Michaelis. Subscripsit chartae regis ejusdem pro monasterio [Col. 0011C] Beccensi, et cum Philippo Bajocensi episcopo ejusdem diplomati, donationes ecclesiae de Trentham in agro Staffordiensi confirmantis, et cum eodem ac Guillelmo Cenomannensi episcopo chartae ejusdem regis Tironensibus monachis XX marcas argenti de thesauro Wintoniensi cum Mathilde matre concedentis. Subscripsit quoque chartis Henrici II Anglorum regis pro S. Florentio Salmuriensi, pro S. Stephano Cadomensi, pro Lira, pro B. Maria de Voto apud Caesaris burgum, et pro Fontaneto. Adstitit consecrationi ecclesiae S. Juliani Cenomannensis anno 1158. Alexandro III anno 1159 recens electo per litteras congratulatus est, Alexanderque ei respondit mense Aprili 1160, et de rebus gestis in concilio Papiensi eum certiorem [Col. 0011D] fecit, et laudavit quod Henricum regem in unitate Ecclesiae catholicae tunc schismate turbatae fluctuantem stabilivisset. Interfuit anno 1162 apud Fiscannum translatis ab Henrico legato reliquiis et Richardi I et II ducum corporibus, et anno 1163 III Idus Octobr. translationi corporis S. Eduardi Angliae regis apud Westmonasterium. In synodo Turonensi anni ejusdem jussu pontificis orationem habuit, a quo per totam Northmanniam judex delegatus est pro dirimendis controversiis quas plures episcopos inter et abbates composuit. Inibi egregiam navavit operam pro Alexandro III contra Victorem pseudopontificem. Hugo Rothomagensis archiepiscopus defunctus anno 1164 Arnulfo dedicaverat [Col. 0012A] tractatum in hexameron, cujus fragmentum habes Anecdot. tom. V, col. 1001. Pro S. Thoma Cantuariensi archipraesule, qui cum Henrico Anglorum rege graves exercuit inimicitias, Arnulfus pacis componendae gratia, regem in Angliam convenit, sed frustra studuit ad pristinam concordiam utrumque revocare anno 1165, unde in vita ejusdem Thomae frequens Arnulfi fit mentio. Legenda praesertim ejus epistola ad S. Thomam tom. II, Spicileg. pag. 485, ubi aperte mentem suam depromit de famoso illo dissidio inter regem et primatem Angliae, primum damnans. Neque tamen ob id gratia regis excidit, quod ejus animo versipelli quidam tribuunt, imo inter praecipuos ejus consiliarios admissus in collatione habita anno 1166 apud castrum [Col. 0012B] Cainonem in Turonibus, cum rex praevideret se brevi sententia excommunicationis feriendum a S. Thoma, quem pontifex legatum in Anglia constituerat, Arnulfus consilium regi dedit appellationis ad summum pontificem significandae S. Thomae, idque exsequendum cum episcopo Sagiensi suscepit. Post caedem quoque sancti Thomae scripsit ad Alexandrum papam nomine episcoporum omnium Angliae, excusans Henricum, et tanti sceleris notam diluens epist. 79. Reperitur annis 1170 et 1179 in instrumentis Vallis Richerii, quo ultimo concessit monachis libertatem et immunitatem in civitate et mercato Lexoviensi. Eodem astitit translationi corporis S. Romani archiepiscopi Rothomagensis. Biennio ante acceptam olim ab Henrico [Col. 0012C] rege capellaniam de Boscham restituerat et monasterio S. Victoris Parisiensis dederat ecclesiam B. Petri de Gaceio anno 1177.
Memoratur adhuc in chartis Saviniaci anno 1180. Insequenti 1181 regis summique pontificis indignationem incurrit; hoc enim anno ad Lucium papam querelas adversus Arnulfum detulerunt canonici quidam Lexovienses, quibus acceptis, Lucius a magna officii episcopalis parte eum suspendit. Latam quidem a judicibus sententiam postea rescidit summus pontifex, sed judicio statim apostolico damnatus Arnulfus cesserat dignitate, ut semper optaverat. Priusquam autem cederet, virum inter suos eruditissimum Petrum Blesensem consuluit cuinam loco sese addiceret seclusus ab omni laicorum [Col. 0012D] consortio saeculari. Respondit Petrus epist. 44, eique suadet ut episcopatui minime cedat ob molestias sive a principe, sive a capitulo, sive ab aliis nju ste illatas; deserendum tamen eum docet, si per ambitum sit obtentus. Negare videtur Gussanvillaeus in notis ad dictam epistolam Arnulfum secessisse propter regis Henrici II odium; at contrarium evincitur tum ex Rogerio Hovedeno et Baronio, tum ex hac epistola, tum ex epistola ipsius Arnulfi ad Lucium papam, quam habes Spicileg. tom. II, pag. 482. Neque vero probro esse poterat secedere pro bono pacis et regi cedere. In epistola quam ad abbatem Cisterciensem scripsit Arnulfus, ut sibi liceret finire vitam in monasterio [Col. 0013A] Mortui maris, duo speciatim commemorat, quae ad pontificale onus abdicandum illum pertrahebant. «Confectus, inquit, senio et aliquarum aegritudinum gravatus accessu, ad medicinae salutare remedium confugere, et confracta laboribus membra necessaria requie sublevare constitui; si quidem in perniciem meam veluti conjuratae veniunt debilitas, infirmitas ac senectus, mihique tot incommodorum instantia fiduciam vitae longioris abrumpit. Accedit extrinsecus negotiorum, quibus distrahor, importuna vexatio, quae miserabiliter anhelantem, vel ad momentum etiam respirare non sinit; si quidem saepius ad regales cum caeteris trahor angarias, eorumque, quibus deesse non possum, frequentibus infestor injuriis.» Sed cum secessus ille suum [Col. 0013B] haud sortitus esset effectum, ad Victorinum apud Parisios monasterium se recepit, ut habent chronica Northmanniae: «Arnulfus Lexoviensis episcopus mense Junio senio fractus Lexoviensem episcopatum dimisit, et ad S. Victorem Parisius se transtulit, ibique anno sequenti mortuus est.» Et Robertus de Monte in appendice ad Sigebertum ad annum 1182: «Arnulfus Lexoviensis episcopus, cum per XL annos eamdem ecclesiam rexisset, in aedificando ecclesiam et pulcherrimas domos laborasset, renuntiavit episcopatui, et perrexit Parisius suos dies dimidiaturus apud S. Victorem in domibus pulcherrimis, quas ibi ad opus suum construxerat.» Ibi autem diu non mansit, siquidem decessit an. 1184 [Col. 0013C] pridie Kal. Septembris, qua die quotannis in necrologio Victorino recitatur «anniversarium solemne Patris nostri piae recordationis Arnulfi Lexoviensis episcopi, qui magnae devotionis affectu, quem a multis retro annis erga ecclesiam nostram habuerat, de episcopatu suo ad nos veniens, canonicus noster effectus est, quietisque sibi ac sepulturae locum eumdem inter omnes alias ecclesias praeelegit, multis et magnis beneficiis dignum et perpetuum sui nominis et amoris memoriale posteris derelinquens; siquidem dedit nobis idem pater in cultu altaris duos textus, crucem et calicem, tres casulas, tunicam [Col. 0014A] et dalmaticam, capsam et duo pallia; dedit et nobis ad solvenda ecclesiae CCC libras Andegavensium; in quibusdam vero vasis argenteis et libris quibusdam legalibus centum libras Parisiensium ad emendos reditus. Praeterea mediorum quorumdam librorum legalium sex volumina, et alios diversi generis libros ad retinendum in armario nobis dedit; sed et diversis temporibus multa nobis in vita sua beneficia contulit. Statutum est ergo ut tanti Patris anniversario recurrente, singulis annis ipsum solemniter celebretur, fiat commendatio ante missam.» Jacet prope chorum ad altare Sancti Dionysii cum hac epigraphe: «Epitaphium Arnulfi Lexoviensis episcopi, qui postquam XL annis potens opere et sermone populo suo praefuit, frater noster [Col. 0014B] effectus, moriens demum in veteri basilica sepultus est, nunc vero translatus hic quiescit.
Postmodum renovatum est ejus sacellum, et ad perennem notitiam incripta sunt superliminari haec carmina:
Arnulfi epistolae et epigrammata exstant mss. in [Col. 0014C] bibliotheca Vaticana nu. 189 et 537. Odo Turnebus Adriani filius epistolas primus edidit cum sermonibus et carminibus, unde in Bibliotheca Patrum transiere tom. XXII. Arnulfi tractatum de schismate inter Innocentium II et Petrum Leonem, dictum Anacletum, edidit Dacherius tom. II Spicileg, ubi etiam exhibet plurimas ejus epistolas antea non editas, scilicet ad Lucium papam, quem majestatis titulo compellat, apologeticum ad suorum adversariorum confutandas calumnias, ad Alexandrum papam, ad Henricum regem Anglorum.
Epistola dedicatoria
Reverendo et spectatissimo fratri Philippo WYNTER, venerabilis Academiae Oxoniensis vice-cancellario, et collegii Sancti Joannis Baptistae praesidi, caeterisque egregiis viris et bonis fratribus suis in eodem collegio degentibus, Joannes A. GILES, humilis eorum consacerdos salutem et ad omnia servitium!
Quanto gaudio, quali mentis exsultatione afficerer, cum librum istum eximium, cujus mihi vestra fraternitas usum praebuerat, iterum oculis percurrerem, nemini, nisi ei soli e vestra sodalitate, qui librum in meas manus tradidit, facile esset conjicere. Nec enim multum temporis in examine istius codicis occupatus, inveni epistolas illas quae in hoc libro in lucem prodeunt, stylo haud ineleganti scriptas et ad celeberrimos quamplures viros, inter quos sunt Henricus II, rex Angliae, sanctus Thomas et Gilbertus Londoniensis, directas, nec unquam, quod sciam, in mundum editas.
Vobis igitur, viri reverendi et charissimi, ut decet, reddo munus quod vestra fraternitas mihi obtulit: obnixiusque imploro ut episcopus Arnulfus sub vestra tutela eas laudes, quas mihi nullas debere poterit, merito consequatur. Valeat fraternitas vestra.
Datum Oxon. an. In. Dom. 1844, ind. II.
Praefatio
Affinitatis ratione habita quae Angliam olim et Normanniam junxit facile intelligitur cur Normannum episcopum inter primitivae Ecclesiae Anglicanae scriptores admittamus. Arnulfi praeterea, Henrico II, Anglorum regi, genere conjuncti, epistolae multa narrant extranearum Anglicae ditionis provinciarum res ecclesiasticas et historiam illustrantia quae non alibi reperire est. De lite etiam quae tunc temporis spiritualem inter et temporalem potestatem exorta est, pretiosissima documenta habemus ex Arnulfo qui partes adversas conciliare conatus est.
Superfluum duximus hic multa de Vita Arnulfi referre. Pauca quae sequuntur sufficiant. Multis adversantibus, sed favente summo pontifice, anno 1141, Lexoviensis dioecesis episcopus creatus est, cui annis quadraginta praefuit. Juvenis adhuc terram sanctam cum exercitu crucesignatorum adiisse videtur. Familiaritatem cum S. Thoma Cantuariensi, tunc regni cancellario, junxit, et in epistola nunc primum in lucem edita illum monet ut a periculis et insidiis caveat quibus patent in aula degentes. Dioecesis suae negotiis nihil antiquius habuit, adeo ut aes alienum grave contraheret de quo nunquam se expedierit. Hoc nos docent epistolae nunc primum in hoc tomo vulgatae. Postremos vitae annos egit in conventus canonicorum S. Victoris Parisiensis, quo post abdicatum, iterum atque iterum urgente Henrico II, episcopatum se receperat.
Ex epistolis Arnulfi septuaginta una editae sunt Parisiis, ex bibliotheca Odonis Turnebi Hadriani, 8 o , 1585, et in Bibliothecis Patrum recusae. Tres praeterea reperire est in D. Bouqueti Scriptoribus rerum Francic., d'Acherii Spicilegio, et Vita et Epistolis divi Thomae. Prodeunt nunc numero ferme duplici auctiores, ope vetustissimi codicis ms. quem cum editore communicavit D. Winter, Sancti Joannis collegii praeses et Universitatis Oxoniensis vice-cancellarius.
Epistolis Arnulfi quas suppeditavit praestantissimus hic codex accedunt ejusdem Carmina et Sermones ex editione principe, nec non Tractatus De schismate, Romae ab auctore nostro scriptus anno 1131, occasione schismatis post Honorii II decessum de summi pontificis electione orti.
J. A. G.
Epistolae
Epistolas quae aliquando diversis a me sunt destinatae personis in libellum redigi, tuoque desiderio postulas exhiberi. Acquievissem libentius, si scirem quod eas esses quasi furtivum aliquid habiturus, quia in lucem prodire propriae imperfectionis conscientia non praesumunt. Timeo enim, si publicis exponentur aspectibus, ne lectorem jejunae macies orationis offendat, mihique ad jactantiam reputetur editio, quam tamen non fastus ostentationis elicuit, sed instantia tuae charitatis extorsit. Decreveram eas futuris non reservare temporibus, sed omni protinus abdicare memoria, quia non satis de cultu sermonis, vel sententiarum peritia confidebam. [Col. 0017B] Mallem siquidem eas tenebris damnasse perennibus quam ridendi materiam invidiae praestitisse, quae eo securius aliena subsannat, quia sua simili periculo non exponit. Non enim caeteri nos vel nostra tuis oculis intuentur; a quo si quid in nobis bonum est, magnificatur attentius, et imperfectioni venia facilis indulgetur. Animi siquidem eorum, quos odii sibi vel invidiae vindicavit affectio, sicut benignitatem indulgentiae nesciunt, sic rationis judicium non attingunt, sed omnia metiuntur affectibus, nihil sua meritorum aestimatione taxantes. Ego itaque voluntati tuae deesse non audeo, ne forte verecundiam negligentiam putes, quia sicut alternis amicitia convalescit obsequiis, sic alterutrius incuria procedente laxatur. Summo itaque [Col. 0017C] studio congregavi quas potui, quia nulla earum apud me exemplaria residebant, sed ab his a quibus aliquo casu servatae fuerant, velut emendicatas accepi. Et antiquiores quidem, studia scilicet melioris aetatis, elapsae sunt, quae recentius exercitia scholaria redolebant, quia ibi et sententiae promptiore tractabantur ingenio, et usus accurati sermonis copiam ministrabat. Tunc enim laeta festivo quodam schemate decurrebat oratio, cum ingenio doctrina concurrens rerum inventiones commoda fecundi sermonis elocutione formabat. Quae vero novissime scripta sunt, quemdam trahunt de praesenti senectute defectum, quia provectior aetas memoria jam segniore torpescit, et occupationes necessaria studiis spatia non indulgent, quoniam [Col. 0018A] instantia pontificalis officii non tam figuris elocutionum quam saluti prospicit animarum. Verumtamen, si quandoque me vel reverentia personae vel negotii quantitas protrahit ad scribendum, omnia mihi cum difficultate proveniunt, cum et hebetiorem senectus reddat et insolentia tardiorem. Mitto itaque quod postulanti negare non audeo, sciasque non exhiberi judici, sed amico, apud quem gratia potius patrocinetur ad veniam, quam exactior peritia reducat ad formam.
Sustulit virum gloriosae memoriae Innocentium papam necessitas humanae conditionis e medio, cujus Ecclesia Dei liberata triumphis, cujus adornata [Col. 0018B] virtutibus, cujus denique magnificentia fuerat sublimata, qui eam humilibus placabilem, tyrannis autem formidabilem reddens, quanto plus pravitati terroris intulerat, tanto religioni plus exhibuit charitatis. Quod sane tam regularis disciplinae quam monasticae religionis provectus ostendit, cum civitates et castella passim pro saecularibus regulares clericos habeant, et deserta quaeque plus hodie monachorum quam ferarum quondam habuerunt bestiarum. In morte igitur ejus spem sibi redivivam posuerat desperata malignitas, ut tunc ad nefarios libere conatus erumperet et statum triumphantis in omnibus Ecclesiae conculcaret. At vero in promotione vestra, quasi quodam statim languore, spes maligna contabuit, bonis orta est ex [Col. 0018C] timore securitas, et exsultationes Dei in gutture omnium sonuerunt. Non enim ambigunt quin vestrae sanctitatis studio propagetur quod pio ejus labore plantatum est. Quis enim audeat sperare dissimilia vel minora de vobis, quem adeo et prioris vitae rudimenta commendant et modernae promotionis auspicia divina probant voluntate praelatum? Sapientia enim, cujus est a fine usque ad finem fortiter ac suaviter bene cuncta disponere (Sap. VIII) , fortiter hoc de vobis, quia efficaciter; suaviter, quia concorditer adimplevit. Sed nec soli sibi Romana Ecclesia tanti operis laudem arroget, nec invidiose adversum nos de tanta concordia glorietur, quoniam in hoc ipsum a multo jam tempore minorum Ecclesiarum vota convenerant nec alium adeo [Col. 0019A] magnificentiae tanti praedecessoris idoneum Roma nobis offerre poterat successorem. Fecit sane tantam excellens virtutis vestrae praerogativa concordiam, contra quam vel nullus erat vel nullus ausus est adversarius apparere. Verum est etiam electores vestros longe antea inde a nobis quasi quoddam accepisse mandatum, cujus fines excedere non habebant, quoniam quod multo ante advenarum praesagio praesumptum erat, incolarum voce completum est, ipsorumque consensum nostra desideria creaverunt. Loquar ergo ad dominum meum, cum sim pulvis et cinis. Loquar filius devotus unico patri meo. Quanto, domine, pluribus desideriis expetitus es, quanto faciliore concordia praeelectus, quanto majore omnium exsultatione susceptus, [Col. 0019B] tanto te Deo et hominibus intelligis obligatum. Gratiam divinae dignationi, gratiam humanae benevolentiae debes. Insistendum tibi est ut dignus sit exspectatione proventus, ut, Deo scilicet reverentiam, hominibus exhibeas pietatem. Inter alios vero obsecro, ne serenitatem tuam mihi majestas tantae dignitatis obducat. Sed vivat mihi apud te semper pristinae benignitatis affectus, teque predecessori tuo in gratia mihi et benevolentia sentiam successisse! Venissem autem ad vos, nisi circa confirmandam mihi recentem novi principis gratiam, et resarciendas ecclesiae et domus nostrae ruinas et curanda germanorum funera gravius occuparer. Quibus causis nec tempus adhuc, nec alacritatem habui nec expensas. Veniam autem, Deo volente, quantocius, [Col. 0019C] ut oculis meis vultus vestri serenitas illucescat, et ariditatem meam quasi uberior de proximo novae benedictionis riget ubertas, quia modicum id quod sum, totus sum sanctitatis vestrae sanctaeque Romanae Ecclesiae devotissimus servus.
Pro Sagiensi Ecclesia tota mente pedibus vestrae sanctitatis advolvor, confidens de vobis in Domino quia bonum quod in illa per antecessores vestros, Deo auctore, fundatum est vestro tempore non solvetur. Solvi autem necesse est, si inexperto regulam regula conservanda mandatur, si imperito agricolae credatur nova plantatio, si denique cuiquam alicujus [Col. 0019D] rei magisterium credatur cujus ille non attigit disciplinam; perniciose siquidem vinea propaganda committitur ei, cujus est studium potius exstirpare. Unde etiam, si eum de quo agitur Girardum aliqua electionis forma defenderet, quia pro Ecclesiis libertas electionum introducta est, liquet quia quod earum favore comparatum est, hoc ad earum laesionem retorqueri non debet. Retorquebitur autem, si electionis favor usque in detrimentum principalis causae processerit, si non quis, vel ad quid, sed qualiter electus sit attendatur, nec finis aut utilitas operis, sed sola negotii series exquiratur. At vero quod hic electio nulla praecesserit, et verum est et omnis Ecclesia contestatur, praeter paucos quos ad optandam saecularem personam amor et desiderium [Col. 0020A] saecularitatis adduxit. Quorum primus adolescens et frater; secundus, ex familiari neophytus; tertius, nescio qua sanguinis cognatione conjunctus; quartus, claustrali disciplinae mancipatus a puero, imberbis adhuc et nihil sciens penitus, nisi mundum. Quos ille per furtivas litteras, studio fratris, persuasionibus et promissis illectos ad hoc schisma pertraxit, ratus secure quidlibet adversus paupertatem ecclesiae praesumendum. Sperabat enim adversus reliquos omnia posse trium aut quatuor hujusmodi testium depositione probari, quoniam negantis factum per rerum naturam nulla est probatio, actori autem onus probationis incumbit. Sic opus illud primo quidem de ambitione conceptum est, exinde vero temeraria levitate promotum, ut ad extremum posset [Col. 0020B] perjuriis consummari. Accessit etiam postmodum propter injuriam quam passus est ex incommoditate fiducia, ad quam tamen si eum inconsulta pertraxit ambitio, nec innocentibus imputandum est, nec in detrimentum Ecclesiae convertendum. Porro in auctores sceleris severitatis apostolicae vindicta procedat; personae vero quae laesa est, salva tamen indemnitate Ecclesiae, consulatur, ut reis poena, laesis remedium, sua religioni justitia conservetur. Caeterum de eo quod factum est, innocentiam suam multis comes excusat, adeo ut auctores ipsos, licet ipsius se putaverint gratiam promereri, ecclesiastico permiserit arbitrio puniendos. Neve adversus libertatem Ecclesiae laborare credatur, universam [Col. 0020C] Ecclesiae dispositionem, archiepiscopi nostroque scilicet episcoporum consilio, relaxavit. Ecce, domine, in potestate tua omnia sunt posita; nec est qui tuae possit resistere voluntati. Esto officii tui sedulus exsecutor, ne personarum vel causae merita confundantur, ut reos scilicet castigatio digna coerceat, laesos pia miseratio consoletur, regularis autem conventus accipiat Patrem regulari institutione formatum, ne statuae aureae caput aeneum tuo (quod absit!) opificio dicatur affixum, et ubi ex privilegio praedecessorum tuorum archidiaconos saeculares esse non licet, sententia tua creet episcopum saecularem. Valeat in Christo sanctitas vestra!
[Col. 0020D] Litteras vestrae dilectionis accepi, quas in tanta charitate complexus sum quanta tanti viri gratiam decuit gratulatione complecti. Timueram sane ne memoriam mei apud vos diuturnitas temporis, vel distantia regionum, vel ipsa novissime vestra promotio delevisset, quoniam novae dignitates veteres solent amicitias immutare. Creat enim cor novum et novos affectus novae conscientia dignitatis, divitesque facti paupertatis amicos cum ipsa paupertate fastidiunt, ne quid penes eos de veteri videatur inopia resedisse. Solos autem venerantur et diligunt quos fortuna conducit, solisque gaudent sublimibus inhaerere, ne majestas dignitatis inferiorum frequentia vel humili mediocrium gravetur accessu [Col. 0019D] C., assensu. . At [Col. 0021A] vero constantia vestra, veterem amicum recenti memoria continens, absentem praesenti charitate complectitur; ipsumque spiritualibus oculis frequentius intuens, episcopalis nunc fastigii divitias, gratiam et obsequium non minus liberaliter offert quam mediocres olim ingenuae [Col. 0021D] B. om. ingenuae. primitias juventutis. Retinendos creditis quos ad diligendum liberalis invitavit affectio, quos fidei veritas, non dolus cupiditatis illexit, qui fidi personae comites, non fortunae, omnes vobis compartientur eventus. Et ego quidem, quantum ad me spectat, quem ejusdem ordinis et similis, licet non tantae dignitatis, gratia sublimavit, hanc in vobis virtutem longanimitatis admiror, quae scilicet ibi tanto admirabilior est, ubi minoribus eumdem exhibetis affectum. Vivebat autem vobis [Col. 0021B] nihilominus apud me vetus, sed non inveterata dilectio, quae, licet ab adolescentia prima processerit, nullam adhuc potuit incurrere senectutem, sed me ad omnia quae vobis placita forent paratum tota devotione servabat. Quia igitur otiosus amor esse non debet, sed alternis invicem pascitur et revirescit obsequiis, id interim a dilectione vestra petendum censui, ut ducem nostrum, cui jus successionis haereditariae regni vestri gubernacula debet, quantum honestate vestra poteritis diligatis, mihique, cum occasio suggesserit, quod placuerit injungatis, ut mutuae dilectionis affectus mutua semper operis exhibitione concrescat. Vale.
Venerabili et dilecto Patri et domino SUGERIO, Dei gratia abbati Sancti Dionysii, ARNULFUS Lexoviensis Ecclesiae humilis minister, salutem.
Apud dominam imperatricem et filium ejus ducem Northmanniae, de negotio de quo vobiscum tractavi, quantum ad Northmanniam pertinet, bonam spem, Domino volente, concepi, nuntiosque statim ad comitem Andegavensem, pro altero verbo quod ad partem illam spectat, cum festinatione miserunt, supplicantes ut ipse verbum illud ad pacem temperet, et illi quoque verbo quod ad Northmanniam pertinet, benignum consilium pariter commodet et assensum. Consilio quoque vestro plurimum acquiescere decernentes, benevolentiae vestrae non ingratos [Col. 0021D] se fore multa hilaritate promittunt. Agat itaque vestra sanctitatis quod nobis tam sancte benigneque promisit, diemque in quem regia responsa postulationibus Anglorum vestro studio dilata fuerunt, per cursorem istum litteris familiaribus non gravemini indicare.
Petitionem Bajocensis Ecclesiae de revocatione episcopi sui debita devotione prosequimur, preces [Col. 0022A] nostras precibus eorum apud misericordiam vestram humiliter adjungentes. Supplicat cum eis quisquis antiqua Ecclesiae detrimenta cognovit, quam ille de pulvere paupertatis et dejectionis erectam, de paupere divitem, de contemptibili venerabilem, de ignobili reddidit gloriosam. In quibus sane perficiendis quisquis laborem ejus industriamque perspexerit, probabit cum in exsecutione prudentiam, tum magnificentiam in effectu. Testatur hoc aedificiorum reparatio, revocatio possessionum, et antiquae restauratio dignitatis quam in conculcationem dederat malignitas et potentia [Col. 0022D] B., impotentia. perversorum. Exsultabunt igitur illi, si migraverit is quo debellante dejecti sunt, jamque manus avidas reparant ad rapinam qui licentius consueverant in jura Ecclesiae [Col. 0022B] malignari. Quia igitur filii et fideles Ecclesiae imminentia jam sibi detrimenta praesentiunt, ad discretionis et misericordiae vestrae subsidium singulare concurrunt, ut ad conservanda quae collegit suum episcopum eis remittatis. Homo enim consilii et fortitudinis est, potens in opere et sermone, in regalibus consiliis et negotiis ecclesiasticis acceptus et efficax, plurimumque tam ipsi archiepiscopo, quam omnibus provincialibus episcopis necessarius ad reprimendam et repellendam ab Ecclesia Dei insolentiam malignorum. Desideratur autem regressus ejus ab his qui in terra prudentiores sunt, et si quis adversus eum furtiva malignitate submurmurat, non tam charitate quam invidia, nec tantum delictis ejus quantum [Col. 0022C] suspecta magnificentia commovetur. Dominus personam vestram Ecclesiae suae per tempora multa conservet incolumem.
Litteras jamdudum optatas [Col. 0022D] B., om. optatas. vestrae timidus offero majestati, quia diu est quod coram vestra non apparui sanctitate. Venturus autem fueram revera jam tertio, nisi me fallax invidi casus importunitas impedisset, quae [Col. 0022D] B., quo. tribus annis jam hoc propositum meum ad contrarios rapuit violenter eventus. Primo siquidem per bella Francorum, deinde per insperatum comitis Andegavensis interitum, novissime per regiam quae in filium ejus ira recruduit, ad quam non solum civitatis nostrae, sed ipsius [Col. 0022D] etiam ecclesiae limina tremuerunt. Verum nunc respirandi fiduciam praestant [Col. 0022D] B., parant. tum partis nostrae justitia, tum ducis nostri virtus illustrior, quae gladios hostium quandoque perterruit, et ad pacis inclinavit affectum. Cum igitur, Deo volente, sublata fuerit, vel dilata turbatio, nihil poterit incolumem retinere, quin me quamcitius pedibus vestrae sanctitatis advolvam, gratissime suscepturus omnia, quibus moram meam, quantumcunque excusabilis appareat, vestra paternitas increpabit. Neque enim [Col. 0023A] apud eum audeo desperare de venia cujus benignitas manifestae excusationis impotentiam non excludit. Iterum autem ex veteri procedit audacia, quod venientem ad vos venerabilem et dilectum fratrem nostrum episcopum Constantinum precibus commendare praesumo, quamvis pro eo plurimum facere videatur ad gratiam, quod inter initia novi episcopatus nihil faciendum potius reputavit quam Romani pontificis gratiam quaerere seque totum familiaritati Romanae Ecclesiae eo devotius quo velocius mancipare.
Ad gerendam sollicitudinem domus tuae non pro [Col. 0023B] tua te, frater, virtute vocavimus, sed pro divinae fiducia bonitatis, quae his qui ad regimen animarum pure vocantur et humiliter obedire consentiunt, uberiorem largiri gratiam consuevit. Sicut autem non debebas te non vocatus ingerere, ita vocatus recusare non debes, quia non minus delictum tumor inobedientiae quam zelus ambitionis importat. Quod si non ex tumore, sed ex humilitate potius, sicut putas, et timore desistis, pusillanimitatem haec mihi sapit humilitas, quae tanto [Col. 0023D] B. quanto. studiosius devitanda est quanto magis periculo desperationis accedit. Sed et si qua unquam ratione ab hac vocatione fueras absolvendus, non debuisti apud fratres tuos, nec apud auctoritatem nostram litteris excusari, nec [Col. 0023C] propriae voluntati, cui te renuntiasse cognoscis, morem gerere, sed personam tuam, quae quodammodo [Col. 0024D] B. om. quodammodo. magis nostra quam tua est, pedibus nostris humilis et devotus offerre, fratrumque tuorum trahi desideriis et mandatis pontificalibus inclinari. Porro mora tua rerum temporalium, et (quod gravius est) periculum continet animarum, quia incustoditas oves luporum incursibus esse constat expositas, detrimentumque omne ab eo requirendum est, qui debitam custodiam detrectat aliquibus occasionibus adhibere. Veni igitur, quoniam cum ipso onere gratia tibi divina concrescet, et nos personam tuam et domum ipsam solita vel majore etiam charitate fovebimus. Et si qua forte intrinsecus difficultas emerserit, ego in manu forti ante faciem tuam protinus [Col. 0023D] omnia complanabo. Veni, inquam, et infra octavam diem post acceptionem praesentium litterarum iter aggredere, nullasque in veniendo causas dilationis admittas, nisi quas necessitas invincibilis vel enormis damni evitatio suggesserit admittendas. Quod si non feceris, exinde te tanquam inobedientem episcopali auctoritate ab omnium ecclesiarum introitu submovemus.
Venerabilis frater et amicus noster Philippus abbas infirmitatem vestram cum magna nobis amaritudine [Col. 0024A] nuntiavit, affectum animi lacrymarum testimonio prosecutus. Quod verbum primo statim auditu tanto nobis acerbius exstitit, quanto proxime de vestra fueramus praesentia gratulati. Coeperunt igitur occurrere mihi quae de vestra dilectione jucunda provenerant, et si quid simile in futurum sperabatur, semperque discurrens inter utrumque consideratio vim moeroris augebat. Occurrebat siquidem mihi charitatis vestrae sanctum illud dulceque colloquium, quo praevaletis auditorum mentes rerum erudire solertia, et aures jucundi sermonis suavitate mulcere. Recordabar quantam vobis scribendi gratiam bonitas divina contulerat, in qua nescio an magis quis sententiarum fructum, an dicendi peritiam debeat admirari. Haec enim apud vos tanta [Col. 0024B] sibi invicem paritate respondent, ut neque rerum majestas verborum coarctari videatur angustiis, nec sermonis dignitas aliqua sententiarum excellentia praegravari, in his sane quae vel intellectus concipere, vel humana facundia sufficit explanare. Palam est de illius hoc processisse doctrina, cujus spiritus familiarium mentes et linguas tam notitia veritatis quam affluentia sermonis illustrat. Denique dolor in miserationem conversus est, dum incommoda vestra laboresque contemplor quibus innocentiam vestram sollicitudo domestica et persecutoris immanitas incessanter affligunt. Sed et de proximo sperata tranquillitas, quasi de manibus videbatur erepta, ut omnem vobis de praesenti crederetur fortuna requiem invidisse. Potiorem tamen [Col. 0024C] requiem, sicut praesumitur, vobis resolutio contulisset, quia regem in decore suo viderent oculi vestri, ut adimpleret vos laetitia cum vultu suo quem propter se tot ad praesens tribulationibus passus est infestari. Nobis autem jucundum est vestra vel ad modicum tempus frui praesentia, vestro recreari colloquio, vestro consilio relevari, quoniam vestra, si dilata est vobis retributio, non aufertur, sed reposita vobis est in tuto corona justitiae, depositumque fidele quod suum est suo tempore qui commisit agnoscet. Dum igitur his super statu vestro considerationibus mea mens compassione debita raptaretur, subitus tanquam ex insperato morbus obrepsit, ut facile credi posset vestrae partem infirmitatis in me [Col. 0024D] compassionis affectio transfudisse. Haec tamen est privata passione sublata compassio, sed utrique prospiciens animus duplici coepit statim incommodo laborare. Visitavit igitur utrumque misericors et miserator Dominus, et utrique ea ratione beneficium sanitatis indulsit, quia alter sine altero perfecte sanari minime potuisset. Vobis ergo servatus sum, vestra mihi nihilominus sapientia reservata, ut secundum legem Christi alter alterius onera invicem supportemus (Gal. VI) , et secundum exuberantem charitatem alter alterius se totum gaudeat utilitatibus impendisse.
Bandinum vestrum ad regem usque perduxi, qui dignationi vestrae gratias agens, eum majori procuratori domus suae tradidit informandum, ut idem ei et necessaria provideret, et inter alios nobiles eum regalibus obsequiis familiarius adhiberet. Et ille quidem imperata diligenter exsecutus est, sed etiam imperium quandoque eleganti praecurrit ingenio, promptus ad omnia quibus debet ingenui adolescentis industria collaudari. Sive igitur aucupationi, seu venationi, quibus studiis rex multum [Col. 0025D] B., multus. insistit, seu rebus bellicis intenderetur, regios decursus indefessa celeritate prosequebatur: [Col. 0025B] caeterisque pigritantibus non solum regi, sed et omnibus qui cum ipso erant vigilanter assistebat, tanquam si uniuscujusque esset specialiter obsequio deputatus. Unde plurimam apud regem et apud omnes laudem et gratiam impensa sedulitate promeruit. At, si de moribus ducitis inquirendum, Gallicanam perosus incontinentiam severitatis Italicae modestiam conservavit, vestrae memor per omnia disciplinae. Non eum reddidit sermo petulans vel effusus infestum, non regales deliciae [Col. 0025D] B., divitiae. fortioris adolescentiae robur emollierunt, non opinionem ejus aliqua respersit infamia, sed testis conscientiae pudor ad omnem aspectum et omne alloquium faciem ejus casto laudabilis verecundiae rubore suffundit. Atque [Col. 0025C] haec mihi quandoque ad curiam redeunti per plerosque comperta sunt, sed gratius habui quod haec et alia de ipsius ore regis accepi. Adjunxit enim nullum inter tot nobiles tantae industriae tamque bonae indolis puerum se habere, magisque ipsum in agnoscenda domus regiae disciplina parvo tempore profecisse [Col. 0025D] B., processisse. quam alii triennio profecissent. Compertum se habere puerum nobilis esse prosapiae, cujus ingenuos mores ultro tam prudentia quam benignitas innata formaret. Placere sibi si apud eum aliquandiu moraretur, vestro tamen remittendum arbitrio, quam primum aestivalis intemperantia praeterisset. Existimabitis fortassis quae scribo fallaces esse blanditias; sed nec sapientem fallere tutum est, nec mendacio convenit labia pollui sacerdotis. [Col. 0025D] Vale.
Quoties litteras tuae devotionis accipio, causam mihi moeroris afferunt, et ad te semper amplius diligendam sincerae flammam charitatis accendunt. Et causam quidem moeroris afferunt, quoniam repraesentatur menti meae frater ille meus, quem viventem speciali prae caeteris amore dilexi, cujus quanto vita mihi jucundior exstitit, tanto defuncti lacrymosa recordatio plus doloris importat. Requiescebat in eo spiritus meus, quia ipsum vere me [Col. 0026A] alterum poteram reputare, cui me et ipsum mihi non carnis identitas, licet ex eadem stirpe procederet, sed inseparabilis consentientium unitas asciverat animorum, semper alteri collibuit quod alteri collibebat; nec tam suum alter quam alterius attendebat affectum, ut illius magis quam suo semper afficeretur incommodo, vel commodo laetaretur. Sublata est mihi animae meae eo decedente pars altera, et intra secretum pectoris inane quiddam praecordia sentiunt, quoniam spiritus integritas, potiore sui parte diminuta, languescit. At vero ad te, sicut dictum est, amplius diligendam flammam charitatis accendit, quod hujus te doloris sociam et vicariam fraternae dilectionis agnosco. Inter te enim et ipsum, cum adhuc esses septennis, parentum interventu [Col. 0026B] contracta fuere sponsalia, dum illi sibi de humano conjugio nova amicitiarum foedera compromittunt, et grata proventurae sobolis pignora contemplantur, et humanae quidem cogitationes ad humanos libere disponuntur affectus, sed omnis est inanis affectio, cui non desideratos divina bonitas largitur effectus. Dum enim thalamus illi nuptialis et conjugalis puellae maritales destinantur amplexus, quam nobilitas generis, quam formae gratia, quam denique virginalis commendabat integritas, divina sepulcrum illi depositio praeparabat, ut de flore juventutis in pulverem, de gloria pulchritudinis et virtutis in putredinem solveretur. Felix tamen ille, si prior, imo quia prior coelestem thalamum ingressus [Col. 0026C] est, ut adeptam mansionem dilectae suae quandoque communicet, et ad Agni nuptias pariter introducti, in conspectu ejus copulari [Col. 0026D] C., epulari. valeatis et in laetitia delectari! Felix tu, quae corporales aliquando superasti [Col. 0026D] C., sperasti. lascivae voluntatis illecebras, quam ab ejusdemmodi contactu zelus divinae bonitatis conservavit intactam, ut munere tibi perpetuae virginitatis indulto, Agnum sequi quocunque ierit, et spirituale illud canticum possis cum assignatis millibus decantare! (Apoc. 14.) Non ergo tibi sublata sunt, sed immutata sponsalia, ut jam non homini, sed Deo spirituali copula conjungaris, cujus desiderabilis te foveat et astringat amplexus, ut sit laeva ejus sub capite tuo, et dextera ejus amplexetur te (Cant. VIII, 3) .
[Col. 0026D] Tui itaque studii erit apud hunc, ad quem toto corporis obsequio, tota anima devotione conversa es, devotis illum precibus commendare, quia zelum hujus habita pro illo supplicatio non offendet. Novit enim inter te et ipsum nihil carnalis intercessisse commercii, novit quia animus tuus in illa aetate nulla potuit concupiscentiae macula deformari. Non est ergo quod invideat, non est quod te minus reddat acceptam, sed potius in te castum tam piae dilectionis approbabit affectum: scio sane quam studiose id agas. Neque enim illius apud te potest praeterisse memoria, quem defunctum non minus spirituali contemplaris [Col. 0027A] intuitu quam viventem corporali mirabaris aspectu. Porro quanto sincerior exstitit, tanto diuturnior sanctae dilectionis affectio permanebit. Amor enim quem corruptarum carnium generant passiones, corruptioni semper obnoxius, quanto difficilius in principio regitur, tanto postmodum facilius evanescit, adeo ut plerumque convertatur in odium, et voluptas amaritudine compensetur. Sed et imperfectus est, multisque declaratur indiciis ipsum ex vera charitate non nasci, quoniam tanto minus singulos necesse est diligas, quanto hunc in plures patieris affectum. Sed et qui diligitur sine querela participem non admittit, quoniam sibi derogatum reputat quidquid alii senserit impertitum. Sed incorruptibilis amor de ipsa sinceri spiritus [Col. 0027B] veritate procedens, quanto fuerit dilatatus in plures, tanto majus de effusione contrahit incrementum, nec invidiam participatio generat, sed insolubilem sanctae inter omnes concordiae firmat amplexum. Hac igitur praesentem sponsum tuum charitate complectere, eumque non oculis corporis inquire, sed cordis, ut speciem ejus, quoniam speciosus est, intueri, et suavitatem ejus possis, quoniam suavis est, degustare. Age etiam gratias incessanter, quoniam spiritui corpus servavit intactum, ut puritas invicem puritati respondeat, et tu ei perpetuum valeas integritatis offerre.
Lator praesentium magister Simon miserabiles ad [Col. 0027C] apostolicam sedem portat injurias, quarum, si ille locus episcopum habuisset, audita a vobis prius esse debuerat vindicta quam culpa. Audite eum, et injurias ejus, imo vestras, severitate debita vindicate, ne hujusmodi adversus apostolicam sedem insolescat audacia, praesertim cum in partibus illis in contemptum ejus pleraque jam incipiant germina pullulare. Occurrendum est igitur, ne tractu temporis impunita malignitas convalescat, et vires iniquitati dissimulatio vestra, vel indulgentior gratia subministret. Jam enim nomen apostolicum, quod hactenus in terra illa reverentiae fuerat et terroris, in causam scandali versum est, et contemptus, nec appellantem provocatio liberat, sed in se potius vehementiam [Col. 0027D] judicis exacerbat. Sensit hoc iste, qui, propter appellationem reclusus in carcerem ac miserabili tortus inedia, nec apud tyrannum sine pecunia, nec apud episcopum sine detrimento causae potuit liberari. Et ego quidem pro causa ipsius obnoxius supplicare decreveram, sed apud misericordiam vestram facile causam declarata perorabit afflictio, et apud gratiam vestram intercessio nostra solito congaudebit effectu. Verum privatae communis causa praeponderat, quoniam de Ecclesiae Dei libertate tractatur, nec jam spes restat ulla refugii, si in irritum deducta fuerit apostolicae protectionis auctoritas. Vindicate igitur, ne forte (quod absit!) procedat temeritas in exemplum, sed clarius audita correctio imperitiam doceat et compescat audaciam.
Pro causa ex mandato vestro dirimenda, quae inter abbatem Gemmeticanum et monachos vertebatur, ad ipsum monasterium usque descendimus, ut nobis facilius de proximo facies Ecclesiae et rerum veritas innotescere posset, ac sine sumptu et labore partium ipsa commodius controversia terminari. Caeterum in quamcunque partem debeat culpa conferri, certum est monasterium antiquum et nobile miserabiliter in spiritualibus et temporalibus defecisse, tantusque inter abbatem et monachos omnes, exceptis tribus vel quatuor, zelus exarsit, ut in omne tempus de reformanda inter eos concordia desperetur. Tot enim in ipsum turpitudines publice protulerunt, [Col. 0028B] ut necesse sit semper utramque partem de vera alterius gratia dubitare, quoniam, quiescente fortasse litigio, odiosa probrorum memoria non quiescet. Proposuerunt siquidem adversus eum tria capitula, primum de turpi et innaturali incontinentia, secundum de Simonia, tertium de dilapidatione, per quam non tantum ad inopiam, sed et ad extremam inediam se dicebant esse deductos. Ne vero confusionem faceret multitudo, si de tribus promiscue tractaretur, elegerunt primum illud de incontinentia capitulum, super quo septem accusatores monachos sacerdotes, et novem postmodum testes monachos itidem, sed diversorum ordinum produxerunt. Quorum diligentius explorato testimonio, cognovimus quinque singulos de singulis actibus singulare [Col. 0028C] testimonium perhibere, nec aliquem eorum aliquid cum alio percepisse, sed per se sigillatim unumquemque quod dixerat invenisse. Duorum autem qui in unius actus attestatione producti sunt, reperimus alterum laicum nullius ordinis, olim militem, ideoque ad exhibendam in presbyterum criminis probationem minus idoneum. Alter vero cum eo detracto solitarius remaneret, a nobis est minus sufficiens reputatus. Porro de duobus novissimis qui similiter in unius, sed alterius actus testimonio processerunt, alter subdiaconus et adolescens inventus est, qui et ipse cum ob ulteriorem abbatis familiaritatem suspectus esse fratribus incaepisset, se nihil inhonestum de abbate percepisse constantissime coram [Col. 0028D] omnibus affirmavit. Unde pro minori aetate, et ordine et inconstantia sermonis exclusus, socium nihilominus solitarium fecit, licet illum quoque lascivius se gessisse et pars adversa diceret et fama consentiens praedicaret. Quibus omnibus diligenter auditis et cognitis, visum est nobis ex sententia cuncta quae processerant, non ad probationem, sed ad praesumptionem posse proficere, quia probationis privilegium solitaria testimonia non merentur. Quia igitur praesumptioni standum est, donec in contrarium probetur, abbati est a nobis adjudicata purgatio, septima quidem manu, trium scilicet abbatum et trium monachorum sacerdotum notae, opinionis et nominis, quorum juramentis vulneratae famae necessarium posset remedium comparare. Appellatum [Col. 0029A] est ergo a monachis ad octavas Pentecostes. Apostoli postulati et traditi, partibusque mandatum ne interim ab eis appellati nominis apostolici reverentia laederetur.
Si ab adolescente nostro laudabilis indoles et industria sperata defecit, certus sum a magistro nec doctrinam nec diligentiam defecisse. Debueram vobis, si se tractabilem praebuisset, sed pluris me constituit fluxa ejus et repugnans insolentia debitorem. Quanto enim in eo prosecutio vestra minus invenit obsequii, tanto plus laboris impendi, plus molestiarum oportuit sustineri. Est igitur voluntas nostra quod redeat, ut tam a nobis quam a Patre fratribusque [Col. 0029B] correptus, possit ad vos aliquando mutata in melius voluntate reverti.
De adventu vestro nihil audieram priusquam vester ad me nuntius pervenisset. Neque enim videram dominum Ebroicensem, sed eadem die ipsum litteras vestras Turonum quo ad regem veneramus accepi, litterarumque brevitatem jucunda communis amici supplevit oratio. Gavisus sum de incolumitate vestra, gavisus de peregrinationis proventu, gavisus quod vestram prudentiam et honestatem honore debito Romana recognovit Ecclesia. Ad cumulum tamen exsultationis accessit quod in proximo visitare nos dilectio vestra constituit, ut et mutuis [Col. 0029C] exhilaremur aspectibus, et jucundis alternae collocutionis affatibus delectemur. Communicabimus etenim quae nos interim blanda vel aspera contigerunt, quoniam haec inter amicos communicatio movet affectus, ut prospera quidem propter congratulationem dulciora faciat et adversa per compatientiam leviora. Porto siquidem levius quod alius mecum pari compassione supportat, ipsamque inter amicos facit exuberare laetitiam conscia participatio gaudiorum. Quanta igitur possum acceleratione festino, Lexoviumque ipso Kal. Mart. die, Domino volente, perveniam, ibidem per dies aliquot vel in vicinia moraturus. Nuntium autem vestrum per aliquantulum temporis moleste [Col. 0029D] B., modeste. detinui, quoniam incertum [Col. 0029D] me de reditu meo gravia, quae inter reges vertebantur, negotia detinebant.
Audivi te causa studiorum Parisios advenisse, audivi et laetatus sum: laetatus equidem, ut ejus quem diligebam praesens me laetificaret aspectus et jucunda collocutionis alternae collatio delectaret. Optabam quoque ut aliqua exhibendi tibi officii refulgeret occasio, cujus me dudum merita praevenerunt. Licet enim solum veritas amicitiae requirat affectum, liberale tamen obsequium non excludit, sed eo potius illustratur, quoniam, ut ait sanctus ille, «probatio dilectionis exhibitio est operis.» Movet autem quod [Col. 0030A] cum secundo jam veneris, noluisti ad amicum nec ad momentum etiam declinare, neque saltem per cursorem debitae salutationis alloquium paucis consignatum apicibus destinare. Haesi diutius, quotiesque ab illis partibus aliquis apparebat, divinabam quod ille mihi jucundum Radulfi mei nuntiaret adventum. Frustratus toties, ex hoc nunc nihil audeo divinare, sed charitatem tuam duxi litteris praesentibus, si forte obdormierit, excitandam, aut, si quem forte concepit falsa suspicione languorem, de perseverantiae meae nuntio convalescat. Noveris enim nihil tibi apud me de pristina charitate perisse, sed quasi duplicatus amor est, cum eum tibi mea mens cogatur exsolvere quem aliquando duobus impendebat affectum, sublatus siquidem est e [Col. 0030B] medio communis amicus noster Rad. de Flur., qui dimidium animae meae videtur moriens abstulisse. Ipsius mihi semper est colenda memoria; ipsius amor semper, quibuscunque modis id fieri potuerit, instaurandus. Duobus autem modis defuncto vicem amicitiae judico rependendam, ut primo scilicet piis apud Deum intercessionibus adjuvetur, secundo hi quos ipse dilexerat dilectione vicaria diligantur. Inde est quod amor noster ab illo in te quasi quodam haereditariae successionis jure transfusus est, ut jam te non simplici, sed duplicato complectar affectu. Tibi enim prae caeteris haec est deferenda successio quem ille prae caeteris diligebat, tibique eam quasi quodam testamento specialis amicitiae praerogativa [Col. 0030C] consignat. Gere igitur suum amicitiae morem, certisque clarescat indiciis ipsam novas vires de nova duplicatione traxisse. Scribe autem interim aliquid, ut in alterius utriusque videar suscepisse sermonem. Injunge quod vis, ut in altero utrique videar obsequium praestitisse; visita nos, ut possim utriusque personam in altero contemplari. Scribe, inquam, quia si scripseris, hoc ipsum tibi studii poterit augere materiam, nec propositi operis provectum impediet aut proventum. Injunge aliquid, ut aliqua amicitiae perseverantis argumenta procedant, quia eam efficacius comprobat petendi fiducia quam liberalitas offerendi. Visita nos quia te, cum desiderium nostrum, tum loci propinquitas, tum etiam solemnitas invitat. Dominus quoque Willelmus [Col. 0030D] de Ver ex promissione tenetur ut veniat; vobisque invicem solatiari poteritis et nobis sanctae solemnitatis gaudia duplicare. Valete.
Adolescens quem ad accingendum militiae cingulo vestra mihi dignatio commendavit, cum divertisset aliquatenus, quia securum per urbem transitum non habebat, infirmatus rediit, tantique incendio caloris accensus est, ut de salute ejus timendum plurimi credidissent. Viribus tamen de hilaritate promissae instructionis assumptis, ad Milonem vestrum et Patrem Radicosium usque perductus est, Plurimumque pater super aegritudine filii de beneficii vestri gratia [Col. 0031A] solamen accepit. Cum vero adolescenti requiem suasissem, et ego ei per assignatam personam nihilominus fidem debitae promissionis implerem, venire semper usque ad condictum locum simulata valetudine apud indulgentiam paternae pietatis obtinuit. Sane cum in via non declinaret [Col. 0031D] B., destinaret. infirmitas, sed importuno semper ascensu morbo morbus accederet, veritus sum ne quod de diuturnitate praecavisse putaveram, ex ipsa mihi brevitate temporis eveniret. Expertus sum affectiones animorum plurimum conferre vel auferre corporibus, saepiusque de earum qualitatibus ipsorum vel periculum procedere vel salutem. Ferebatur enim animo magis quam corpore, quia vires corporis animi restaurabat hilaritas, fortiusque trahebatur desiderio quam [Col. 0031B] aegritudine tardaretur. Pervenimus itaque Lucam, ubi, sicut apparuit, infra decem dies vel plures arma coaptari non poterant, nec is cui parabantur, quoniam in lectum decubuerat, percipere potuisset. Porro miles quidam, qui mihi a patre fuerat assignatus, coepit utilius de necessitate consilium, habitaque omnium ratione petiit sibi in eam causam XL, libras Pruveniensium [Col. 0031D] B., Prunen. numerari. Affectabat enim meliores equos longiore tractu temporis explorare, caeteraque omnia quanto spatiosius, tanto commodius comparare, quoniam repentinos emptores saepe circumvenit sagax astutia venditorum. Acquievi libentius; neque enim poteram incertam pueri valetudinem exspectare, nec esset mihi tutum morari diutius, ne praenuntiato adventu meo mihi inter vias [Col. 0031C] insidiae pararentur. Adjeci autem nomine expensarum ad moram reditumque quod oportuit, ne de eo quod ad aliud destinatum erat aliquid detrahere necessitas aliqua coegisset. Visi sunt mihi multas vobis super beneficio vestro gratias habuisse, mihique ipsi ab eis sunt grates exhibitae quasi de reliquiis et vestrarum plenitudine gratiarum.
Audita sanctae Romanae Ecclesiae turbatione condolui, quia dolorem matris audire sine compassione non poteram filius spiritualis [Col. 0031D] B., specialis. . Mihi enim dolor ille specialius incumbebat quem ipsa semper hactenus [Col. 0031D] tanta charitate dilexit, tanta familiaritate dignata est, tot beneficiis et honoribus illustravit. Postmodum autem audito in cujus personam omnium fere vota convenerant, moerorem gaudio, plorationem cithara, vocem planctus organo commutavi. Gavisus siquidem sum paucos a generali concordia descivisse, quorum numerus nihil aut parum unitati Catholicae poterit derogare. Gavisus, inquam, quia ei rerum summa commissa est, per quem facile restauranda libertas Ecclesiae creditur et honestas. Porro mea non fuit interim otiosa devotio, sed apud eos in quorum oculis Deus mihi dedit aliquid auctoritatis [Col. 0032A] et gratiae, causam Ecclesiae peroravi, et principem nostrum regem Anglorum in favorem patris hujus primus et solus adhibito quod oportuit instantiae confirmavi. Profecto venissem jam ad pedes apostolicae beatitudinis amplectendos et miscendum desiderabile cum vestra charitate colloquium, nisi, belligerante in partibus nostris principe, multis me importunitatibus necessitas improba detineret. Vestrae itaque benignitatis erit et gratiae absentiam meam interim apud eum vestra supplere praesentia obsequiumque meum, si aliqua videbitur parte opportunum, offerre, quoniam ad omne quod paucis mihi fuerit apicibus indicatum, paratus sum ei et vobis tota devotione totam impendere facultatem.
Scire debetis omnes obligationes praedecessoris vestri in personam vestram recta via transisse quibuscunque monasterium vestrum in decessu ipsius exstitit obligatum; sed et eaedem obligationes, si forte fuerant, religione qualibet interveniente firmatae, eidem vinculo vos credatis obnoxium quem in locum illius successisse constat, et omnes tam utilitates quam onera monasterii suscepisse. Propter quod Hugonis et Drogonis de Cambri [Col. 0032D] B., Cambium. graviter instantia nos infestat super pecunia quam praedicto praedecessori vestro totique capitulo crediderunt [Col. 0032D] B., crediderit. , cujus solutionem certum est ipsum et universitatem totam fide per vicarias manus corporaliter interveniente firmasse. Ad majorem quoque cautelam decem [Col. 0032C] de fidelibus monasterii pari vinculo se nihilominus astrinxerunt, quos scilicet creditorum providentia magis idoneos credidit ad solvendum. Postmodum vero qua fide, qua diligentia negotium vestrum gesserim apud eos, vestra praesentia recognovit, cum vobis et usuras remitti fecerim, et necessitatem solutionis in duorum annorum curricula prorogari. Cumque nulla inter vos posset, nisi me interveniente, provenire concordia, obligavi me pro vobis, promisso scilicet quod suo tempore fidem debitam facerem, placitis conventionibus exhiberi. Porro sanctitas vestra minorem meritis meis gratiam retulit, minorem episcopali reverentiam detulit dignitati, minusque opinioni suae, minus fidei fratrum [Col. 0032D] salutique prospexit. Quid enim, si semel consensit, universitas obligari? nunquid reatus abbatis, aut depositio potuit eos aere alieno quod contraxerant, fideque super ipso praestita liberare? In vos tamen haec potius quam in ipsos debet culpa conferri, cum, eis circa spiritualia propensius occupatis, ipsi fidei et diligentiae vestrae suam et potestatem crediderint et salutem. Quod si vos curam animarum suscepistis bona fide gerendam, ad conservandam fidem eorum principaliter intendere debuistis, praesertim cum hujusmodi transgressio soleat criminalis etiam in saecularibus aestimari. Super quod si ignorantiam [Col. 0033A] eorum simplicitas fidelis excusat, in vos tam vestra quam ea quae eorum futura esset, si rescissent, jure culpa transfertur, duplicisque reatus duplex vos constituit negligentia transgressorem. Accedit quod prudentiam vestram semel iterumque commonui ut creditores exorare, adhibita etiam nostra intercessione, velletis: quod facile fieri poterat, ut solis precibus salva vobis adhuc esse posset et utilitas et honestas. Redite igitur ad cor, et contemptum hunc consilio meliore deponite, fidem nostram et vestram et fratrum vestrorum ab hac, si etiam est calumnia, liberate, quoniam res ista plurimam opinioni vestrae jam intulit laesionem, et si fortassis non abstulerit conscientiae puritatem. Quod si veteri proposito decrevistis insistere, me quidem [Col. 0033B] mendacem promissionis existere non oportet; sed ubi consilii mansuetudo non proficit, manum fortitudinis convenit adhibere. Studii itaque vestri sit infra proximum Pentecosten satisfacere, sicut in nostra fuit praesentia constitutum. Alioquin ex ea die fraternitatem vestram ab officio altaris noveritis ea qua praeeminemus auctoritate suspensam; fratrum vero vestrorum conscientiae relinquo quomodo munus offerant ad altare, si non fuerit creditoribus satisfactum, quibus ipsi se, etsi non propriis, vicariis tamen manibus astrinxerunt.
Pro Willelmo monacho olim nos fraternitati tuae semel et iterum scripsisse meminimus, ut cum in [Col. 0033C] monasterio tuo, in quo professus est, reciperes, et paratum ad omnem humilitatem et obedientiam benignitate debita confoveres. Quod si adversus eum fraternitas tua aliquid haberet, quominus recipiendum esse decerneres, id ipsum nobis assignato tibi loco et tempore congruo demonstrares, ne aut ipse sine culpa societate collegii privaretur, aut quies fratrum importuno reprobandae personae turbaretur accessu. Ovis enim ad ovile potius humeris est reportanda pastoris quam luporum morsibus exponenda, ad cujus salutem impretiabilis ille Christi sanguis effusus est et institutionis evangelicae doctrina concurrit. Nos vero, cum tu nec monachum juxta mandata reciperes, nec post secundam etiam vocationem nostro te conspectui praesentares, ne in [Col. 0033D] contemptum episcopalis reverentia verteretur, ad veniendum te mandato severiore compulimus, praedicto fratri de exclusione, nobis de inobedientia responsurum. Postmodum tamen, ne quid motu quolibet facere crederemur, nosti quanta injuriam nostram facilitate remisimus, ut et tu exemplo nostro posses ad misericordiam invitari. Tu vero quam durum te et inexorabilem praestiteris meministi, asserens saepe dictum fratrem publica totius capituli sententia condemnatum exisse, pro delicto quodam, quod, sicut aiebas, secundum privatas institutiones vestras veniam non meretur. Ille vero cum delictum modis omnibus sententiamque capituli pernegasset, innocentiam suam testimonio capituli cum omni, [Col. 0034A] sicut visum est, securitate commisit. Placuit itaque nobis, consilio magnorum virorum qui aderant, ipsum et religiosas ad capitulum vice nostra destinare personas, per quas nobis exquisitam remitteret attestatio publica veritatem. Tu autem in absentem testimonium dici multa instantia postulabas, nec te permissurum pro nobis ipsum vel capitulum intrare vel aliquid quod ibi diceretur audire, cum in inquisitione criminis reos praesentes esse oporteat et omnem eis audiendi et respondendi copiam indulgeri. Super quo, quia de saepe dicti fratris crimine noluisti nos facere certiores, necesse habemus ipsum interim innocentem reputare quem nec propria confessio nec attestatio quaelibet aliena convincit. Neque enim ipsum pro simplici delatione tua condemnari canonicus [Col. 0034B] ordo permittit, praesertim cum te eum aliquando exosum habuisse constet, nec adhuc rancorem veteris iracundiae sepelisse. Per praesentia itaque scripta tibi mandamus ut eum in claustro cum caeteris fratribus sine dilatione, salva omni pristini status sui integritate, recipias, nec ullis eum molestiis inquietes, sed tanto eum benigniori charitate confoveas quanto ipsum es severiori vehementia persecutus. Ad benigni siquidem Patris amplexum filialis devotio convalescit, et sicut odia provocantur injuriis, sic benignitate gratia comparatur. Quod si fraternitas tua praesentibus detrectaverit obedire mandatis, ab altaris officio te noveris ea qua tibi praeeminemus auctoritate suspensum, donec et fratri de injuria, et nobis sit de contemptu ordine judiciario [Col. 0034C] satisfactum. Nosse siquidem debes in eo qui religionem professus est, inobedientiam crimen esse, ipsumque ad exactissimam diligentiam teneri, qui obedientiam praelato suo viva voce et scripto, juramento etiam corporaliter interveniente, adhibita salutiferae crucis impressione signavit.
Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui Ecclesiam suam, immaculatam scilicet sponsam dilecti Filii sui, mirabili semper benignitate diligit et conservat. Licet enim ipsam aliquibus quandoque vexari patiatur injuriis, facit tamen cum tentatione proventum, ut possit sustinere (I Cor. X) , nec unquam portas inferi adversus eam praevalere [Col. 0034D] permittit (Matth. XVI) . Neque enim expedit ut continuae prosperitatis status eam insolentem reddat vel otiositas negligentem, sed humilitatem conservet afflictio et vexatio tribuat intellectum. Et ei quidem omnia cooperantur in bonum (Rom. VIII) , dum ipsa tanquam aurum in fornace probatur (Sap. III) ; et ad augmentum coronae cuncta proficiunt, dum eam vis adversitatis fortiorem reddit et malignitatis infestatio cautiorem. Ipse vero miserator et misericors Dominus ad tempora tribulationis viros virtutis et consilii providet et praeformat, qui temeritatis audaciam repellere valeant et malignitatis astutiam noverint declinare. Quod in sanctae et gloriosae recordationis Innocentio papa satis evidenter apparuit, [Col. 0035A] qui extollentem se adversus omne quod dicitur aut quod colitur Deus (II Thess. II) dejecit haereticum, quem nobilitas generis, quem divitiarum cumulus, quem peccatrix eloquentia, quem prudentia saecularis, quem denique saecularium hominum favor publicus attollebat. Praevaluit tamen [Col. 0035D] B., om. tamen in athleta Dei veritas falsitati, et humilitati robustae superba cessit ambitio, et de iniquitate justitia triumphavit. Vidimus siquidem ipsum exaltatum et elevatum, sicut cedros Libani, et transivimus, et ecce non erat; quaesivimus, et non est inventus locus ejus (Psal. XXXVI) , quia nec inter mortuos tumulum neque titulum meruit sepulturae. Dominus autem sublimavit cornu Christi sui, ut in eo unitas Ecclesiae reformari posset, et regnum ipsius omnibus [Col. 0035B] dominari. Memini ego, nec id a vestra reor excidisse memoria, quanta ad mandata ejus principes reverentia moverentur, quam sublimis exstiterit, quantaque majestate refulserit Ecclesia, quantum in diebus ejus religio munda et immaculata profecerit, adeo ut plures hodie religiosorum deserta contineant quam ferarum olim habuerint bestiarum. Arbitrabatur ille ad regendos homines utendum potius sobriae severitatis disciplina quam remissae misericordiae lenitate, Deo potius quam hominibus placere desiderans, ne ob gratiam hominum coram Deo posset contemptibilis apparere. Unde et virtus ejus semper inter adversa major enituit, nec tanta postmodum prosperitatis ejus insignia claruerunt quanta praecedentis adversitatis adhuc magnalia celebrantur. [Col. 0035C] Neque enim confidebat in homine, neque carnem ponebat brachium suum (Jer. XVII) , sed potius confidebat in Domino; et erat Dominus fiducia ejus. Porro schismata haec in Ecclesia Romana frequentius accidisse etiam Lateranensis palatii picturae demonstrant, ubi Catholicorum Patrum pedibus pro scabello schismatici praesumptores ascripti sunt, ubi superborum et sublimium colla Sapientia propria virtute conterit et conculcat. Quod sane ea ratione factum est, ut sanctis Patribus cedat ad gloriam victoriae testis ascriptio, in qua praesumptores illi vel compressionis poenam sustinent, vel praesumptionis veniam deprecantur. Unde et sancti apostolatus vestri cathedra sine scabello esse non debuit, sed nobiliore [Col. 0035D] scabello debuit illustrari. Neque enim incerta vobis est aut longinqua victoria, sed humilitas verecundiae vestrae punitur ad tempus, quae congregatis in Spiritu sancto Patribus distulit obedire. Pari etenim culpae tenetur obnoxius qui vocationem Domini praevenit, vel recusat oblatam. Redibit tamen in proximo, Deo volente, serenitas, et modica haec ad radios veri Solis nebula dissolvetur, et redintegrata unitate Catholica ab omni parte pedibus vestris universitas fidelis occurret. Interim autem quaecunque caeteros studia remorentur, quibuscunque desideriis profana trahatur ambitio, quantacunque temeritate detestabilis erumpat invidia, ego, minor licet omnibus, non minore tamen gaudio [Col. 0036A] quam caeteri gloriam vestrae promotionis amplector, et vos apostolum Christi, Petri vicarium, pastorem et episcopum omnium qui Christiano nomine censentur agnosco, et vobiscum Catholicam profiteor unitatem. Gaudeo itaque, quoniam desideratus dies, dies scilicet exsultationis, illuxit, quo revera restitutam credimus virtutibus gratiam, virgam vitiis, terrorem principibus, Ecclesiae libertatem. Gaudeo, inquam, quia ex hoc nunc sermo Dei non erit alligatus, sed verbum ejus, quod in ore vestro verum est, quod impossibile credebatur, facili consummabitur [Col. 0036D] B., consummabit. effectu.
Properassem igitur jam ad pedes vestrae beatitudinis amplectendos, ut ariditatem meam, quasi copiosior de proximo, benedictionis vestrae rigaret [Col. 0036B] ubertas, nisi me zelus utilitatis vestrae maxime tenuisset: ex quo etenim promotionis vestrae auribus nostris veritas et oppositae praesumptionis error innotuit, festinavi ad nostri notitiam principis id perferre, ut vacantem animum ejus favore vestro quibus debebam persuasionibus occuparem, ne nos qualibet occasione malignitatis astutia praeveniret, facilius etenim est animos occupare vacantes quam ipsos a conceptis affectibus revocare. Haesit ille aliquandiu, sed statim operante Spiritus sancti gratia confirmatus, nullum se alium quam vos suscepturum hilari constantia constantique simul hilaritate promisit. In quo, cum proxime de differenda vestra susceptione imperatoris litteras accepisset, cui discurrentibus [Col. 0036C] invicem litteris et legatis, plurima videtur charitate conjunctus, ne preces ejus sprevisse et in praejudicium ejus festinasse videretur, generale quidem suppressit edictum, sed nequaquam manus aut linguam a litterarum nominisque vestri veneratione continuit, neque quemquam nostrum voluit continere. Arbitratus est siquidem minus valituram pro vobis edicti jactantiam quam operis veritatem. Firma apud eum est et indubitata vestri apostolatus auctoritas, atque in quamcunque partem cor praedicti principis fuerit inclinatum, iste procul dubio non sequetur errantem. Mei autem studii erit omnes circa eum quasi vigilias observare, ne ora loquentium iniqua convaleant; sed ipse in vestra, sicut semel [Col. 0036D] incepit, obedientia perseveret. Felicem enim me, inquam, si unquam in hoc vel in alio beneficentiae vestrae gratus inveniar, ut devotionis meae saltem inter caeteros aliquando velit vestra dignatio reminisci! Vestrum quoque est, quoties refulget occasio, provincias omnes frequentibus visitare mandatis, ut ab omni parte nomini vestro et obedientiae pariter assuescant, quia non erit qui vel litteras non recipere, vel mandatis audeat obviare.
ALEXANDER episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri ARNULPHO Lexoviensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0037A] Litteras a tua nobis prudentia destinatas, etc. Vide in Alexandro III papa, ad an. 1181, inter Patrologiae tomos mox edendos.
Quanta tempestate laboret Ecclesia atque in quanto videatur periculo constituta, vestra quos hic dolor tangit prudentia non ignorat. Et filii quidem Babylonis prospiciunt et exsultant, qui quasi certum auspicantes de procellarum quantitate naufragium, ad diripiendas sarcinas et ipsa navigii tabulata concurrunt. Nobis autem securitatem praestat divina promissio, qua portas inferi adversus eam praevalere non sinit, sed vexationis injurias victoriae certitudo compensat. Neque enim desperationi locus est, ubi [Col. 0037B] causam rectitudo commendat, et virtutem patientiae firmat interim conscientia veritatis. Causae siquidem nostrae nec ignota veritas est, nec incerta justitia, sed res luce clarior et pravitatis nube negotium purgat, et omni judicium absolvit errore. Si enim persona personae comparetur, nostram perfectio scientiae et omnium virtutum format integritas, quod non magis nostrae quam adversariae quoque partis testimonio confirmatur. Alteri vero si nobilitas generis et quaesita ob hoc ipsum potentium gratia subtrahatur, non erit unde ad majestatis apostolicae fastigium audeat aspirare. Sed et si facta electionum invicem conferantur, electionem nostram omni ordine, omni solemnitate, omni denique ratione subnixam, alteram plenam impudentia constat [Col. 0037C] et omni rationis adminiculo destitutam. Nunquid enim unius episcopi, ipsiusque quem nostis, et duorum cardinalium toti Ecclesiae praejudicabit auctoritas, et reprobata universitate Catholica intra quaternitatis hujus angustias coarctata credetur? Nunquid consecrationi, rite ac solemniter per eam cujus interest multitudinem celebratae, ea quae postmodum per paucas ipsasque emendicatas manus contracta est poterit praevalere? Nunquid impudentiam conjecti sibi propriis manibus indumenti minax redemptorum satellitum violentia consecrabit? Certum siquidem est Ottonem ecclesiam Beati Petri, cum ibi celebranda foret electio, armatorum copia complevisse, ut quod de meritis suis et sanctorum Patrum gratia non sperabat strictis in cervices resistentium [Col. 0037D] gladiis usurparet. Denique consensu omnium in personam sanctissimi Patris Alexandri firmato, dum ipse laudabili verecundia renuit et excusat, impositumque sibi manibus fere omnium pluviale repellit, dissimulare ulterius ambitio non potuit vel differre, sed effusa temeritate nullo adhuc cardinalium, sicut dicitur, prosequente cucurrit ad cathedram, ea nimirum fiducia quod invitis armatis non posset ab inermibus amoveri. Pari quoque palatium festinatione conscendit, ut primus utramque cathedram videretur insedisse, et quem jure non poterat saltem de festinatione sortiretur ascensum, quo praedicti tres eum de tota universitate secuti [Col. 0038A] sunt. Alii gladiis discurrentibus territi, cum electo suo in munitionem proximam concesserunt, ubi eos adversarius ille novem diebus obsessos gladiis tenuit et inclusos, exiguam, sicut poterant, alimoniam toto illo tempore mendicantes. Unde etiam sibi mentiendi causam componit iniquitas, asserens Ottonem, priusquam alter eligeretur, per novem dies apostolatus cathedram solitarium insedisse, quasi ille ab initio, licet renuerit, non fuisset electus, uniusque violenta possessio sanctificare injustitiam, et ambitionis audaciam valeat expiare. Porro illi de carcere beneficio senatus educti, ad locum quo apostolica insignia servabantur, Domino miserante, perducti sunt, ut electio manciparetur effectui, et electus gratiam consecrationis per manum Ostiensis [Col. 0038B] episcopi, ad quem hoc jure speciali pertinebat, acciperet. Denique cardinales et episcopi, qui per diversas provincias legationis fungebantur officio, ad eum pari devotione conversi sunt; totique jam Ecclesiae Dei indubitatae tranquillitatis serenitas arrideret, nisi homo ille ad praeparatum imperatoris auxilium transfugisset. Verum ille gloriae suae et non Dei sedulus aemulator, desiderii complendi, quod de proavorum exemplo conceperat, occasionem laetabundus accepit. Nostis enim praedecessores ejus ad subjugandam ditioni suae Romanam Ecclesiam a longis retro temporibus aspirasse, ipsosque adversus eam semper vel suscitasse vel fovisse schismaticos, quo magis in jura ejus cui ipsi ministerium debebant [Col. 0037D] B., jure . . . debent. , affectatum possent imperium exercere, [Col. 0038C] eamque ad suam converso ordine non disponere, sed evertere voluntatem. Bene tamen, quoniam quisquis ad hanc de confidentia potestatis illius prorupit audaciam, in ruinam sibi factus est, caeteris in exemplum, quo confusa deinceps cessaret elatio et sua Ecclesiae Dei dignitas et reverentia servaretur. Caeterum hic blanda schismatici desperantis humiliatione seductus est, dum ille personam suam arbitrio ejus exponit et causam, neque se quidquam fore, nisi de sola ipsius voluntate, praesumit. Unde et ad pedes ejus ipsa dicitur apostolatus insignia resignasse, posteaque de manu ipsius investituram accepisse per annulum, ut, veteri scilicet quaestione composita, regnum plane de sacerdotio, de spiritualibus temporalia, de ecclesiasticis viderentur saecularia [Col. 0038D] triumphasse. Indignum facinus omnibusque saeculis detestanda malitia, ordinationem scilicet divinam qualibet temeritate convertere et redemptam sanguine Christi perimere libertatem!
Praedictus itaque princeps negotium suum, tanquam sub umbra pietatis exercens, ecclesiasticum congregavit saeculari potestate conventum, ut praesumptionem schismatici illius proprio roboraret assensu, et quos posset ad obedientiam illius tyrannicae potestatis terroribus inclinaret, ea siquidem intentione ut, utriusque gladii virtute conjuncta, pristinam reformaret [Col. 0038D] B., comminuta p. reformet. imperii majestatem; ut, utriusque invicem cooperante potentia, omnia regna [Col. 0039A] propriae subjiciat ditioni. Porro illi quos schismatico conciliaverat necessitas aut voluntas, falsitatis et blasphemiae symbolum conscripserunt, ut quod de veritate non possunt, saltem conquisitae multitudinis suffragio praevalere credantur. Quod scriptum, si forte contigerit ad sapientiae vestrae venire conspectum, multa plenum falsitate credatis, licet, etiamsi absolutam contineret in omnibus veritatem, nihil quod ibi dispositum sit aliquem de jure sortiretur effectum. Neque enim arbitrium dici potest ad quod voluntaria partium compromissio non astringit, nec judicialis sententia quae nec ab ordinaria jurisdictione nec a delegata procedit. Sed et causam communem privata auctoritate decidere qua arrogantia praesumpserunt nobisque, tanquam inferioribus, [Col. 0039B] imponere magistratum, quos divina bonitas pares ordine, et eadem spectabiles constituit dignitate? Sed neque causa dici debet, ubi inter consentientes nullum potuit esse litigium, neque sine contradictione quaestio vel formari potuit vel absolvi. Ad haec si quod de Ottone factum est ab initio forte non valuit, ex post facto istorum nullo jure valuit confirmari, cum ipse jam ab eo qui poterat condemnationis sententiam debitique poenam anathematis excepisset.
Scio sapientiam vestram validioribus argumentis potioribusque rationibus abundare, ut Papiense illud conciliabulum nullius reputetis exstitisse momenti, et a vobis etiam minus intelligentium simplicitas [Col. 0039C] valeat edoceri. Benedictus autem Pater misericordiarum et Deus totius consolationis, qui Ecclesiae Gallicanae solitam misericordiam benignus impendit, ut eam semper et agnitione veritatis illustret et pedes ejus a justitiae tramite nullatenus aberrare permittat. Sicut enim omnes quos ad oppressionem Romanae Ecclesiae rabida Teutonici furoris provexit invidia virtus Altissimi manifesta dejecit, sic omnibus quos devotio Gallicana suscepit victoriam semper contulit et triumphum. Cumque multis constet caeteras regiones abundasse portentis, sola Gallia monstra non habuit, sed sinceritate fidei, doctrinae veritate, virtutum quoque titulis et plurima operum exhibitione praefulsit. Unde, nunc quoque personarum penitus qualitate discussa, factisque electionum [Col. 0039D] plenius exploratis, in personam sanctissimi Patris Alexandri, de vere Catholici et serenissimi regis sui beneplacito convenerunt, litterasque ejus et nuntios passim et suscipiunt et honorant. Sed quia inter ipsum et principem nostrum, Deo volente, noviter est reformata concordia, placuit ob gratiam ipsius ad momentum differre publicandae susceptionis edictum, donec iste noster Ecclesiam regni sui consuluisse posset, et quod mente concepit assensus vestri conniventia confirmasse. Neque enim prudentiam regalis excellentiae decuit aliquid super tanto negotio inconsulta vestra sapientia diffinire, ne gloriam suam alteri dedisse videretur et reverentiam vestram minoris quam debuit aestimasse. Quae tamen super hoc ipsius ab initio voluntas exstiterit, multis [Col. 0040A] declaravit indiciis et expressit, quoniam Patris Alexandri nuntios et litteras cum reverentia semper excepit et gratia, nullumque se alium suscepturum, adhibita saepe coram omnibus asseveratione, praedixit. Porro litteras Otto oblatas renuit manu regia, velut immundum aliquid sordidumque, contingere, sed in contemptum ejus ligneae tabellae, quam ipse de pulvere sustulit, manibus offerentis impositas, ipse statim coram nuntio post dorsum suum quam sublimius potuit, risu multitudinis quae aderat prosequente, projecit.
Ex his igitur manifestum est voluntatem ejus in favorem domini Alexandri, sine omni ambiguitate firmatam, ipsumque vestrum magis ob reverentiam quaesisse consilium quam pro absolvenda qualibet [Col. 0040B] super hoc negotio quaestione. Solent enim principes dominique terrarum majora negotia quadam semper mora suspendere, ut dilatione crescat auctoritas, major laetitia desideria protracta consummet. Super quo plane cum in idem favor principis veritasque concurrant, manifeste vobis viam responsionis gratia divinae bonitatis assignat. Oportet tamen vos propter aliquos, qui inter vos sunt, sollicite providere qui se schismatico illi dicunt cognatione conjunctos, ne malignitas forte praevaleat, et eam quae ex Deo est supplantet carnis affectio charitatem. Sed cum universitas vestra convenerit, nolite quorumlibet exspectare sententias, nec eorum timeatis offensam, sed conceptum statim in virtute spiritus [Col. 0040C] usurpate sermonem, ne dissimulatio vestra pravitati praestet audaciam vestroque silentio blasphemiarum primitia convalescant. Tempestivius igitur zelus justitiae per os vestrum de libertate conscientiae et confidentia veritatis erumpat, ut quasi quodam spirituali tonitruo terreatur iniquitas, et, praeparata ad subversionem fidei fallacia suffocetur. Dominus mentes vestras in bonum sua pietate dirigat et confirmet, ut Ecclesiae ejus studio vestro reformetur integritas, et quae vos tantis ultro beneficiis et honore praevenit, gratos in opportunitate sentiat et fideles.
Quam utilis apud principes nostros ad agnitionem [Col. 0040D] sancti apostolatus, reverentissimi domini et Patris nostri Alexandri papae diligentia nostrae devotionis exstiterit, ad notitiam vestram fidelium relatione perveniet aut pervenit. Neque enim necessaria mihi est in hac parte jactantia, ut vobis rei veritas innotescat, quoniam me etiam dissimulante latere non poterit quod Northmannia tota mirata est, et ipsa de longinquo nihilominus Anglia recognovit. Bene autem mihi, quia jam fructum diligentiae hujus praemiumque laboris accipio, quoniam mihi salva est gloria mea, testimonium scilicet conscientiae meae, penes quam gratiae apostolicae plenitudinem et indubitatam divinae benedictionis percipio veritatem. Gaudeo itaque, sciens me revera matris meae gremio contineri, ipsiusque sacris foveri complexibus et [Col. 0041A] sinceris uberibus allactari. Gaudeo, inquam, cognoscens quam obstinato schismatici miserandae caecitatis claudantur errore, quorum oculos circumfusae lucis radii non illustrant, sed ipse potius excedens manifestae fulgor claritatis offundit. Judicati sunt, debitamque commissi reatus excepere sententiam, quos Ecclesia, tanquam degeneres, Satanae tradidit in interitum carnis et a Catholica depulit unitate. Neque caret exsecutione sententia, sed indilato mancipatur effectui, cum eos interim et conscientia torqueat et imminens quotidie praevalentis Ecclesiae triumphus affligat. Porro benignius Ecclesiae suae sapientia divina providit manifestam faciens omnibus veritatem, ut nec simplicitas ignorantiam nec malignitas probabile quidlibet valeat [Col. 0041D] C., audeat. allegare. [Col. 0041B] Si enim eos quos ab unitate Catholica profana sejunxit ambitio, numerus vel opinio vel quaelibet electionis forma defenderet, aliqua fortassis erroris materia contrahi potuisset. Sed tres tantum de tota universitate seducti sunt, et hi sane quos magis supportare videbatur Ecclesia quam in aliquo de eorum industria gloriari, quia scilicet eos nec virtutis elegantia nec litterarum peritia commendabat. Nunquid enim is qui inter eos aetate praecedebat et ordine (Tusculanum loquor), horam quietis et prandii solitus observare, Epicurus alter reputabatur, ab omnibus omnium negligens, nisi alicujus forte quod oblata sperati proventus auspicatio praeveniret? Quod adeo verum est, ut caeteris laborantibus, solus [Col. 0041C] praemature, sicut dicitur, ab electione discesserit, quoniam hora prandii videbatur instare, ne avidus desiderio suo fraudaretur exactor et inania adversus negligentes manus inciperent viscera murmurare. Alius, affectatae cancellariae confusus opprobrio et alienae praelationis honore dejectus, conceptum de invidia personale odium in Ecclesiam convertere temeraria malignitate praesumpsit. Tertius vero, solius inter alios periturae privilegio carnis exsultans, arbitratus est nihil negandum sanguini, nihil sacris canonibus deferendum: neque enim potest debitam eis exhibere reverentiam quos ignorat. Ideoque similem sibi Brutum Brutus elegit, ut in utroque sibi invicem de pari litterarum imperitia responderet. Sed et apostolicae severitatis eos [Col. 0041D] disciplina terrebat, ne eorum praecipitem cohiberet audaciam et vagos temerariae cupiditatis frenaret excursus.
Hic numerus, haec tanta peritia, hoc tam venerabile sanctumque collegium Ecclesiam Dei, immaculatam scilicet sponsam dilecti Filii sui, renitentibus universis affectavit ad propriam pertrahere voluntatem [Col. 0041D] B., voluptatem. , et a dextris Begis ad detestabiles Satanae transferre complexus. Visa tamen totius fere universitatis concordia desperati, ad unitatem statim redituri fuerant vel inviti: sed, stupentibus ipsis ideoque cessantibus, schismatici majoris diutius effrenata non tulit ambitio, praeparatoque furtim, [Col. 0042A] sicut dicitur, pluviali de manibus offerentis arrepto, in humeros suos tanta festinatione conjecit, ut haerentibus collo fimbriis pavimentum lamberet pars superior indumenti. Sic indutus ad cathedram, nullo adhuc etiam praedictorum comitante cucurrit, nomen ipse sibi victoris acclamans, et ad suffragandum sibi et decantandas laudes praeparatos [Col. 0042D] B., praeparator. impudenter exhortans. Mirum spectaculum, nec manifesto carens futurae veritatis auspicio, scilicet quod hic ei in ruinam quandoque vertetur ascensus, sicut ipsa praesumptae chlamydis inversa conversio praesignabat. Interea reseratis ecclesiae foribus, infame illud maledictorum genus irrupit: hoc enim cognationis illius vetus agnomen est, de qua ad effundendam benedictionem in omnes gentes [Col. 0042B] pontifex dicebatur assumi. Qualiter autem de stirpe maledictionis possit benedictio propagari, facile non apparet, praesertim per istum, in quo vetustae maledictionis opprobrium merita contractae noviter exsecrationis attollunt. Discurrentibus igitur armatis, coepit per ecclesiam quasi quaedam theatralis scena disponi, dum parietes fulgor illustraret armorum et lasciva quasi triumphantium acclamatio resultaret. Horum manibus denique pluviali composito, ad palatium usque perductus est, comitantibus his paucisque sacerdotibus, quorum infamis quaestus est simplicitatem peregrinorum eludere et assiduis altare beati Petri sacrilegiis infestare. Porro haec initia ejus non sunt meliore gavisa processu, si quis vel emendicatae exsecrationis [Col. 0042C] ordinem vel redemptam laicae gratiam potestatis exquirat. Nonne enim sacrilegii facimus de majori cumulum iniquitate contraxit, cum Simoniacam constet intercessisse per omnia pravitatem, sicut refusa senatui populoque Romano pecunia, publicisque palam aedificiis impensa convincit? Sed et hoc immanius est, quod redemptam sanguine Christi prostituit libertatem, quatenus Ecclesia, quae jure suo cunctis semper est dominata principibus, officialis sui manciparetur obsequio quo et incomparabilis privilegium majestatis amitteret et ad miserabilem statum conditionis novissime deveniret. Et nos quidem non potuimus haec oculis praesentibus intueri, sed veritas ad nos per eos qui viderunt [Col. 0042D] fideli relatione pervenit. Quod autem publice gestum est, multorum nobis testimonio potuit confirmari, praesertim cum testes praereptae dignitatis honore praefulgeant, et simplex absolutam reddat concordia veritatem.
Hac igitur parte de qualitate negotii et personarum meritis aestimata, jucundum mihi est ad partem alteram oculos animumque convertere, et opus eorum qui elegerunt per singulas partes toto mentis gaudio contemplari, eique referre gratias qui sancto collegio vestro prudentiam contulit et virtutem, qua et serpentis declinare malitiam et grassantis superbiae valuistis repellere pravitatem. Sed neque [Col. 0043A] nomen partis tantilla eorum meretur exceptio, nec universitatem nostram partis decet appellatione censeri, quia perditorum segregatio numerum non minuit electorum, nec detrimentum sentit area Domini, si granis manentibus paleae ventilabro purgante discedunt. Igitur omnia recensenti manifestum quod sanctitatis zelus consecravit initia, processum juncta prudentiae fortitudo direxit, patientia debito consummabit effectu, pacem Deo volente perseverantiae fides inconcussa praestabit. Nihil hic carnale, nihil terrenum, nihil vestri ad privatam utilitatem oculi respexerunt, sed ad commune bonum et honorem Ecclesiae totis vos constat anhelasse desideriis, totis viribus insudasse. Praedicabitur itaque nomen vestrum, et a mari usque ad mare [Col. 0043B] excellentiae vestrae gloria personabit, formamque dabit posteris et exemplum, ne a justitia et veritate persecutionis cujuslibet errore discedant. Ad haec Spiritus quoque testimonium perhibet spiritui nostro (Rom. VIII) quia nobiscum schismaticum illum publica omnium conscientia respuit et condemnat, et electum nobis antistitem sincerae charitatis et reverentiae brachiis amplexatur. Opera siquidem illius manifesta sunt, opera scilicet maledictionis et scandali, opus autem istius in benedictione est, et favor ejus in gentes quotidie convalescit. Corda enim omnium nobiscum sunt, eorum etiam quorum linguae nobis qualibet saeculari necessitate reclamant, adeo ut si nondum de corporibus, de cordibus [Col. 0043C] tamen omnium verum sit Ecclesiam triumphasse. Nonne enim in eos qui ab hac fidei unitate dissentiunt ultio divina manifeste procedit, et voluntas ejus evidentibus indiciis declarata patescit? Nonne princeps ille, cui similem a multo tempore Roma non habuit, cujus Dominus apprehendisse dexteram dicebatur (Isa. XLV) , cujus fere usque ad remota Orientis terror excesserat a die susceptionis, Otto divino coepit judicio reprobari, adeo ut hi quos ante securos moenia non reddebant, congredi cominus ausi sint et ei de prosperitate successuum insultare? Revera digitus Dei est hic (Exod. VIII) , dexterae Excelsi repentina mutatio (Psal. LXXVI) , parcentis adhuc et in ira corripere differentis, Utinam saperet, et intelligeret et novissima provideret (Deut. XXXII) , quia tot detrimenta praesentium quaedam sunt indicia futurorum!
Omnibus igitur ab initio rite perspectis, domini et patres mei, magna vos convenit exsultatione gaudere, quod de omni carne singulariter estis ad hoc tempus electi, per quos fidei veritas, per quos forma justitiae, per quos Ecclesiae libertas inconvulsa servetur. Quod enim nos in hac vobiscum unitate consistimus, quod haereticam pravitatem cum suo detestamur auctore, vobis debetur gratia qui coepistis, a quibus nos auctoritatem duximus et exemplum. Ipsi itaque duces nostri, ipsi revera de fortissimis Israel estis, quibus lectulus Salomonis datus est, propter [Col. 0044A] timores nocturnos fidelibus excubiis ambiendus (Cant. III) . Ad vos, velut ad lucernam super candelabrum positam (Matth. V) , Orientalis pariter et Occidentalis concurrit Ecclesia, sed ad insulas quae procul sunt, sonus veritatis exivit, a quibus, tanquam a finibus terrae (Psal. XVIII) , plerique jam per discrimina multa venerunt audire sapientiam Salomonis (Matth. XII) . Licet enim nos plurima locorum spatia disjungant, charitas semper indivisa conjungit quos unus spiritus, una fides, una confessio dirigit ad salutem. In hac decrevimus vobiscum constantia permanere, in hac vobiscum vivendum est, in hac, cum voluntas divina decreverit, moriendum, quia neque mors, neque vita, neque aliquid unquam ab hujus nos sententiae professione sejunget. Interim [Col. 0044B] si domino nostro et vobis nostram non possimus praesentiam exhibere, aliqua tamen ex parte supplet devotio charitatis absentiam, quoniam venerabilibus Patribus nostris sedis apostolicae legatis assistimus, cum eis toto studio sanctae Romanae Ecclesiae utilitatibus insistentes. In quibus tanta refulget apostolicae sanctitatis et doctrinae perfectio, ut eis plus gratiae merita contrahant quam terroris reverentia disciplinae. Viri sunt, quorum sanctitatem miratur populus, sapientiam clerus usquequaque collaudat; ad virtutem severitatis principes expavescunt. Ad summam, tanta omne opus suum mansuetudine temperant, ut neque severitas disciplinae pereat, et in omni parte sanctae Romanae Ecclesiae gratia convalescat. [Col. 0044C] Porro super facto illo, in quo regem Francorum adversus eos scandalizatum audistis, prorsus excusabiles sine omni dubitatione credatis, quia nunquam ad consensum dispensationis illius pertrahi potuissent, nisi eos inexpugnabilis necessitas, et inaestimabile bonum recompensationis illico proventurae [Col. 0043D] B., venturae. traxisset. Convenerant siquidem ex mandato regum venerabiles de regno utriusque personae, ut de Romani pontificis susceptione tractarent, de quo nihil adhuc publice fuerat constitutum.
Stabant itaque fratres illi causam Ecclesiae, non sine magno discrimine, prosequentes, quoniam apud plerosque favor iniquitatis convaluerat, adeo ut qui manifestae repudium veritatis suggerere non audebant, differendum potius saeculari quadam astutia [Col. 0044D] praedicarent, eventum scilicet rei dubiae potius exspectandum quam subjiciendam fortuitis casibus tantorum principum majestatem, non oportere eos temeritate nimiae festinationis involvi quos securius illaesos sola poterat exspectatio conservare, Romanam Ecclesiam semper onerosam exstitisse principibus, jugum aliquando data occasione ponendum, donec cupiditatis poenas ambitio detestanda luisset, solvendum morte alterutrius quaestionis incertum, atque interim posse religionem episcoporum per singula regna sufficere, donec divina voluntas signis evidentioribus appareret. Accedebat legatorum imperatoris et cardinalium, maledicti scilicet Joannis [Col. 0045A] et Guidonis, instantia, quibus dari videbatur de modica dilatione triumphus, si fratres vestros vel ad modicum tempus quaelibet occasio suspendisset. Praeterea, cum animos regum in favorem domini nostri omnium conscientia crederet inclinatos, in partes imperatoris cessisse dilatione praestita crederentur, et paulo minus detrimenti suspicio quam notitia forte veritatis afferret. Sed et rex Francorum rei diffinitionem regis Anglorum voluntati commiserat, nihil se facturum publice contestatus, nisi quod ipsius ei sententia praedictasset. Praevaluerat itaque consilium dilationis, ut quanto spatiosius, tanto utilius utrique regi posset esse consultum, atque interim aliqua possent de ipsis eventibus auspicari. Quia igitur de arbitrio regis Anglorum tota [Col. 0045B] causa pendebat, exaudiendus erat potius quam severitatis alicujus austeritate terrendus, de cujus simplici favore in momento Francorum, Anglorum, Hispaniensium, Hiberniensium et novissime etiam Norwegiensium regna coepistis. Sed et unde quis orituram super eo praesumpsisset offensam, quod ab initio pro bono pacis scripto etiam interveniente, regum sanctitas, religio praesulum, principum fides, populi congratulatio devota firmavit; nec rei efficientiam communibus regulis, sed quod magis accelerari posset, ecclesiasticae potius indulgentiae destinavit. Quod si quid de indulgentia contra easdem regulas constat esse delictum, nihil tamen criminis intercessit, vulnusque modicum totius operis sanitas asservata compensat. Hic certe zelus eorum, [Col. 0045C] haec fuit dispensationis intentio, quam non ultronea voluntas obtulit, sed importunitas necessitatis extorsit, quoniam, si ea die sermo non fuisset consummatus in bonum, procul dubio fratres vestri repulsam diutinam vel perennem sub dilationis imagine reportassent.
Post discessum vestrum importunum tertianae quater passus accessum, tandem ad medicinae remedium salutare confugi, quod tamen paulo minus mihi molestum exstitit quam caloris intemperantia quae praecessit. Habent enim medicinae remedia nescio quid abominandae malignitatis admistum, et [Col. 0045D] ne gratis conferant omne beneficium, semper adjuncto maleficio recompensant, ut, etiam cum profuerint, indignius ulciscantur. Convalui tamen et per gratiam Dei et merita vestra jucunda mihi spes optatae sanitatis arridet, portumque salutis nostra creditur anchora continere. Aliquae tamen adhuc praeteritae passionis inhaesere reliquiae, macies et aegritudinis cognata debilitas, delicatus appetitus, cujus fastidio nulla copia, nulla satisfacere potest industria ministrorum. Ad recidivam medicus paratam dicit esse materiam, ideoque studium subtilioris observantiae scrupulosus imponit, ruptisque labiis et lingua palpitante tanta potum tribuit parcitate, ut sitim potius irritare quam compescere [Col. 0046A] velle credatur. Illud enim hominum genus quadam austeritate semper notabili arti suae reverentiam sola severitatis exhibitione conquirit, et quasi de benignitate vilesceret, infamat omnia quaecunque miser patientis appetitus exposcit. Utinam quod ad victualia pertinet, idem nobis usus et abstinentia praeberetur, ut suspicionem communicatio tolleret et fidem pietas compassionis augeret! Ad haec defectum imperitiae suae culpae semper aegrotantis ascribunt, ut aeger et inedia pereat, et calumniae contumelia crucietur. Denique ad mercedis augmentum sententiosis sermonibus incedentes, gratiam sibi misericordiae divinae praeripiunt, ut quod miseratio divina contulerit [Col. 0045D] B., contulit. , de eorum videatur diligentia provenisse. Haec ad praesens apud celsitudinem vestram [Col. 0046B] incommoda nos excusent, quia, si personam corporalis impotentia detinet, majestati tamen vestrae devotio charitatis occurrit. Causas quoque nostrorum, quae interim in vestro sunt auditorio ventilandae, commendamus attentius, ut in eis apud vos et amici diligentiam et judicis inveniant aequitatem. Domino quoque regi supplices pro nobis gratias exhibete, quod infirmitati nostrae tanta liberalitate compassus est, et aes alienum quod tam ipsius quam alia qualibet occasione contraxeram, si secus accideret, regali suscepit munificentia persolvendum, fidemque devotionis nostrae et sedulitatem laudavit obsequii, eaque sibi saepius exstitisse fructuosa cognovit. Dulcius et efficacius inter omnia medicamen accepi gratiam Domini mei, in opportunitate [Col. 0046C] copiosius affluentem, cujus alacritas omnem protinus injuriam passionis exclusit. Felicem me, inquam, si unquam inveniar accepisse non ingrate quod tanta tamque facili mihi bonitate collatum est, si utilitatibus ejus et gloriae datum mihi fuerit totis facultatibus, toto studio, totis semper viribus inservire! Licet autem majestas beneficii modulum nostrae parvitatis excedat, dignissimus profecto dicendus est quisquis totum quod potest ad gratiarum congerit actionem.
In quo verbo reges nostri de susceptione domini papae convenerint, vestra sapientia non ignorat. Et [Col. 0046D] noster quidem ad ecclesiasticas personas regni sui legatos destinavit in Angliam, cum litteris quas a domino papa receperat, et scripto illo quod a schismaticis est de Papiensi conventiculo fabricatum, ut scilicet utroque scripto tanquam allegationibus partium utrinque proposito, rectius possint, quasi de judicio formare consilium, et liquidius de contemplatione falsitatis oppositae cognoscere veritatem. Cui sane colloquio, quia corporaliter adesse non potui, per epistolam saltem interesse curavi, ut personae vicem pagina suppleat et vivae vocis instantiam epistola fidelis instauret. Cujus etiam epistolae transcriptum sanctitati vestrae censui destinandum, ut devotionem meam, quamvis parum utilem, officiosam [Col. 0047A] tamen vestra dilectio recognoscat. De caetero, librum Ennodii vobis mitto, alienum quidem, sed, si experientia vestra probaverit, transcriptum cum quanta fieri poterit festinatione remittam. Ego autem librum illum non videram, priusquam mihi vestro fuisset assignatus judicio, visoque miratus sum qua primum ab auctore confidentia editus, aut quo postmodum ab aliis fuerit favore transcriptus. Neque enim mihi dignus videtur, cujus studio vel scripturae tantum tempus debeat sive census impendi, cum et volumen effusum sit, et ad intelligenda quae scripta sunt singula multis et taediosis oporteat iterationibus replicari. Prima siquidem facie difficilis et obscurus incedit, et cum rerum difficultatem stylus lucidior debeat aperire, intelligentiam [Col. 0047B] potius sermo tenebrosus obtundit. Cumque multum habeat laboris inspectio, nihil habet assecutio voluptatis, quia nec absolutione sententia complacet, nec oratio venustate. Summa enim [Col. 0047D] B. om. enim. ejus intentio est, aliter omnia dixisse quam caeteri, ideoque totum quod loquitur exquisita quadam intricatione complicat et innodat, ut rectius Innodius quam Ennodius debeat appellari. Porro in metricis producta breviat, suaque nihilominus auctoritate brevianda producit, nullaque vitium falsitatis virtute redimitur, quia ipsum nec cultus orationis nec dignitas materiae recompensat. Unusquisque tamen ad observandas propositae legis tenetur angustias, dicendique libertatem necessitate supprimit [Col. 0047C] quisquis se ad observantias hujusmodi arbitrio propriae voluntatis astringit. Facilem vero duplex culpa veniam non meretur, cum et intellectum retundit obscuritas, et aures metricae corruptio jocunditatis offendit. Credo ego librum hunc apud veteres nec notitiam habuisse, nec gratiam, ideoque nec in manus venisse multorum, sed sepultum diutius veteri quolibet armario latuisse, donec noviter in lucem merito obscuritatis et nova peregrini nominis admiratione processit. Sunt enim quidam, qui eo difficilia majoris aestimant, quia minus intellecta mirantur; ea minoris et tanquam puerilia reputant quae jucunda lucidi sermonis serenitas illustrat. Caeterum obscuritatem tanquam tenebras evitandam Seneca noster, et Tullius, et caeteri quorum scripta comprobantur, [Col. 0047D] ostendunt. Julius quoque Caesar, vir illustris eloquentiae [Col. 0048D] B. om. vir ill. eloq. , culpabiles esse denuntiat qui ea volunt loqui vel scribere quae homines mirentur potius quam intelligant, et se tanquam scopulum ita fugere insolens atque infrequens verbum. Legite tamen, ipsumque non de aestimatione mea, sed de vestra potius experientia judicate, ne meritis ejus ignorantia mea praejudicium irrogasse dicatur ipsumque vestri favoris sententia defraudasse. Quod si irrefragabilem quaeritis de prosa ferre sententiam, ipsam secundum versuum merita judicate, quia verum est ipsum pari peritia circa tempora syllabarum et dictionum naturam virtutemque versari. Valete.
Dominus Radulfus thesaurarius Rothomagensis amicus noster est, compertumque habet quod ego apud sanctitatem vestram jamdudum plurimam sim gratiam consecutus. Inde est quod nostra apud vos intercessione postulat adjuvari, quoniam in duobus se gravari conqueritur, super assignatione loci, quem vos ei et domino Pictaviensi, ad agendum de causa quae inter eos vertitur, assignastis. Cum enim civitas vestra in medio sit fere constituta, paulo tamen a Rothomagensi civitate remotior, vos eum quasi in occursum adversarii sui ad ulteriora loca trahere destinastis. In quo videtur ei quod affectio vestra in favorem oppositae partis coeperit esse proclivior, [Col. 0048B] quia statim ei de spatii distributione adeo propitius exstitistis, ut adversario quadraginta tantum milliaria ad veniendum, et ei centum ipsaque importuniora praefixeritis ad eundum. Quod si ei censuistis pro episcopali reverentia deferendum, id eatenus faciendum est, ne in onus aut praejudicium alterius liberalitas effusa procedat. Sic enim inter partes media debet esse judicantis religio, ut liberam de pari singulis exhibeat aequitatem, ne sententiam dictasse videatur affectio, sed justitia rationis instrumentis compensata formasse. Rogat igitur, nosque pro eo supplicamus attentius, ut locus eis ad agendum, facta aequius spatii distributione, Cenomania, assignetur, aut citra, ut et nos interesse possimus, [Col. 0048C] quia, ob familiaritatem utriusque partis et gratiam, plurimam inter eos componendi fiduciam obtinemus. De alterius vero loci et temporis assignatione de vobis conqueri pars illa non poterit, quoniam hic citatus semel pro simplici absentia condemnari non potest, donec secundo vel tertio etiam citatus fortasse sit, ut pro multiplici absentia de manifesta contumacia condemnetur. Valete.
Super injuria quam nobis infert dominus Fiscannensis litteras vestrae majestatis accepimus, continentes quod ipse nobis sacerdotem ad Ecclesiam illam de qua agitur per manum vestram consentit offerri. Et nos nimirum sanctae et benignae nobis [Col. 0048D] diligentiae vestrae gratias agimus, sed versuti hominis timemus astutias, ne hoc facto et prudentiam vestram circumvenire, et justitiae nostrae praejudicium comparare disponat. Judicatum enim est inter nos, et a delegatis ab apostolica sede judicibus imperatum ut nobis ablata restituat, et excommunicatos ad satisfactionem venire compellat, sacerdotem offerat, per quem et Ecclesiam et populum nobis, tanquam pastori et episcopo animarum suarum, faciat obedire. In quo si de alterius et non de ipsius manu suscipimus sacerdotem, non restituta nobis videbitur, sed sequestrata possessio, plurimumque hoc poterit partem nostram, cum de domino tractabitur, [Col. 0049A] impedire. Sed nec ad obsequendum judicibus sola sufficit sacerdotis oblatio, nisi et ea quae praescripta sunt nobis integre fecerit exhiberi. Si tamen ad praesens de ea inter nos compositione tractaretur, quae omne in futuro litigium tolleret, possemus ad omnem temperantiam consilio vestrae paternitatis adduci, sed adversario ad pugnam se totis viribus accingenti vires addere, non est imprudentis tantum hominis, sed insani.
Venerabili et dilecto amico suo THOMAE illustri regis Anglorum cancellario, ARNULFUS, Lexoviensis Ecclesiae minister humilis, salutem et plurimam dilectionem.
[Col. 0049B] Litteras vestrae dignationis accepi, quarum singula verba mihi visa sunt stillare dulcedinem et suavi sincerae charitatis melle manare. Gavisus sum salvam mihi esse apud vos praerogativam pristinae familiaritatis et gratiae, nec eam demigrasse locorum distantia, nec frequentibus negotiis exspirasse. Gavisus, inquam, quia post epistolam vestram nulla potuit residere dubietas, cujus majestatem nequaquam convenit vel vitium falsitatis incurrere, vel in adulationis vilitatem descendere. Vivit autem vobis apud me nihilominus verae dilectionis affectus, quem etsi frequens operis exhibitio non illustrat, supplet tamen sibi conscia promptae devotio voluntatis. In amicitia etenim sola animorum voluntas exquiritur, [Col. 0049C] nec crementi patitur quaestionem ne prostituta possit vel mercenaria reputari.
Sic namque in sua per se puritate consistit, ut in ipsa operum exhibitio non nisi vicem accessionis obtineat et sequelae, nec rebus fortunae tenetur obnoxia, suam sibi per se tribuens et retinens dignitatem. Quod adeo verum est, ut inter divites rarior semper soleat inveniri, et plane quasi divitiarum multiplicitatem exosa simplicitati paupertatis videtur securius inhaerere. Rara est eoque pretiosior, nusquam tamen rarior quam inter eos qui ad principum tractanda consilia et negotia disponenda vocantur. Ut enim caetera taceam, sollicita mentibus eorum dominatur ambitio, dumque alter alterius metuit studio praeveniri, procedit invidia, quam in odium [Col. 0049D] statim converti necesse est. Hic etenim est mos vetustus invidiae, ut successus alienos suum judicet detrimentum sibique sublatum reputet quidquid ad commoda cesserit aliorum. Torquetur igitur, mentisque tormentum contracta vultus hilaritate dissimulat, et obscuram fallacibus blanditiis induit simultatem. Porro si adversus quempiam favor principis fuerit immutatus, eumque coeperit oculo severiore perstringere, omni statim solatio destitutus egreditur is quem sodalium gratia, quem applausus, quem denique sedula omnium obsequia frequentabant. Insultant quorum compassionem sperabat ad omnia, et veteres occasionem nacti requirunt injurias, [Col. 0050A] ipsaque beneficio sinistra constanter interpretatione deprivant. Hoc mare navigatis; in hac vos oportet vivere tempestate, in qua vos quoque Sirenes timere oportet, subitos applaudentium risus et melicas adulantium cantilenas. Inter quae omnia, una vobis sit evadendi fiducia, cum sinceritas fidei, tum honestae operationis integritas; potiusque de testimonio conscientiae vestrae cum Apostolo gloriam quaerite (Rom. II) quam alienae linguae lubricum vel vulgaris aestimationis redimatis incertum. Haec enim majori quam veniant pernicitate praetereunt; illa, quamvis ingratum quandoque sortiantur accessum, felici tamen semper exitu gloriantur. Haec autem vobis scribo non ut Minervam, ut aiunt, litteras doceam, sed cum amico loquens sermonis [Col. 0050B] cursum retinere non potui, praesertim cum congratulantis animi quasi quaedam lascivia perurgeret, dominum Serlonem fidelem nostrum cum paucis modicisque negotiis quae portat, charitati vestrae commendo, hoc scilicet adjuncto ut sub absentia mea gratiam principis quam officiosissime merui, vestra mihi diligentia conservetur, quoniam apud juvenem sine admonitionis pabulo diu non poterit vivere, quin exspiret. Bene semperque vale.
Grata mihi refulget occasio, multis exspectata temporibus, multis artibus exquisita, videndi scilicet faciem domini mei, et matrem meam sanctam [Col. 0050C] Romanam Ecclesiam visitandi. Jocundum est me quibuslibet offerre periculis, quibuslibet inferre laboribus, ut merear aliquando frui desiderato vestrae serenitatis aspectu et jocundo sacri sermonis alloquio recreari. Iturus alia vice fueram destinandus a principe, sed importuna me bellorum emergentium retraxit invidia, quibus transigendis studium diligentiae meae, cum necessitas Ecclesiae, tum reipublicae requirebat utilitas. Quod siquidem iter desiderio magis quam imperio mandantis assumpseram, ut impetrata potius quam injuncta legatio videretur. Nunc autem compositis omnibus non missus, sed sola devotione ductus, advenio ad exhibendum bene placito domini mei corpus et spiritum, ad impendendas utilitatibus vestris omnes, tanquam ex debito, [Col. 0050D] peculii facultates. Attamen, ut veniam, oportuit me causas quasi necessitatis inquirere, quia nequaquam mihi patuisset egressus, nisi aliqua crederer importunitate compelli. Cum enim principi nostra semper sit officiosa praesentia, non tam me devotioni meae morem gerere, quam ad publicas utilitates et sua vellet obsequia retinere. Cum autem venero, facile comparebit quid ascribi devotioni, quid necessitati debeat imputari. Venio [Col. 0049D] B., nemo. igitur, non ex animo quidem, sed tamen verbo tenus impetrata licentia, si nolui mihi de silentio ipsius facere quaestionem, quoniam etsi non facies oculis, votis tamen oratio respondebat, nec abjicienda videbatur occasio, quae tanto desiderio quaerebatur. Venio, [Col. 0051A] inquam, non insidias hostium, non itineris difficultates, non aeris intemperiem, non injurias maris attendens, ea certe fiducia, quoniam merita vestra praecedent faciem meam, et, Deo volente, de omnibus locis obstantia quaelibet amovebunt. Interim indicandum vobis censui compositae necessitatis astutiam, quae me a regiis occupationibus reddidit absolutum. Reportaverunt Silvester thesaurarius ecclesiae meae, et Joannes nepos Sagiensis episcopi ad Cenomanum et Abrinconensem episcopos litteras a sede vestra, super quibusdam causis adversus me absque omni appellationis remedio terminandis. Quarum cognitioni dominum Willelmum Parisiensem, sanctae Romanae Ecclesiae cardinalem, contigit interesse, ipsoque praesente praedictus thesaurarius [Col. 0051B] omnes querimonias quas habebat refutavit in manibus judicum, et quod eas adversum me deinceps non moveret fide corporaliter interveniente firmavit. Ego autem ei eorum intercessione gratiam reddidi, et, licet ingratus manifestusque calumniator in omnibus appareret, delictum omne ea quae plurimum inter necessitudine junctos vertitur, facilitate remisi. Verum Joannes, cum hinc inde rationibus diligenter auditis contrariam sententiam reportasset, ad solatium confusionis suae magis quam ad causae remedium sedem apostolicam ad Kal. Februar. appellavit, licet de melio omnem appellandi licentiam, eo quod ipse a vobis reportaverat oraculo, sustulisset. Cum itaque rebus judicatis standum sit, praesertim ubi nulla possunt appellatione suspendi, [Col. 0051C] certum est quia ad refricationem rei judicatae nulla me necessitatis trahit instantia, sed optatam duxi de appellatione materiam, ne vestram scilicet viderer reverentiam neglexisse, si provocatus ad vestram praesentiam non venissem. Caeterum quia tot pericula fallere temeraria festinatione non possum, oportebit me fortassis ad complanandos transitus et praeparationem securitatis spatiosum tempus impendere. Ideoque si Joannes ille praevenerit, bonum vobis erit et utile ut ipsum usque ad nostrum detineatis adventum, quia avunculum ejus et ipsum in personam vestram et statum totius Ecclesiae gravissime deliquisse manifesta vobis veritate constabit.
Si ad vestrum litterae pervenere conspectum, quibus ego majestatem vestram studui praemunire, super zelo quem ad removendam de Ecclesia sua religionem, Sag. intendit episcopus, miror admodum, multique mirati sunt, quomodo factum hujusmodi, scriptumque publicum super eo facto vestrae potuit subripi sanctitati. Quid enim? Episcopalem Ecclesiam miserabili paupertate damnatam, religiosus episcopus reditibus, aedificiis, ornamentis, et ea ad quam plurimum intendebat religione fundaverat, ipsamque de paupere divitem, praedicabilem de obscura, de ignobili, si dici fas est, fecerat gloriosam. Quod factum tota sane partium nostrarum venerabatur [Col. 0052A] Ecclesia, omnisque ubique religio commendabat, si quis vel effusam in omnes charitatem, vel ordinis vellet attendere disciplinam. Nec ab ipso tantum hoc, sed multarum venerabilium personarum studiis, multarum fuerat auctoritate perfectum, quoniam ad studia laborum ejus prospera semper optati proventus auspicia concurrebant, adeo ut ad constitutionem Ecclesiae illius contendere virtus et fortuna viderentur. Exsultabat apostolica sedes, quod prima tantae religionis fundamenta jecisset, quod promotionem ejus continuo fovere non destitisset auxilio, quod consummationem ejus privilegiis et valituro in perpetuum anathemate communisset, omnibus siquidem privilegiis ejus in perpetuum vice salutationis invenitur ascriptum, quo manifeste voluntas [Col. 0052B] declaratur auctoris quod id stabile fore voluerit, non alienis reliquerit arbitriis immutandum. Res quippe transitoria titulo perpetuitatis non meretur inscribi, quoniam quae taliter inscribuntur, vel perseverantiae statum retinent, vel tituli falsitatem. Quod autem dicitur praedecessorem successori suo legem dare non posse, vel praecise falsum est, vel omnia possunt impune sanctorum Patrum instituta convelli, quorum tamen sapientiam narrant populi, quorum laudem Ecclesia nuntiat, et sepulcra eorum frequentibus miraculis gloria magnificentiae coelestis illustrat, privilegia siquidem Romanorum pontificum, quasi quaedam ipsorum testamenta credenda sunt, nec a morte testatoris exspirant, sed potius ab ipsa contrahunt firmitatem, nec defectu personae sublata [Col. 0052C] perit auctoritas eorum quae religiose semel instituta noscuntur. Nos tamen errores praedecessorum a successoribus posse corrigi non negamus, et ipsorum etiam in melius posse bona mutari, ubi major scilicet mutationem suadet utilitas, nullumque sentit religio detrimentum. In praejudicium siquidem religionis nihil agendum est, cui quidquid adversatur divinae constat contrarium esse voluntati. Qua nimirum ratione saeculares canonicos quos appellant, pro regularibus inducendis vidimus amoveri, licet Ecclesiae eorum in eo statu aliqua sedis apostolicae privilegia meruissent. In quibus constat adversus privilegia nihil esse commissum, in quibus auctoris animum potius contemplari convenit quam [Col. 0052D] apices amplexari, quoniam in nullo voluntas ipsius offenditur, ubi voluntatis intentio fidelius observatur. Si quid autem humanius fuerit institutum, quod etiam sedis apostolicae scripta confirment, eo nec perfectionis provectus excluditur, nec devotioni terminus assignatur. Semper enim in anteriora libere debent studia sanctitatis extendi, sicque oportet interpretari quae scripta sunt, ne nostris videantur processibus invidere, quia tunc recte suus minori bono favor impenditur, cum nequaquam boni majoris incrementa tolluntur. Ecclesia enim eos qui ad superiora desiderio perfectionis aspirant non permittit occasionibus impediri, quin libero erumpant ad majora consensu, sicque primae imperfectionis privilegia removet, ut gratiam novae perfectionis [Col. 0053A] amplectens, vetera novis non tam videatur solvere quam implere. At vero sacras veterum institutiones in deterius devocare non convenit, nec auctoritatem praebere defectus, ut inde fomenta comparentur audaciae, unde timeri debuit severitas disciplinae. Plane sunt quaedam quibus, ut fiant, consensum adhibere non licet; quae tamen, si facta sunt, dissimulare necesse est, quia non possunt habere remedium, vel, si quid recompensationis habent, discreta mansuetudine dispensare. Culpam tamen indulgentia praevenire non debet, ne securitas alat audaciam, et ad delinquendum fiducia remissionis invitet.
Debet ergo severitas prohibitos cohibere conceptus, ne temerario compleantur effectu, debet nihilominus [Col. 0053B] excessus illicitos congrua animadversione punire, nisi reum vel violentia potestatis eripiat, vel poenitentia temperet disciplinam. Tunc enim in potestate judicis est mollire sententiam, et mitius judicare quam leges, cum rerum vel personarum merita postulant, aut instantia necessitatis extorquet. In aestimanda tamen necessitate non convenit pusillanimes inveniri, ne virtuti subduxisse materiam, vel de divina videamur gratia desperare. Scio quosdam dispensationum prodigos tantae benignitatis existere, ut nihil reservent legibus, affectibus omnia largiantur, nec offensam rationis attendunt, dum hominum sibi praecavisse videantur offensam. Metiuntur [Col. 0053D] B., metuntur. igitur affectatos de praerogativa [Col. 0053C] potentiae suae potius quam de merito rationis effectus, et nomine necessitatis indulgentiam quamlibet excusantes, divinae gratiae bonitatem non sustinent experiri, sed humanum favorem prae omnibus auspicantes, fugaces auras et inanes ventos studiis fallacibus amplectuntur. Quieti scilicet Ecclesiae providere se praedicant, cujus prostituunt libertatem, et majestatem redigunt in contemptum, quae tamen in virtute sanctorum debet apparere terribilis ut castrorum acies ordinata (Cant. VI) . Solebat siquidem terribilis supremis potestatibus imminere, earumque patienter expugnare potentiam, dum tribulationibus constanter exposita, liberationem non nisi de liberatore pauperum exspectabat. Liberat enim Dominus pauperem a potente, et inopem cui non [Col. 0053D] comparet adjutor (Psal. LXXI) , quoniam fidelis est, neque vires nostras patitur viribus tentationis excedi, sed facit cum tentatione proventum, ut possimus sustinere (I Cor. X) . Verumtamen nos gratiam istam pusillanimitate desperationis excludimus, quoties desperato virtutis effectu humanis favoribus inclinamus, et accelerato veritatis justitiaeque naufragio salutaris experientiae praepedimus eventum. Oportebat magis, secundum doctrinam Psalmistae, sperare in Domino et facere bonitatem (Psal. XXXVI) , quoniam non derelinquit sperantes in se in tempore tribulationis et in die superborum sine adjutorio. Oportebat in mandatis ejus et justificationibus exerceri, [Col. 0054A] non statim manus imbelles captivandas offerre, quia non potest sequi sine concertatione victoria, nec corona sine legitimo certamine provenire. Lex autem certaminis est uti viribus, virtutem patientiae et longanimitatis amplecti, non inter initia trahi favoribus, et desperato divinae bonitatis auxilio cedere, quoniam qui sperant in eum non confundentur (Psal. XXI) ; qui autem hominibus placent, confusi sunt, quoniam Deus sprevit eos (Psal. LII) . Nonne utilius erat ipsam hominum gratiam de divina bonitate sperare, et non ei de divinitatis offensa parare materiam, cum corda etiam regum in manu Dei sint, et ea quo voluerit inclinabit (Prov. XXI) .
Ad haec experimento didicimus divino quodam judicio saepius evenire quod hi qui, ob affectationem [Col. 0054B] favoris humani, reverentiam divinae majestatis offendunt, divinae quidem dispendium faciunt, sed humanam quam affectaverant minime consequuntur. Sicut enim disciplina cautelam, sic insolentem pronior indulgentia creat audaciam, gratuitumque liberalitatis alienae beneficium suorum reputant praemia meritorum, ipsumque quandoque beneficium putant injuriam, quod minoris propria existimatione fuerint aestimati. Quod ego vobis in hoc facto vereor accidisse, sicut sanctitati vestrae post modum evidentibus liquebit indiciis, cum ad aures vestras veridica relatione pervenerit, quanta malignitate et audacia praedictus episcopus infirmitatem status vestri publice praedicaverit, et hostium Ecclesiae [Col. 0054C] victoriam rediens dixerit imminere. Exstant qui audierunt per quos vobis haec et alia maligniora suo tempore plenius innotescent, ut nulla fidem veritatis suspicio debeat impedire. Loquar tamen interim ad dominum meum. Utinam complaceant ei eloquia mea! Loquar, inquam, quia apud eum mihi sermo est, apud quem non eget vel intercessore religio, vel justitia defensore. Domine, quotquot ordinis illius observantiam profitentur aut diligunt, per omnes Gallorum Ecclesias et Anglorum, audito hoc verbo scandalizati sunt, quaerentes quid antecessorum vestrorum, quid denique vestrum tam recens solverit anathema, cum nulla vis necessitatis appareat, nec tanto vulneri remedium aliquod aliqua recompensatione videatur afferri. Omnes reditus et [Col. 0054D] omnes obventiones archidiaconatus illius, quae ad communes usus regularium fratrum fuerant assignatae, sine causae cognitione sublatae sunt, atque unius personae ipsiusque saecularis sumptibus attributae. Quaerunt igitur de jure quod suum est sine judicio spoliati, subductoque quod pauperibus solebat erogare religio, nihil se praeter vacuas manus exhibere deplorant. Procedit interim inter cilicia pauperum fratrum et sordes, chartularii filius sericis adornatus et variis, quem ipsi invisae dissimilitudinis animal intuentes, quasi seminarium quoddam revocandae saecularitatis tacitis, quod solum audent, animis exsecrantur, condemnant. Auget metum [Col. 0055A] quod alius adhuc vacans archidiaconatus in eadem servatur Ecclesia, minori nepotulo conferendus, quam cito in legitimam aetatem videbitur excrevisse. Praeterea priore claustri remoto, quia acrioris ingenii credebatur, et ad injurias Ecclesiae non silebat ex conscientia, episcopus priorem constituit idiotam, ut ipse scilicet locum suppleat idiotae, et bona eorum in usus proprios sine contradictione convertat. Agite ergo, et apostolicam vobis domesticae severitatis revocate prudentiam, ut quod sanctitati vestrae subreptum est, ipsa sanctitas vestra reducat ad formam, quatenus sanctae institutionis reformetur integritas, et ad vires pristinas tam vestra quam praedecessorum vestrorum privilegia convalescant. Sic enim obstruetur os loquentium iniqua (Psal. LXII) , [Col. 0055B] et in laudem et gloriam nominis vestri fideles vestri libertate solita proclamabunt, et exempli terrore sublato status Ecclesiae tranquillitate pristina conquiescet. Timeo ne audacius forte locutus sim quam vestrae debuerim majestati, sed me sanctae opinionis vestrae zelus impulit ad loquendum, et Ecclesiae illius indigna contritio, cui multis ex causis ab antiquo sum plurima charitate devinctus. Scio quia acceptior erit in auribus vestris diligentis devota praesumptio quam fallax assentatio blandientis.
Quoties aliquis apud majestatem vestram humilitatis nostrae precibus expetit adjuvari, honestatis et [Col. 0055C] justitiae diligentius habendam considero rationem, si personam honestas vel causam videatur justitia commendare. Hae etenim duae virtutes sunt quas apud excellentiam vestram nullo patrocinio novimus indigere, quibus ultro gratiam exhibetis, cum altera vos in praeconium, altera mundo proposuerit ad exemplum. Hoc nimirum praetextu pro P. Pictaviensi archidiacono precaturus accedo, quem Ecclesiae suae utilem perhibent tum sedulitas officii, tum beneficentia in subjectos, tum bonitas in consortes, tum denique circa Ecclesiam suam novarum amplificatio facultatum. Idcirco si causae ipsius qualitas inquiratur, id juris se in quodam archipresbyteratu suo contendit habere, quod tam ipsi [Col. 0055D] quam omnibus aliis archidiaconis in omnibus archipresbyteratibus suis vetus Ecclesiae illius consuetudo confirmat. Porro supervacua videtur quaestione vexari, cum sola sit de sola archipresbyteri electione contentio, cum ab archidiacono facta ad episcopale de consuetudine referatur arbitrium, eamque potest auctoritate sua, nisi fuerit idonea, reprobare. Caeterum si eo invito in archidiaconatu ejus archipresbyter fuerit institutus, plurimum utilitatibus ejus et honori constabit esse subtractum, cum ei in archidiaconatu suo alius quodammodo archidiaconus adnascatur.
Charissimo domino suo THOMAE De gratia Cantuariensi [Col. 0056A] archiepiscopo et totius Angliae primati, ARNULFUS Lexoviensis Ecclesiae humilis minister, salutem et debitam cum plurima devotione reverentiam.
Litteras beatitudinis vestrae tanto majori suscepimus hilaritate, quanto eas ex uberiori pinguedine charitatis novimus processisse. Praeter illam namque purissimam quam erga nos habetis affectionem, quamdam vitae novitatem zelumque justitiae redolebant, adeo ut singuli apices pristinae magnificentiae vitaeque novitatis dulcedinem stillarent. Sic ergo statum susceptae dignitatis ab eo qui vos elegit temperari petimus, ut magnificentiam vestram sanctitas non adimat, nec magnificentia minuat sanctitatem, sed aequis concurrant passibus, et ad [Col. 0056B] divinae formam sanctificationis Christi sanctificent et glorificent sacerdotem. Sanctitas enim et magnificentia in sanctificatione ejus (Psal. XCV) ; nec magis una quam altera, nec una quantum non altera, sed sicut semper ita et pariter sempiternae deitatis illustrant et clarificant majestatem. Repleta est igitur anima mea jucunditatis interioris adipe et exterioris pinguedine (Psal. LXII) , dignum ad dignitatem videns evocari quem plurimis experti sumus indiciis zelum habere et peritiam sibi subditos gubernandi; quia profecto propheta magnus surrexit in nobis, et Deus visitavit plebem suam (Luc. VII) . Imperabitis mihi tanquam vestro, quoniam tam in persona quam facultatibus parati sumus universis vestris voluntatibus obsequi et utilitatibus deservire. [Col. 0056C] Valete.
Haec autem scripsi vobis in hac brevitate, non ut vestrae rescriberem majestati, sed ut sciatis nos et nuntium vestrum vidisse, et vestrae dignationis litteras suscepisse.
Venerabili et dilecto domino, et Patri suo THOMAE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, ad prosperitatem et salutem spiritu consilii et fortitudinis pervenire.
Magnam mihi laetitiam dignationis vestare litterae contulerunt. Quibus diligenter siquidem ter iterata [Col. 0056D] lectione perspectis nihil inventum est, quod non aut humilitatem saperet, aut zelum justitiae redoleret. Placuit mihi zelus vester, quia ipsum robusta commendabat humilitas, mutuoque sibi invicem favore zelus et humilitas concurrebant. Sic enim oportet ut humilitas fervoris incendia temperet, et humilitatis modestiam zelus excitet et accendat, ne aut in pusillanimitatem descendat humilitas, aut in furorem zelus incitatus excedat. His igitur sese invicem mutua charitate complexis intellexi tertiam duabus accessisse constantiam, quae sanctis initiis laetos exitus et felices forti patientiae repromittit eventus: haec siquidem in vobis nec damna nec labores attendit, sed omni studio sincerae conscientiae testimonium quaerens, fortunae simul et personae naufragium [Col. 0057A] minoris aestimat quam justitiae vel virtutis.
Arbitrabantur aliqui, quorum malitia consuevit de aliena conscientia divinare quod nescit, opus vestrum de superbia, non de virtutis procedere veritate; affectare vos pristinos cancellariae mores in hac quoque dignitate servare, ut nullus potentatui vestro, nullus audeat resistere voluntati; gloriosum vobis fore, si procedentem olim de lubrico voluntatis alienae potentiam vestro possetis nomini vindicare, cum rectius ecclesiasticae dignitati reverentia debeatur quam officio saeculari. Sublimatum enim vos et ad altiora divina bonitate provectum nec jam vos scabellum pedis vel lateris etiam conservare consessum, sed ipsius diademati capitis imminere, quod scilicet adeo de vestra auctoritate pendeat, ut ipsius [Col. 0057B] ad nos principaliter assignatio et assignationis consignatio debeat pertinere. Idcirco sane vos inter initia regalibus obstitisse mandatis; ut in ipso crederetur universitas expugnata, cum nulla relinqueretur aliis fiducia resistendi, ubi regia non possent imperia praevalere. Addebant vos inter amicos aliquando dixisse non fovendos in principe inconsultos elatae juventutis affectus, sed statim viriliter intemperantiae resistendum, ne dissimulatio creet audaciam, vel insolentiam indulgentia prona confirmet. Notos vobis esse omnes regalis animi motus, quid levitatis habeat, quid virtutis audeat attentare ipsumque prudentiae tuae magnificentiam nihilominus agnovisse, quam toties in opportunitatibus utilem et in difficultatibus expertus sit efficacem. Non repudiandum [Col. 0057C] ab eo blandis adulatorum fallaciis consilium salutare, quo consueverit fulcire nutantia, complanare scrupulos, obstantia dimovere. Quae verba cum ad regis notitiam malignitatis invidia detulisset, asserebant irrevocabiliter indignatum dixisse quod totis utendum esset viribus, totis artibus obsistendum, quoniam ei de dignitate contentio parabatur; impossibilem fore concordiam, quoniam neque vos destinata dimittere, nec ipse quidquam vellet dignitati regiae derogare. Igitur de incerto opinionis et malignitatis invidia procedente judicio, variae dissidentesque sententiae ferebantur.
Porro jam processu temporis omnis est sublata dubietas, propositique vestri sanctitas evidentibus [Col. 0057D] argumentis innotuit, adeo ut boni certe compatiantur et gaudeant, et debita coeperit operire confusio malignantes. Certum est hoc, et luce clarius apud omnes existit, minoris reputasse vos divitias quaslibet et perceptae fastigium dignitatis quam justitiam quae ex Deo est (Philip. III) , et gloriam ecclesiasticae libertatis. Si enim favori divino favorem praeferretis humanum, et ad inducendos profanae novitatis abusus vestra consentiret auctoritas, poteratis non solum cum summa tranquillitate degere, sed ipsi etiam magis quam olim principi conregnare; quod autem vestra familiarius interesset, vestro temperaretur arbitrio, et exposito sanguine caeterorum domesticus status vester ex omni parte servaretur illaesus. Verum sanctitas vestra debitum episcopalis [Col. 0058A] officii recognoscens maluit interim sequestrare potentiam, facultates exponere, ipsamque personam quibuslibet injuriis offerre. Evangelicum siquidem illud fideli memoria retinetis, summi Pastoris doctrina proditum et firmatum exemplo, quod pro ovibus et fratribus nostris debeamus animas ponere (I Joan. III) , non de ipsorum detrimentis detestabilem lucri materiam comparare. Poterat autem onus distributione levari, si causa communis, communi tractata consilio, communi suffragio niteretur. Firmatam quippe concordia spiritus unitatem verum est vexationibus posse concuti, nulla tamen improbitate convelli. Igitur invalescente malitia, qui ad tempus crediderant tentationis tempore recesserunt (Luc. VIII) ; ducisque sui non tantum facti sunt [Col. 0058B] desertores, sed in castra hostium facto transfugio concesserunt. Si vero coeptis perseverantes insisterent, et quoslibet patienter experirentur eventus, in semetipsam vehementia collisa recideret, et conceptos immanitas desperata refrenaret affectus. Sed ubi pertractatis animis singulorum, communi causae privata praevaluit, desperatio resumpsit audaciam, et sepultas spes rediviva suscitavit denuo quaestiones. Verum tergiversantibus, imo praevaricantibus universis, ad standum ex adverso, et opponendum se murum pro domo Israel (Ezech. XIII) , virtutis vestrae magnificentia sola relicta est, quae redemptam semel sanguine Christi suo iterum sanguine redimat libertatem. Licet enim nondum usque ad sanguinis effusionem causa pervenerit, supplet [Col. 0058C] tamen devotio meritum passionis, quae personam vestram minis et terroribus non solum exposuit, sed objecit
Et cum prorsus incredibile sit ipsum in vestram aliquid crudelius excogitasse personam, tamen non satis poterat inter tot indignationis motus bonitas abscondita divinari; praesertim cum omnium rerum signa in vestram viderentur perniciem convenire; speravit siquidem vos ad obsequendum terroribus inclinare, tantoque severius terrendum censuit quanto a majori laesione censuit abstinendum. Denique si vestrum voluisset impedire discessum, non serenitas aeris, non ventorum gratia, non tranquillitas maris, non vos nautarum industria deduxisset; [Col. 0058D] ubique enim vobis manus regiae potestatis occurreret, cujus nec diligentia falli poterat, nec potentia circumscribi. Sed et quandiu domestica vos complectentis Insulae brachia continerent, neque vobis tanta nocendi pateret occasio, nec tanta invidiae materia garriendi. Nunc vero quibuslibet querimoniis silentia vestra praeponderant, et quolibet improbior est fuga vestra congressu, dum vobis favorem publicum modestia vestra conciliat, et ipsum efficacius apud opinionem publicam typo quodam excusantis accusat. Mallet igitur, si animum ejus severior induravit affectus, praesentem frequentibus vexare molestiis, quam ad indulgentiam qualibet impunitate compelli. Mallet, si mitius aliquid quandoque proposuit, ut id liberalitati ejus in beneficium, [Col. 0059A] quam patientiae vestrae cederet in triumphum.
Ad summam frequenti vobis consideratione tractandum quae vestra causa sit, quis adversarius, quae parti vestrae studia suffragentur. Et causae quidem justitia manifesta est, quoniam pro Ecclesiae Dei libertate contenditis, quam ille semel in cruce liberator evicit, et redemptam impretiabili pretio universis qui ipsius nomine censentur, reddidit uniformem. Sicut enim una fides est (Ephes. IV) , una est et libertas, quam identitas sacramentorum et operantis omnia Spiritus simplicitas consecrat et confirmat. In hoc quippe consistit unitatis ecclesiasticae mirabile sacramentum, quod sicut una fides est, unus Spiritus, et unum baptisma (ibid.) , ita est [Col. 0059B] unum manumissionis perpetuae testamentum, quo nos divinae bonitatis adoptio non tantum liberos efficit, sed etiam cohaeredes. In quo quoties libertati detrahitur, constat fidei nihilominus derogari, quoniam mutua sibi invicem ratione connexae eadem semper et dispendia sentiunt et proventus.
Porro adversus eum vobis agendum est cujus astutiam remoti, vicini potentiam, severitatem subditi reformidant. Quem adeo crebri successus et fortunae gratia fecit delicatum, ut quidquid non obsequitur ducat injuriam. Quem quanto moveri facilius, tanto sit difficilius mitigari. Apud quem temeritatem non fovet impunitas, sed indilatam delictis irrogat ultionem. Verum humilitati et patientiae praestat se quandoque tractabilem, viribus [Col. 0059C] non sustinet expugnari, sed ut plane quidquid fecerit, de voluntate videatur non de impotentia provenisse; quaerit enim potius gloriam quam proventum. Quod in principe posset satis commendabile reputari, si gloriae materiam virtus et veritas, non vanitas et dulcis usque meretricium adulatio compararet. Magnus est, multorumque maximus, quoniam nec superiorem habet qui terreat, neque subditum qui repugnet. Nec alienis extrinsecus pulsatur injuriis, quibus ab innato domesticae feritatis mansuescat affectu, sed omnes qui adversus eum contentionis causas habent, potius ad vanae pacis foedera peritura conveniunt, quam ad virium experimenta decurrant, quoniam divitiarum copia, multitudine [Col. 0059D] fortium, amplitudine potestatis excedit. Quod sane contemplati quorum ope niti, quorum muniri consilio, quorum fulciri suffragio debuistis, a vobis velut facto agmine discesserunt, qui maxime nominis sui rationem deberent agnoscere et se vobis suffraganeos exhibere. Utinam pristinae professionis suae memores exstitissent, quae completa semel in seriem totam futurae successionis extenditur, et nova succedente vetus semper in idipsum obligatio reformatur! Hi sunt qui ad causam vestram, imo causam Christi, per omnia discrimina prosequendam tenebantur obnoxii, si ordinis sui debitum, et detrimentum ecclesiasticae libertatis attenderent. Sed qua fide, qua charitate vobiscum, imo cum Deo coeperint ambulare vidistis, quia in necessitate vestra nec [Col. 0060A] utendum dissimulatione, nec sermonibus temperandum, nec parcendum contumeliis censuerunt, sed totis studiis sese invicem praevenire certabant, ut unusquisque vos vel magis odisse crederetur, vel in nihilo pepercisse.
Mirabatur Romanus pontifex, et hi penes quos cum eo summa disponendae Ecclesiae cura consistit, quod oves in pastorem, quod in Patrem filii, quod in seipsos denique tanta vehementia gladios contorquerent. Si enim potuissent efficere quod quaerebant, nec ipsum libertatis nomen, nec spes libertatis aliqua resedisset, sed tanta jam regiminis ecclesiastici fuisset secuta confusio, ut nihil ordine tractaretur, sed omnia stolido permiscerentur errore, cum sublatis pristinis institutionibus nihil ad debitos suo [Col. 0060B] jure dirigeretur effectus. In his igitur, quantum mihi videtur, non nisi inanem vobis potestis collocare fiduciam, quia fidelem reconciliationi operam non impendunt, qui causam dissidio praestiterunt Reliqui vero fere omnes qui in inferioribus sunt gradibus constituti, personam vestram sincerae charitatis brachiis amplexantur, altis, sed in silentio, suspiriis implorantes, ut sponsus Ecclesiae ad gloriam sui nominis felici vota vestra secundet eventu. Nullus tamen est qui se vobis amicum audeat confiteri, sed quo magis odisse credantur, veteres inimicitiarum causas allegant, ne indicta, velut in caeteros, proscriptione damnentur. Fertur enim de suspicione sententia, nec ad irrogandam poenam veritatis argumenta quaeruntur, sed involvuntur aequitate supplicii, [Col. 0060C] quos culpa non aequaverat qualitate delicti. Profecto gratissima vobis eorum debet esse compassio, quia, licet animos sublimium vota minorum non moveant, indignationem tamen divinae etiam majestatis expugnant, ut tanto fiat ad indulgentiam pronior quanto ab humiliori fuerit reverentia supplicatum. Respicit enim in orationem humilium (Psal. CI) . Causam etiam potius reputat quam personam, ut causae semper justitia sua, quantumcunque dilata, respondeat, et personae nihilominus merces meritis compensata concurrat. Eorum igitur apud Deum vobis poterit prodesse devotio, sed apud regem, sicut nullam impetrandi fiduciam habent, sic nullam audaciam supplicandi.
[Col. 0060D] Ad haec si studia procerum ducitis inquirenda, certum est eos adversus Ecclesiam Dei quasi foedus invicem contraxisse, ut utilitates ejus semper impediant, et dignitatibus incessanter obsistant, quia totum sibi reputant deperire quidquid ejus vel honori vel proventibus viderint accessisse. Instant alacrius, eo quod eis grata de temporis opportunitate refulget occasio, quia vires eis regiae suffragantur, quibus praedicant se in his ad statum regni conservandum fidelem diligentiam adhibere. Aiunt enim praedecessores ejus nec tantas vires, nec tantam potestatis amplitudinem habuisse, nec oportere eum indignius regnare, vel remissius operari; dignitati magis quam utilitatibus intendendum, cum plerumque cupiditatem lucra redoleant, dignitas semper reverentiam [Col. 0061A] augeat, et gloriam majestatis illustret. Attribuunt ergo dignitati quidquid olim de potestate constat esse praesumptum, licet illud nec fidei concordet, nec rationi conveniat, nec consentiat aequitati. Ille vero avidius quam expediret blandos adulantium sermones amplectitur, fidem reputans quod nihil aliud quam dolum malignitatis esse novissimo deprehendet effectu. Si quis enim eorum altius vota discutiat, intelliget quia callide sibi gratiam ejus, et ipsi laboris ac detrimenti materiam praeparant in futurum. Ad hoc totis anhelant desideriis, totis artibus elaborant, dummodo eorum non innotescat intentio; ut scilicet ejus quandoque potentia reprimi possit, ipsisque vetus delictorum impunitas, et nova delinquendi licentia reparetur. Horum quanto promptior [Col. 0061B] est malignitas, tanto est efficacior ad nocendum; quia eis familiaritas occasionem praestat, et auctoritatem excellentia subministrat.
Praeter haec si extraneorum subsidia discretio vestra consideret, in primis cum gratia statim effusae liberalitatis occurrunt, sed postmodum taedio diuturnitatis tepescit affectio, et liberalitas impendii quantitate lassatur. Onus quippe modicum itineris longitudine certum est ingravari, et domesticae sarcinae onus saepe praeponderat alienum. Haeret altius, difficiliusque convellitur, qui de praecedentibus meritis adolevit affectus; semperque se verecundia reputat obligatam, donec saltem, quae percepta sunt, uberius compensata solvantur. Constat itaque delicate [Col. 0061C] tractandos esse quos ad beneficium ultroneae gratia charitatis invitat. Nec oblatum liberaliter poculum quis absorbeat alienum! Sed citra votum etiam largientis manus continendae sunt, ne alienam virtutem necessitas vel impudentia nostra consumat. Haec sunt quae bonum est vestram saepius tractare prudentiam, et rationis instrumentis saepius expensa revolvere, et sic omnia quasi sub unum conferatis adspectum, ut quid singula ponderis habeant plenius de iterata possit collatione perpendi.
Caeterum media vobis erit via securior, ut nec propositum vestrum adversitatis austeritas intervertat, nec conscientia veritatis obduret, ne vos vel pavor desperatum faciat vel confidentia pertinacem. Tolerandum quippe est quod sine crimine potest [Col. 0061D] fideique periculo temperari, multaque ad tempus dissimulare necesse est quae statim nequeunt emendari, donec tranquillior vobis spiritus aurae lenioris aspiret. Non enim semper eosdem diversa tempora repraesentant eventus, sed praesentia nobis quandoque praeteritorum detrimenta restaurant. Circa contingentia nihil stabile sibi potest infirmitas humana praefigere, nec de suorum etiam niti possunt affectibus animorum, sed et ipsos fortuitis casibus cohaerere necesse est, et ad singulos eorum motus singulas effingere voluntates. Hoc totis siquidem studiis coguntur exquirere, quod ab eis modo nullis poterat precibus impetrari, quia dexterae Excelsi repentina mutatio totam docet illico mansuescere feritatem. Sic est: In manu Domini sunt corda [Col. 0062A] hominum pariter et personae; parique facilitate et personas de medio tollere potest, et animos immutare. Super quo spem vobis certissimam tribuant conscientiae puritas et momenta fortunae; quia nec ea, quae vobis adversantur, aeterna sunt, nec sperantem in se confundi justitia divina permittet. Inclinabit siquidem Deus animum principis, et aversum sua bonitate convertet, ut regnum et sacerdotium paribus sibi invicem cooperentur auxiliis, mutuam sibi reverentiam, mutuam sibi exhibeant charitatem. Si quis enim provida prudentiae veteris instituta consideret, a quibus tam religionis ecclesiasticae quam regalis excellentiae jura fluxerunt, cognoscet ea tanta sibi invicem rationis necessitate connexa, ut plurimam alterum de altero contrahat [Col. 0062B] firmitatem. Unde si quid invicem molestiae vel injuriae fuerit irrogatum, in eum qui irrogaverit constat esse vertendum, quia neque pax Ecclesiae sine regno, neque regno salus poterit nisi per Ecclesiam provenire. In caput igitur auctoris revertetur injuria, ipsumque sibi manus intulisse novissimo comparebit effectu.
Interim si quid vobis serenitatis coeperit apparere, occasionem vestra sapientia non repellat, sed oblatam prompto colligatis amplexu. Super quo si quid tractandum inciderit, nolite singulos articulos nimia subtilitate discutere, quia subtilitas contentionem parit, contentio vero sopitos odiorum ignes quasi quibusdam flatibus excitat et accendit. Non erit vobis ad singularia recurrendum, sed quasi generalibus [Col. 0062C] studiosius inhaerere, quia salva res est, nisi pactiones specialiter expressae perimant libertatem. Si enim nos fidei pro fide profitemur, et reverentiae et obsequii debitores, si bona et personas nostras honori et utilitatibus ejus offerimus impendendas, si regias dignitates, et antiquas consuetudines, in quibus legi Dei non obviant, promittimus observare, non laedit, quia in his omnibus contra debitum nullatenus obligamur. Si ergo sub hac vel simili verborum conceptione pacem vobis et vestris bonitas divina paraverit, interpretationes verborum futuris reservate temporibus, quia non ipse vobis tot movebit de caetero quaestiones, et vos in omnibus poterunt experimenta praesentia reddere cautiores.
[Col. 0062D] Sed neque vobis apud homines gloriam videamini quaerere vel triumphum, sed regi, tanquam praecellenti, omnis honor, omnis victoria conferatur; dum tamen vobis liceat coram Deo de conscientiae vestrae testimonio gloriari. Ego vero fidele paci vestrae ministerium ut devotus, ita promptus impendam, quoniam adversitati vestrae, Deo teste, compatior, et personam vestram et causam sincerae brachiis charitatis amplector. Certum siquidem est quod fortunam vestram et personam pro fratribus vestris velut quoddam holocaustum in odorem suavitatis offertis, ut labor vester nobis cedat ad requiem, inopia vestra nostras redimat facultates, et quod residuum libertatis est patientia nobis vestra confirmet. Proinde sic agendum erit mihi, ut me vobis prima facie [Col. 0063A] profitear inimicum, quia amicum profitenti neque fides haberetur, nec aliquis praestaretur accessus. Poterit igitur conciliando favori simulatio deservire, ut utilitati vestrae cautius virtus operis et industria sermonis incumbat. Proinde consolamini, quia de adventu ejus ad partes istas plurima nobis commoditas incipit apparere, quia praesens efficacius ab his qui vos diligunt poterit implorari, nec indecorum sibi reputare poterit eorum auctoritati te Ecclesiae cedere, acquiescere consiliis, precibus inclinari.
Venit autem animi solito mansuetioris, ut aiunt, quia animum ejus, licet ipse dissimulet, quaedam praesagae futurorum amaritudines interpellant, quoniam intelligit in plerisque locis sibi scintillas quasdam ad excitanda incendia confoveri. Movetur enim [Col. 0063B] Francorum invidia, calumniis Flandrensium, Wallensium improbitate, Scotorum insidiis, temeritate Britonum, Pictavorum foederibus, interioris Aquitaniae sumptibus, Guasconum levitate, et (quod gravius est) simultate fere omnium quoscunque ditioni ejus constat esse subjectos. Suspectam etiam habet Romani pontificis quam ipse motu repentino contraxit offensam. Regnique status adeo de absentiae vestrae causa confusus est, ut nec ecclesiastica nec saecularia suo procedant ordine, neque quisquam sciat quid juri ecclesiastico, quid saeculari debeat assignare. Pro his omnibus proposuit primo cum rege Francorum quibuscunque conditionibus convenire, ut suo et ipsius terrore conjuncto facilius [Col. 0063C] possit caetera complanare. Disposuit etiam, sicut aiunt, in plerisque mitius agere, ut ad pacem omnia dissimulatis revocentur injuriis, et ipse celeri reditu ad reprimendam Wallensium revertatur audaciam, priusquam cum eis Scoti Britonesque conveniant, et Albania, sicut prophetatum est, incipiat indignari. Venit igitur imperata facturus, si fuerit qui sciat vel audeat imperare, utilius aestimans aliquid ad tempus de fastu veteris supercilii sequestrare quam exspectare ut in perniciem ejus, quae praedicta sunt, omnia vel pleraque concurrant. Valete.
Dominus personam vestram conservet incolumem, et adversitatem vestram velociter ad secundos reducat eventus. Verum si haec alicui duxeritis ostendenda, nomen supprimatur auctoris, quia, quantum [Col. 0063D] mea intersit, haec ad regis notitiam non venire vestra experientia non ignorat. Rescribite mihi crebrius, sed secrete, ut quomodo procedendum sit, vestra me prudentia doceat, et curiosa malignitas nostra invicem studia non cognoscat.
Salutatio mea manu Milonis.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo suus ERNULFUS.
Vix apud dominum Meldensem triduum peregeram, et ecce cum litteris vestris Willelmus Duretent Kalendis Aprilis advenit. Ad quarum susceptionem non minus gratulatus quam devotus ad obsequendum, [Col. 0064A] in crastino, si tamen antelucanum crastinum dici debeat, post habita sacratissimae diei reverentia, accepta ab episcopo, cui adhaerebam, benedictione, mandato vestro instantissimam adhibiturus diligentiam, Sylvanectum veni, ibique dominum regem Francorum de perquirendo vobis hospitio, quanta potui humilitate, conveni. Solita mihi respondit benignitate quod de vestro negotio ita inter dominum papam et ipsum convenerat quod vos usque ad Vallem Sanctae Mariae, Cisterciensis Ordinis monasterium prope Pontisaram, accedere deberetis, ibique subsistere, donec ex communi consilio proprius evocemini; nec esse interim super hospitio vestro multum laborandum, cum utrum illuc usque veneritis sit incertum. Ad haec cum subjunxissem [Col. 0064B] necessariam fore interim hospitii vestri providentiam propter tantum undecunque concursum, ne si forte veneritis, vos et vestri inhoneste vagemini, respondit se, cum ad hoc ventum fuerit, operam daturum, ut tam super hospitio quam aliis, prout vestram decet excellentiam, provideatur vobis. Nihil amplius ab eo potui extorquere, licet multa institissem improbitate. Unde quae hactenus a me circa id acta sunt, vobis significo, vestram desiderans, si placet, iterum audire voluntatem. Domus fratris mei vestra est, sed a loco colloquii distat tribus leucis. Ego tamen interim quod potero faciam, et modis omnibus propinquius vobis hospitium perquiram. Sed mandati vestri adventum serum accuso. [Col. 0064C] Accelerari rogo nuntium, ut acceleretur negotium. Tempus enim breve est, et tumultus tantus, ut vix locus pateat qui jam non sit occupatus. Valeat dominus meus charissimus.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo suus ERNULFUS.
Diutius exspectavi, si quid forte auribus meis insonuisset quod vestrae sanctitati dignum ducerem intimare. Verum quoniam video vos et vestros oblivioni datos, tanquam mortuos a corde (Psal. XXX) , nec est qui consoletur vos ex omnibus charis vestris (Thren. I) , stupens admiror tantum charitatis defectum, [Col. 0064D] cum ex his quos vel excellentia gradus, vel obsequium multiplex comparasse videbatur, fidelibus et amicis ne unus quidem relictus sit, qui steterit in fide, qui non curvaverit genua sua ante Baal (III Reg. XIX) , omnibus quasi in commune sententiam proferentibus obedire magis homini quam Deo oportere. Filii alieni mentiti sunt vobis, filii alieni inveterati sunt (Psal. XVII) . Et nisi quia populus, quem non cognovistis, servivit vobis, in auditu auris obediturus (ibid.) , utique quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorrha similes essemus (Rom. IX) . Me quoque, si liceat magnis componere parva, fortunae similis premit indignatio tanta, ut nullus eorum, qui verbo saltem hactenus mihi fuerant blanditi, nuntiis meis, per quos non semel [Col. 0065A] eos sollicitavi, nec ave dicere (II Joan. X) , nec ullum prorsus dare velint responsum. Recens noster archiepiscopus, cujus promotionem plurimum mihi profuturam sperabam, ad gratiam sui regis nunquam, ut audio, tantis viribus anhelavit; ejus nec in modico promissionis fidem adhuc experior. Superest igitur ut soli Deo omnia committamus, dicentes ei: «Domine, ad te sunt oculi nostri, unde veniet auxilium nobis (Psal. CXX) . Judica causam nostram, qui solus Pater orphanorum, et judex viduarum es, et judicium facis injuriam patientibus (Psal. CXLV) .» Ego quidem, si domino meo, cum sum labiis incircumcisus et corde, loqui audeo, per eum cujus causam agitis vos obtestor, ut vos a solio bonae conscientiae nullus unquam turbo dejiciat. [Col. 0065B] Nec moleste feratis quod quasi privatus vitam agitis, olim frequentia clientelae circumseptam. Quaecunque mundus irrogat, ipso altior sustincte, imo despicite; in omnibus gratias agite Deo, cujus misericordia vos ad praesens a tumultu saeculari segregavit, ut vel modicum tempus in contemplatione ducatis et quiete, et cum Maria, quae optimam partem elegit, ad pedes ejus sedens verbum ejus audiatis (Luc. X) . Supplico, Pater et domine, ut de salute vestra, sine qua nihil mihi jucundum in vita, et de statu vestro, cujus incolumitas sufficit ad meam, servum vestrum certificetis, et vestrae scripto beatitudinis consolari dignemini, ut consolatione vestra paupertatem meam aestimem divitias. Charissime Pater et domine, bene valete.
Domino et Patri suo charissimo THOMAE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, ERNULFUS fidelium ejus minimus, in spiritu fortitudinis scientiae consilio regi.
In otio laborioso constitutus, nullum aptius credidi mihi remedium fore quam vobis, Pater, aliqua scriptitando tanquam praesenti loqui, qui tamen jugi meditatione, dilectione singulari praesens, totum mei cordis hospitiolum merito vindicastis. Placeat igitur serenitati vestrae a seriis ad nostras naenias ad horam converti, et his pro me scriptis paululum temporis indulgere, qui pro vobis innumera aliis [Col. 0065D] legenda (utinam tam efficaciter quam diligenter!) conscripsi. Sed nec aestimet quisquam haec de curiositatis superfluo vane procedere, quae et sollicitudo filialis de statu Patris optans instrui dictat, et propriae necessitatis causa suggerit, non minimum suo patrono saltem exposita reportatura solatium. Laboriosum, inquam, mihi est otium, quod et gravioribus animum molestiis pulsat, quo minor rebus gerendis materia subest, et rarior negotiandi me excitat occasio, ut cum propheta merito dicam: Ecce in pace ista amaritudo mea amarissima (Isa. XXXVIII) . In ipso etenim, ut ita dicam, actionum silentio familiari quadam inquietudine tumultus suboritur cogitationum, longe multiplicius occupans, infestius distrahens, altius evertens, praesertim cum [Col. 0066A] mihi ipsi contrarius positus sim, et velut in partes divisus, illud in me sapientis experiar, quia nulla pugna gravior quam illa in qua idem qui vincit vincitur. Hinc me praeteritae felicitatis urit memoria. Summum enim infelicitatis genus est fuisse felicem. Hinc praesentis adversitatis non tam premit augustia quam rubor confundit, ob quam et fratres mei elongaverunt se a me, et noti mei, quasi alieni, recesserunt a me. Quodque gravius est, facti sumus opprobrium vicinis nostris, judicantibus ad oculum, subsannatio et illusio his qui in circuitu nostro sunt (Psal. LXXVIII) . Noverat hoc, qui dixit:
Charissimo domino suo LUDOVICO, regi Francorum, ARNULFUS Lexoviensis Ecclesiae humilis minister, salutem et devotum cum omni devotione obsequium.
Laetificavit animam meam lator praesentium gaudio diu desiderato, gaudio quod tam nos quam caeteri fideles regni Francorum longis suspiravimus desideriis, et nunc crebris exsultationibus suscipimus adimpletum. Visitavit Deus plebem suam, totique regno Francorum misericordiae suae viscera patefecit, dum et certum vobis haeredem instituit, et justum universis regni Francorum primatibus dominum ordinavit. Nullus enim erit adeo superbus aut contumax, qui illi debitum famulatum detrectet impendere, quem de carne vestra ad regni noverit [Col. 0069D] gubernacula procreatum. Conservet omnipotens Deus personam vestram, regnum stabiliat, sobolemque vestram vobis et nobis in tempora multiplicet longiora. Caeterum pro latore praesentium Bernardo supplicamus, quatenus ad id quod dominus suus ei legaverat obtinendum, nostras sibi preces sentiat profuturas.
Quod aliquid a vobis censeo postulandum, cum petitionis honestas, tum vestrae benignitatis intuitus, non praecedentium facit confidentia meritorum. Verum si operis exhibitio non praecessit, paulo minus tamen sibi videtur meruisse devotio, quae ad omnia si occasio processisset, promptam se semper [Col. 0070A] exstitisse cognoscit. In omnibus enim non tam requirenda sunt opera, quam affectus, nec adeo quid feceris requirendum est, quantum qua feceris voluntate. Sic est: intentio operi nomen imponit, trahitque factum ipsum potius de animi qualitate substantiam, quam de beneficii quantitate. Inde est quod pro magistro Meschino amico et antiquo sodali nostro, preces vestrae porrigo sanctitati, ut veteri si quis est animi rancore deposito, exoratum vos merear invenire super petitione illa, super qua litteris etiam apostolicis instructus Pictaviensi Ecclesiae supplicabit. Promisit mihi quoniam ex hoc nunc vestro se totum tanquam magistri et patris mancipabit obsequio, ut si quid de praeterito negligentius, vel inconsultius actum est, futuri [Col. 0070B] temporis officia recompensent.
Dominus Remiba Aurelianensis amicus noster est, mutuisque obsequiis plurima nobis invicem sumus charitate conjuncti. Inde est quod nostris ad praesens apud majestatem vestram precibus petiit adjuvari, ea nimirum fiducia, quia novit quod vota nostra apud benignitatem vestram desideratum crebrius consequuntur effectum. Privavit eum sententia vestra praecentoria, quam habebat pro delicto quodam, quod, sicut ipse asserit, non de malitia qualibet, sed de sola simplicitate commisit. Existimavit enim factum illud ad tenorem juramenti publici non spectare, neque se religionem [Col. 0070C] credidit excedere sacramenti, si non communicabat aliis quod singulariter de sola ipsius voluntate pendebat. Conventus autem a fratribus non restitit improbe, nec superbe respondit, sed statim errorem suum, si tamen error erat, ad publicam voluit corrigere voluntatem. In quo si certum est nec praecessisse malitiam, nec superbiam successisse delicti quantitas fines clementiae non excedit, poteritque ex hoc nunc Romani pontificis misericordia subvenire, in qua nobis divina bonitas et remedium salutare constituit, et refugium singulare. Siquidem quantum ad culpam satis vindicatum est, quia homini verecundo ad majorem poenam confusio, quam magna etiam detrimenta procedit. [Col. 0070D] Porro cum ei ad veniam simplicitas, nihilominus ad gratiam devotio suffragatur, quia verum est ipsum semper Romanae Ecclesiae secundum facultatem suam humilibus obsequiis inservisse. Pro omnibus itaque quae praedicta sunt fiducialiter accedimus ad rogandum, et quia gloriosum nobis erit tantum a dignatione vestra beneficium impetrasse, et jucundum aliquid consolationis amico in tanta amaritudine perquisisse.
Quibus periculis exponere, quibus impendere laboribus personam meam destinaverim, ut mererer ad sublimitatis vestrae venire conspectum, noverunt hi qui procinctum meum ad terras peragrandas, [Col. 0071A] et maria pariter exploranda viderunt. Iturus eram, sed iter meum divulgato fama praecessit indicio, ut facile mihi possent insidiae praeparari. Ego enim homo sum cui celebrem multae causae contulere notitiam, et cui apud hostes Ecclesiae plurimam zelus justitiae contraxit invidiam, sibique crederent successisse, si in persona mea et malignitati suae satisfacere et vestram possent offendere majestatem. Retinuit itaque me rex noster, qui mea quidem voluntate praecedente mittebat, negotiaque sua partim distulit, partim minoribus nuntiis perferenda commisit. Intra pectus itaque meum major anhelantis desiderii fervor exaestuat, dilationem hanc quasi vulnerati cordis affectione deplorans, quod pedes vestros amplecti, et serenitatem vestram mihi [Col. 0071B] non datur oculis praesentibus intueri. Facio interim quod possum, et me totum honori et utilitati Ecclesiae, quoties occasio refulget, impendo, tanta siquidem voluntate, ut a plerisque de immodestia videar arguendus. Animo enim diligenti nihil satis est, neque magna devotio cujuslibet operis exhibitione placatur, sed suos semper in anteriora conatus extendit, hoc vobis apud me studium, haec continui laboris instantia, hic irrevocabilis perseverantiae vivit affectus.
Est quiddam in quo majestatis apud vos reus inveniar, nisi vestram fidelibus indiciis praemuniero [Col. 0071C] sanctitatem. Habuit Ecclesia Sagiensis episcopum, cui me fraterni sanguinis necessitudo conjunxit, sed arctius gratia beneficientiae liberalis astrinxit: hic cum praedictam Ecclesiam suscepisset, magnam temporalibus curam, majorem spiritualibus homo sanctus impendit. Ipsam igitur thesauris ornatam, instructam aedificiis, possessionibus reddidit ampliatam, adeo quod pro XIII canonicis quos saeculares appellant, ipsisque pauperibus, moriens ibidem XXXVI canonicos regulares cum omni aedificiorum sufficientia, et redituum copia dereliquit. Cumque eam in temporalibus nobilem reddidisset, in spiritualibus semper nobiliorem studuit exhibere, vir magnificus et omni sanctitate laudabilis, cui nec sanctitas [Col. 0071D] magnificentiam tolleret, nec magnificentia sanctitatem. Quod bonum a praedecessoribus vestris, viris apostolicis, Honorio primum, postmodum Innocentio, denique Eugenio et Adriano coeptum est et firmatum, praecedente siquidem gloriosissimi regis Anglorum Henrici devotione, qui magna [Col. 0071D] B. om. magna. ob eamdem causam ecclesiae bona contulit et praecepti regalis valituro in perpetuum munimine roboravit. Cumque res haec a praedicto viro religiosissimo Honorio traxisset initium, ab irreparabili viro Innocentio meruit incrementum, cujus auctoritate praedictus episcopus electus ab ecclesia Sancti Victoris Parisiensis personas accepit, quarum [Col. 0072A] sanctitas et prudentia suis meritis tantae rei posset initia consecrare. Quorum studiis tantum inter varias tribulationes sanctum opus excrevit, ut inter omnes Gallicanas ecclesia illa coeperit de nobilioribus illius ordinis aestimari, si quis circa eos hospitalitatis gratiam vel ordinis vellet attendere disciplinam. Porro ne qua posset oriri saecularitatis in posterum revocandae suspicio, et quia potior fructus poterat de regularium administratione sperari, statutum est et Romanae Ecclesiae nihilominus auctoritate firmatum, quod in regulares personas sicut praebendae, ita et archidiaconatus, et omnium rerum tam potestas quam administratio conferretur, ita nimirum, ut omnes obventiones deberent in commune referri, ne cupiditati daretur occasio, [Col. 0072B] si eas liceret privatis usibus applicare. Quod adeo verum est ut, defuncto saepe dicto episcopo, eum qui successit episcopari Ecclesia Romana nulla ratione permiserit, donec eumdem ordinem in propria persona professus est, et quod ipsum in Ecclesia fide bona servaret juramento corporaliter interveniente firmavit. Tantus siquidem favor religionis exstitit apud eam, ne statuae aureae, quod absit! caput aeneum ipsius opificio diceretur affixum. Verum episcopus iste qui ad praesens, Domino permittente, successit, detestabilem concepisse praedicatur affectum, scilicet plantationem hanc penitus evellendi destruendique bonum, quod fidelium devotio, quod auctoritas principum, quod sanctorum religio, [Col. 0072C] quod Ecclesiae Romanae privilegia duraturo in perpetuum anathemate firmaverunt. Quod si totum a discretione vestra non poterit impetrare, archidiaconatus saltem ad saeculares studebit revocare personas, scilicet ut habeat carnalis affectio quod nepotibus tribuat et propinquis. Sed hunc ipsum pietatis specie palliabit affectum, dicturus ecclesiam illam idoneas non habere personas, quae talibus sufficere probentur officiis, tanquam si sanctae simplicitati praevalere debeat saecularis astutia, aut de ecclesia Sancti Victoris, aut Sancti Rufi, vel aliis similibus personae non possint auctoritate vestra ad haec officia dispensanda transferri. Et ego quidem Ecclesiae illius archidiaconus exstiti, ipsiusque beneficiis educatus sum, ipsius institutionibus [Col. 0072D] eruditus, justumque est ipsius me semper detrimentis occurrere et utilitatibus debita diligentia providere. Sed et bonum quod tanto domini et fratris mei labore contractum est, humeris meis sustinendum memoria fraternae charitatis imponit, propter quod inter me et episcopum loci illius cum domesticus noster exstiterit, multisque a me beneficiis sit praeventus, noviter est oborta discordia, quia fratrum illorum injurias sustinere non poteram, eique ad ordinis subversionem, opem et consilium non praestabam. Unde illum et eos qui cum ipso sunt tanquam adversarios nostros et manifestos hostes sapienter accipite, quoniam ultrices linguae [Col. 0073A] neque fidem, neque facilem promerentur auditum. Quod si forte preces aliquae super hac causa vobis porrectae sunt, secure tanquam subreptitias aestimate, neque necesse est Ecclesiam aliquod propter eas pati dispendium, quoniam ad conservandam vobis fidem et gratiam ejus a quo missae sunt, satis erit absque omni offensa si in propriis postulationibus fuerit exauditus. Ad summam loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis (Gen. XVIII) . Jucundum sit ei eloquium meum, ut piae postulatio voluntatis optati gratiam consequatur effectus. Domine, personam vestram publica commendat opinio, animosque et aures omnium operum vestrorum exspectatio curiosa suspendit dum malignandi materiam venatur iniquitas, [Col. 0073B] et gloriam nomini vestro devotio fidelis inquirit. Absit igitur a vobis ut praedecessorum vestrorum sancta plantatio vestris convellatur manibus, vestris viribus exstirpetur! Absit ut per vos tot Romanorum pontificum anathemata ducantur in irritum! Absit ut per eos remota saecularitas auctoritatis vestrae sententia revocetur!
Regressus ab Anglia ad pedes vestrae beatitudinis amplectendos debui cucurrisse sed exspectanda fuit occasio, qua me magis traxisse necessitas videretur, quam devotio perduxisse. Animus siquidem [Col. 0073C] principis nostri aliquantulum ab ea, qua sanctitatem vestram olim complexus est, charitate descivit, adeo ut inter familiares suos quandoque conquestus sit se minorem in vobis quam speraverat gratiam invenisse. Ait in opportunitatibus suis vos esse difficilem, in postulationibus scrupulosum, acceptos vobis esse et jugiter in Curia demorari quosdam, qui mendaciis suis gloriam regiae serenitatis offuscant.
Convenire siquidem ad apostolicam sedem ex multis partibus multos, quorum aures illi pravae veneno malignitatis inficiunt, ut sic opinionem ejus quasi transmissa ad omnes gentes delatione denigrent. Furtive quidem id agi, ut iniquitatis operante mysterio quanto magis res silentio premenda [Col. 0073D] dicitur, tanto diffundatur in plures, quantoque secretius agitur, tanto sit efficacior ad nocendum. Non tamen arbitratur id de vestra conscientia vel voluntate procedere, sed eis de diuturna apud vos commoratione paratur occasio, et audaciam comparat assiduitas impunita fallendi. Addit impetratu facile quidquid ab ejus aemulis imploratur, vota autem ejus exquisita subtilitate discuti, vel taediosa dilatione suspendi. Si quos ergo de suis viros auctoritatis loquor ad praesentiam vestram venire contingat, hi qui familiarius ei assistunt, incertum suspicionis malum [Col. 0073D] B., in malum. , fallaci statim adulatione confirmant. Consuevit enim illud hominum genus de minimis maxima fabricare, et sicut [Col. 0074A] inter eos nulla fides est, sic nullus verae charitatis affectus; uniuscujusque studium est, alium quibus potest modis excludere, ut solitariae sibi familiaritatis privilegium gaudeat acquisisse. Accessurum sibi putant quidquid alii fuerit derogatum, proventusque suos reputant aliorum semper utilitatibus obviare. Ego igitur qui quantum damnosa sit suspicatio principum, licet innocens, frequentibus detrimentis agnovi, occasionem censui postulandam, qua vel ab eo sicut quandoque mitterer, vel aliqua me trahere necessitatis instantia videretur. Quae quia differebatur nihil enim onerosum mihi vestrae gratia benignitatis imponit, mittendum duxi, ut diligentis absentiam legatio suppleat, quae bene meritae majestati vestrae devotionem meam, tam [Col. 0074B] viva voce quam litteris repraesentet. Vester sum sanctae Romanae Ecclesiae tam verna quam filius, cujus me assidue reminiscor exhilaratum gratia, praeventum beneficiis, honoribus ampliatum. Nihil unquam par tantae dignationi referam, nihil dignum tot meritis exhibebo, sed etsi non debitorem operis exhibitio, perfecta tamen charitas consummatae devotionis absolvit.
Lator praesentium amicus noster est, nostrisque petit precibus apud vos adjuvari, eoque instantius, quia confidit quod preces nostrae apud charitatem vestram utilem sine difficultate sortiantur effectum. [Col. 0074C] Gaudet quod amatori justitiae veritatis sit delegata cognitio, quod precum nostrorum suffragio munitus accedit, ut in proventum ejus apud vos sincera fraternae religio charitati concurrat. Licet autem pluralitas instrumentorum viam possit aperire judicio, omnem tamen absolvet testium numerositas et veritas notoria quaestionem, desertaque provocatio motum judicis excitabit, quam scilicet adversarius hujus censuit opponendam, eo quidem astu, ut ei vacaret affectatam rapinam in bona pauperis licentius exercere. Verum quid in malae fidei possessorem sine titulo, super principali causa; quid in desertorem appellationis super sumptibus et expensis decernendum sit, vestra peritia non ignorat: ne scilicet vis aut dolus impunita [Col. 0074D] praetereant, vel immeritum patiatur innocentia detrimentum. Porro negotium vobis in expedito Romani pontificis collocavit auctoritas, sublato nimirum appellationis obstaculo, in quo sibi calumniatores plerumque occasionem vexandi constituunt, et refugium evadendi. Nunc enim parebit vobis, licet invita, quasi quibusdam terminis circumscripta malignitas, cum nec ad praesens forum nostrum possit excedere, nec severitatis vestrae sententiam declinare. Valete.
Quartus decimus mensis agitur, vel fortassis exactus est, ex quo ad aliud regnum et transmarinas [Col. 0075A] regiones a monasterio tuo sine episcopi tui benedictione et conscientia discessisti. Quanta autem interim idem monasterium in spiritualibus et temporalibus detrimenta perpessum sit, et fratres sentiunt, et tota regio protestatur. Nuntiatur vero nobis te in Anglia nihil nisi lites et calumnias exercere, et cum gravi monasterii tui sumptu, sine utili causa totam disquirere regionem. Super quo revocandum te duximus et in virtute obedientiae injungendum, ut infra Kal. Augusti dispositis rebus illis utiliter, ad monasterium revertaris, nisi vel infirmitate, vel tempestate marina fueris impeditus. Nosse etenim debes quod propensior cura animabus est impendenda quam rebus. Ideoque nisi infra diem assignatam veneris, nos tibi mandatum [Col. 0075B] mittere severius oportebit.
Querimoniam quam ex litteris, quas mihi a vobis novissime destinatas accepi, gratam admodum habui, quia magis excitat gratiam, quam delictum arguere videbatur. Questus enim estis post aliquot epistolas vestras, nullum vos a nobis accepisse rescriptum, et nos devotionem vestram inter caeteros non nisi verbis communibus salutasse. In quo intellexi quod benignitas vestra multo desiderio ad complexum nobis mutuae charitatis occurrit, quod ego multis quaesisse studiis, multis debueram obsequiis redemisse. Et fecissem, nisi occasionem [Col. 0075C] mihi contulisset [Col. 0075D] B., tulisset. absentia, quae mihi semper hactenus optatum vestrae serenitatis invidit aspectum. Magnum erat mihi, si praesens in oculis vestris gratiam invenissem. Majus est quod eam mihi ultro usque ad Occidentis novissima destinatis. Pulchrum sane et praedicandae liberalitatis officium, nullis impensum meritis, nullis redemptum precibus, nullis beneficiis comparatum. Nihil in eo est quod beneficii minuat majestatem. Apud alios siquidem actus merae liberalitatis evanuit, sed ubique inter contrahentes animos negotium geritur, dum spes creditrix et debitrix gratiae res compensant. Magnum tamen est hodie, si quis amicorum meritis pari praemiorum compensatione respondeat, majus est omne meritum animi magnitudine [Col. 0075D] praevenire. Praevenistis autem me, vestrumque tantae dignationis aestimatione fecistis, per quam mihi judicium existimationis vestrae, et dilectionis exhibetis affectum. Multa igitur mihi de judicio existimationis vestrae crescit elatio, multa de confidentia gratiae securitas ad omnes praeparatur eventus. Magnum siquidem est judicium simul et gratiam meruisse prudentis, cum alterum illustret ad gloriam, alterum proficiat ad proventum. Quid ergo? Quid retribuam Domino meo pro his quae attribuit mihi? (Psal. CXV.) Nempe totum devotionis affectum, quo nihil majus offerri, nihil impendi gratius, nihil potest pretiosius aestimari. Hoc etenim impenso totum [Col. 0076A] impenditur, quidquid vel animus cogitando, vel operando corpus vel facultates conferunt erogando. Hoc igitur apud vos judicium mihi perseveret et gratia. Vobis nihilominus apud me promissae devotionis non tepescet affectus, ut scilicet alter in alterius opportunitatibus monitore non egeat, sed zelum charitatis alternae communicati officii probet effectus.
Lator praesentium filium minorem eunti ad scholas avunculo commendavit, ratus quod ipsum ad propensiorem pueri curam propinqui gratia sanguinis inclinaret.
Ille vero his quae ad exhibitionem pueri comparata [Col. 0076B] fuerant, profusius erogatis, puerum ipsum cuidam clerico nomine pignoris obligavit, licet contractus ejusmodi nec de jure teneret, nec bonis etiam moribus conveniret. Libera siquidem persona sine proprio consensu non potuit obligari, puerumque id aetatis consentire non posse, vestra peritia non ignorat. Caeterum non tantum sortis, sed etiam usurarum nomine retinetur, factumque tam enorme non a saeculari persona, sed a clerico quodam, ipsoque domestico vestro, vel domestici filio fieri praedicatur. Mirantur qui audiunt haec a vobis inter ipsa sancti episcopatus vestri primordia sustineri, quae nec justitiae rigor incorrepta relinquere, nec impunita debuit severitas ecclesiastica praeterire. [Col. 0076C] Clericus etenim vester manifeste de plagio confitetur, sed et usuras quas detestatur Ecclesia nihilominus impudenter exposcit. Quod si usuras, quoniam odiosae sunt, in sumptum exhibitionis impensae puero malignitas astuta convertit, respondemus ubi principalis obligatio sublata est, puerum de accessoriis non teneri, sed eum injuriarum competere potius actionem, quod ingenuum puerum, liberalibus artibus applicandum, subductum patri, propositis non permiserit officiis applicari. Denique ego ovem meam a vobis, tanquam a judice, adversus confitentem de criminibus instanter exposco, vobisque providendum est, ut circa hoc vobis sinceritas famae, non charitas fraternitatis, puero debitae pietatis conservetur affectus, quoniam si reum per [Col. 0076D] culpam vestram, quod absit! contingat elabi, nos a reo fortassis in judicem actione subsidiaria convertemur. Quod si non ulciscendum delictum hoc, sed inter eos mansuetudo vestra potius decreverit componendum, patri jurato, quoniam vir bonae opinionis est, fides indubitata poterit adhiberi.
Litterae quas novissimas vestra mihi charitas destinavit, apud eum qui perferendas acceperat aliquandiu substiterunt. Unde factum est ut eas non profecturi, nec proficiscentis acceperim, sed profecti: quem nec resalutare possem, nec si quid [Col. 0077A] concepissem animo remandare. Feci ergo quod potui; holocaustum obtuli pro vobis medullatum (Psal. LXV) , quod sua nimirum pinguedine complaceret, ipsamque oblationem devotus impinguaret offerentis affectus. Holocaustum, inquam, obtuli medullatum, in quo scilicet medullam divinitatis corporea species obumbraret, procedensque de intimi cordis medullis oratio suam sacrificio contineret melodiam: hic enim ille vitulus saginatus est (Prov. XV) , hic mons ille coagulatus et pinguis (Psal. LXVII) ; hic Christus ille unctus oleo exsultationis prae participibus suis, de cujus plenitudine licet omnes acceperint, ipsa tamen effusio non minuit effundentem. Nihil offerri pretiosius, nihil efficacius potest, nihil ei qui offert, vel ei pro quo offertur [Col. 0077B] utilius, si dignitati sacrificii personarum indignitas non obsistit. Oportet enim offerentem puras manus inferre, ne quod impreciabile est, omnique veneratione dignissimum, vel sub pretii recidat vilitatem, vel causis indignioribus expandatur. Oportet eum pro quo offertur fide recognoscere, charitate complecti, prosequi desiderio, totamque sibi in eo divinae propitiationis fiduciam collocare. His autem concurrentibus utriusque partis versatur utilitas, ut qui pro aliis offerunt, pro se ipsis inveniantur offerre. Magnum sane, praedicandumque beneficium, quod erogatum alii proficit, ipsumque nihilominus adjuvat erogantem. Quoscunque enim sacerdos effusa charitatis latitudine complectatur, totum simul [Col. 0077C] omnium, totum uniuscujusque est sigillatim, nec integritatem dividit communicatio plurium, nec soliditatem minuit participatio diversorum. Sic est: totus tibi Christus impenditur, totus mihi, totiusque in solidum te cohaeredem haereditatis admittit, quam totam mihi nihilominus repromittit. Quod enim spirituale est, neque terminis circumscribitur, nec aliquibus angustiis coarctatur, nec impensum rarescit impendio, nec aliqua potest integritatis suae detrimenta sentire. Totum itaque pro vobis obtuli, totum proventui meo nihilominus reservavi, cum scilicet utrique sic cesserit in salutem, ut et iter vestrum cum prosperitate dirigeret, et mihi gratiam divinae propitiationis augeret.
Benedictus Deus, qui ad episcopale vos vocat officium, et ad onera nostra pariter comportanda conducit. Gaudemus plane vestra ad honorem debitum merita promoveri; sed majore gaudio commovemur, quia sapientiam vestram ex hoc nunc totam scimus utilitatibus Ecclesiae mancipari. Me vero commune gaudium justum est speciali laetitia celebrare, quia personam meam bonitas vestra speciali semper dilectione complexa est, et ego ad honoris vestri proventum totis semper desideriis anhelavi. Concurrebant siquidem hinc inde alterna mutuae charitatis officia cum alter non magis suis quam alterius [Col. 0078A] optaret opportunitatibus inservire. Bene autem nobis in hac parte providentia divina consuluit, quod cum sapientiam vestram ad alias partes multorum desideria traherent, ipsa vos nostrae praesertim provinciae reservavit. Justum sane est ejus vos potissimum obligari muneribus, ejus necessitatibus inservire, quae vos suis aluit uberibus, suo fovit amplexu, suis honoribus ampliavit. Mihi vero benignius indulgentia divinae propitiationis arrisit, quae me ab amico nec diversitate professionis abjunxit, nec locorum distantia separavit: sed nos quasi contigua positione conjunctos, ad frequentes comparavit occursus, ut ad communicanda profusae charitatis officia ipsa locorum occasio serviat, et propinquitati corporum nihilominus propinquitas [Col. 0078B] respondeat animorum. Interim profusis desideriis et devotis orationibus arbitror insistendum, ut initia consecrationis vestrae divina benignitas felici secundet auspicio, et ad exsecutionem episcopalis officii vos exuberantis gratiae virtute confirmet.
Licet pro latore praesentium A. vestrae praesens supplicaverim charitati, preces tamen censui litteris prosequendas, ut quantitatem desiderii mei tam vivae vocis alloquium, quam litterarum instantia declararet. Sperat hic impetratis a me litteris, a vobis impetrasse quod postulat, quia quasi certus [Col. 0078C] est preces meas apud dilectionem vestram optato nullatenus frustrandas effectu. Cumque solus charitatis affectus omnem possit inter nos formasse fiduciam, accedit tamen quod utilitatis vestrae detrimenta non quaero, quamvis gratia mea vestro judicio quaelibet plurimo proventu dispendia recompenset. Facietis itaque cum hilaritate quod petitur, ut ipsa facilitate meriti quantitas augeatur, quia saepius officii liberalis exhibitio creat vel firmat amicitiae veritatem. Licet enim ipsa in sua simpliciter puritate consistat, tamen extrinseca frequenter accessione distrahitur, adeo ut injuriis irritata deficiat, et quasi delinita beneficiis convalescat. Porro, ipsa plerumque [Col. 0077D] B. om. plerumque. beneficiis odia conquiescunt, et mirabili mutatione in contrarios [Col. 0078D] vertuntur affectus. Siquidem necesse est diligas quem odisti, si eum ad meliorem affectum a pristina malitia transisse cognoveris, affectumque tuum aliena sibi formidabit affectio, ut semper diligentem diligas, et oderis odientem. Oportet igitur ut sibi invicem bene utriusque conscientia respondeat, ideoque ultro citroque absconditae voluntatis argumenta procedant, quia operibus credendum esse ipsa nos evangelicae doctrina veritatis instruxit. Semper diligentis animus ad alterius est quam ad sua vota propensior, et praeveniri desidiam reputans tota semper festinat diligentia praevenire.
Est in episcopatu cui, Deo permittente, deservio, monasterium quoddam nomine Gristanense, quod aliquando suavitatis odorem circumquaque diffudit: sed in diebus abbatis istius merita diu laboravit infamia, sicut praesentes vidisse constat et remotos audisse. Nec enim infra domesticos parietes contineri scandala potuerunt, quae procedente temeritatis audacia, publicis offerebantur aspectibus, et per ora publica personabant, quoniam fratres loci illius ab operibus ejusmodi nec timor Dei, nec hominum reverentia cohibebat. Quorum quanto major immanitas exstitit, tanto latius celeriusque fama discurrente [Col. 0079B] vulgata sunt, majoremque apud omnes contraxit offensam, quod palam tanta a sanctuario procedere malitia videretur. Siquidem nulla vel modica erat intrinsecus regularis observantia disciplinae, minor extrinsecus exhibitio charitatis, quia nec hospites agnoscere consueverant, neque quidquam pauperibus impartire, sed ipsas etiam communis mensae reliquias, ad impendendum privatis affectibus dissolutionis impudentia reservabat. Parva sunt haec, sed ad sanguinem prorupit insania, ut a nulla specie criminis manus eorum servarentur immunes. Constat eos in claustro strictis invicem concurrisse cultellis, sicut cicatrices vix obductae, et recentia quoque vulnera protestantur. Ac nisi de cultellis [Col. 0079C] eorum pugionem provida sustulisset antiquitas, saepius usque ad alternas etiam mortes intemperantia desaevisset. In monasterio ipso immersam aquae frigidiori mulierem vis algoris exstinxit. Ut enim miracula facere crederentur, et quibuslibet commentis saecularium personarum frequentes invitarent accessus, sanitatis remedia promittebant ei qui se incantatae ab eis nescio quibus carminibus, aquae septies sustineret immergi. Aegra itaque mulier aquae glaciali frequenter immersa inter manus comprimentium monachorum congelata decessit, dum vim algoris aegritudo non sustinet, et profana religio naturam potius irritat ad perniciem, quam Dei misericordiam ad salutem. Ministrum coquinae cum debitum pronus exsequeretur officium, quidam e [Col. 0079D] monachis interfecit, quia dicebatur aliquando de nimia illius circa uxorem suam frequentia murmurasse. Cervicem itaque ipsius adacto totis viribus pistillo grandiore confregit, et innoxio sanguine pulmenta, quae tam ipsi quam caeteris fratribus parabatur, aspersit. Super quibus cum ego saepius abbatem charitate debita commonerem, nec enim severius cogere permittebar, dissimulandum potius quam distinctione monastica censuit occurrendum. Dedit itaque dissimulatio remissa fiduciam, qui sibi nihil non licere credebant quos nec ratio propria, nec aliena correptio refrenabat. Porro nulla abbati disciplinae restabat auctoritas, quia etiam a reprobis [Col. 0080A] eorum disciplina contemnitur, in quibus bene compositae mentis opera non videntur. Augebat audaciam quod eis in claustro necessaria non dabantur, sed ad recompensationem subtractae necessitatis liberior eis evagandi licentia laxabatur. Solent enim hujusmodi personae patientius inopiam portare quam regulam, et a praelatis suis peccandi libertatem quantalibet [Col. 0079D] B., quamlibet. egestate mercantur.
Ad haec, ut nulla eis effluendi deesset occasio, abbas saepius quasi ad disponenda bona monasterii navigabat in Angliam, ubi sine consorte degens et judice, gulae et lateri, sicut dicebatur, indulgens, parum aliquid praeter vagos discursus, et lites supervacuas exercebat. Ubi novissime per continuum fere biennium demoratus, episcopalis edicti necessitate reductus [Col. 0080B] est, statumque monasterii deteriorem satis quam reliquerat reversus invenit. Cumque statim coepisset monachorum contentionibus infestari, festinantem redire prohibui, nisi ordinato monasterio prius mihi personas idoneas quae curam gererent vicariae sollicitudinis assignasset. Ipse vero episcopali, qua ei praemineo, auctoritate neglecta, et debito obedientiae, de cujus exhibitione vinculo juratae professionis tenetur astrictus, sine conscientia mea reversus est, nemine domi relicto qui sciret vel curam ordinis gerere, vel temporalia dispensare. Quod statim miserabiliter ipse rerum declaravit eventus: quia is quem procuratorem reliquerat, ebrius in refectorio super coenam duos de fratribus [Col. 0080C] cultello percussit, atque ab eis est incontinenter pertica, quam casus obtulit, interfectus. Quo facto veterum criminum renovata memoria, ab omnibus omnia quasi sub unum reducebantur aspectum, omnesque publicae existimationis et famae judicio condemnati sunt, qui nullus erat quem nocentem non fecisset operatio vel consensus. Itaque ejiciendos omnes plerique dixerunt, et personas novi ordinis penitus inducendas, ut et in istos vindicaret ejectio, et ordinis observantiam novorum institutio restauraret. Porro ego ejectis interfectoribus, quia sic tam ratio quam metus potentiae saecularis exegit, ad momentum quae mihi visa sunt disponenda disposui, nec enim quidquam perpetuum constitui poterat, cum de nullo eorum satis bene vel fama vel conscientia responderet. [Col. 0080D] Feci tamen quod potui donec fortiore consilio possit omnis plantatio, quam Pater coelestis non plantavit, avelli. Vestris hoc reservatur manibus, vestris erit viribus adimplendum, quia ei quod radices altius egit manus non praevalent imbecilles. Super quo si ad communia totius fere regionis vota respicitis, ii quos ad perpetuam dissolutionem par convictus, alternique consensus gratia foederavit, segregandi sunt, et sigillatim per regularia monasteria dispergendi, ut occasionem peccandi, quam de pravae familiaritatis consortio quaesierunt, apud ignotos de divisione et diversitate conversationis amittant. Commune votum est, ipsique etiam principi complaceret, [Col. 0081A] in regulares canonicos monasterium transformari, ut ipsa species ordinis innovata, plenius omnem possit tollere vetustatem, et caetera exempli severitate monasteria terreantur. Sunt enim aliqua, quorum in tantam dissolutio prorupit audaciam, ut confusionem suam deprehensa etiam non agnoscat iniquitas, sed induratis frontibus semper obstinatio convalescit. Sic autem locus ille in statum dignioris ordinis exsurgeret, et ubique semper quasi praesens esse apostolica severitas crederetur. Praeterea provinciam nostram frequentibus monasteriis, ipsisque nobilibus certum est abundare, canonicas regulares paucas habet, ipsasque pauperrimas, adeo ut ad quaerendum ordinem illum plerumque nostrates oporteat ad regiones extraneas demigrare. Bonum itaque plerisque [Col. 0081B] videretur, si paucitas monachorum dissoluta in multitudinem regularium excresceret clericorum, et collocatis utiliter eis qui ab institutione materna descivisse noscuntur, caeteri materno possent gremio contineri, ne tanquam ablactati ad ignotarum matrum severiores depellantur amplexus. Siquidem hoc facto in nocentes utilis vindicta procedet, quae sublata corporibus peccandi licentia, totum ad salutem conferet animarum, et ad consecranda novellae plantationis auspicia proniora favoris publici vota concurrent.
Quot scandala, quae detrimenta domui tuae ex [Col. 0081C] causa absentiarum tuarum provenerint, tua fraternitas non ignorat. Super quo cum rem ad nostram certum sit diligentiam pertinere, praecepimus te vagos cohibere discursus, et debitas super gregem tibi commissum vigilias vigilare: nec ad remotas discedere regiones, nisi prius disposita domo personas nobis assignasses idoneas, quae curam domus interim gerere possent, eique in spiritualibus et temporalibus utiliter providere. Tu vero neglecta episcopalis auctoritate mandati, imo tua et animarum tibi commissarum salute postposita, sine nostra conscientia discessisti, nemine domi relicto, cujus res aut providentia dirigi posset aut diligentia gubernari. Unde, sicut ad tuam credimus notitiam pervenisse, tot in eodem loco postmodum probra commissa sunt, ut [Col. 0081D] et regionem nostram scandalizatam esse constet, et monasterium turpiter infamatum. Per praesentia itaque scripta tibi mandamus, ut infra vicesimam diem post acceptionem praesentium litterarum, remota omni occasione redeas, nisi aut maris inclementia, aut corporali, quod absit! fueris infirmitate detentus. Alioquin ex ea die ab officio altaris et introitu omnium ecclesiarum, ea qua tibi praeeminemus, te noveris auctoritate suspensum.
Pro Simone nostro gratias vestrae refero charitati, quia ipsum innatae vobis bonitatis oculo respexistis, ipsique beneficium non temporale, sed in longiora duraturum tempora provida munificentia praestitistis. [Col. 0082A] Magnum est quod ad horam subvenit indigenti, majus quod in dies annosque renascitur, quod ut saepius conferat frequenti revolutione denuo reformatur. Sane beneficium hoc non minuitur tempore, sed augetur, proventusque perseverantiam redivivae conservat industria largitatis. Multa simplicem donationem commoda prosequentur, totiesque donatum iri videbitur, quoties novi redeuntium fructuum manipuli congerentur. Majus etiam est jus aliquod donasse quam corpus: quoniam jura frequenti perceptione subnixa sunt, simplici vero traditione cujuslibet corporis donatio consummatur. Jus dedistis, ne citius munificentiae vestrae gratia praeteriret, ut sicut apud vos virtutis non tepescit affectio, ita prorogata in perpetuum liberalitatis vestrae beneficia [Col. 0082B] convalerent. Praeterea liberalitati prudentia discretionis accessit, quoniam ei dedistis, cujus vobis honestas, cujus industria, cujus sedulitas officiosa complacuit. Nec ignotae personae, nec inutili contulistis, si ei cujus merita praecesserant et sequentur, qui vobis animo et corpore ad cumulum gratiarum referat actiones, ut jure debeatis de exteriori fructu et conscientia testimonium gloriari. Ego tamen impensum quod fecistis potius mihi reputo, quia quod prius differebatur, ad prima statim intercessionis meae verba concessum est, ut meam specialiter ex eo videremini gratiam affectasse. Sane major exstitit in exhibendo donatoris hilaritas, quam in accipiendo desiderium postulantis. Pulchrum sane et praedicandum beneficium, nulla suspensum dilatione, nullis [Col. 0082C] redemptum precibus, nullis meritis comparatum. Nihil in eo fuit quod beneficii minueret majestatem. Praevenistis me qui omnes occasiones venari decreveram, ut vos impenso quolibet liberaliter officio praevenirem. Igitur me debitorem me magnificentia vestra constituit, ut ex hoc nunc solvere debeam, non donare, quia quod bene merenti rependitur, illustrari donationis nomine non meretur.
Philippum vestrum de Chaumont cum apud nos in Rothomagensi moraretur ecclesia, honesta conversatio notum nobis reddidit et acceptum. Accedebat ad gratiam quod in actibus ejus regii sanguinis [Col. 0082D] excellentia refulgebat, dignamque tanta nobilitate liberalis prudentia formabat industriam, ut alios sicut genere, sic moribus excedere videretur. Traxit eum et desideriis nostris abstulit magnitudo vestra, ut propinquis genere fieret conversatione propinquior, vestrisque cujus totus est mancipatus obsequiis, apud magnificentiam vestram doctrinae proventum faceret et fortunae. Exsultavit igitur, et se in multis beneficentiam vestram sensisse gavisus est, tanto sane alacrior, quanto de primitiis gratiae vestrae major poterat de futuro fiducia provenire. Interim tamen, sicut ipse lacrymose conqueritur, mota est adversus innocentiam ejus vestra serenitas, et a concepta spe elongatus est aliquantulum amicus et proximus, nisi quia desperationem excludit sinceritas conscientiae [Col. 0083A] et vestrae si quid admissum est humilis et devota patientia disciplinae. Praeelegit enim apud misericordiam vestram deprecationis partibus uti magis quam contentiosis excusationem litigiis instaurare: quia, sicut magnanimitas vestra superbiae cedere nescit, sic humilitati non sustinet obviare. Sane dum nobiscum esset, intellexit saepius quod plurimam nobis in oculis vestris gratiam bonitas divina contulerat, quae tanto praedicabilior est, quanto de gratuita liberalis animi vestri bonitate procedit. Preces itaque nostras de longinquo quaerendas censuit, ut eas possit nobis velut aliquod acceptabile munus offerre, quatenus nostra culpam ipsius, si qua est, intercessio redimat, et ad indulgentiam motum severitatis inclinet. Siquidem gloriosum erit vobis [Col. 0083B] tantam apud majestatem vestram gratiam gratiae plenitudinem invenisse, ut etiam a nobis in alios copiosae dilectionis vestrae redundet ubertas.
Charissimo domino et Patri ALEXANDRO, Dei gratia catholicae Ecclesiae summo pontifici, ARNULFUS Lexoviensis Ecclesiae humilis minister, salutem et debitam cum omni dilectione obedientiam.
Cum apud regem nostrum pariter congregati de magnis Ecclesiae, regnique negotiis tractaturi crederemur, subitus nos de domino Cantuariensi rumor lamentabili moerore perfudit, adeo ut in momento securitas in stuporem et consultationes in [Col. 0083C] suspiria verterentur. Per aliquos enim ab Anglia revertentes certa relatione didicimus, quod quidam inimici ejus, crebris, ut aiebant, exacerbationibus ad iracundiam et amentiam provocati, temere in eum irruptione facta, quod sine dolore dicere non possumus nec debemus, personam ejus aggredi et trucidare crudeliter perstiterunt. Ad regis denique notitiam rumor infaustus quibusdam perferentibus penetravit: quoniam ei non licuit ignorare, quod ad ejus vindictam jure potestatis et gladii videbatur specialius pertinere. Qui statim in primis nefandi sermonis initiis ad omnia lamentationum et miserationum genera conversus, regiam prorsus majestatem quasi cilicio immutans et cinere, multo fortius amicum exhibuit, quam principem, stupens [Col. 0083D] interdum et post stuporem ad gemitus acriores et acerbiores amaritudines revolutus. Tribus fere diebus conclusus in cubiculo, nec cibum capere, nec consolatores admittere sustinuit, sed moestitia perniciosiore voluntariam sibi perniciem indicere pertinaciter videbatur. Miserabilis erat malorum facies, et anxia vicissitudo dolorum, quoniam qui sacerdotem lamentabamur primitus, de regis salute consequenter coepimus desperare, et in alterius nece miserabiliter utrumque credebamus interiisse. Porro querentibus amicis, et episcopis maxime, quod eum ad se redire non permitteret, respondit se metuere ne sceleris auctores et complices veteris rancoris confidentia impunitatem sibi [Col. 0084A] criminis promisissent: licet ipse novas inimicitias recentibus injuriis et frequentibus maleficiis compararet, arbitrari se nominis sui famam et gloriam maledictis aemulorum respergi posse, et confingi id ex ejus conscientia processisse, sed omnipotentem Deum se testem invocare in animam suam, quod opus nefandum, nec sua voluntate, nec conscientia commissum est, nec artificio perquisitum, nisi forte in hoc delictum sit, quod adhuc minus diligere credebatur. Super hoc quoque se judicio Ecclesiae prorsus exponere, et humiliter suscepturum quidquid in eo fuerit salubriter statuendum. Communicato igitur consilio in hoc universorum consultatio conquievit, ut sedis apostolicae sapientiam et auctoritatem consuleret, quam spiritu sapientiae, [Col. 0084B] et potestatis plenitudine Christiana fides praedicat abundantius redundare, et apud eam suam studeat innocentiam modis legitimis et canonicis approbare. Supplicamus ergo, quatenus secundum datum a Deo vobis spiritum consilii et fortitudinis tanti sceleris auctoribus secundum facti immanitatem severitas vestra retribuat, et suam innocentiam regi pietas apostolica in statu suo velit affectuosius conservare. Omnipotens Deus personam vestram Ecclesiae suae per multa tempora conservet incolumem.
Venerando domino et Patri suo ALEXANDRO, Catholicae Ecclesiae summo pontifici, ARNULFUS, Lexoviensis [Col. 0084C] Ecclesiae humilis minister, salutem cum omni debitae obedientiae et devotionis affectu.
Personam domini Londoniensis apud excellentiam vestram diligentius commendare supervacuum duxi, quia quod publice notum est, nec accusatione solemni, nec multa commendationis instantia certum est indigere. Siquidem plenitudo virtutis ejus et scientiae tot apud nos enituit argumentis, tot subnixa suffragiis tot utilitatibus approbata est, ut quod in multos dignatio divina distribuit, hoc in ipsum majoris affluentiae gratia cumularit. Excedit in eo apud nos omnem comparationis invidiam cum frugalitatis industria, tum praerogativa scientiae, tum religionis integritas, adeo ut neminem ei cujusquam audeat praeferre praesumptio, vel cujusquam [Col. 0084D] praestantioribus meritis merita coaequare. Tractus est tamen jam diu homo sanctus in causam, et sermonibus odii circumdatus, et expugnatus est gratis, et invidiae quaestionibus infestatus. Tractus est, inquam, homo sanctus in causam; si tamen causa dicenda est, ubi nullam potuit contradictio facere quaestionem, ubi nullum litigium, nulla judiciarii ordinis forma processit: ubi sine reo et teste idem actor et judex solitariam formavit de singulari voluntate sententiam. Felicem se iste et omni donatum beatitudine judicaret, si ei judex suus auditorii communis aream impertisset, si citatus venire, si conventus respondere, si denique dubium experiri potuisset sententiae fatalis eventum. [Col. 0085A] Sed in ipsum de alio regno, de transmarinis partibus, de longinquo scilicet velut in occultis sagitta transmissa est, et hostis dum praevideri metuit, gladium protinus capiti nescientis illisit. Solent patres filiorum delictis virgam prius adhibere quam baculum, et si correctio moderata non proficit [Col. 0085D] C., sufficit. , severiora postmodum flagella consumunt. Utilius fuerat pepercisse personae, in quam se noverat totam scandalizare provinciam, quia ad bonum pacis non tam poena unius quam multorum gratia profuisset. Videtur de motu animi magis quam de charitate processisse quod factum est, quia totam se protinus ad poenam irrogandam potentia praesidentis effudit, nihil reservans in posterum, in quo vel dispensare prudentia posset, [Col. 0085B] vel misericordia subvenire. Fuerat fortassis primum ab episcopali suspendendus officio, ab altaris ministerio prohibendus, a liminibus sequestrandus ecclesiae, ut contumax novissime gladio feriretur: nec ad perniciem fratris libentius cucurrisse, sed cogi videretur invitus. Neque enim salutem hominis velle credendus est, qui festinat ad sanguinem, sed delinquentes ecclesiastica etiam censura praemunit, ut scilicet liberentur dilecti, quos pretiosi sanguinis redemit effusio, et fugiant a facie arcus, ut in contumaces tantum spicula superbe provocata descendant. Quod si etiam certum sit transitum litteris et legatis ad eum pervium non fuisse, sed omnem viam legitimis edictis saecularis potentiae terrore praeclusam, delictum alienum innocentiae [Col. 0085C] istius praejudicare non debuit, nec ipsi de jure potuit poena quam non merebatur infligi. Verumtamen est delusa potestatis astutia sagacitate perferentium aliquas ad ipsum litteras, et mandata venisse, quibus tota diligentia paruit, omnibus scilicet vel denuntiatis publice, vel effectui debito mancipatis. Porro, si in tanto discrimine rerum consulenda videretur praesidentis auctoritas, nuntiis hujus ad eum omnis negabatur accessus, nullumque paternae charitatis exstabat indicium, ubi ei consilii gratia simul et remedii copia tollebatur. Ad haec nobis, qui rerum veritatem ex magna parte tam experimento quam fideli de proximo relatione cognovimus, licet apud majestatem vestram de pura [Col. 0085D] testimonium conscientia perhibere, virum inter minas alterius potestatis et alterius insidias constitutum, quatenus ad eum pervenire potuit, ecclesiasticis semper praeceptionibus obedisse, nec ab initio discordiae causam, vel postea fomentum aliquod audaciae praestitisse. Ille vero, sicut dictum est, non observata causa, vel ordine virum, cujus laus est in Ecclesia, ad scandalum omnium bonorum in facie confudit Ecclesiae, et animam sanctam amaritudine simul et moerore complevit. Benedictus autem Deus, qui adversus hujusmodi sanctam Romanam Ecclesiam nobis ad solemne refugium et remedium salutare constituit, ut ejus scilicet praesulatu [Col. 0086A] reducatur ad formam, quod cujuslibet insolentia vel imperitia denigravit ad culpam. Siquidem quod actum fuerat vestrae nimirum discretionis auctoritate correctum est, accepto scilicet ab isto juramento, quod in tempore vobis complacito, super his de quibus agebatur, mandatis apostolicis obediret. Stabat ergo vir innocens sub vestri securus exspectatione mandati, sed posterior emissa est severior quidem priore sententia, nulloque mandato, nulloque praemisso cujuslibet vocationis aut conventionis alloquio, in idem vinculum, imo fortius litteris majestatis vestrae retrusus est, eique remedium mansuetudinis vestrae, in quo respirare coeperat, est ablatum. Mirati sunt qui audierunt tantum adversus innocentiam personae, tantum [Col. 0086B] adversus ordinem jurisprudentiae vestrae subripi potuisse, cum ipsum a religione juramenti nullatenus descivisse constaret, nec ipsum postmodum in aliquo judicialis experientia condemnasset. Certum est, et omnibus regni illius incolis manifestum, hominem sanctum in his quae male acta sunt nihil voluntate, nihil consilio, nihil ope deliquisse; eique generale testimonium de pura omnium conscientia perhibetur, ipsum ecclesiasticis semper praeceptionibus fideliter obedisse. Sane verum est tam ipsum quam alios incumbentis potentiae vehementiam timuisse, majorisque periculi necessitate compulsos dissimulasse plerumque, et saepius exhibuisse modestiam quam rigorem, et tanquam seductores motum potestatis consultis aliquando blanditiis [Col. 0086C] delinisse, ut eis veritatem justitiae, quatenus id fieri poterat, puritas conscientiae reservaret. Profecto in articulo diei illius vidimus statum Ecclesiae partium nostrarum sub tanto discrimine constitutum, ut scissurae quantitatem nulla potentia, nullae divitiae, nulla posset ad plenum diligentia resarcire: nec exsors tanti mali ipsa etiam Romana Ecclesia praeterisset, nisi incendium quod excrescebat pontificalis temperantia restinxisset. Super quo quantas possumus de intimo cordium sanctae providentiae vestrae gratiarum referimus actiones, quod paterna nobis clementia pepercistis, et malum a nobis longanimi patientia studuistis avertere, quod nostris credebatur procul dubio cervicibus imminere. Inde est quod post [Col. 0086D] multos metus laboresque diutinos, et naufragium imminens, portus nobis securitatis et tranquillitatis incipit apparere, certaque spe per merita vestra laetos exitus, et jucundos praestolamur eventus. Porro, licet personam pro qua scribimus facile sit in omnibus excusari, testimonia tamen et preces venerabilium personarum benignitati vestrae credidit offerendas, quae nulla unquam audacia vestram attentarent in aliquo fallere sanctitatem. Quod si ad omnimodam fidei firmitatem ulterius procedendum crediderit vestra discretio, paratus est coram legatis vestris aut personis quibus hoc vobis delegare placuerit, omnem a se culpam manifesta veritate depellere, [Col. 0087A] et si res altius discussae fuerint, invenietur in plerisque laudem quoque plurimam sagaci solertia meruisse. Affectabat omni desiderio ad vestram venire praesentiam, idque jam secundo an posset expertus est, sed progressum aliquatenus aetas provectior, personae gravitas, difficultas itineris, et senectuti semper cognata debilitas reduxerunt. Ad haec non solum nostra pro eo, sed totius regni, imo etiam regnorum desideria, pietatis vestrae genibus advolvuntur, ut secundum datum vobis a Deo spiritum, justitiam ejus conservetis illaesam: aut si quid etiam imperfectionis est, oculi vestri videant aequitatem, quia nihil de indulgentiae beneficio consequetur, quod non excedentia personae merita recompensent. Et nos quidem ista ad nullius suggillationem, [Col. 0087B] sed ad hujus proventum scribenda censuimus, quia et huic apostolica poterit gratia providere, et aliis nihilominus de ejusdem discretionis et mansuetudinis copia subvenire. [Col. 0087D] Finem epistolae, quae quodammodo in editis imperfecta est, supplet codex Bodleianus, his verbis: «Pro persona igitur de qua scribimus, non nostra tantum, sed publica totius regni, imo etiam regnorum desideria pietatis vestrae genibus advolvuntur, ut secundum datum vobis a Deo spiritum, justitiam ejus conservetis illaesam, aut si quid etiam imperfectionis est, oculi vestri videant aequitatem, quia nihil de indulgentiae beneficio consequetur, quod [Col. 0088D] non excedentia personae merita recompensent. Et nos quidem ista ad nullius suggillationem, sed ad hujus proventium scribenda censuimus, quia et apostolica huic poterit gratia providere, et aliis nihilominus de ejusdem discretionis et mansuetudinis copia subvenire. Dominus personam vestram Ecclesiae suae per tempora multa conservet incolumem.»
Qua fide, quo studio, quo affectu, circa initia tempestatis istius ad unitatem Ecclesiae, et honorem Romani pontificis dominus Eboracensis intenderit, vestra qui ex magna parte vidistis et audistis, prudentia non ignorat. Meruit excedentem gratiam excedens strenui propugnatoris audacia, sibique invicem frequentibus officiis tam operam magnificentia [Col. 0087C] quam rerum munificentia concurrerunt. Praesumebat non defuturam gratiam perseverantiae meritorum, sed jam pristina perseverantibus meritis gratia non [Col. 0088D] B. om. non. refulget, verum in poenam quoque conversa est ipsorum exspectatio praemiorum. Perseverat tamen semper, et aliis tepescentibus ipsius devotio non tepescit, quia videt totam nondum conquievisse malitiam, et ab his quorum fides invictissima credebatur, profana consilia percussis etiam foederibus agitari. Utinam ad notitiam Romani pontificis et vestram, relatione veridica perveniret, quantum noviter apud principem nostrum, regem loquor Anglorum, Catholici sacerdotis industria sancta profecit, cum eum scilicet ad schisma maximi [Col. 0087D] quoque principum invitarent, ipsumque metus severitatis apostolicae perterreret. Siquidem virtus ejus praecipue nobis nimirum et aliis adnitentibus, eum in fide et obedientia Ecclesiae confirmavit, seque Romano pontifici pariturum super eo casu quem audistis, quantum dictaverit ratio, vel laxaverit [Col. 0088A] misericordia, coram multis ecclesiasticis saecularibusque personis publice in manu Rothomagensis archiepiscopi fide corporaliter interveniente firmavit. Porro ipse ad visitandam Romanam Ecclesiam plurimo jamdudum desiderio tractus est, ut ope, et consilio vestro motum majestatis apostolicae, si quem adversus eum de falsa suggestione contraxit, revocaret in gratiam, ipsique et vobis in omnibus sinceritatem conscientiae suae certissimis indiciis approbaret. Accingebatur jam, cum a rege ipso et nuntiis ejus, qui noviter a vobis reversi sunt, terribile percepit indicium, imperatorem scilicet ipsum singulariter excepisse, cum aliis, interventu regis, securitatem transitus indulgeret, quia scilicet praesumpserat in personam ejus anathematis [Col. 0088B] intorquere sententiam, et nomen ejus in omnibus quos frequenter celebraverat conventibus ecclesiasticis infamare. Providete itaque amico vestro, nec illum ad partes illas aliqua necessitatis instantia trahi, neque caput ejus tot tantisque periculis permittatis exponi. Ad haec, bonum est Ecclesiae Dei viros fideles juxta infideles aliquando commorari, ut ipsorum virtute et prudentia malitia reprimi possit, et inconstantia contineri. Profecto apud nos praevaluisse credebatur iniquitas, nisi sacerdotum industria restitisset, per quos repressa viriliter intemperantia requievit: et ad unitatem, quos velut in fugam terror ecclesiasticae potestatis impulerat, sunt reversi. Nondum tamen navim nostram portum [Col. 0088C] perfectae securitatis credimus obtinere, quin adhuc et anchora possit de percepta statione convelli, et navis ipsa rursus ad procellas pristinas flatu malitiae revocari. Utilius ergo fore credimus eos qui providere possunt non amoveri, sed ad solertem vigiles adhibere custodiam, ut quoslibet eventus prudenter et instanter observent, et momentaneam hominum fidem necessaria stabilitate confirment. Ad quod virum de quo scribimus multis experimentis novimus efficacem, eique ad referendas vobis gratiarum actiones majorem devotio, quam vexatio tribuat intellectum.
[Col. 0088D] Pro venerabili Patre nostro, et amico charissimo Joscelino Salesberiensi episcopo, majestati vestrae preces affectuosas offerimus, et benignitati devotas gratiarum exsolvimus actiones. Pepercit ei misericordia vestra, parcendumque impotentiae ejus ratio postulabat, quia gravitate corporis, aetatis provectu, [Col. 0089A] debilitate plurima circumventus, quantum aestimare possumus ad vestram non posset praesentiam pervenire. Super eo autem pro quo graviorem ei vobis placuit irrogare sententiam, quantum de intimo conscientiae ejus quantum de opinione et attestatione publica, quantum de propria existimatione praesumimus, quod ad factum illud lamentabile pertinet, omnino credimus innocentem: quia nec honestas hominis, nec liberalis animi nota mansuetudo, nec adeo tot informata temporibus, tot experimentis altius erudita providi senis prudentia descivisset. Porro voluntas illa ab his a quibus opus illud tam malitiose commissum est, omni studio servabatur abscondita, ne cujusquam praescientia concepti maleficii praepediret effectum. Quis vero qui ejusmodi [Col. 0089B] malitiae concepisset affectum personae cuiquam, praesertim ecclesiasticae revelaret, cum non in unius tantum caput stringi gladius, sed in cervicem totius Ecclesiae videretur. Vidimus nos virum istum pro quo scribimus, in initio tempestatis inter coepiscopos scopo illi studiosius adhaerentem, multasque injurias pro libertate Ecclesiae et ipsius gratia pertulisse. Quae sane ei apud eum perseveravit gratia, donec Reginaldus archidiaconus, qui huic ea quam scitis etiam sanguinis affectione devinctus est, regalibus mancipatus obsequiis, regalia coepit ad vos mandata deferre, quae utilitatibus archiepiscopi credebantur in aliquibus obviare. Decretum est igitur patrem punire pro filio, ut eum ab obsequiis [Col. 0089C] illis paterni compassio doloris averteret, vel in utrumque gravior animadversio vindicaret. Utinam ille zeli fervorem temperasset ad tempus, quia in causa Ecclesiae quam susceperat solerti mansuetudine utilius proficere potuit, si pacificus esset ingressus ejus, si suas vindicare distulisset offensas, neque repentinis infestationibus jucunda novae coronae gaudia denigrasset. Sane de eo quod de corona factum est, episcopi neque tunc, nec adhuc se credunt in aliquo deliquisse, quia, sicut aiunt, litterarum vestrarum praecessit auctoritas, et eos ad hoc ipsum multis exemplis antiquitas informabat. Si tamen in hoc eos aliqua in parte deliquisse constaret, delicti tamen quantitas bonitatis apostolicae misericordiam non excedit; et de reliquo secundum [Col. 0089D] assignatum a sanctitate vestra modum, de hujus innocentia diligentiae vestrae remota prorsus ambiguitate constabit. Supplicamus igitur precesque jam cum fiducia ducimus offerendas, quia ex hoc nunc tempus est miserendi, et post diutina flagella paternae pietatis visceribus abundare. Absit enim a benignitate vestra ut personam venerabilem, tot acceptam bonis, tot laudibus illustratam, novissima senectutis suae in moerore faciat et amaritudine consummare! Profecto preces nulla nos audacia compulisset offerre, nisi secundum rerum veritatem, et personae meritum ipsum apostolica dignum misericordia crederemus.
Venerunt ad nos sacerdotes quidam de episcopatu vestro, quos ad fraternitates constituendas, et faciendas collectas ad reaedificationem ecclesiae nostrae, quia periti et instructi super hujusmodi officio dicebantur, duximus retinendos. Cum autem perlustrato episcopatu apud nos aliquandiu resedissent, omnes fere quasi facto agmine fuga clandestina discesserunt. Me quidem [Col. 0089D] B., quidam. in summa majore XXX librarum suis fidejussorio nomine obligatum creditoribus relinquentes, quas ego nimirum omnes servata promissionis meae veritate persolvi. Sed et latori praesentium R. sacerdoti nostro eadem fraude LXX solidos abstulerunt, cum ipsi nobis [Col. 0090B] tactis sacrosanctis Evangeliis juramentum corporale, se fidem bonam nobis servaturos in tota exsecutione negotii, praestitissent. Super quo charissimam nobis fraternitatem vestram obnixius exoramus, non tam sane recuperationem pecuniae quam vindictam tantae fraudis et injuriae persequentes, ut nobis justitia vestra satisfieri faciat, et tantum crimen animadversione debita corrigatis.
Super causa quae inter nos et abbatem illum vertitur, dilectionem vestram ad praesens non oportet esse sollicitam, quia vos nec infestum principi, nec ingratum abbati reddere volumus aut debemus. [Col. 0090C] Apud alium decrevimus experiri, quem non tam facile vel metus absterrere possit, vel fallaces blandiciae delinire. Sicut autem ex litteris promptum est intueri, nequaquam vos ab exsecutione major retardat auctoritas, neque necessitatem nisi volenti supplicatio precantis indicit. Quod si de abbatissa vobis idem constat esse propositum, pro beneficio reputabimus si nos praemunire voluerit, nec ad locum diemque praefixum frustra permiserit vestra gratia fatigari. Porro sempliciter ambulare non potest qui lubricos tortuosi serpentis explorat anfractus, qui cum se plurimum profecisse crediderit, ad ipsa callide se sentit initia revolutum.
[Col. 0090D] Causam, quae inter venerabilem fratrem Hugonem beati Vincentii Silvanectensem abbatem et Garnerum [Col. 0090D] C., Garinum. sacerdotem super ecclesia de marinis vertebatur, domino Henrico Silvanectensi episcopo et nobis apostolica delegavit auctoritas infra spatium duorum mensium, remota appellatione, ordine judiciario decidendam. Nos vero utrique parti infra tempus nobis assignatum, locum et tempus praefiximus opportunum, et adhibitis nobiscum religiosis et prudentibus personis, scilicet Sancti Victoris Parisiensis, et Sanctae Genovefae, et Augensi, et de Mortuomari abbatibus; Gaufrido quoque Autissiodorensi et Ricardo de Curaeio, et [Col. 0091A] Ric. tunc Constantiensi archidiacono nunc Abrincensi episcopo, multisque aliis tota fide et diligentia mandatis apostolicis studuimus obedire. Abbas igitur, qui actoris in ea causa fungebatur officio possessorium in sacerdotem judicium intendebat, super quaestione facti multorum testimoniis usus est, ac tandem septem praeelectos testes, quinque scilicet sacerdotes regulares canonicos, et duos alios presbyteros experientiae nostrae proposuit quos diligenti examinationi subjectos, in omnium prorsus invenimus testificatione concordes. Auditis quoque nihilominus allegationibus sacerdotis ei dicendi in personas testium quod vellet fecimus potestatem; sed multis propositis, et attente discussis, nihil inventum est per quod aliquem eorum repellere [Col. 0091B] posset, vel existimationi alicujus in aliquo derogare. Receptis itaque septem praetaxatorum testium juramentis, abbati possessionem ecclesiae restituimus, quia visum est nobis debere de veritate tot taliumque testium assertione constare. Sacerdos autem nihilominus audientiam Romani pontificis appellavit, sed, quia refugium appellationis de causa apostolica auctoritate sublatum erat, sicut prudentia vestra novit, nec ipse de jure appellare potuit, neque nos debuimus exaudire: dominoque Rothomagensi archiepiscopo, in cujus dioecesi praedicta ecclesia constituta est, ea qua fungebamur auctoritate mandavimus, ut sicut a nobis judicatum erat, inviolabiliter faceret observari: et ipse prudenter, [Col. 0091C] prout decuit, acquievit, sicut ex litteris ejus promptum est intueri. Verum, quia audivimus sacerdotem niti refricare quod factum est, ad postulationem abbatis apud celsitudinem vestram veritatis testimonium perhibemus nos, scilicet quale proposuimus ab apostolica majestate suscepisse mandatum, et ea ratione quam diximus et ordine terminasse.
Nuntios et litteras vestras dominus rex Anglorum tanto majore laetitia et alacritate suscepit, quanto majorem eis benignitatis vestrae gratiam promittere videbatur. Unde petitione vestra de pace Cantuariensis archiepiscopi et suorum restitutione benignius [Col. 0091D] exaudita, eum ad archiepiscopatum suum redire, ipsumque cum omni integritate, qua tenebat quando exivit, recipere, et deinceps in bona pace et securitate possidere, ad honorem siquidem Dei et Ecclesiae, salva nimirum regni sui pristina dignitate, concessit. Visum nobis est verbum hoc nuntiis vestris, viris sane prudentibus, placuisse: adeo ut eos qui praesentes erant, statim absolverint; et ad eos absolvendos qui erant in Anglia, alter eorum, magister scilicet Vivianus, illico transire, alter citra mare ad exsecutionem condictae pacis consenserint remanere. Postmodum revocato consensu, verbum conservandae in futurum regiae dignitatis admittere noluerunt, ea quae disposita fuerant exsequi recusantes; cum archiepiscopi, episcopi, abbates, [Col. 0092A] religiosae personae, optimates regni qui aderant pro bono tantae pacis multis precibus institissent, quoniam in observatione regiae dignitatis nullatenus videbatur nobis libertas aut dignitas ecclesiastica praegravari. Siquidem dignitas ecclesiastica regiam potius provehit, quam adjuvat dignitatem, et regalis dignitas ecclesiasticam conservare potius consuevit, quam tollere libertatem. Etenim quasi quibusdam sibi invicem complexibus dignitas ecclesiastica et regalis occurrunt cum nec reges salutem sine Ecclesia, nec Ecclesia pacem sine protectione regia consequatur. Genibus itaque pietatis vestrae quanta devotione possumus advoluti suppliciter obnixeque deposcimus, ne sapientia vestra quasi litterarum apices et conceptiones verborum, potius [Col. 0092B] quam rem ipsam duxerit amplectenda, sed secundum datum a Deo vobis spiritum discretionis id agite, ne causa unius in multorum et fere innumerabilium perniciem convertatur, quia ad bonum pacis quandoque magis proficit mansuetudo, gratiae, quam severitas disciplinae.
Sicut electionem vestram indulgentiore gratia praevenire curavimus, ita factam, quantum in nobis est, approbamus, et personam electam plurimae dilectionis brachiis amplexamur. Quod autem ad assignandam vobis diem benedictionis nuntium destinastis, miror admodum quod id quod per priorem [Col. 0092C] et majorum personarum numerum competentem fuerat implorandum, personam, ipsamque solam et sine litteris, nec moribus gravem nec aetate, misistis, qui me benigne satis et utiliter ad omnia respondentem superbis non timuit irritare sermonibus, nec superba ad magnum animi motum audacia provocare. Stulto itaque secundum stultitiam suam responso quod oportuit dato, vobis tanquam dilectis in Christo fratribus, per proprium nuntium et litteras duximus respondendum, ne quis vos, quod absit! de benignitate et gratia nostra fallaci malignitate desperare compellat. Sciatis itaque me infra decimum aut duodecimum diem, ad Ecclesiam vestram, volente Domino, rediturum, et tunc priorem ad nos cum numero fratrum competente et electa [Col. 0092D] persona venire volumus, ut per eos nobis, sicut ordo canonicus exigit, repraesentetur electio, et auctoritatis nostrae munimine roboretur. Tunc communicato nimirum vestro nostrorumque consilio, ad benedictionem dies opportunus poterit assignari, et nos, si quid obstaculi videbitur apparere, modis omnibus amovere curabimus, et dare suum negotio praeeunte semper divina gratia complementum.
Causam, quae inter Hermerium sacerdotem et abbatem de Cultura, super diminutione presbyteratus Ecclesiae de Bruslum vertebatur, majestas vestra parvitati nostrae delegavit ordine judiciario decidendam. [Col. 0093A] Proposuit itaque Hermerius presbyter presbyteratum praedictae Ecclesiae, quem gerebat ab abbate, per violentiam decurtari, sibique integritatem ejus restitui, sicut antecessores ejus possederunt instanter exegit: proposita ad probationem testium multitudine, in quibus necessitas aut ratio postularet. Abbas vero inter antecessorem suum et Gervasium praedecessorem Hermerii super eadem re controversiam exstitisse respondit, causamque a praesentia domini Cenomannensis ad audientiam Turonensis archiepiscopi per appellationem fuisse translatum, ibique litigium omne compositione amicabili diffinitum. Super quo litteras domini archiepiscopi exhibuit, formam transactionis plenius continentes, donationis nomine non mereat. Videntur multa deesse.
Felicem me et omni donatum beatitudine judicarem; si vel semel adhuc me ad videndam faciem vestram bonitas divina perduceret, ut desiderantibus oculis vultus vestri serenitas illucesceret, et ariditatem meam copiosior de proximo benedictionis vestrae rigaret ubertas. Sed me cum provectior aetas, tum fortuitae debilitatis incommodum, tum ipsa reddit locorum distantia desperatum, quia ad tot peragrandas regiones forte nec tempus spatium, nec potentiam debilitas indulgeret. Facio interim quod possum, et remoto corpore semper vobis instantia sollicitae devotionis assistit, et ad status vestri prosperitatem [Col. 0093C] et pacem sanctae Romanae Ecclesiae per quirendam in omni loco, quoties refulget occasio, promptus et fidelis occurro. Siquidem in omnibus vestra me semper et praedecessorum vestrorum gratia fecit et beneficentia debitorem, nihilque mihi molestius est quam quod omne quod possum ad debitas gratiarum non sufficit actiones. Verum quanto merita mea minora sunt, tanto animus ad obsequendum propensior est, tanto obnixior ad agendum, ut scilicet impotentiae defectum devotio suppleat, quae ubicunque sincera est rectiore judicio quolibet opere debet acceptior aestimari. Viderunt hoc legati vestri quoscunque ab initio ad partes nostras vestra destinavit auctoritas, fidemque et diligentiam meam evidentibus rerum argumentis experti sunt, sicut etiam [Col. 0093D] litteris eorum qui novissime venerunt, vestrae potuit innotescere majestati. Siquidem cum ea propter quae venerant ad miserabilem scissuram negotia declinassent, et omnes qui intercesserant desperata concordia discessissent, ego tandem fervore charitatis ultro solus accessi, omnibusque cum legatis vestris utili examinatione et provida pertractatis, principem nostrum jam revertentem in Angliam de ipso itinere revocavi, ipsumque ad bonum pacis per ministerium meum divina benignitas inclinavit. In quo visa est omnibus insperatum divina pietas operata miraculum, quod tantus princeps a tanto indignationis et iracundiae motu ad opera pacis humilitatisque [Col. 0094A] conversus est, seque legatis vestris pro reverentia Dei et gratia vestra tractabilem exhibuit, et praestitit obsequentem, sicut de litteris ipsius et eorum vestra experientia recognovit. Profecto, si in eo quod ibi factum est honorem Ecclesiae Dei vestrumque vobis placuerit aestimare profectum, magnum est, imo maximum quod fecistis, si fuerit qui exsecutioni mandare, et effectui mancipare procuret. Quod sane jam non erit difficile reputandum, quia operante pro Ecclesia sua Spiritu sancto tantae tunc principem sinceritas devotionis astrinxit, ut nulla eum poenitentia, nulla possit impudentia revocare. Nec ego haec ad jactantiam, vel ut mea videar merita praedicare, recenseo, sed desiderabile mihi est ut studium meum tot approbatum indiciis, a [Col. 0094B] memoria vestra non excidat, sed pristina mihi semper apud majestatem vestram gratia perseveret, ut in novissimis diebus meis, ad quos me senectutis necessitas odiosa perducit, fortius mihi semper in opportunitatibus manus vestrae protectionis assistat, nec quietem meam vexationibus concuti, nec ecclesiam meam malignitate qualibet sua patiamini justitia defraudari, ut ego eam in eo statu conservare valeam, ad quem ipsam per merita vestra Deo cooperante perduxi [Col. 0093D] B., perduxit. , ut moriens de paupere divitem, de obscura possim relinquere gloriosam. Ad quod sane complendum quia per me non valeo temporis obstantis malitia pervenire, ad solitum vestrae benignitatis auxilium, et sanctae Romanae Ecclesiae [Col. 0094C] praesidium singulare in omni semper opportunitate convertor, quia vos expertus sum in omni semper petitione propitium, et in expugnandis difficultatibus meis penitus efficacem. Latorem ergo praesentium, magistrum Gislebertum, quem mihi cum honestas, tum scientia, tum etiam beati Thomae Cantuariensis archiepiscopi ulterior qua eum complectebatur gratia commendavit, ad pedes vestrae dirigo sanctitatis, ut per eum vobis veritas et justitia negotiorum nostrorum plenius innotescat, et epistolae brevitatem commodius sermo unius instauret. Rogo itaque ut ipsum bonitas vestra ea qua me et meos semper consuevistis benignitate suscipiat, et diuturnitati negotiorum nostrorum finem curetis imponere, super quibus a vobis primos, secundos, et tertios judices [Col. 0094D] jam accepi; sed tam spes mea, quam eorum cognitio multis artibus est elusa, ne possem usque ad audientiam etiam pervenire. His autem quae ex parte mea vobis iste dixerit, fidem indubitatam habere poteritis, quia sacrilegio majus est attentare etiam vestram in aliquo fallere sanctitatem.
Quod dilectio vestra propitiam senectutis meae sollicitudinem gerat, multis claret indiciis, eoque maxime quod utilia debilitati meae tanto tamque liberali studio subsidia providetis. Siquidem ad varios labores frequens me trahit occasio, nec fidem [Col. 0095A] excusationi malitia temporis adhibet, sed quod infirmitatis est desidiam reputat, aut figmentum; adeo, ut saepius in potentiam ipsam cogatur expugnare necessitas, miserisque conatibus sepultae virtutis instaurare defectum. Perniciosum autem est valetudinem infestare laboribus, ne forte vexatio vim doloris augeat, et novum aliquod aegritudo de concussionis injuria contrahat incrementum. Invenit igitur gratia vestra subsidium senectuti, laborique remedium, quo tam debile corpus vegetari debeat, quam vexationum instantia temperari. Siquidem duos equos a vobis exactiore diligentia perquisitos accepi, quos ipsa statim pulchritudo primo commendavit aspectu, postmodum omni vitio mundos inspectio diligentior approbavit. Feruntur plane, neque [Col. 0095B] sessorem qualibet inaequalitate concutiunt, nec celeritatem retardat aequalitas, neque pes aliquo unquam cespite retusus offendit. Non est opus eos freno cohibere, vel urgere calcaribus; quia tanta facilitate cuilibet mancipantur obsequio, ut omnem sessoris explorasse videantur affectum. Denique tanta progressus eorum suavitate procedit, ut qui insidet non incedere, sed labi; nec se tam equo vehi, quam quasi navicula quadam subvehi verius arbitretur. Porro varietas ipsa ad augmentum quoque voluptatis accedit, quia taedium identitatis novitate distinguitur, nec eidem sellae semper inhaerere necesse est, sed modo huic, modo alteri quantum libuerit insidere. Videntur mihi virtutem pristinam, patientiam pristinam reddidisse, juniorumque [Col. 0095C] discursus tanta levitate consector, ut membra nequaquam contineri, sed etiam potius suavi motu sentiam vegetari. Reddidistis me mihi, imo eis qui meo quondam fruebantur, sed modo fungebantur obsequio, et de claustris domesticis clementer eductum ad solita publicae congratulationis gaudia reduxistis.
HENRICO Dei gratia illustri regi Anglorum, etc. R. Rotomagensis archiepiscopus et ARNULFUS Lexoviensis episcopus, salutem in eo per quem reges regnant.
Tanto tempestivius ac diligentius injunctam nobis [Col. 0095D] legationem duximus prosequendam, quanto periculosior in tanto discrimine dilatio videbatur. Accincti itaque ad laborem suscepti itineris, regem Francorum audivimus, blandissimaque salutatione praemissa ipsius praevenientes offensam, nulla cautela potuimus vestrae salutationis extorquere responsum. Singulos nostrae legationis articulos explicavimus seriatim, commoda pacis, et incommoda dissensionis frequentius inculcantes. Ipse vero verbum nostrum in omnibus, sola salutatione excepta patienter admisit. Expedito itaque diligenter nostrae legationis excursu, spatio modici temporis interjecto contumeliose coepit nobis fraudes et versutias exprobrare, quibus se conquerebatur saepissime circumventum. Dicebat, quod fidem inter vos mutuo compromissam frequenter [Col. 0096A] occasione levissima violastis: vosque in omnibus adeo exhibuistis instabilem, quod non adhibebit de caetero vobis fidem. Non sit vobis, rex illustrissime, onerosum, si quod audivimus, loquimur. Haec est enim nuntiorum conditio, ut de injuncto sibi mandato nil subticeant, nil rescindant, vel diminuant de responso. Addebat etiam, se firmissimum habuisse propositum expugnandi vos, antequam Carnotum filius vester adventasset: istasque occasiones dissensionis et odii proponebat, quod filiam suam ad virum suum redire non sinitis, quod ei dotem ejus non redditis, quod subditos suae ditioni populos a montibus Alverniae usque ad Rhodanum, in ipsius odium concitastis, quod in coronae suae dispendium comitem S. Egidii in ligium hominem recepistis. Tandem [Col. 0096B] etiam juramento firmavit, se nunquam de caetero vobiscum foedus aut concordiam habiturum, nisi de vestrae uxoris, et filiorum vestrorum assensu. Nunc igitur in custodiendis munitionibus vestris, et potissime in corporis vestri tutela saniore consilio est utendum. Communi enim voto in exitium vestrum tota Francia conspiravit. Nec satis est ei exterminare terrae faciem igne et gladio; sed in vestram personam, quod absit! scelus exsecrabile machinatur. Consulimus sane, si qua abstulisti, si laesisti aliquem, ablata restituere, et odia reformare in gratiam. Hoc enim inimicos vestros potissime invitat ad pugnam, quod intestinos hostes sentiunt vos habere: et qui vobiscum dulces capiunt cibos data opportunitate magnificabunt super vos supplantationem. Maledictus [Col. 0096C] qui confidit in homine, et ponit carnem fortitudinem brachii sui (Jer. XVII) . Quid est amabilius filiis? quid uxore familiarius? recessit tamen uxor a latere vestro, et filii insurgunt in patrem. Ideo non frustratorie loquebatur homo ille hominum prudentissimus, qui dicebat: Amico ne credas. Ab ea quae dormit in sinu tuo custodi claustra oris tui. Filius enim contumeliam facit patri: et inimici hominis domestici ejus (Mich. VII) . Sane suffragia illius imploranda censemus, in cujus manu sunt corda regum. In ejus nomine parvitati David Goliae subjacuit magnitudo. In ejus nomine Samaria adeo fame confecta obsidente Benadab, quod triginta argenteis caput asini vendebatur, sub ictu oculi liberata est, [Col. 0096D] exuberantique victualium affluentia redundavit. In eo siquidem sperans non infirmabitur. Si exsurgat adversus vos praelium, in hoc sperate. Si exsurgant adversus vos castra, non timebit cor vestrum (Psal. XXVI) : ipse enim docebit manus vestras ad praelium (II Reg. XXII) . Accipite vobis in auxilium preces Ecclesiae, quam, si in aliquo offendistis, debita satisfactione impensa ei de caetero omnem reverentiam exhibete. Sponsa enim Christi est, et injurias sponsae Christus reputat suas: nec est, quod magis hostes vestros incitet ad conflictum, quam quod arbitrantur vos Ecclesiae Dei minus exstitisse devotum. Bene valeat charissimus dominus noster, et de his, qui se contra eum in superbia et abusione erigunt, reportet in virtute Altissimi gloriam et triumphum.
Petitiones a nobis tertio factas, et a majestate vestra semper benignius exauditas, quarto nunc iterare compellimur, quia delegatorum novissime judicum multitudo cognitionis impedivit eventum. Siquidem Bajocensis et Ebroicensis decanorum diutina et frequens absentia tertium collegam, Dominum scilicet Abrincensem, a negotiorum exsecutione suspendit, quia nihil ei fuerat sine alterius eorum vel utriusque praesenti cooperatione commissum. Et ego quidem miratus sum quod standi necessitatem sacerdoti, ipsique episcopo, coram diaconis, seni coram adolescentibus vestra majestas indixerit, cum potius minores a majoribus, inferiores a superioribus, juniores [Col. 0097B] a senioribus soleant judicari. Paratus tamen eram cum omni reverentia quorumlibet judicum vestrorum imperata recipere; sed adversae partis astutiam, in eorum de quibus agitur possessione consistens, nunc sicut ab antiquo semper dies et tempora dilationibus redimit, et me semper ad omnem diem et locum judicibus occurrente nec semel adhuc in judicio dignata est apparere. Siquidem quandoque nobis, sicut hactenus semper, violentia potentiae saecularis opponitur, quandoque redemptus caute judicum favor quaslibet adversus nos manifestissime etiam frustratorias dilationes admittit. Cum vero reclamante semper Ecclesia nostra parochiales ecclesias et decimationibus emptionibus aut quibuslibet [Col. 0097C] illicitis modis de manu laica sacrilega temeritate monachi praesumpserint occupare, saeculari semper potestate defensi sunt, ut male parta possessio malo nihilominus praesidio servaretur. Tempus autem violentiae hujus ad praescriptionem longi temporis nituntur opponere, cum ad praescriptionem proficere non possit violenta vel interpellata possessio: ubi scilicet nec experiendi copia neque dies utilis indulgetur actori. Rogamus igitur ut labori nostro, cui jam triginta annis inefficaciter institimus, bonitas vestra finem curet imponere, dominoque Abrincensi, quem vestra judicem nobis assignavit electio, quem vestra judicem nobis assignavit electio, quem volueritis adjungatis, quem certum sit zelum Dei habere et peritiam judicandi, quique ejus sit aetatis et [Col. 0097D] ordinis, ut nec ordini nostro irrogari videatur injuria nec confusio senectuti. Petitiones autem nostras lator praesentium Hugo archidiaconus et nepos noster majestati vestrae plenius indicabit, quia eas praesentibus litteris non duximus inserendas, ne forte prolixitas epistolae in taedium verteretur.
Quae detrimenta, quos labores, quas injurias Ecclesia Cantuariensis hac tempestate pertulerit, vestra compassio non ignorat. Verum afflictam diutius et miserabili moerore confectam miserator et misericors Dominus oculo misericordiae respexit ad praesens; ipsam coepit ad statum pristinae dignitatis et excellentiae per gloriosa beati Thomae novi martyris [Col. 0098A] magnalia revocare, quibus eam frequentius magnificentia divinae majestatis illustrat. Certum est autem ibi noviter quoddam inter caetera contigisse miraculum, quod nulla spes antea, nulla fiducia praesumebat; scilicet quod ibi persona ad regimen Ecclesiae sine designatione laicae potestatis electa est, cum ibi nullus antea promoveri potuerit, nisi de quo prius potentia saecularis edixit. Siquidem cum opus illud ad veterem abusum revocari multis fuisset artibus attentatum, per merita praedicti martyris omnis elusa est semper machinatio, quia eam quam ipse sibi proprio redemerat sanguine, libertatem personae committi non pertulit, cujus non electio libera et canonicus probaretur ingressus. Si enim tam recenter convalere veteris ritum violentiae [Col. 0098B] contigisset, inanis fortasse a pluribus pretiosi sanguinis reputaretur effusio, et in defectum decertata tot laboribus victoria concidisse. Caeterum nunc tota provincia in spem optatae tanto tempore libertatis aspirat, et confirmatum Christi sanguine testamentum, novo gaudet iterum sanguine consignari. Omnium igitur ad triumphum noviter evictae libertatis concurrente laetitia, exorato spiritu, et eos in unum suaviter dirigente consensum, electus est vir, cujus religio, cujus prudentia, cujus magnificentia tanto operi idonea crederetur, quod non externis indiciis sed intra domestica claustra per longum tempus ipsis rerum constiterat argumentis. Nulla invidia, nulla ambitio, nulla denique vis obviare praesumpsit, quoniam [Col. 0098C] sanctus ille successoris sui consecrare videbatur initia, et altari, cujus ipse sacerdos exstiterat, gratum sibi substituere sacerdotem. Felicitati temporum vestrorum haec laetitia servabatur, ut hoc ad vestrorum accederet gloriam titulorum, scilicet quod ubique virtus vestra suam restitueret Ecclesiae libertatem.
Benedictus autem Deus, qui ad consensum hunc devoti filii nostri senioris regis animum inclinavit. Factumque hoc debito favore prosequitur, quod aliquando consueverat designatione necessaria praevenire. Verum filius, quem ad succedendum sibi in regnum fecit praematura patris affectio consecrari, tanto bono coepit obsistere, eorum scilicet impellente consilio, qui eum de sinu patris abstrahere potuerunt, [Col. 0098D] et simplicitatem adolescentiae ejus in proprium magis quam in patris vertere detrimentum. Studium igitur eorum est ipsum patri semper opponere, ut ex omnibus causis inter eos, quae ipsi seminaverunt odia convalescant, ne aliquando conversus ad cor, debitum gratiae naturalis agnoscere, et ad paternos incipiat redire complexus. Super quo prudentiam vestram necesse est sollicite praevidere, ne violentiam necessariae designationis, quae in patre per gratiam Dei et gloriam vestram penitus exspiravit, intuitu mansuetudinis vel dissimulationis vestrae resurgat in filio; ne non tam sublata quam translata videatur in alium, tantoque vehementior paret insistere, quanto paternam abrenuntiationem proposito suo considerat obviare. Personam itaque, in qua [Col. 0099A] desideratae diu libertatis coeperunt initia consecrari, benigne suscipite; ipsique ad exsecutionem tanti operis necessariam de magnificentia virtutis apostolicae conferte fiduciam, ut primitiae nostrae vestris semper auspiciis convalescant et laeto consummentur effectu. Ad vos omnium fidelium oculi, ad vos omnium Ecclesiarum vota suspirant, ut ex hoc qui libertatem habent retinendi fiduciam, et qui non habent spem concipiant obtinendi. Ad haec, hoc opus, hoc studium, haec martyris illius jugis fuit intentio Ecclesiae, cui praeerat, redimere libertatem; hic laboris fructus, haec merces sanguinis, hoc praemium passionis. Quia vero ille hunc velut haeredem et successorem conservandae libertatis elegit, gloriosum vobis est cooperari martyri et ipsius initiis vestrum [Col. 0099B] addere complementum, ut operationi ejus operatio vestra velut eodem spiritu vegetata concurrat. Ipsum ergo ad opus ad quod tam sancte, tam celebriter assumptus est, cum omni festinatione remittite, ne de absentia ejus occasionem malitia contrahat et rediviva potentiae saecularis incipiant germina pullulare; sed per istum beatitudo vestra renascentes parvulos teneat et allidat ad petram, sublatoque pristinae servitutis elogio, Ecclesia Dei laetabunda procedat, meritisque illius et vestris de antiqua semper iniquitate triumphans, hostibus suis incipiat apparere terribilis ut castrorum acies ordinata. Porro intelligat sapientia vestra non solum provinciae illius et regni, sed aliorum etiam regnorum desideria supplicare, [Col. 0099C] ad quaecunque sancti illius tam relatione quam praesenti inspectione magnalia pervenerunt.
Verum est in archiepiscopi electione suffraganeorum desiderari praesentiam, ut eorum, quibus praeesse habet, consilio res utiliter disponi possit et conniventia confirmari. Asserunt autem canonici Turonenses se nihil in offensam vestram de praesumptione aut superbia facere voluisse; sed plurima necessitate compulsos accelerasse quod factum est. Quoniam, si differrent, multa iis impedimenta, in detrimentum Ecclesiae multa obstacula comparebant. Sed et de opportuno episcoporum adventu maxime dubitabant, cum tempestas ipsa, quae circumquaque est diffusa, [Col. 0099D] singulos in precibus suis detineat et multis necessitatibus occupatos. Audivimus autem multis eorum non displicere quod factum est; sed adhibito confirmare consensu, quoniam si quid in ordine facti minus observatum est, nota laudabilis personae merita recompensant. Sane ut in electionibus ordinis diligentia inquiratur, institutum est, ut cautius et fidelius possit de persona idonea utilitati Ecclesiae provideri, semperque personae meritum specialius amplectendum est, quam principali bono observantiis quibuslibet obsistendum. Quod enim favore alicujus introductum est, hoc ad laesionem ejus retorqueri non debet: majorque favor personae debet esse quam ordinis, quem institutum constat ad inquirendam potius personam idoneam quam tollendam. [Col. 0100A] Super quo apud excellentiam vestram multorum desideriis desiderium nostrum et preces precibus duximus adjungendas, ut ad consensum operis et effectum vestra benignitas inclinetur: et cum id ad vos principalius habeat pertinere, vestra possit promptior in operis exsecutione et complemento gratia recognosci. Siquidem hoc facto multorum vobis laudem et gratiam acquiretis, neque bonum est ut sanctitas vestra inter tot perturbationes et scandala, quae ex omni parte, peccatis nostris exigentibus, incessanter emergunt. Ad vindictam tolerabilis injuriae, vestrae Ecclesiae, cujus tanquam major et primogenitus filius estis, tantum perturbationis inferat et laboris. Et res fortassis ad superius deducta judicium prosperos sortietur eventus. Satiusque [Col. 0100B] debet esse prudentiae vestrae omne rei complementum, quasi de vestro beneficio cum multis gratiarum actionibus provenire, quam vobis invitis a superiori procedere potestate.
Quidam de canonicis nostris Lexoviensibus, anno praeterito, de paucorum, non de universitatis conscientia, ad majestatem vestram litteras pertulerunt, libere adversum me quaecunque voluerunt mendacia conscribentes. Quia vero adversum me de nulla in falsum poterant veritate confidere, et me sanctae Romanae Ecclesiae, ab ineunte adolescentia mea notum noverant et acceptum, famaeque meae integritatem multa apud eam gloria resplendere, ad mentiendum [Col. 0100C] securius mirabili processere commento, ut multa velut infinita confingerent, ut velut auctoritatem faceret falsitas falsitati, nec ipsi mendaces possent de tot falsitatibus aestimari, et falsitati testimonium fallax videretur assertio perhibere. Vix enim credi poterat quod quivis praesumeret sinceritatem vestram tot et tantis offuscare mendaciis, nec aliquis erat qui meo posset nomine respondere; satisque erat iis si vel ad momentum opinionem meam possent in aliquo denigrare, vestramque ad ambiguum, aliquatenus trahere sanctitatem. Audistis eos, et magis quam expediret mihi etiam exaudistis; quoniam absens et innocens, nulloque citatus edicto, punitus sum et ex magna officii episcopalis mei parte [Col. 0100D] suspensus, ipsosque ad dicenda et facienda quae vellent remisistis amplius animatos, ut et alii quilibet invitari possent et amplius animari. Miratus sum ego, et nihilominus qui audiere mirati sunt, qua ratione in filium, ipsumque specialem, tam immitis statim sententia processisset. Continui tamen manus meas, neque eas etiam usque ad protectionem capitis mei tremebundus opposui, et ad demissionem episcopatus, quam semper optaveram, vestra me indignatio confirmavit. Super quo vestrae gratias refero sanctitati, quod me tam misericorditer ab importabili onere liberastis, et ad providendum animae meae liberiorem procedere permisistis.
Adversarii vero mei, litteris et judicibus ad arbitrium impetratis, studuerunt meum multis artibus [Col. 0101A] impedire processum, et me ex litteris vestris ad judicium Abrincensis episcopi et Beccensis et Saviniensis abbatum, continuo protraxerunt, quo ex multis causis mihi tota provincia noverat adversari: a quibus super tot tantisque capitulis nulla potuit impetrari dilatio, neque deliberatio respondendi. Confessi sunt ab initio judices, dum ageremus, nullam se juris habere peritiam, nec exceptionum vel quarumlibet allegationum compendia recepturos, sed iis tantum insistere, quod iis prima facie velle littera videretur. Accedebat ad gravamen meum regis indignatio et infatigabile studium Walteri Constantiensis, quem illi factionis suae quam adversum me juraverant, promisso episcopatu, principem constituerunt; et ipse iis in omnibus auxilium et favorem regium conservabat, [Col. 0101B] sigilloque regis quod ipse servabat, secure praesumebat quidquid vellet adversum me, etiam sine regis conscientia, consignare, ut de ipsius voluntate procedere crederetur. His itaque dolis instructi etiam judices a veritate judicii terroribus abierunt, parati quidem ad omnia quaecunque iis possent ab adversariis imperari.
Proposuerunt itaque me bona Ecclesiae dilapidasse profusius, cum me mille ducentas libras et eo amplius perpetuas acquisisse constaret, et thesauro etiam intulisse quingentas, et duodecim millia librarum exstantibus aedificiis impendisse, ipsamque ecclesiam episcopalem ex parte sumptibus meis et acquisitionibus innovatam; ad communiam quoque [Col. 0101C] canonicorum sexcentas libras annuas et perpetuas acquisivi, atque mensam episcopalem quingentis libris et eo amplius annuis et perpetuis augmentavi. De ipso autem thesauro, ut nihil subtraham, decem et septem marcas in initio meae promotionis assumpsi, quia bona omnia episcopalia redimere de manu comitis Andegavensis angebar, quae ipse mihi per duos annos et tres menses abstulerat, quia electus canonice sine ipsius designatione fueram consecratus: quod ego quidem de permissione domini mei gloriosae memoriae papae Innocentii feci, cum ego prius de meo nongentas libras in eam causam et amplius expendissem. In expeditione quoque Hierosolymitana, ad quam me sanctus Pater Eugenius papa destinavit invitam, mandato ipsius calicem aureum [Col. 0101D] triginta et quatuor unciarum expendi, cum ipse mihi, si amplius oporteret, mea causa assumere concessisset. Praeterea, ne forte jactantia videatur, quanta interim fuerit hospitalitatis effusio, quam etiam frequens donorum charitas illustrabat, adeo ut ab homine mediocritatis meae vix tanta posset largitas exspectari: quod ab his qui viderunt et his qui experti sunt, publico passim testimonio confirmatur.
Supplicavi judicibus ut eorum quae apposita sunt et detracta, quantitate perspecta, rationem compensationis admitterent, si tamen aestimandum videretur quod in tam pias et necessarias causas expensum fuerat, et postea plus quam septuagies septies restitutum. Non sum exauditus in aliquo, quia ora [Col. 0102A] eorum et corda novi metus et antiquae simultatis obstinatio clauserat, neque jam latens odium, sed prorupta in omnibus audacia videbatur. Condemnaverunt me itaque in centum libras donandas canonicis, quas in utilitates ecclesiae et legitimos sumptus expenderant, mihique de capella prorsus nova quam mihi paraveram, casulam, dalmaticam, tunicam abstulerunt; sicque me privatum pecunia et sacris spoliatum vestibus emiserunt. Quod sane cum ad vestram audientiam pervenisset, sententiam eorum apostolica severitate quassastis, et me, sicut ex litteris vestris intelligi potest, ab ipsorum voluistis pervicacia liberari. Rogo itaque ut vestra in decreto suo sententia perseveret, suumque litterae vestrae consequantur effectum, mihique quod ex injusta causa sublatum [Col. 0102B] est, restitui faciatis, ut ad fratres ad quos concessi pervenire possit, quod iis ab initio fuerat destinatum. Insultant illi siquidem, suoque quod ad pias causas fuerat deputatum distribuunt arbitratu, et me quasi nudum et inopem exiisse improba congratulatione laetantur. Faciat itaque vestra misericordia quod coepistis, et quod a vobis quasi decretum est, districta severitate praecipite consummari, ne de nostris gaudeat simplex vel imperita malitia detrimentis.
Confectus senio et aliquarum aegritudinum gravatus accessu, ad medicinae salutare remedium confugere, et confracta laboribus membra necessaria requie [Col. 0102C] sublevare constitui. Siquidem in perniciem meam veluti conjurata veniunt debilitas, infirmitas et senectus, mihique tot incommodorum instantia fiduciam vitae longioris abrumpit. Accedit extrinsecus negotiorum quibus distrahor importuna vexatio, quae miserabiliter anhelantem, vel ad momentum etiam respirare non sinit. Siquidem saepius ad regales cum caeteris trahor angarias, eorumque quibus deesse non possum, frequentibus infestor injuriis, media omnia interim tot tantisque laboribus sumptibusque constrata sunt, ut nec ad tolerantiam corpus sufficiat, nec ad impendium facultates. Porro, si haec saluti etiam non obsisterent animarum; viro tamen bono tolerabilius videretur, si detrimenta [Col. 0102D] praesentium ad proventum proficerent aeternorum. Sed hominum semper procedente malitia, et in deterius diebus singulis excedente, cum bona, tum corpora, tum et animae simili ruina pariter involvuntur, et formidabili plerumque consummantur eventu. Quia igitur sapientis est casus hujusmodi sagaci providentia praevenire, opportunitas loci mihi fuerat exquirenda, ubi quietem meam nec causarum tumultus infestet, nec incursus multitudinis interpellet, sed exemplo meliore semper honestatis studia convalescant, et ad verae virtutis opera omnis possit occasio deservire. Super quo cum ad multa loca multorum precibus et desideriis invitarer, quidam locus ordinis vestri qui dicitur Mortuimaris inter cuncta complacuit, quia mihi visus est multis commoditatibus [Col. 0103A] opportunus. Siquidem de antiqua familiaritate plurima sumus invicem charitate conjuncti, mutuamque gratiam vetus notitia alterna operum exhibitione firmavit. Itaque extra terminos, intra quos secundum ordinem vestrum, arctioris abstinentiae decreta servantur, domum mihi moderato sumptu statui construendam, cujus sobria necessariis usibus amplitudo sufficiat, mensuram tamen regularis aedificii non excedat. Sane exclusi erimus, commeatu tamen familiari tam provide quam clementer indulto, ut a transgressione regularis observantiae severitas arceat, et tamen ab Ecclesia sanctisque fratrum colloquiis misericordia non excludat. Porro per exteriora nullus reservatus ingressus est, quo scilicet inutilis frequentiae tollatur occasio, et nihil nisi [Col. 0103B] per communem portam sub oculis et sancti solertia janitoris accedat. Scio plurimam eos de nostra commoratione concepisse laetitiam, atque eis utinam inde proveniant commoda quae praesumunt, ut scilicet dignus sit exspectatione proventus, et aliquid bonae opinioni eorum de judicio nostrae praeelectionis accedat. Quia vero locum illum novimus specialius ad vestram sollicitudinem portinere, propositum nostrum vobis indicandum duximus, rogantes ut et vestrae charitati complaceat, sanctoque vestrarum precum suffragio muniamur, et auctoritas vestra vota sanctorum fratrum exhilaret, et rescripto quolibet aut mandato confirmet.
[Col. 0103C] Librum de ecclesiasticis officiis eo libentius vobis censui transmittendum, quia vellem vos exemptum saecularibus, divinis officiis toto studio mancipari. Quod si vos ad illa quandoque necessitas, aut proventus, aut superior gratia pertrahit, ordinis vestri semper habete memoriam; nec eis vos immisceatis, quorum exsecutio professioni vestrae non congruit, sed eis dimittatis per quos ea specialius convenit expediri. Porro quaedam sunt quibus vestram vos oportet omnino negare praesentiam, ubi scilicet corporalis poena vel judicium sanguinis fuerit irrogandum, quia forensium legum severitas in plerisque mansuetudini miserationis ecclesiasticae non concordat.
Lator praesentium Roal. litteras mihi vestrae sublimitatis attulit, quas ego inspectas diligentius de falsitate suspectas habui, quia in parte soloecismum habere, in parte contra consuetudinem vestram aliquid praecipere videbantur. Ipsum itaque cum eisdem litteris ad vos censui remittendum, ne circa exsecutionem mandati vestri negligentiae vel temeritatis argui possim, sed quid fieri velitis planius me et plenius instruatis. Utile autem esset huic ad alium judicem mitti, apud quem de proximo posset commodius experiri, quia ego propter quasdam necessarias causas in locis remotioribus his diebus [Col. 0104A] longiorem moram habere disposui, atque et difficile et nimis sumptuosum esset ibi necessariae instructionis copiam exhibere.
Litteras discretionis vestrae non sine magna admiratione perlegi, prudentiamque principis et religionem vestram impudici adolescentis fallacia dolui circumventam. De eo autem quod scripsistis, ipsum vos pro intercessione mea in ulteriorem gratiam recepisse, meque id a vobis extorsisse litteris frequentibus, sciatis me nunquam pro eo vobis aut alii litteras destinasse, nec ullas preces cuiquam pro eo ullo unquam tempore porrexisse. Siquidem mihi nulla cognatione conjunctus est, nullis acceptus meritis, [Col. 0104B] nulla familiaritate devinctus, imo rarissime nostro se conspectui praesumit offerre, quoniam celebri respersus infamia, etiam in publicum prodire nocente conscientia reformidat. Ego autem litteras comitis ab eo jam secundas accepi, quas tenerrima dictasse videbatur affectio, quia nihil litterarum continentiae defuit, quod vel amor imperare voluerit, vel curiosa diligentia potuerit invenire. Porro litterae illae stylum vestrae peritiae redolebant, apicesque his quos noviter a vestra sanctitate recipi, identitatem manus mihi certis indiciis penitus expresserunt. Super eo autem quod sigillum comitis ipsum falsasse dicitis, mutuamque falsitate litterarum nomine comitis pecuniam accepisse, si meritis ejus non ducitis indulgendum, ordine judiciario [Col. 0104C] oportebit arguere diffitentem [Col. 0103D] B., diffidentem. , et fortassis ad peragendum reum probationum vobis copia deerit: et si ad testium depositionem causa pervenerit, tristem fortassis in ipsa examinatione sortientur defectum. Sed, etsi tenuerit actio, ipsam procul dubio inopia debitoris elidet, nisi vestra bonitas in hoc casu solita velit ei munificentia subvenire, meritisque ejus in opportunitate sua compassio vestra debitas gratiarum referat actiones. Inhumanum etiam forte reputaretur a pluribus, si adolescentem ingenuum liberalitas vestra traheret in discrimen, si uni saltem delicto post tot collata beneficia personae id aetatis vestra benevolentia non ignoscat. Si tamen injuriam hanc acriore instantia persequi destinatis, ego servum alienum judicare [Col. 0104D] non debeo, domino suo stet aut cadat: nec ego eum carceris ergastulo claudere, vel ferreis vellem arctare compedibus, neque bonitas vestra velle debet pro tam modica summa ipsum durioribus vinculis alligari. Vester est, quia vos eum vestrum beneficiis et doctrina fecistis, dominique comitis canonicus est, ut scripsistis, ideoque apud eum conveniendus est, et forum illud cui obnoxius est tenetur agnoscere, judicisque sui sententiis obedire. Sed et accipitur quem quarto mutatum, sicut scribitis, vestra per eum mihi magnificentia misit, tanquam alas habens, forsitan avolavit, aut ipsum adhuc ad longinquiora tempora reservandum censuit. [Col. 0105A] quo ipsum magis faciat provectior mutatio gratiosum.
Lator praesentium Jor. vester apud nos pluribus adolescentiae suae diebus commoratus est, ut in Ecclesia nostra divinis informaretur officiis, et inter scholares liberalibus posset instrui disciplinis. Complacuit in eo fratribus nostris et nobis verecunda solertia, et quod primae rudimenta virtutis spem bonam de reliquo promittebant, adjuncto quod suavi quadam et jucunda voce inter psallentes in Ecclesia ad devotionem posset indurata etiam viscera commovere. Reversus ad terram nativitatis [Col. 0105B] suae, acceptum se vobis exstitisse gavisus est, adeo ut vestra eum beneficiis gratia sublevaret, et ad subdiaconatus ordinem promoveret. Postmodum ad cismarinas partes trahente eum nescio qua opportunitate regressus reliquos ordines sine vestra licentia et concessione percepit. Ratus super eo quod non de praesumptione sed simplicitate commissum est, benignitatem vestram non adeo commovendam. Vestra vero severitas ipsum a minus caute perceptorum ordinum administratione suspendit, adjecta, sicut asserit, terribili comminatione: quod a vobis scilicet, restituendus non sit, nisi hoc ei a majori fuerit auctoritate concessum: ad cardinales igitur per labores multos et pericula magna pervenit, sed ipsi nihil ei indulgere voluerunt, nisi [Col. 0105C] prius de veritate facti vestrarum docerentur testimonio litterarum. Dicunt etiam se nihil scripturos in Angliam, nisi prius cum domino rege fuerint collocuti, quod qua consideratione decreverint, nos nescimus. Supplicamus nos interim et antiquiore praeventum gratia, gratia perseverante prosequimur, ut ei apud vos nostra prosit oratio, quatenus aut ratio sustinere debuerit, aut misericordia subvenire.
Super his pro quibus in sententiam commisisti, a memoria tua non credimus excidisse quomodo mandato nostro stare promiseris, et praeceptionibus obedire. Nos vero quibusdam ex causis adhuc formam [Col. 0105D] distulimus assignare mandati, et modum satisfactionis imponere, quia in hac re ea temperantia uti volumus, ut quidquid fecerimus, ex sincera videatur procedere charitate et tu ad debitam humilitatem et obedientiam nostro provoceris exemplo, dum tamen ecclesiasticae institutionis disciplina servetur, quantum tuae et nostrae saluti crediderimus expedire. Ne itaque res diutius haereat in suspenso, et quadragesimale tempus quod exstat specialius est poenitentiae dedicatum fraternitati tuae, ea qua teneris astrictus necessitate, mandamus ut proxima IV feria non praesentis, sed sequentis hebdomadae apud Lexovium nostro te conspectui repraesentes, ut adhibito religiosarum et prudentium [Col. 0106A] personarum consilio, quod tibi mandatum fuerit auctore Domino disponatur. Siquidem oportet nos conscientias nostras ad festa praeparare Paschalia, ut Dominicae resurrectionis esse participes per condignos fructus poenitentiae debeamus.
Pro filio vestro F. paternitati vestrae gratias tota devotione referimus, quod ita circa eum copiosae charitatis visceribus abundatis, ut ipsum tota diligentia religio vestra dirigat ad salutem, et in opportunitatibus suis paternum indulgentia largiatur affectum. Elegit apud vos abjectus esse in domo Dei sui, magis quam apud suos habitare in tabernaculis [Col. 0106B] peccatorum; sed affectati ordinis austeritatem benignitatis vestrae gratia relevat, et humilitatem abjectionis dignatio recompensat. Certum est cujus et in hoc et in aliis quaeratis gratiam promereri, sed licet salva sint vobis praemia vestra, nostrae tamen ad gratiarum actiones affectio devotionis accedit. Felicem ergo me, inquam, si unquam inveniar accepisse non ingrate, si datum mihi fuerit aliquid quandoque rependere vestrorum excellentiae meritorum.
Duo sacerdotes de episcopatu nostro [Col. 0105D] B., episcopatus nostri. , Arn. videlicet et Ric. saeculo renuntiare disponentes, admonitione frequenti et studio fratris nostri Will. nunc abbatis de Pinu, ad venerabilem et religiosum [Col. 0106C] virum Ric. abbatem de Valascia refutatis prius in manu nostra quas possederant ecclesiis, se et sua devotione promptissima contulerunt. Quorum nos devotionem favore debito prosequentes, intuitu abbatis de Valascia, qui ob sincerae religionis et industriae suae meritum plurima nobis charitate devinctus est, rationum obligationes, et caetera quibus nobis tenebantur obnoxii, quoniam officiales nostri fuerant, sine omni difficultate remisimus, et eos in praedicto monasterio Deo perpetuo servituros cum facultatibus suis in manum abbatis liberos et absolutos consignavimus. Postmodum vero cum devoti monasterii probationem ingressuri sperarentur, abbas de Pinu ad aliud voluntate devocata, [Col. 0106D] opus cujus auctor prius vehementissimus exstiterat, vehementiore studio dissuasit, objiciens quod unus eorum antequam etiam pubertatis annos attigisset, sua persuasione in monasterio de Chaelix publicum religionis votum solemniter nuncupaverat, promissione quoque adjecta quod eam non mutaret, nec revocaret in posterum voluntatem. Qua occasione prudentibus et religiosis viris plurimum admirantibus, devotum pariter et indevotum abduxit cum ea procul dubio ratione, qua alterum extrahere nitebatur alter in devotionis suae monasterio perpetuo permittendus fuerat commorari. Porro abbas de Valascia, utpote vir longanimis et multae mansuetudinis, suas et monasterii sui usque ad sanctum [Col. 0106D] B. secundum. [Col. 0107A] universitatis vestrae conventum prosequi distulit injurias, sperans profecto si quid perperam actum est, sine subterfugio reformandum, ubi nec excusatio veritatem impedit, nec cupiditas aequitatem. Ego vero, quod ad Ecclesiam meam pertinet, nulla dissimulare valeo ratione, quoniam unus eorum de quorum revocatione tractatur, Arn. videlicet, librum quemdam [Col. 0107D] B., quondam. quem Ecclesiae suae parochianorum collatio devota contulerat, consilio et ministerio abbatis de Pinu pignori pro IV libris Andegavensibus obligavit, quamvis ego sub anathemate prohibuissem ne id ipsum faceret, nec [Col. 0107D] B., vel. quidquam de rebus Ecclesiae sine conscientia mea praesumeret asportare. Quoniam ergo saepius commonitus et requisitus, librum Ecclesiae suae non restituit, [Col. 0107B] eum excommunicatum, et ab omni sacerdotalis officii ministerio suspensum, donec de sacrilegio satisfecerit, noveritis emigrasse.
Credimus prudentiam vestram fideli memoria retinere causam quae inter vos et latorem praesentium pauperem vertebatur, apostolica nobis olim auctoritate commissam. Nos vero in hoc, sicut in aliis, dilectae nobis gratiae vestrae obsequium pronius exhibentes, ipsum de magna summa vobiscum pro modico transigere fecimus. Et ut modicum illud utilius in futuro perciperet, ad vestram per omnia descendere voluntatem. Ipse vero jamdudum miserabilibus nos [Col. 0107C] lamentis infestat, asserens quod placitum transactionis vestra ei magnificentia subtrahat, nec sanctitatem vestram in aliquo moveat vel miseria pauperis, vel veritas pactionis. Quod si quid aliquando forte solutum est, post multas fatigationes et tempora semper, vel specie vilius fuit, vel deterius qualitate: super quo rogamus vos, et obnixis precibus obsecramus, quatenus in hoc honori suo, et justitiae pauperis et molestiae nostrae gratia vestra provideat, eique quod sub tanta venerabilium personarum celebritate promissum est, non solum fideliter, sed etiam liberaliter tribui faciatis, ne forte homo vagus et pertinax ad subsidium majestatis apostolicae recurrere compellatur, communem de nobis et vobis [Col. 0107D] querimoniam portans, scilicet quod mandatum ejus a nobis minus fideliter adimpletum sit, et a vobis fides transactionis minus veraciter observata.
Causam quae inter Willelmum sacerdotem et Matthaeum clericum vertebatur, super Ecclesia de Godarvilla, majestas vestra parvitati nostrae delegavit sine appellationis obstaculo canonice decidendam. Utraque itaque parte in nostra praesentia constituta, proposuit Will. se praedictam Ecclesiam legitime possedisse, et postmodum se per violentiam absque [Col. 0108A] omni judicio spoliatum, et ideo restitutionem possessionis cum magna a nobis instantia postulabat. Ad probationem vero possessionis quam petebat quatuor deposuit sacerdotes, quorum unus inutilis, tres reliqui satis concordes in examinatione reperti sunt. At Matthaeum ipsum aliquando possedisse constantissime pernegavit, ipsumque coram delegatis a sublimitate vestra judicibus, domino scilicet Rothomagensi [Col. 0108D] C., Rotroco. , qui tunc Ebroicensi ecclesiae praeerat, et domino Egidio nunc Ebroicensi, qui tunc in Rothomagensi Ecclesia archidiaconi fungebatur officio, super eadem ecclesia quaestionem movisse dixit et novissime eidem quaestioni coram eis abrenuntiasse publice, et eamdem ecclesiam abjurasse, et XL solidos pro recompensatione expensarum quas fecerat accepisse. [Col. 0108B] Super quo sacerdotem et acolythum et laicum quemdam proposuit ad probandum, qui et ipsi in examinatione concordes inventi sunt, idque praedictis judicibus et toti Ecclesiae Rothomagensi notissimum, quia hoc coram tota fere universitate fuerat celebratum. Quia ergo praejudicare videbatur abjurationis exceptio, neque nobis satis certam fidem eorum qui producti erant testificatio faciebat, duximus differendum, donec per judices, quibus causa delegata fuisse dicebatur, et venerabiles personas quae asserebantur nihilominus adfuisse veritatis nobis posset innotescere plenitudo. Porro cum ipsi mecum ad domini archiepiscopi praesentiam convenissent, et ego ab eo veritatis testimonium diligenter [Col. 0108C] exigerem, Willelmus non exspectato testimonio ejus, ad primam Dominicam adventus Domini vestram audientiam appellavit. Ego vero quia nolens agere cogi non poterat, et ad preces ejus ipsiusque favore videbatur sublatum appellationis obstaculum, ad laesionem ejus retorquere non debui, sed alio sicut fuerat in possessione demisso, litteras utrique requisitas tradidi, per quas eorum quae apud nos acta sunt veritas vestrae possit innotescere majestati.
Amici nostri qui diebus istis Jerosolymam profecti sunt, ex equite me peditem reddiderunt. Et quia indignum est hominem opinionis meae per manus [Col. 0108D] humilium in equitem reformari, in vestram id duxi gloriam conferendum, quem non solum equestris ordinis dignitas, sed etiam regii sanguinis excellentia sublimavit. Hoc etiam eo studiosius vestris censui meritis reservandum, quia eos quibus tribuit vestra reddit industria cautiores, cum ita viris prudentibus amicam parcimoniam in ipsa largiendi liberalitate servetis, ut et amicus semper apud vos possit invenire quod placeat, et vobis opportuna non desit materia largiendi. Inde est quod apud [Col. 0108D] B. om. apud. vos utiliter et doctrina quaeritur et proventus, ut et ditiores copia faciat, et prudentia doctiores. Sic enim vestra [Col. 0109A] operatur inter utrumque discretio, ut quod virtutis est utrinque reducens, quod vitii est separet ac repellat, ne vel sobrietatem tollat effusio, vel parcitas quandoque manus contrahat affluentes. Si tamen in alterutro peccandum est, malim facilis quam difficilis, promptior aliquando quam tardior inveniri. Porro inter omnia quae donantur, equus est id quod donatorem pluribus occasionibus reddit obnoxium, quia si quid a laude minus est, ii quibus datur statim culpae donatoris attribuunt, reique imperfectionem, licet de inopia quandoque proveniat, imperfectioni voluntatis ascribunt. Si durius ambulat, concussionis arguunt donatorem; seque ruinae destinatos praedicant, si pes unquam fortuitum cespitem retusus offendat. Si durus est, aiunt ipsum de veteri domino [Col. 0109B] traxisse duritiam, qui amicos segnius audire consueverit, quam equus calcaribus obedire. Si minus elegantis formae, si minus habeat venustatis, asserunt rem informem [Col. 0109D] B., formem. non satis dignitati donatoris vel donatarii convenire. Interea si quid imprecandum est, non equo, sed auctori potius imprecantur, qui tot scandalis injuriam magis irrogasse videatur, quam beneficium contulisse. Palam esse, nolle eum a se quidquam ulterius implorari, qui id dederit quod negasse satius fuerat, quam adjuncto maleficio praestitisse. Certum est etiam quosdam non tantum calumniatores, sed ingratos etiam inveniri, falsa rei donatae vitia confingentes, ut omni gratiarum debito videantur absolvi. Quisquis tamen accipit, ipsa statim [Col. 0109C] susceptione redditur obligatus, et si penes eum res donata resederit, alleganti vitia ratio quasi cujusdam legitimae praescriptionis occurrit. Siquidem in rebus donatis nec quanto minoris, nec redhibitoria locum habet, sed omnem actionem exceptio spontaneae liberalitatis elidit. Quod si aliena bene merentibus gratia non respondet, merces tamen sua virtuti non deerit, quae potius interioris fructus lucra considerans, satis habet simpliciter apud se de bono felicis conscientiae testimonio gloriari. Nec enim subjecta est externae dispositionis arbitrio, sed in sua propriae puritatis majestate consistens, ab indignioribus praemia non inquirit: ita tamen ut neque ex eis honeste provenientia respuat, nec pro desiderio eorum vel usu si qua novit potiora dimittat. Quod [Col. 0109D] si quem fructus trahit exterior, is, sicut ait sapiens ille, non potest nisi similem materiae sperare sententiam, quoniam fortuitis intentus non nisi fortuitos experietur eventus.
Quantam mihi gratiam in oculis vestris ab antiquo bonitas divina contulerit, praestita frequentius beneficia comprobarunt. Et ego quidem toto animo gratus exstiti, sed majestatem dignationis vestrae non potuit debiti operis exhibitio compensare. Felicem tamen me, inquam, si unquam inveniar accepisse non ingrate quod vos tanta semper hilaritate [Col. 0110A] gratuito contulistis, si mea signo quolibet se redemptam devotio recognoscat. Interim ad eamdem experientiam in omni semper opportunitate convertor, certus quod apud excellentiam vestram veritas amicitiae nec defectum pati, nec aliquam potest incurrere senectutem. Inde est quod magistrum G., quem ad dominum papam pro quibusdam negotiis mitto, precor attentius ut habeat vestra benevolentia commendatum, ut tam consilio vestro doctus quam fretus auxilio, optatum in negotiis quae portat mereatur effectum.
Mandatum vestrae sublimitatis accepi, ut Ric. Urselli prope diem Dominicae Circumcisionis vestro [Col. 0110B] submoverem conspectui praesentari, responsurum Rob. cuidam super Ecclesia de Cormorlem, quam ille sibi dicit legitime pertinere. Feci itaque quod mandastis, quia propositum meum est cum omni humilitate et diligentia vestris per omnia praeceptionibus obedire. Is vero qui vocatur, de nimia temporis assignati brevitate conqueritur, quia tam modico tempore non poterit necessariam instructionem cum multo labore et plurimo etiam dispendio comparare. Siquidem homo gravis est, et oportet eum de remotis et dispersis locis subsidia petere, et postmodum ad vos in aliam transire provinciam, cum ei ad omnimodam praeparationem non fuerit spatium XV dierum indultum. Quod sane ab adversario [Col. 0110C] suo callide patet esse quaesitum, quia nullam concepit de justitia et veritate fiduciam, sed propter impotentiam personae sperat aliquid vexationibus et transactione qualibet extorquere. Porro Ecclesia illa in episcopatu Baiocensi constituta est, neque causa ullo tempore ad episcopi sui pervenit examen; sed ille quaesitis ab apostolica sede litteris, quia rei veritas in ecclesia Baiocensi publice nota erat, causam ad alienum scilicet et ad Abrincensem transduxit episcopum, ut ibi liceret ei quidquid vellet audacius affirmare. Verum dominus Abrincensis, vir sane religiosus et prudens, veritate diligentius inquisita, cognovit Ric. plus XXX annis continue possedisse, et per vicarias semper deservisse personas, suoque jure beneficia percepisse. Constitit etiam Robertum [Col. 0110D] esse filium sacerdotis, quem certum erat ejusdem ecclesiae vicarium exstitisse, atque ipsum inde sibi ad petitionem possessionis fraudis praeparasse materiam, quod ibi quae patrem suum pro exsecutione parochialis officii contingebant, aliquando perceperat, et tam suis quam matris et reliquae paternae familiae necessitatibus impendebat. Repulsus igitur, et Ricardo litigii quiete concessa, ad audientiam Romani pontificis ad Kalendas Februarias appellavit. Misit iste, et responsum apostolicae majestatis exspectat, sperans quod de mandato ejus a religioso episcopo tam sancte factum est, ipsius nimirum auctoritate firmandum. Neque enim expedit provinciae [Col. 0111A] nostrae, in qua quotidie tam impudenter impudicitia convalescit, filios sacerdotum paternis altaribus adhiberi, ne incestuosi concubinatus crimen ab ipso vel a vobis profusa benignitate videatur indultum, nec spurcitiae soboles sanctuarium Domini exemplo paternae pravitatis incestet. Oculi itaque vestri videant aequitatem, si ad recognitionem jam cognitae veritatis, episcopus ad quem ab initio causa suo ordine pertinebat, de ea legatione quam de vestra voluntate suscepit, debeat exspectari: si appellationi sedis apostolicae deferendum est, si religioso episcopo qui cognovit ex delegatione credendum, si denique spatium majus indulgendum est, ut perspectis etiam omnibus filio nostro in jure suo nostra videatur intercessio profuisse.
Pro viro venerabili Reginaldo Bathoniensi electo excellentiae vestrae nos supplicasse meminimus, quod scilicet ab ecclesia illa concorditer electus sit, et unanimi omnium voluntate susceptus, quod quidem adeo certum est, ut nihil in toto regno sit notius; nec aliquis est qui vel personae disponat obsistere, vel facto electionis velit in aliquo derogare. Sane negotia et bona Ecclesiae quiete cum omni potestate disponit, et quidquid ab electo episcopo citra gratiam consecrationis expediri potest, ordinat et dispensat. Quia vero sine consensu auctoritatis vestrae ad perfectionem gratiae illius pervenire non [Col. 0111C] potest, misit ad vos ecclesia illa venerabiles et electas de tota universitate personas, quae vice omnium a bonitate vestra complementum promotionis ejus pronioribus votis exquirerent et obnixis precibus implorarent. Vidimus eos, Thomam scilicet archidiaconum et A. monachum ecclesiae illius, (quoniam ecclesia illa conventum monachorum habet non collegium clericorum,) et magistrum Lanulfum, viros litteratos equidem et prudentes, et approbatae a pluribus honestatis, negotium scilicet istud ex delegatione omnium omni studio prosequentes; sed viam, qua ad vos pervenire possint, nullatenus invenire potuerunt. Laboravimus cum iis et plerique alii, nec ulla securitas penetrandi ad vos potuit inveniri. Praesertim quia [Col. 0111D] negotio illi rex junior, qui in partibus illis commoratur, dicitur adversari. Ad suffragandum itaque votis eorum, litteras tam ab humilitate nostra quam ab aliis diligentius impetratis nuntium per se, quem habitus arctioris religionis et paupertas absconderet, ad proferendum negotium, quia aliter id fieri non poterat, transmiserunt. Quia igitur tantae rei effectus non nisi instantium bellorum importunitate et casibus fortuitis impeditus, sanctitati et officio vestro credimus convenire, et ad idem etiam devotas preces duximus adjungendas, ut quod residuum est, compleat et confirmet; ne vota ecclesiae ludificari permittatis, et ipsius utilitates amplius impediri.
Est quiddam quod tam meam quam alias vehementer angit ecclesias, quorumdam scilicet rapax et intemperans audacia monachorum, qui quo liberius effluant, saecularis potentiae praesidia redimentes, primo episcopis omnem obedientiam subtrahunt, et parochiales ecclesias cum altariis et decimationibus, caeterisque beneficiis de manu laica recipere pactis quibuslibet sacrilega temeritate praesumunt. In his ergo ab eis nec canonicus ordo, nec episcopalis assensus exigitur; sed devocatis ad proprietatem omnibus, mercenarios in tanta paupertate ibi constituunt sacerdotes, ut ad exhibitionem suam et ad onera Ecclesiae portanda non habeant quod [Col. 0112B] opilioni sufficeret aut cursori. Generale est hoc, sed in episcopatu meo vehementius haec est grassata malignitas, nec jam nobis cujuslibet rationis obtentu, sed fallaciis ac muneribus nobis praesidioque violentiae saecularis obsistunt. Ad quod secundum ordinem institutionis ecclesiasticae reformandum, cum ego adversus abbatem quemdam et monachos monasterii cujusdam in episcopatu nostro, scilicet Sancti Ebrulfi, a sublimitate vestra primos, secundos, et tertios judices impetraverim, abbate semper multis artibus obsistente, nihil est adhuc effectui mancipatum, cum sacerdotes nostri in exsecutione causae apud judices assignatos multis attenuati sumptibus, multis laboribus sint affecti. Habemus autem et alias causas adversus eumdem [Col. 0112C] abbatem de multiplici et contumaci inobedientia, cum tamen ad exhihendam nobis obedientiam et reverentiam vinculo juratae professionis teneatur astrictus. De alio quoque perjurio, quod post praestitum corporaliter juramentum de exhibenda ad mandatum nostrum satisfactione, coram multis venerabilibus personis manifeste contraxit, in eo scilicet quod post sententiam suspensionis et anathematis, per quinquennium et eo amplius missas et caetera praesumpsit divina officia celebrare, donec cognita coram legatis vestris veritate quam dicimus de necessitate magis, quam de poenitentia nobis se praestitit absolvendum, jurato nimirum quod ad mandatum nostrum super tribus expressim staret excessibus, et modum impositae sibi satisfactionis [Col. 0112D] impleret. De privilegio quoque a vobis per subreptionem elicito idem abbas vobis et ecclesiae nostrae tenetur obnoxius, super quo jam tertio ipsum ad vos cum privilegio mitti inventa nimirum falsitate jussistis. De eremo etiam quadam quae a nobis et fundatore quibusdam regularibus et religiosis fratribus collata est, a praedicto abbate et monachis post appellationem ad vos factam noviter occupata, et aliis quibusdam, quae reverentiae vestrae in omni veritate fides et sedulitas nuntii nostri plenius explicabit.
Memini me pro latore praesentium olim vestrae [Col. 0113A] excellentiae supplicasse, quia mihi pro eo quorumdam quibus ego deesse non poteram instantia supplicabat. Exaudistis ex parte, quia ab irroganda severiore sententia temperastis ad tempus, nondum tamen ei optatum beneficium perfectae liberationis arrisit. Instant igitur qui ab initio profusis precibus institerunt, eoque obnixius quia noverunt quod dilectio vestra preces meas consueverit exaudire. Preces igitur iterare compellit iterata precatio, et me genibus vestrae charitatis advolvit, ut hic se multiplicatis precibus uberioris remedium gratiae gaudeat invenisse. Audivi etiam dominum archiepiscopum, et dominum Abrincensem scripsisse pro eo, eosque culpae quam contraxit clementer ignoscere, quia ad inquisitionem vestram maluit [Col. 0113B] humiliter confiteri quod fecerat, quam duplicata culpa conscientiam suam offuscare mendaciis, aut de vestra misericordia desperare. Preces itaque precibus et consilio eorum censui fiducialius adjungendas, ut si majestas vestra admonitioni eorum duxerit obsequendum, mea quoque tantae auctoritati intercessio suffragetur.
Causam venerabilis fratris nostri Reginaldi electi Bathoniensis audivimus ab apostolica majestate vestrae experientiae commendatam. Gavisi sumus quod veritatis amatoribus veritatis est commissa cognitio, apud quos nec justitia periculum incurrere [Col. 0113C] poterit, nec innocentia detrimentum. In quo si personam respiciatis, vir est cujus prudentia, cujus honestas, cujus virtus et industria publice multis ipsisque probabilibus innotuit argumentis. Si factum electionis inquiritur, omnium, ad quos pertinet, in personam ejus unanimi concordia vota concurrunt, statumque Ecclesiae multis labefactum temporibus certissime confidunt ipsius magnificentia reparandum. De eo autem quod ei ab his, ad quos non pertinet, tam mendaciter quam imprudenter objectum est, certis probationibus constabit vobis nihil esse nisi odii et invidiae quaestionem. Nos vero, quibus de proximo certius et facilius veritas potuit apparere, de multorum, quibus fides adhibenda [Col. 0113D] est, creditur testimonio, et publica assertione didicimus, nativitatem hujus, de qua queritur, sacros patris ordines praecessisse, ipsumque patrem eo tempore licite, si praeoptasset, militare vel matrimonium contrahere potuisse. Agite itaque et calumniam hanc, quam non aliunde quam de zelo malitiae deprehendetis exortam, secundum datum vobis a Deo spiritum et potestatem media ratione discutite, nec vota ecclesiae ludificari diutius dilatione aliqua permittatis; sed injuriae huic debitae benedictionis indulto ipsum quam citius ad ecclesiam destinatae, ut ex hoc nec in spem meliorem attritae diutius ecclesiae desideria convalescant, seque populus ille optatae consolationis subsidio gaudeat assecutum.
Monachus ille L. olim Cormeliensis, pro quo sanctitatem vestram rescriptum apostolicum scribitis accepisse, de monasterio illo egressus est et tertio misericorditer est receptus. Egressus quarto cum ipsum abbas et fratres pro commissis in Ecclesia sacrilegiis quae etiam verecundia prohibet recitare duplici etiam sobole de meretricibus ante fores monasterii suscepta, suscipere recusarunt, in praesentia nostra et abbatis P. Cellensis fratrumque nostrorum publice de omnibus tam convictus quam confessus, ab abbate litteras dimissorias impetravit, abjurato ad totam vitam abbatis monasterio et tota banleva monasterii quia se ignem missurum [Col. 0114B] publice fuerat comminatus haec abscessit. Porro cum ipse postmodum ad notitiam Willelmi de Papia cardinalis, me et abbate praesentibus detulisset, recensita veritate ab ipso auctoritate apostolicae sedis repulsus est et damnatus. Exinde perlustratis terris, rejecto prorsus habitu monastico, factus apostata, ut parcius dicam, omni se dissolutioni publice mancipavit. Novissime si majestatem apostolicam cui haec nota esse non poterant, circumvenire mendaciis attentavit: apud vos veritati et justitiae praejudicare non debet, cui nos eorum, quae dicimus, manifestam faciemus per omnia veritatem. Scitis autem prudentiam apostolicam nihil in rebus dubiis percipere definitum, sed omnia mandata ejus conditionem habent implicitam, [Col. 0114C] scilicet, si preces veritate nitantur eisque quibus hujusmodi mandata mittuntur in omnem causam, partes judicis cognitio scilicet et pronuntiatio reservantur. Quieti igitur monasterii et claustralis disciplinae sanctitas vestra provideat, ne reducto auctore iniquitatis, caeterorum qui per poenam istius correcti sunt reviviscat audacia, et exemplo veniae remissioris ipsorum denuo malitia convalescat.
Causas quae sive ex ordinaria jurisdictione nostra, sive ex superiori delegatione, ad nostram audientiam perferuntur, sicut media ratione decidere, sic [Col. 0114D] decisas oportet veritatis testimonio communire, ne ad renovandum vetus litigium qualibet audacia quaestio rediviva consurgat. Causam igitur, quae inter venerabilem fratrem nostrum Simonem abbatem Sancti Andraeae et fratres Hospitalis Hierosolymitani super testamento illustris viri Hugonis de Pinu vertebatur, ex apostolica delegatione suscepimus sine appellationis obstaculo terminandam. Auditis itaque utriusque partis allegationibus cum meticulosa judicii necessitas videretur instare, nostro se pars utraque commisit arbitrio et litigium omne per nos amicabili compositione sopitum est. Siquidem pecuniam, quae apud praedictum abbatem a praenominato illustri viro dicebatur fuisse in deposito constituta, in necessarias et pias causas secundum tenorem testamenti, [Col. 0115A] censuimus dividendam; sicut nobis eorum, qui a fratribus Hospitalis producti sunt, testimonio factum est manifestum. Unde assignata creditoribus et necessariis personis ipsique abbati aliisque diversis pauperibus congrua portione, ipsis nimirum fratribus Hospitalis intuitu religionis et paupertatis eorum plurimam assignavimus portionem; adhibito in omnibus eorum consensu, ipsorumque utilitatibus, ipsumque abbatem duximus super hac quaestione penitus absolvendum
Venturus eram ad vos, sed me senectus et infirmitas et debilitas retinent, quasi quibusdam reprimentis impotentiae vinculis alligatum; sed et a multis [Col. 0115B] partibus multis vexor injuriis, in quibus nullum remedium nisi de gratia vestrae bonitatis exspecto. Mitto itaque ad vos Joannem de abbatia hominem fidelem vobis pariter et devotum, quem audire vice mea et precibus meis ad momentum velitis aures regias inclinare. Obsecro reminiscatur excellentia vestra fidei, devotionis et obsequii, honori et utilitati vestrae ab ineunte pueritia vestra a me semper exhibiti, et in opportunitatibus meis apud vos merita mea mihi quandoque respondeant, nec impotentiam senectutis meae dignetur magnificentia vestra conterere; sed hominem ad omnem patientiam cum omni humilitate voluntati vestrae semper expositum, liberalitate regia confovere, et novissimos dies meos, [Col. 0115C] quibus adhuc apud vos modico tempore futurus sum, permittatis, imo faciatis in laetitia consummare. Non me permittit puritas conscientiae meae de vestra sapientia desperare, apud quam saepius in multis et maximis gratiam merui, et si quid quandoque per ignorantiam aut simplicitatem minus prudenter actum est, fides semper et veritas et sedulitas impensi incessanter officii compensavit. Ad summam meliora sunt vere diligentis saeva consilia, quam fallax assentatio blandientis, sicut novissimo tempore gravibus indiciis vestra majestas experta est, quando scilicet amicis fere desperantibus magnificentiae vestrae terror invaluit et omnes conatus hostium vestrorum, Deo propitio, vestra sunt industria pariter et virtute compressi. Memini adhuc, neque [Col. 0115D] hoc unquam aliquid a mea poterit extorquere memoria, sublimitatem vestram me inter initia vestra in ulteriorem gratiam recepisse, meumque semper, quo saepius utebamini, vobis in omni tranquillitate fecisse consilium, adeo ut nihil unquam dispendii, nihil laboris, nihil cujuslibet confusionis attulerit, sed omnium operum vestrorum quasi de miraculo procedere magnalia videbantur. Non erat qui vestrae praesumeret obsistere potestati, quia tunc omne opus vestrum disponebat ratio, dirigebat justitia, misericordia temperabat. Postquam vero mendax adulatorum turba convaluit, potuitque lethalia venenati mellis blandimenta licenter infundere, affectioni justitia, ratio coepit cedere voluntati, et meliore consilio [Col. 0116A] praeformatos olim sensus in contrarios quandoque dolosa sedulitate convertit affectus. Unde nimirum certum est ortum esse quod accidit, quod radix, quae viriditatem de justitia et veritate non contrahit, ad jucundos et utiles fructus novissime pervenire non potest. Sane verum est bona quandoque vexationibus concuti, et quae mala sunt fallaci quadam ad tempus laetitia prosperari; sed divino judicio semper suus novissime rerum meritis respondet eventus. Sic est: inconsultorum operum exitus infelices poenitentia sera sequitur, quae dolori quidem materiam comparat; sed nulla eorum quae provenerunt detrimenta restaurat. Inde verbum celebre est Sapientis illius: Omnia fac cum consilio et post factum non poenitebis (Eccli. XXXII) . Porro consilium est aliquid [Col. 0116B] faciendi vel non faciendi vere excogitata ratio, sicut Tulliana nobis eloquentia definit. Intelligat Dominus meus tria definitionem formare consilii, unitatem, diligentiam, rationem, ut scilicet quod fit aut dicitur, nitatur unitate, dirigatur studio, ratione formetur. Quidquid enim stabilem non contrahit de veritate substantiam, ruinae et defectioni necessario tenetur obnoxium, ut videlicet quod de nihilo ortum est redigatur in nihilum, nec in fundamenti alicujus soliditate subsistit. Quod quasi de inani quodam praestigio falsitatis effulsit. His etiam quae vera sunt, oportet semper cum instanti diligentia rationis adhibere judicium, ne quis alienam quietem turbare vel jus alienum confidentia potestatis praesumat invadere, [Col. 0116C] sed modum justitiae continenter amplexus, superioribus reverentiam, gratiam inferioribus, proximis exhibeat charitatem et ad omnem partem mentis acie callide circumducta. Sic omnis omnium de propria conscientia metiatur affectus, ut aliis se talem in beneficiis et offensis curet impendere, quales eos vellet in suis opportunitatibus invenire. Verum qui praestant, officii sui debitum arctius tenentur agnoscere, ut se dominium potius ad custodiam quam ad violentiam accepisse cognoscant, nec eum, cui cura est de illis, Deum scilicet, putant ob aliam causam iis fastigium dignitatis, copiam divitiarum, potentiae gloriam contulisse nisi ut eos in opus ministerii collocaret reddituros nimirum de singulis suo tempore sub severo districti judicis examine rationem. [Col. 0116D] Qui ergo periculum administrationis accepit, rationem praeparet ad reddendum, quia usque ad quadrantem comminatur se qui credidit exacturum. Quod si sua cum hujusmodi potentibus gloria non descendit, nec enim iis ascensus promittitur sed descensus, quid exigenti proferet quod nihil reservavit sibi quod habeat ad solvendum? Nempe carnem et spiritum, quia nihil est eorum quae rapta sunt quod subsistat, neque alius esse poterit satisfactionis modus, nisi ut poenam perpetuam solvat, qui non habet aliud unde possit a debito perpetuo liberari. Meminisse debent ab eo sibi commissas esse qui eos proprii sanguinis redemit impendio et mortis etiam amaritudine liberavit: a quo ejusdem substantiae [Col. 0117A] naturam idem redemptionis pretium omnium eadem consummatio et merces est: non est de quo alii adversus alios possint privilegio gloriari, nisi quia qui praesunt graviori ruinae et majori periculo sunt objecti. Scripsi diffusius, quia verborum copiam devotio ministrabat, singulaque mihi dicta necessaria videbantur ut fidelis admonitio vestrae vos faciat gloriae reminisci. Utinam viros virtutis et consilia fortium regia majestas aestimet et agnoscat, ne spiritus iniquitatis et mendacii, fallacibus blanditiis robur regalis potestatis enervet, et ad opera malitiae vel defectus contrahat et inclinet.
Sicut vobis in Northmannia dixeram, veni in Angliam [Col. 0117B] ad vota orationum Domino persolvenda. Cumque inde ad praesentiam Domini mei magno desiderio traherer, audivi vos Eboracum et ad remotas illuc tendere regiones, mihique nulla spes relicta est nullaque fiducia consequendi. Proficiscor tamen, lento licet itinere, quia celeritatem mihi senectus et debilitas non indulgent, sed quasi quibusdam reprimentis impotentiae nexibus detinent alligatum. Placeat igitur domino meo praecipere mihi, ubi et quando vestrae possim occurrere majestati, ne quod potentiae mihi residuum est incerto ideoque vago circuitu consumatur. Desidero etenim quam primum videre faciem domini mei ut oculis meis jucunda regii vultus serenitas illucescat, et ab injuriis diutinisque [Col. 0117C] laboribus exhibita mihi solita benignitate respirem. Valete.
Orationis causa profectus in Angliam, statim ad videndam domini mei faciem festinavi, quia me ad hoc tam devotio quam necessitas invitavit. Audistis me et in aliquibus exaudistis, sed adhuc nobis majora differre in futurum, adjecta tamen promissione, in qua de jucunda mihi collatae spei securitate respiro. Promisistis siquidem quod exinde mea diligenti inspectione opera probaretis et secundum meritorum qualitatem suo tempore apud vos mea mihi justitia responderet. Gavisus sum de sincera bonae conscientiae meae veritate confisus quod nulla culpa excellentiam [Col. 0117D] vestram exasperari patietur, vel benevolentiam denigrari; neque ex hoc nunc prudentiam vestram circumveniet astuta malignitas invidorum, sed secundum doctrinam Evangelii ipsis credetis operibus, et vestra de manifestis rerum argumentis censura procedet. Atque utinam cum inspectione praesentium velit aliquando perpetuae fidei devotionis et obsequii mei vestra dignatio reminisci, et quae inter alios meo singulariter consilio et industria honori vestro et utilitati quandoque provenerint, quos denique labores et sumptus vobiscum cum omni semper hilaritate pertulerim, quibus vires corporis et rerum facilitates per triginta annos continuos attritae sunt et consumptae. Successisse mihi dicerem, imo animi laetitia gloriarer, si vel in modico vestrae sensissem [Col. 0118A] inhaesisse memoriae ea, in quibus nullo modo decipi potuistis, sed oculata fide et multiplici semper agnovistis effectu. Et ego quidem a secundo anno regni vestri gratiam vestram, qua me semper fueratis exuberanter amplexus, sensi mihi quorumdam delationibus imminutam, quos ego certe bona fide, familiaritati et consiliis admoveram quia prudentiam eorum et industriam vobis utilem fore credebam, et me ab eis apud vos in ea, quam merueram, benevolentia conservandum. Porro evenit mihi quod infelici multis experimento certum est evenisse, ab iis me scilicet aliquantulum repulsum esse, qui mea fuissent sedulitate promoti. Sic enim est; inter eos, qui viris sublimibus sunt acceptiores et intimi, saepius rara fides vertitur et rara dilectio, seque student multis [Col. 0118B] artibus praevenire, quia quisque sibi credit attribuendum, quidquid fuerit alii derogatum. Quo sane intellecto, censui honori vestro et utilitatibus fortius insistendum, ut studium et perseverantia mea confusionem posset inferre fallacibus, et mihi plenitudinem gratiae vestrae, cujus manifestum erat aliquot adhuc restare reliquias, reparare. Profeci aliquando, sed ad antiquam plenitudinem pervenire non potui; sed in novissimis vehementius exasperatum sentio, quem ego in novissimis, Deo teste, totum speraveram sincera fide et promptissimis obsequiis redemisse. Revertatur utique dominus meus ad cor, quoniam miserendi tempus advenit, nec ego propono apud vos ulterius de meis aliquid [Col. 0118C] meritis allegare; sed solam humiliter implorare clementiam, quae quanto desiderabilior est, tanto majoris debet in principibus aestimari, quam si poenitentiae delinquentium impendi gloriosum est, profecto non debebit innocentiae denegari. Notum me toti orbi longior aetas et discursus multiplex reddidit et acceptum, atque inhumanum fortasse reputabitur a pluribus, si innocentiam meam et novissimae senectutis tempus vestra severius dignatio prosequatur; si duriorem tuleritis de ambigua suspicione, potius quam de rerum veritate sententiam; si imminentis sepulturae claustrum cum lacrymis et moerore feceritis introire; si statum ecclesiae labefactari sustinueritis, quam in diebus meis de paupere divitem, sublimem de humili, [Col. 0118D] praedicabilem de obscura vestrae serenitatis beneficia reddiderunt.
Sicut novit prudentia vestra causam, quae inter Cenomannensem episcopum et Clementem vertitur, sub eo modo nobis et vobis Romani pontificis delegavit auctoritas, ut si alter nostrum non vellet vel non posset interesse, alter nihilominus sine appellationis obstaculo definiret. In quo manifeste datur intelligi in absentia alterius, totam alteri consignari cognitionis et judicii potestatem, nec is qui absens est, jus habet vices suas alii committendi, quia in alterum tota negotii decidendi concedit auctoritas: sicut ejus qui delegavit superior [Col. 0119A] excellentia praefinivit. Porro quia me in Angliam multarum importunitatum ad praesens trahit instantia; oportebit vos locum utriusque supplere, cansamque singulari judicio definire.
Quantum apud Dominum nostrum profecerim in Anglia, vos vidistis, qui mecum ad taediosam importunae supplicationis durastis instantiam et demum severioris repulsae contumeliam reportastis. Timeo induratum adversum me, nec facile ad cor ullo unquam tempore rediturum, quia concepta semel ira vel odium nec placari facile consuevit, nec ad gratiam revocari. Et ego quidem a secundo anno regni ipsius in crebris ipsisque certissimis indiciis [Col. 0119B] intellexi, quoniam innocentiam meam semper exinde, vel manifeste vel quasi occulte, sub typo quodam dissimulatae severitatis oppressit, et omnem tam a me quam a meis proventum cujuslibet honoris vel utilitatis exclusit. Non potuit fidei puritas vel sedulitas obsequii vel labor intemperans, vel sumptus excedens, vel industria consilii in magnis vel maximis rebus efficaciter et ad gloriam majestatis insistens, concepti sine causa rancoris amaritudinem declinare; sed mirabili perversitate quae gratiam penitus redemisse debuerant, sincera potius odium merita provocabant. Instabam itaque fortius et quasi ad evincendum merita meritis cumulare certabam; ut inspecta laudabilium operum luce erubesceret [Col. 0119C] adulatorum confusa malignitas et ab invito domino etiam favorem frequens et officiosa veritas extorqueret. Non proficiebam et ipse tamen interim meo nihilominus instanter utebatur officio, et exclusum ab his, quae ad proprium libere disponere praevalebat arbitrium, studiose ac memoriter ad majora consideranda vocabat, in quibus eum ad habendum consilium cum rei quantitas tum periculosus eventus, tum difficultatis angustia compellebat. Vicesimus annus exactus est, ex quo ego miserabiliter in hoc agone sudavi, quia indefessam perseverantiam conscientia sincera firmabat, quia excellentium jugis exhibitio meritorum. Non peccavi, etsi quid forte peccatum est, reatus tamen libertatem regiae clementiae non excedit, et sine dolore [Col. 0119D] meo debuit saltem detrimentis nil male merentis ecclesiae commoveri, ne de aliena afflictione gloriam neque dulcem sibi de aliena amaritudine contrahere voluptatem. Mirum autem est quod inter injurias, quas patior et lacrymas affluentes, nondum de visceribus meis potuit zelus altius radicatae dilectionis avelli; nilque mihi constat amarius quam quod fidelissimo crimen fraudis imponit, diligentique rependit odium, nec in aliqua me permittit in futurum existimationis ejus et gratiae fiducia respirare. Mitto ei litteras omni humilitate et supplicatione plenissimas, sicut vobis ex rescripto earum poterit apparere, quas vellem ei explorata opportunitate sub praesentia vestrae charitatis offerri ut eas semel totas vestro studio intercedente sustineret audire, mihique [Col. 0120A] a vobis significari litteris, si quod responsum acceperitis aut speratis effectum.
Ad audientiam majestatis vestrae cujusdam illustris viri querela perfertur, quem pluribus de causis constat mihi multiplici ratione devinctum, ut ei in necessitatibus suis jure tenear praestare, praeeunte quidem justitia, consilium et auxilium opportunum. Uxorem habet, ad quam cum totius paternae haereditatis proventura successio crederetur, producitur ex insperato puella et de secreto furtivae educationis adducitur, quam sub diuturna viri absentia de adultero progenitam tota terra cognovit: atque is qui pater exquiritur, publice coram episcopo loci, [Col. 0120B] coram archiepiscopo provinciae, coram etiam ipso rege requisitus suam esse constantissime pernegavit, omnesque fere quibus illa proxima cognatione conjuncta est, testimonium legitimae nativitatis nulla praesumunt audacia perhibere. Sub hac igitur spe obtinendae dolo haereditatis, nupsit cuidam, qui cum fautoribus suis falsum patrem tam minis quam promissis sollicitat ut eum a persecutione publice protestatae veritatis avertat. Appellatum est ad vos apud quem veritati et justitiae non poterit dolus vel violentia praevalere, nosque eo securius vestrae scribendum duximus majestati quod non quasi preces de incerta re, sed de nota perhibemus testimonium veritate.
Si venerit ad praesentiam majestatis vestrae sacerdos quidam, Joannes nomine de Grimovilla, venientem sapienter accipite, quoniam excommunicatus est, et per annos circiter decem in excommunicatione permansit; siquidem manus violentas injecit in monachum, ipsumque sacerdotem, sauciumque et plurimo cruore perfusum, sicut dicitur, penitus occidisset, nisi eum fortiter hi qui stabant cum monacho repulissent. Quo facto cum manifestum esset eum in anathematis incurrisse sententiam, nec absolutionem a Romano pontifice quaerere voluit, neque satisfacere monacho, nec nobis aliquatenus obedire, sed ad remotas partes alterius [Col. 0120D] episcopatus abscedens sub praedicto vinculo furtim ordinem sacerdotis accepit, et in partibus illis, me ignorante, in ordine sic percepto publice ministravit. Ad hanc vero perversitatem exercendam, ipsum a primis adolescentiae suae annis caeca traxit ambitio, acquirendae scilicet in episcopatu nostro cujusdam parochialis ecclesiae, quam per violentiam plebeiae multitudinis, cui ipse cognatione conjunctus erat, credidit obtinere. In qua cum duodecim annorum et eo amplius spatia consumpsisset, nullis meritis a me nulla justitia debuit exaudiri, quia me ex ea causa frequenter offendere, et ecclesiam multis injuriis non destitit infestare. Defuncto itaque sacerdote, qui in ecclesia illa annis circiter quadraginta ministraverat, ego ad monachorum [Col. 0121A] Praetellensium repraesentationem, ad quos pertinebat, personam idoneam subrogavi, eoque celerius ut esset qui pervicaciae ipsius posset obsistere, ne scilicet iste vacantem ecclesiam confideret facilius occupare. Frustratus hic et omni diutinae spei solatio destitutus, a legatis vestris ad archiepiscopum litteras impetravit, ipsumque ad eum sublata mihi ignoranti et invito ordinaria jurisdictione miserunt. Apud quem quia inter propinquos et conscios agebatur, tanta adversus eum processit instructio, ut ipsius facile crimina convinci possent et calumnia deprehendi. Interceptus itaque manifestae veritatis indiciis, cum ei alia non pateret occasio, ad audientiam vestram ad archiepisco quem judicem praeelegerat, appellavit, sperans, si causae fuerit delegata [Col. 0121B] cognitio, judicem juramentis circumvenire fallacibus vel vexationibus aliquid extorquere. Quia igitur, uno per mendacium obtinente, plurium audacia convalescit exemplo, publice interest ut benignitas vestra perversitati hujusmodi hominum nimis credula non existat, nec judices de optione sua, sed de vestra potius experientia sortiantur. Siquidem pertinaci a vobis postulant instantia, quos redimi posse confidunt, vel quibus ad omnem casum familiari gratia sunt conjuncti. Unde si eum, de quo scribimus, in vestra praesentia contigerit inveniri, si placet, quaeri facite, a quo episcopo primum, a quo novissime fuerit ordinatus, quis eum a sanguine sacerdotis absolverit, a quo et quo tempore ei fuerit donata [Col. 0121C] ecclesia, quam quaerit; cum infra hoc triennium sacerdos decesserit: quem ibi constat plus annis quodraginta continue ministrasse, nec ecclesia huic potuit ullo jure superstite sacerdote conferri. Quod si ab ordinatione mea, quia primum usus est, ad alium episcopum sine conscientia mea et dimissione transivit, manum ordinatoris agnoscat et titulum quem accepit; quia ego alienae ordinationis clericum, ipsiusque furtivae, de jure recipere non compellor, praesertim quem tantis novi criminibus irretitum.
Litteras poenitentiae et conversionis tuae laetabundus [Col. 0121D] accepi, quae utinam de sancta voluntate processerint et in fidei stabili veritate consistant. Quia vero operibus credendum esse doctrina veritatis instruimur, opera contemplabor, quae utinam talia sint, ut veterum debeant delere memoriam, condignosque faciant fructus, quibus detrimenta praecedentia recompensent. Si vero animum, quem ab initio in multis utilem et benignum gratis expertus es, tua ut parcius dicam negligentia denigravit, a colore concepto in antiquum candorem procedentia poterunt merita revocare, et ingenuos quidem mores tuos ab offensione vestra praecepta debent beneficia cohibere, donec aliquam vel in modico gratiarum retuleris actionem. Sane ingrati damnatus omni beneficio se probat indignum, adeo ut ex ea causa [Col. 0122A] libertus in servitutem revocari possit, et qui de percepta misericordia alii non impertit, usque ad novissimum quadrantem in eo, quod dimissum est, divino judicio condemnatur.
Audita instanti transfretatione vestra, ad vos tanquam ad dominum meum venire cum omni festinatione curavi, ut oculis meis regii vultus serenitas illuceret, et impotentiam senectutis et debilitatis meae jucundi sermonis vestri gratia recrearet. Veni equidem, sed longe aliter quam speraveram omnia processerunt, quoniam non nisi in paucis audiri merui nec in quolibet aliquatenus exaudiri. Veni, inquam, dicturus sicut existimabam vobis [Col. 0122B] Vale novissimum, atque idem a vobis cum gaudio recepturus, ut post tot merita mea et excedentia beneficientia vestra in novissimo discessu ad bonum perpetuae charitatis et pacis animorum sibi invicem concordia responderent. Quidquid autem acciderit aut quocunque futurorum se convertat eventus: gloria mea erga vos est testimonium conscientiae meae. Quoniam ab omni delicto prorsus immunis sum et inter omnes, quorum honori et utilitati vestrae fides et devotio profuit, ut modestius dicam, mea possunt majoribus merita coaequari. Siquidem trigesimus annus exactus est ex quo ego semper in obsequiorum vestrorum agone sudavi. Quod si aliquando delatorum invidia adversum me motum vestrae mentis quemlibet excitavit, tanto steti securius, [Col. 0122C] tanto virilius et efficacius institi, ut adulatorum mendacia jure fide mea possent et magnificentia reprobari. Coepi a puero, et vos per adolescentiam, juventutem, virilem aetatem ad senectutis annos prope perduxi, totumque corpus et animam, studium et laborem, pecuniam atque tempus impendi: mihique nunquam aliquid fuit delectabilius quam honori vestro et proventibus inservire. Ea certe fiducia, ut mihi in novissimis diebus meis liberaliter excellentia regia responderet. Si non deliqui, cur patior? Cur non magis credit dominus meus veritati operum eorum quam incertis suspicionibus et mendaciis delatorum? Quod si deliqui, quod non venia sed ultione dignum debeat judicari, salva vobis est ultio, dum tamen sententia non de incerto, [Col. 0122D] sed legitime de rerum veritate procedat. Ad summam hoc unum ipsumque praecipuum a Domino meo cunctis vellem precibus impetrare, ut mihi de benevolentia ipsius spes aliqua relinquatur quam in sinu meo custodiam, velut thesaurum absconditum, atque in ipsa mihi liceat omni tempore respirare. Dicturus eram vobis aliqua cum a vobis recessi, sed opportuna mihi non refulsit occasio, quae tamen per latorem praesentium in schedula vobis scripta transmitto; quorum si qua vobis facere placuerit, ego cum omni gratiarum actione recipiam. Quod autem differre volueritis, ego in silentio cum omni humilitate et patientia sustinebo.
Quod ita, sicut audistis et vidistis, a domino rege dimissus sum, gratia mihi vestra compassa est, et confusioni meae meisque condoluit detrimentis. Sane in articulo temporis illius praegravis moeroris amaritudine adeo animo constitutus sum, ut quidquid mihi potius agendum esset, videre non possem, sed potissimum celerem fugam remedium credidi: ideoque a facie indignationis ejus quantocius tanquam fugitivus exivi. Revertens itaque cum animus meus ad multa de liberatione plurima raptaretur, cogitavi quod celerem exitum meum non metum sed contemptum potius et superbiam reputaret, quia motum ejus nec diutina supplicatione neque longis fueram [Col. 0123B] precibus prosecutus. Decrevi itaque ad ipsum cum omni festinatione reverti, ut quod minus bene factum fuerat, videretur prudentior poenitentia restaurare et suspicata superbia humilitatis substantia tolleretur. A domo itaque mea, quam prope Baiocas habeo, ego Cerasiacum usque perveni, ibique adeo mihi impotentia contractae debilitatis invaluit, ut progredi salva corporis incolumitate non possem, quia omnes fere vires corporis mei consumpserat labor et aviditas revertendi. Cum itaque decidissem in lectum, nihil aliud potui quam vice mea litteras et nuntium destinare, ut apud dominum meum negotia mea litterarum veritas et nuntii sedulitas explicarent. Quem etiam ad dilectionem vestram censui praecipue destinandum ut studio vestro opportune [Col. 0123C] introducatur ad regem et vos si ita poterit accidere litteras audiatis, ut inde scilicet majorem occasionem possitis accipere quid vobis agendum sit aut dicendum. In litteris autem nihil nisi humilitas et supplicatio continetur, adeo ut si velit de liberalitate regia reminisci, ad exaudiendum jure debeat inclinari.
Auxilium liberale mihi de regali munificentia promisistis ad recedendum scilicet de statu isto, in quo diu sine periculo salutis esse non possum, et ad securiorem vitam, propitiante Domino, demigrandum. De vultu itaque vestro judicium meum prodiit, [Col. 0123D] et causam meam necessitas et inopia peroravit, dum in me et profectum provectae senectutis attenditis, et aeri alieno copiam non suppetere facultatis. Excessit omne meritum meum vestra dignatio, et importunitate mea commode gratiae vestrae plenitudo respondit. Super quo reminiscatur utinam Dominus meus, dominum Petrum legatum vestrum, magnae honestatis et prudentiae, non solum suggessisse vobis factum hoc et approbasse, sed multis etiam extulisse laudibus dignum regia majestate beneficium, si in tanta opportunitate mea fideli et vere dilectori suo manum propitiam benignae largitatis impenderet; quem toties in opportunitatibus suis promptum, fidelem et utilem multis sit argumentis expertus. Utinam Dominus meus secundum doctrinam [Col. 0124A] evangelii credat operibus, neque blandis adulatorum fallacibus seducatur, qui totum sibi deperire reputant, quod alienis viderint utilitatibus impertitum. Omnem igitur vitam, qua ego vobis a juventute mea incessanter astiti, bonitas vestra media veritate recenseat, ut debita meritis gratia rependatur. Nostis, domine, me hominem multorum dierum esse, multisque notum regionibus et personis acceptum; multis etiam majestatis vestrae magnificentiam complacere, si viderint vel audierint me a vobis cum lacrymis non amaritudinis sed devotionis exiisse. In procinctu sum, nec recessum meum aliqua retardat occasio, si tantum opportunitatibus meis vestro fuerit beneficio satisfactum. Miseremini itaque, miseremini mei, quia miserendi [Col. 0124B] tempus advenit, ut omni temporalium rerum labore deposito, ad requiem contemplationis divinae transeam ubi pro salute quidem mea et vestrae majestatis honore pariter et proventu incessanter devotio sedula preces offerat efficaces. Tractaverunt mecum dominus Rothomagensis et Baiocensis episcopi et alii quidam fideles vestri, quibus a vobis erat injunctum. Et ego cum omni alacritate eorum persuasionibus acquievi, adeo ut de discessu meo discretionem vestram non oporteat in aliquo dubitare, si tamen secundum spem praestitam optatum desiderio meo liberalitas vestra largiatur effectum. Facite itaque, sicut decet magnificentiam et veritatem vestram, et invincibilis instantia meae necessitatis exposcit ut in totum ab episcopali separatus officio, [Col. 0124C] importunam instantis concilii vocationem liberatus evadam.
Ad concilium cum aliis vocatus, cum aliis venire non potui, quia impotentem laboris illius causae plurimae reddiderunt. Prima est senectus qua septuagesimum annum transgressus sum, secunda Hierosolymitana expeditio quam mihi pontifex Romanus indixit. Tertia ruinae miserabiles, quibus semel et iterum de solii sublimitate lapsus sum et confractus, adeo ut a decem annis aliquibus remediis non potuerit virtus pristina restaurari. Cumque miserabiliter causa posset una sufficere, tres simul pari importunitate [Col. 0124D] concurrunt, ut me quasi triplici funiculo videatur impotentia religasse. Ego quidem desiderio desiderabam venire, ut gloriam victoriae vestrae cum aliis celebrarem et ariditatem meam quasi de proximo benedictionis vestrae rigaret ubertas. Orabam tot et tantorum patrum venerabilem videre conventum, ipsorum erudiri sermonibus, exemplis instrui, et ad reparandam libertatem Ecclesiae Dei cooperari, si possem, quam in multis partibus doleo deperisse. Impotentiam itaque meam dominus et Pater meus habeat excusatam et a mandato me, quod implere non possum, clementi bonitate relaxet, quia, etsi praesentia corporali non venio, omni desiderio tamen et reverentia devotus assisto. Venissem autem libentissime, quia multas causas ad veniendum [Col. 0125A] mihi necessitas offerebat, quas praeterisse fortasse damnosum est, et tot aut tantis occupationibus vestris ingerere taediosum, quia postmodum, Deo volente, per gratiam vestram spatiosius poterit et commodius expediri.
Quandiu ecclesia, cui Deo permittente deservio, me tenuerit alligatum, oportet me aliquando eorum, qui mihi commissi sunt opportunitatibus intendere et debita quantum potero diligentia subvenire. Rogo itaque ut causas si quae de episcopatu nostro ad vos pervenerint, personis injungatis quae zelum Dei habeant, et peritiam judicandi. Infestat siquidem his diebus Ecclesiam Dei nova malignitas, [Col. 0125B] quae de rapacitate monachorum et de clericorum procedit audacia, qui dolose aut violenter quod affectaverint occupantes, post appellationem se exspoliatos asserunt ut trium subornatorum testium juramentis quocunque pacto valeant obtinere. Siquidem is ad quem appellatum est, eum quandoque qui appellat quodam favore complectitur et ut suam ulciscatur injuriam causam quandoque vulnerat innocentis. Super quo benignitatem vestram habere volumus exoratam, ut in delegandis judicibus discretio vestra provideat, ne his, qui nobis inimicantur et invident, vestra vel vestrorum judicia committatis, quorum nomina lator praesentium vobis plenius indicabit; qui cum publice nobis nihil aliud [Col. 0125C] quam reverentiam offerant ad injuriam tamen nostram sunt obducto quolibet vel tenui velamine proniores. Caeteris autem in toto orbe terrarum committite sicut placuerit vobis, absque discretione ordinis et aetatis.
Verbum, super quo domino regi Angliae vestra pro me gratia supplicavit, prorsus inane factum est, quoniam infelices aliquos adversum me exspectare praeelegit eventus, quam mero beneficio quolibet adjuvare. Et quia beneficium non merui accipere quod speravi, de meo necesse est me facere quod oportet. Ideoque proposui, cura episcopali viris interim commissa fidelibus, extra provinciam, ubi [Col. 0125D] nulla quies, nulla laetitia est, aliquo me conferre, ubi quies et animo prodesse possit et corpori et ad solutionem parcimonia subvenire. Per quod in brevi ab importuna liberatus instantia creditorum ad unicum statim Romani pontificis revertar auxilium, ut me et a vexationibus praesentis cruciatus absolvat, et ad gerendum morem devotioni meae cum absolutione necessaria et benedictione dimittat. Veni igitur in Franciam ad concilium venire disponens, si ulla unquam ratione potuissem, quod quia certius expertus sum mihi impossibile esse, cum litteris excusationis meae nuntium mitto, quem rogo ut vestra gratia commendatum habeat, et in his quae vobis ex parte mea dixerit, per vestram gratiam liberaliter adjuvetur. Sciatis autem me plurimum de vestrae [Col. 0126A] familiaritatis et amicitiae gratia gloriari, quam, etsi condigna operum exhibitione non merui, sincera tamen credideris devotione suppleri.
Desideravi, domine mi, jam dudum a vobis episcopalis officii petere missionem, quia deficiente ex multis causis animo et corpore, nec diligentiae huic sufficio nec labori. Ideoque praelationem meam ex hoc nunc constat ecclesiae non tamen esse inutilem sed damnosam, nilque restat nisi instantem mihi provide disponere sepulturam, ne forte negligentem mortis hora praeveniat, et praevento sera poenitentia non succurrat. Quia vero multis impeditus libere demigrare non poteram, consilio et admonitione domini [Col. 0126B] Petri cardinalis legati vestri promisit mihi dominus rex Angliae copiam regalis auxilii quo aere alieno, quod me maxime detinet, liberari possem et ad sustentationem meam quocunque me verterem de bonis episcopalibus, quae studio etiam meo copiose noviter acquisita sunt, perpetuo beneficio communiri. Nunc vero revocavit animum manumque, quae liberaliter credebatur extensa, continuit et ut parcius dicam, permittit me a ministris et exactoribus suis miserabiliter infestari, adeo ut provinciam totam exire compellat, quia nulla patientia poteram ea, quae indignissime patitur Ecclesia, contueri praeter alia quae noviter ad cumulum miseriae et servitutis adjecit, quod in civitate, quae semper hactenus inter alias speciali libertate gavisa est, solique in omnibus [Col. 0126C] respondebat episcopo, praefectum sibi sua auctoritate constituit, qui quotidie coram oculis meis reditus sibi meos violenter usurpat, et cives indignissimis injuriis afficit, et me potestatem habere quam semper habui, non permittit. Minor hospite sum, qui semper dominus fueram civitatis, et in aliis quidem civitatibus existo liberior quam in mea, in qua sibi jus omne semper tam saeculare quam ecclesiasticum beatus Petrus, in cujus honore fundata est Ecclesia, vindicavit. Meminerit autem sapientia vestra me libere ad episcopatum hunc absque omni violentia et designatione potentiae saecularis electum. Ideoque exclusum divitiis, donec in manu forti et brachio excelso gloriosae recordationis Innocentius [Col. 0126D] papa sua speciali auctoritate, cum omni possessionum integritate et debita libertate, in sede me constituit et firmavit. Profecto plurimum videbitur vestrae gloriae derogari, si tam illustre opus antecessoris vestri coram oculis vestris ducatur in irritum, et Ecclesia, quae inter alias multo privilegio consueverat exsultare, primo ad servitutem, dehinc ad inopiam mutilata descendat. Rogo utique et genibus misericordiae vestrae cum humilitate et desiderio provolutus exposco, ut absolutionem mihi ab onere importabili vestra majestas indulgeat et a vexationibus, quibus miserabiliter crucior, libere et educat. Diem autem exitus et dimissionis oportet interim meae dimittere voluntati, ne mihi malignitas insidiosa possit illudere, et simplicitati meae [Col. 0127A] gaudeat quia illusam viderit, insultare. Si enim modo quolibet episcopatum vacare contigerit, profecto ad omnia bona ecclesiae confiscanda, secundum veterem abusum, manus avidas potentia saecularis immittet, neque creditoribus satisfiet in aliquo, qui ad impendendum constructioni et aliis ecclesiae necessitatibus a multo tempore sine omni fenore praestiterunt, et ego apud Deum violatae fidei reus inveniar, et apud homines existimatione et infamia publica merito condemnatus. Proposui itaque, cura ecclesiae viris commissa prudentibus, extra provinciam, in qua nulla laetitia, nulla mihi quies est, aliquo me conferre, ubi quies et animo prodesse possit et corpori, et ad solutionem parcimonia subvenire. Cumque ab importuna creditorum fuero [Col. 0127B] liberatus instantia, quo statim mihi demigrare liceat, oportet me interim esse litteris vestrae sanctitatis instructum, ne ad redeundum ad vos oporteat me plurimum temporis et laboris impendere, quia dies multos provectior mihi aetas et valitudo contraria non permittit.
Dudum me divina dignatio ad episcopale provexit officium, et supra merita mea, imo contra, gratia sublimavit. Et ego primo quidem facilius acquievi, quia nec laborem operis illius, nec periculum expertus fueram, sed sanctitatem ordinis et potentiam dignitatis attendens ex altero mihi sanctimoniam [Col. 0127C] sperabam provenire, ex altero magnificentiam comparari. Optabam sane eas in unum concurrere, et ad eumdem cooperari consummatae virtutis effectum, ut scilicet nec sanctitas magnificentiam tolleret, nec magnificentia sanctitatem, sed utraque de alterius invicem contraheret gloria dignitatem. Porro expertus dolui in contrarium mihi cessisse quod credidi, dum carnis infirmitas studia rationis impugnat, et conceptae resistit multiplex occupatio voluntati. Dum igitur quaero remedium et ad consequendam salutem devotus anhelo, intellexi nihil ad hoc efficacius fore, nihil certius quam secundum doctrinam Christi exemplum humilitatis ejus et patientiae pariter et paupertatis amplecti; reprobatis scilicet omnibus qui viam veritatis poterant impedire, [Col. 0127D] ad eundum mihi esse aliquod religiosorum fratrum collegium, domumque religiosae institutionis intrandam, ut exclusis quae vanitatem saeculi videbantur offerre, sola intrinsecus vagos affectus regularis continentia coerceret, et allisis ad petram parvulis sinceritatis semper studia convalescant. Porro episcopali mancipatus officio, ad quod me dominus et Pater meus gloriosae recordationis Innocentius papa speciali charitate provexit, non potui vel debui mea auctoritate discedere, nisi prius essem a Romano pontifice, cujus me dextra colligaverat, absolutus. Supplicavi itaque primum sanctae memoriae Eugenio papae. Supplicavi nihilominus Adriano sub conscientia siquidem vestra, cum cancellarius essetis, sed favorem vestrum in ea parte [Col. 0128A] minus promptum auxiliique minus efficacis inveni. Negatum mihi est ab utroque quia adhuc robustae aetatis et validi corporis aestimabar, necdum defectum quemlibet de corporis defectu scientia vel memoria contrahebat. Obedire itaque de necessitate compulsus sum et pusillanimitatem meam iteratis exercere laboribus, dum me zelus libertatis ecclesiasticae comedit, quam exinde quotidie majoribus semper affici conspicio detrimentis. Non potui silere, sed non nisi modicum solitaria submurmuratione profeci, quia nemo mecum et omnium adversum me suffragia reclamabant. Tota igitur in me et ecclesiam meam versa est indignatio praesidentis, cujus mihi motum nec patientia mitigare potuit nec supplicatio delinire. Duravi tamen, quandiu vel [Col. 0128B] modicum in aliquo solamen accepi, et reparanda quocunque casu libertas ecclesiastica videbatur. Super quo quidquid a divina sit bonitate provisum, ego mihi et Ecclesiae Dei animo et corpore fere totus inutilis factus sum, quia paulo minus animo defeci quam corpore, quoniam animi vires et corporis senectus obtundit, et cogitatibus fidem memoria non conservat. Angustiae itaque mihi sunt undique, quia corporali impotentiae vis quotidianae persecutionis incumbit, et inter varios conceptus ratio torporem desidiae patitur et stuporem. Trahebat me quandoque devotio, sed me nunc inexpugnabilis violentia necessitatis impellit, sicut quorumlibet coeptorum operum imperfectio, et tam linguae tarditas quam [Col. 0128C] sermonum confusio protestatur.
Diu est quod ad dominum regem nec litteras misimus nec nuntium, licet me importunitates plurimae perurgerent. Timebam indignationem ejus nomine meo exasperari potius quam placari, et quod ipsum ad nocendum potius quam ad subveniendum supplicatio provocaret. Nunc autem nequeo differre diutius, quoniam ministri ejus manifeste praedicant mandatum sibi ab eo ut me et ecclesiam meam omnibus modis infestent, si gratiam ipsius vel retinere volunt, vel desiderant obtinere. Nituntur igitur acrius et invicem certant se in omni maleficio praevenire. Willelmus, filius Radulfi, princeps [Col. 0128D] omnium et magister, Walteri scilicet de Constantiis precibus inductus, per quem se putat regis gratiam firmius obtinere, affirmans ei plurima, quae ego nunquam credo de regis conscientia processisse. Ad episcopatum siquidem meum adeo jam impudenter anhelat, ut jam nulla fere sit dissimulatio promissorum, sed relicto ad hoc Huberto, quem utinam noveritis, plures canonicorum conciliavit sibi et etiam juramentis astrinxit, ut me decedente, de ipso eligendo regiae consentiant voluntati. Ideoque Willelmus, filius Radulfi, incessanter instigat, ut frequentibus me vexet injuriis, quibus taedio affectum cedere me compellat. In quo ad tantam vehementiam vir ille processit, ut me de civitate mea ejiceret et omnibus reditibus spoliaret, [Col. 0129A] prohibito etiam mihi egressu de terra ut scilicet nihil mihi in terra relinqueret, nec esurientem etiam aliunde quaerere sustineret. Super quo etiam generali praecepit edicto, ne a clericis meis mihi aliquid conferretur, et si quis quidquam obtulisse repertus est, bona ejus omnia confiscata sunt et oblata. Durum mihi est quod adeo me per Walterum regia potestas infestat, sed durius est quod ecclesiam a coeptis juramentis divisit in partes et partem plurimam a mea obedientia separavit. Quod si forte in aliquem voluero aliquid episcopalis exercere justitiae, Willelmus, Radulfi filius, non permittit, sed omnem ecclesiasticam potestatem violenter usurpat, ecclesias, oblationes, altaria, decimas et praebendas, et quaslibet eleemosynas, remota [Col. 0129B] prorsus auctoritate mea, suae vindicat potestati. Ad haec tanta jam Walteri impudentia est et caeca ambitio ut me etiam per Baiocensem episcopum et per cancellarium et Willelmum filium Radulfi et archiepiscopum commoneri fecerit, et ipse mecum inde tractaverit, ut pecuniam ab eo reciperem quam rex mihi promiserat ad solvendum, si tamen canonicos de electione ejus facerem conjurare. Respondi ego manifeste Simoniacum esse, neque me aliquid suscepturum ab eo, sed a rege sub eadem quidem forma quae mihi et ipsi a domino P. legato fuerat instituta. Dulce mihi et jucundum est conscientiae vestrae communicare quae patior, et quoddam mihi remedium est, quod vos compati mihi et condolere non dubito. Mitto litteras regi [Col. 0129C] omni humilitate plenissimas, quarum rescriptum vobis nimirum censui transmittendum, ut si occasio vobis forte refulserit, sciatis qualiter et loquendum vobis sit et agendum. Solus enim estis de cujus fide et charitate confido. Nullam siquidem habeo de rege fiduciam, sed de terra abire non debeo, nisi eum prius requisiero et de severitate ipsius potius quam de superbia mea demigratio mea procedere videatur. Quidquid tamen futurum sit, vestrum mihi familiaribus litteris mandate consilium, quia ego hic nulla persuasione consistam, nisi ipse suam ecclesiae meae restituerit libertatem.
[Col. 0129D] Quot et quanta beneficia, quantam honorificentiam, quantam familiaritatem et gratiam olim per multum tempus mihi regalis excellentia largita sit, ab animi mei memoria nulla potest occasione convelli, sed pristinus amor quo semper dilexi vos, et debita vobis dilectio perseverat. Turbatus sum saepius, et multis injuriis et detrimentis affectus; sed nihil unquam eorum fuit, quod vel zelum minuere possit vel fidei veritatem. Nunc autem gloria mea est testimonium conscientiae meae quod quam diu me ad consilia et negotia sua bonitas regalis admisit, semper in omnibus intemerata fidei meae refulsit integritas, et sedulitatem meam rerum efficientia commendavit. Exsultabam igitur quod ad votum domini mei gratia respondebat, [Col. 0130A] meque felicem et omni donatum beatitudine reputabam, si quid studio meo videretur accidere, quod utilitati ejus accederet vel honori. Cum autem valde sint amara quae patior, nihil mihi constat amarius quam quod voluntatem domini mei adversum me graviter experior immutatam, quoniam ipsius mihi, perseverante gratia, quaslibet injurias et detrimenta fortunae minima reputarem. Gauderem siquidem et in contemplatione ejus et gratiae memoria respirarem, omnemque mihi amaritudinem haec mihi super excedendi dulcedine gaudia recompensarent. Sperabam quod usque ad exitum meum haec ipsius mihi gratia permaneret, ut tandem perpetuo somno in dulcedine ista viderer tanquam in ipsius brachiis obdormiisse. Res autem [Col. 0130B] nunc in contrarium non merito certe meo, sed invida delatorum suggestione, conversa est, et pro antiqua domini mei dilectione odium, pro liberali beneficentia gravamen experior, nullumque mihi vel in necessitate consilium, vel in oppressione levamen occurrit. Profecto defecissem, nisi me perennis innocentiae meae conscientia confoveret, et quod apud liberalitatem animi vestri aliqua adhuc credo multorum meorum residere memoriam quia quod tanto ipsi constat exhibitum et a vobis tanta animi liberalitate susceptum est, levi fallaciarum vento deleri non potuit, quia de toto tempore quo vobis astiti, nulla prorsus desidiae meae vel fraudis argumenta procedunt. Credo itaque quod intra secretum pectoris vestri quidam adhuc vivat igniculus, qui [Col. 0130C] adversus fraudes adulantium suo tempore convalebit, et antiquus ille fidelis vester Lexoviensis episcopus, ad omnem opportunitatem vestram semper promptus et efficax, inter caeteros cum gaudio poterit apparere. Interim quia malorum quae mihi et ecclesiae, cui deservio, frequentius irrogantur, nullus modus est, nec tolerabili possunt patientia sustineri, ad pedes misericordiae vestrae confugio, si etiam merita mea videntur obsistere, saltem ecclesiae miseramini, quia tempus miserendi ejus, quia venit tempus, prius quam ad irrevocabilem perniciem libertas ejus et possessiones ejus atque jura descendant. Ad summam senectutem meam vobis offero, cujus meliores annos vestra diutius obsequia [Col. 0130D] consumpserunt, et eam ex hoc nunc indignissimum est a vestrae majestatis excellentia conculcari. Contra folium siquidem, quod vento rapitur, ostenditis potentiam vestram, et stipulam siccam conteritis, nisi dextram opprimentem vobis alleviare placuerit, et libertatem ejus misericorditer allevare. Nihil autem mihi molestius est quam, etsi non meruerim, ecclesiam tamen occasione mea intueor aggravari. Unde nullum desiderium, nulla mihi voluntas est praelationem hanc diutius obtinere. In hac praesertim debilitate mea et incommodo indignationis vestrae, sub qua nec episcopus aliquis proficere possit nec ecclesia prosperari. Sed si vestrae placuerit majestati eam ad pristinam reducere libertatem, suaque ipsi jura in perpetuum firmare, paratus sum [Col. 0131A] cedere, dum mihi intuitu pietatis modica ad sustentationem portis reservetur. Si vero ad hoc vestra non poterit sublimitas inclinari, sustinebo usque ad exitum vitae meae, quidquid divina mihi dictaverit prudentia sustinendum. Nec enim sine periculo salutis meae possem dimittere destitutam, sed secundum vires meas cum gratia Dei virilius exspectabo in omni siquidem humilitate et patientia, donec vestra ad cor sapientia revertatur. Sane nulla a me, etiam si possem, contra reverentiam vestram rixa prorumpet, sed excedentem potentiam vestram humilitas expugnabit, quia sicut viribus repelli non potest, ita per se ipsam benignitate propria conquiescet. Verum nihil expostulo, quod omnium Christianorum regna non habeant, et quod antecessores [Col. 0131B] mei tempore vestrorum et ego vestro et Patris vestri triginta annis et eo amplius inconcusse possedi. Valeat dominus meus, regnumque ipsius praesens perpetui regni successione confirmet. Querimonias sigillatim censui meas vobis et breviter adnotandas, ne taedium forte prolixior oratio generaret.
Est quiddam quod inter omnia me laedit indignius, archiepiscopi scilicet mei in omni necessitate defectus, quem fere sepultum constat animo magis senuisse quam corpore, regiisque exactoribus mancipatus omnino semper quod a me in episcopatu meo episcopaliter constitutum est prorsus evacuat, nullamque [Col. 0131C] mihi permittit reverentiam exhiberi, quia in omni malitia se reputant juste qualibet archiepiscopi sententia liberari. Absolvit igitur tam clericos quam laicos, qui ecclesiastico sunt a nobis anathemate condemnati, suisque reddit altaribus, quibus canonice fuerant in perpetuum spoliati, ipsosque parochialem populi curam gerere et in ipsa excommunicatione sacramenta conficere praecipit, cum facti mei nullam prorsus cognoverit aut quaesierit rationem. Quod sane eum facere certum est, ut sibi regis gratiam mea infestatione conquirat, quia ipsius in omni sua perversitate minister est, nec ecclesiasticam attendit in aliquo dignitatem. Super quibus omnibus cum vestrae innotuerit majestati, [Col. 0131D] necesse erit a vestra gratia mihi provideri ne ipsius et suorum exponar injuriis, quoniam ab antiquo me sola prosequuntur invidia, et nunc audacius confidentia regiae potestatis occurrunt. Negotium hoc et alia quaedam nuntiis meis ad misericordiam vestram perferenda commisi, quos a vobis precor audiri clementius, et inditate remitti quia quasi praesentem ante oculos meos semper habeo sepulturam meam, quam instante jam conversione proposita praevenissem, nisi me haec et alia, quae vobis intimabuntur, obstacula reperissent.
Gratias vestrae refero majestati, quia ab episcopali me misericorditer onere sublevastis, sub ea [Col. 0132A] quidem conditione, quam petii; sed ego tamen adhuc demigrare non possum, ut lupo veniente videar aufugisse et ecclesiam quasi in suprema tribulatione relinquere constitutam. Siquidem ab antiquo sicut audistis, adversus eam vehemens principis nostri motus exarsit, nec adhuc vel afflictio cessat, vel indignatio conquiescit. Augetur enim de diebus in dies et majora timendae severitatis commenta procedunt; adeo ut ministris suis, sicut episcopi manifeste protestantur, indixerit quod me modis omnibus inquietent et me et meos miserabilibus detrimentis affligant. Quod jam eo usque processit, ut major procurator ipsius, Willelmus scilicet filius Radulfi, nuper me omnibus reditibus meis, ipsa etiam civitate et episcopali sede, privaverit, ea scilicet [Col. 0132B] tantum occasione, quod militem quondam pauperem quem ipse pro ecclesiastica causa vocabat in curiam, meque pro eo fidejussisse mentiebatur, exhibere non potui. Quem etiam, quia nepos meus erat, minabatur arctare compedibus et ergastulo claudere, si in manu ejus sorte qualibet incidisset, imponens ei absque omni veritate quod diaconum quemdam, qui de mensa mea et ipso episcopio ab exsecutoribus ejus trahebatur ad carcerem, de manibus trahentium eduxisset. Quo facto, cum nihil mihi reliquisset in terra, de terra tamen exire prohibuit, ut nihil intus mihi relinqueret nec extrinsecus quaerere toleraret. Interdixit etiam, idque per fora et nundinas regali publice proclamavit edicto ut nihil mihi a sacerdotibus meis vel clericis [Col. 0132C] conferretur, et si quis edicti reus inventus est, bona ejus immobilia subhastari fecit et mobilia confiscari. Porro malum hoc accendit et multiplicat mihi Walteri de Constantiis instantia, cui dominus rex Angliae episcopatum manifeste concessit si vel morte vel taedio cedere me contingat. Profecto quia Walterus apud regem magnus est, paulo minus ipsius me laedit adversatio quam regis, quia rege majoribus occupato, Walterus de Constantiis, cujus negotium geritur, incessanter insistit, nec defectum senectutis meae sustinet exspectare, quam potius accelerat illato constanter taedio praevenire. Ad hoc autem de proximo fidelius exsequendum et vices ejus gerendas, Hubertum quemdam canonicum siquidem meum in ipsa ecclesia et civitate constituit, [Col. 0132D] qui quotidie quoscunque canonicorum potest ei conciliat, et aliquos sacrilega factione juramentis astrinxit, ut me decedente vel cedente de ipso eligendo regiae consentiant voluntati. Instanter igitur ille sicut coepit, omnes observat vigilias et eventus, pluresque jam praedicto Willelmo cooperante, promissis, minis et precibus inclinavit, adeo ut difficilius mihi obediant, sed elati in superbiam jam manifeste videntur de novi episcopi gratia gloriari. Certum igitur est eos quosdam invicem foedere convenisse, ut Willelmus absentis Walteri negotium procuret in Northmannia, et ille Willelmo gratiam regis in Anglia versa vice conservet. Quia vero Walterus me pronum ad cedendum episcopatu sentit, [Col. 0133A] aes alienum mihi quo me maxime detineri credebat obtulit ad solvendum si de electione ejus studio meo canonici convenirent. Sane dominus rex, interventu domini Petri legati vestri, promiserat super eo mihi regali munificentia subvenire, sed cum manu contracta, quod promiserat non impleret, Walterus ad solvendum praeparatus occurrit, et ego respondi ei manifeste Simoniacum esse; neque me quidquam ab eo in causam hujusmodi suscepturum. Provideat igitur mihi more suo vestra benignitas, qui a multis partibus incessanter infestor, nam ab episcopatu remotum plerique reputant pro regis promissione; quam Waltero factam nullus est qui ignoret. Super quo et aliis incommodis meis nuntios de necessitate ad majestatem vestram censui destinandos, [Col. 0133B] ut auditis per eos omnibus misericordia mihi vestra subveniat, quoniam omnia scribere brevitas epistolae non permittit.
Ecclesiam, cui Deo permittente deservio, praedecessor vester gloriosae memoriae Innocentius papa regendam mihi sine omni laica designatione commisit, totumque saecularis potentiae dimovit obstaculum et in virtute Dei de pace mea splendide triumphavit: omne etiam opus meum indefesso favore sedulo prosecutus necessario semper dilexit auxilio et patrocinio communivit. Cumque ego statim inter initia mea ecclesiam consueta disponerem emundare lacuna, et veteres canonicorum concubinatus [Col. 0133C] auferre, manum necessariae severitatis adhibuit; adeo ut una die de fiducia virtutis ejus octodecim concubinatus a canonicis publice fecerim abjurari. Purgata igitur ecclesia et congrua satisfactione his qui deliquerant emundatis, splendorem ecclesiae meae tota provincia praedicabat, adeoque celebris disciplina profecit, ut multi circumquaque ad debitam continentiam nostro traherentur exemplo. Exsultabam quod mea caeteris continentiae formam ecclesia praebuisset, et eas quasi ad vomitum redire sancta confusio prohiberet. Illis igitur exstantibus, quos quasi de Satanae faucibus apostolica majestas eripuit, nulla collegium nostrum maculabat infamia vel incestus, sed [Col. 0133D] sese studiis honestatis invicem praevenire certabant. Caeterum cum, procedente tempore, novos institui communis fatalitas exegisset, neque novi juramento veterum tenerentur astricti, labente semper in deteriora saeculo, coepit furtivis excessibus aliquorum adolescentia lascivire, quosdam de provectioribus ad similem secum pertrahere voluptatem, de quibus vix permittebat sinistrum aliquid publica verecundia suspicari. Crescente itaque numero, crevit audacia, et securos se esse vel modico velamine confidebant, nec aliquid facile poterat fieri manifestum, nec ego poteram de sola suspicione ferre sententiam et eos numerus praevaricata multitudine defendebat. Non potuit tamen esse, quod a multis peccabatur, absconditum, quia fidem certissimam novorum crepundia [Col. 0134A] partuum faciebant, et tota recentes cunas vicinia celebrabat. Novi itaque et primum preces commonitorias adhibui, minas etiam et aliquid ultionis, sed malum facile convelli non potuit, quod multo jam tempore fuerat radicatum. Cum igitur ego severius aliquid facere decrevissem, ipsi nocentis conscientiae et notorii criminis timore conterriti, conspirare praesumpserunt et etiam conjurare, consilio maxime thesaurarii ecclesiae nepotis mei surdi, scilicet illius, quem nostis, qui cum multis a me beneficiis a pueritia sit praeventus, implacabili tamen odio me certis ex causis non desinit infestare et duplex perjurium incurrere non formidat. Ex mandato siquidem vestro coram domino Willelmo cardinali et Cenomannensi et Abrincensi [Col. 0134B] episcopis corporaliter juravit quod eas tunc, quas proponebat adversum me, ulterius calumnias non moveret, et postmodum contracta de regis indignatione fiducia dejeravit. Super quo cum ego per archipresbyterum Astansem et archidiaconos nostros ad vos Bituricas querimoniam detulissem, celebrata cognitione excommunicatum a me eodem innodatum vinculo remisistis, precibus etiam benignitatis vestrae adjectis, ut ei parcerem, et accepta iterum securitate quam vellem, ea quae habuerat ei beneficia conservarem. Feci itaque quod mandastis, et ipsum perceptis iterum infaustis juramentis absolvi, quia vos ei misericordiam hanc meo etiam intuitu contulistis. Juravit iterum atque aliquandiu de necessitate quievit, sed noviter comperto quod in me vehementius [Col. 0134C] regis ira recruduit, dejeravit tertio seque ipsius obsequiis omni studio mancipavit. Spe siquidem accepta, quod iniquitati ejus per regis violentiam non deesset effectus: accitis etiam sibi quos notoria vitae notabilis cogebat infamia desperare. Ipsis ergo in numero transgressionis undenario congregatis, alii triginta sed meliori numero restiterunt, ad omne opus canonicum prudenti consilio praeparati. Illi vero, priusquam a me aliquid dictum fuisset aut factum, pari vesania conclamantes, opponere certabant appellationis obstaculum, solo tamen ejus nomine confidentes, atque eo solo omnem mihi in omnibus obedientiam subtrahebant, fas et nefas impudenti audacia permiscentes. Cumque ego, super [Col. 0134D] quibus capitulis vel articulis appellarent, instantissime quaererem, quo fidelius appellationi si esset reverentia servaretur, extorquere non potui, neque mihi vel dicere vel scribere voluerunt, timere se ideoque adversus omnia quae dici possunt vel fieri provocare. Nec quidem omnes, sed confuse singuli singula proponebant, diversi penitus et per omnia dissidentes. Sustinui ego patienter, nulla in aliquos lata sententia praeter duos, adversus quos litterarum vestrarum auctoritate processimus, ideoque factum vestrum vestra petimus excellentia confirmari. De reliquis autem cum adulteriis, incestibus et aliis criminibus publico omnium sint testimonio condemnati, detulimus appellationem, licet nulla fuerit pro sola nominis vestri reverentia, timidius [Col. 0135A] observantes, quorum delicta, ut parcius loquar, cum a nuntiis vestris sanctitati vestrae fuerint plenius indicata, judices delegate, qui zelum honestatis habeant et peritiam judicandi et necessariam habeant de vestra virtute fiduciam, et locum opportunum, in quo causae dirimi possint et sententiae promulgari, quoniam vix credimus eos nisi fuga et saeculari potentia defendendas. Caeterum quos ego deferre praesumo, securum vobis est canonice judicare, sed de Normannia nullus nobis judex bonus est, nec securitas in Normannia litigandi, quia quod illi adversus non fecerunt pro condemnationis effugio, se pro regis gratia fecisse clamabunt. Super quo si aliquod adversum nos, imo adversum vos schisma forte commoverunt, vestrum erit, sicut [Col. 0135B] sapientia vestra novit, Ecclesiae Dei injuriam vindicare.
Pervenit ad notitiam vestram Hamonem presbyterum habere publice concubinam, ipsumque eam in eadem domo et mensa et lecto triginta annis et eo amplius tenuisse, plurimamque ex ea sobolem procreasse; quod sane factum adeo manifestum et notorium semper exstitit, ut nullo unquam velamine servaret absconditum, sed solemnibus filiarum gaudebat matrimoniis ad majorem evidentiam illustrare. Super quo cum majestatis vestrae litteras accepissem, ut ipsum satisfacere monerem pariter et cessare, ipsum in capitulo coram omnibus fratribus [Col. 0135C] saepius adhibito, etiam sancti oraculi vestri terrore commonui, nec aliquatenus exauditus sum, quia ipsam nec una die vel nocte voluit a lateris sui consortio dimovere. Misi saepius ad explorandum, si aliquando Deo vel vobis reverentiam exhiberet, sed mater et filiae duobus, quos aliquando misi, sacerdotibus spoliatis, manus nefandas atrociter intulerunt; sed, Deo miserante, tandem per eos, qui supervenerant, liberati, gavisi sunt de manibus earum quasi de luparum dentibus evasisse. Sacerdos autem facinus inveteratum praesumit quasi quadam praescriptione defendere, nec ipsam a se vel ad momentum separare voluit. Nos igitur, adhibitis venerabilibus viris, abbatibus scilicet quatuor, archidiaconis [Col. 0135D] tribus, praecentore et capiterio ecclesiae nostrae, et pluribus canonicis et monachis religiosis, recitatis in commune litteris vestris, observato in omnibus ordine judicario, sicut injungebatur, curavimus effectui mancipare, et testimonia judicum cum testium subscriptionibus ad vos nimirum duximus transmittenda, ne falsa scilicet suggestione cujusquam in aliquo denigrari possit, quod auctoritate vestra tantaque constat ratione subnixum. Bonum est enim poenam unius ad multorum proficere disciplinam, ne reatu tam manifesto de honestate ecclesiastica sub conscientia vestra dicantur concubinarii triumphasse. Indicat ergo zelus vester silentium condemnato, ecclesiasque ipsius, quas in episcopatu Sagiensi transferri fecit in filium sacerdotii [Col. 0136A] sui, per alium episcopum quam per eum a quo male collatae sunt, faciatis personis idoneis assignari. Plures siquidem sunt, poteritque pluribus honestis personis proficere, quod male in unius constat cupiditate congestum.
Est quiddam quod diu licet absconditum, necesse habeo ex hoc nunc vestrae misericordiae revelare, ut super eo possim apud benignitatem vestram remedium aliquod invenire. Filios enutrivi et exaltavi: ipsi autem non tantum spreverunt, sed etiam oderunt me (Isa. I) . Nepotes mei sunt, quos ego fere a cunabulis indulgentius educavi, erudivi studio magno, divitiis ampliavi et illustratos honoribus feci inter [Col. 0136B] alios quasi speciali quadam gloria resplendere. Ipsi vero nullam meritis meis gratiam referunt, nec utilitati vel honori meo curant in aliquo providere, hoc solo scilicet moti, quod quaecunque vacabant in ecclesia, non conferebam nepotulis eorum, sed accitis ab omni parte viris litteratis et honestis, ecclesiam meam tot personis venerabilibus illustravi, ut nulla sit in provincia tota quae possit earum meritis adaequari. Inter quos si quos forte contingat reprehensibiles inveniri, aliorum virtutibus et prudentia redimuntur, nec aliorum improbatione meretur ecclesia blasphemari. Dicunt autem hoc a me ad contemptum sanguinis mei et depressionem eorum fieri, cum ipsi per me de natura debuissent affectuosius [Col. 0136C] promoveri. Inter quos, ut de caeteris sileam, unus est perniciosus mihi, cui ego primum duas praebendas centum librarum in Lexoviensi et Baiocensi ecclesiis contuli, archidiaconatum unum ducentarum librarum, ecclesias parochiales tres quinquaginta librarum, decanatum quinquaginta vel sexaginta librarum in ecclesia Lexoviensi, quia nihil mihi satis poterat esse quod facerem, nisi eum facerem assidere mihi similem vel majorem. Nactus ergo quod voluit, coepit statim mecum de potestate contendere, et omnia reputare inania, quae dixissem et contentiose omnia ad suam convolvere voluntatem. Sustinui diutius, ipsumque magis armabat cognationis audacia, et fere aequalitas potestatis. Assistebant ei alii, neque mihi aliqua fere concertatio fuit, [Col. 0136D] nisi cum sanguine meo, donec novissime aliqui aliorum lasciviae suae timore perterriti, in partem ipsius causa quaerendi subsidii concesserunt; sed ego novissime coepi in alios auctoritate litterarum vestrarum et praesidio convalere. Sane unum est ad quod vos indilatae severitatis vestrae manum convenit adhibere, quoniam in hoc et enorme delictum et multarum pernicies vertitur animarum. Est in decanatu parochialis ecclesia, cujus reditus decano et presbytero constat esse communes, cujus sacerdos super tribus criminibus maximis, concubinatu scilicet, et incestu cum focaria fratris, et perjurio in generali synodo, quia purgari non potuit, publice condemnatus est et omni nimirum beneficio ecclesiastico spoliatus. Cumque postea ecclesiam per violentiam [Col. 0137A] detinere praesumeret, divina etiam celebrare praesente et conveniente decano, iterum sententia anathematis innodatus est: quem postmodum in eadem ecclesia decanus instituit, et in parochiali altari, me semper prohibente, facit in maledictionem populo deservire, et de manu ejus reditus, quos ille de maledictione percepit, recipere non formidat. Suspensum igitur a me facit nihilominus spiritualia ministrare, quoniam ipsi defensionem in omni necessitate promittit. Schisma est et qualibet haeresi major iniquitas, ubi et sacramenta profanari constat, et populum quingentarum animarum periculo perpetuae maledictionis involvi. Ad hoc improbastis aliquando, quod ego decanatum et majorem archidiaconatum uni decano profusa liberalitate contuleram, [Col. 0137B] cum id ecclesiasticae institutioni constet esse contrarium, atque Baiocensi et Ebroicensi episcopis injunxistis in diversas personas dividere dignitates, ut nec etiam obsisteret rescriptum vestrum, quod super hoc aliquando constat vobis esse subreptum. Verum decessit alter judicum, neque duplex mandatum unius potuit delegatione compleri. Necesse est igitur ut sanctitas vestra adimpleat quod incoepit, aliisque judicibus rei efficientiam delegare, per quos Ecclesiae dignitatum suarum restituatur aequalitas, nec altera alteram tali forte confusione consumat et hominis ingrati et degeneris ambitio compescatur.
Delegavit venerabilibus fratribus meis Baiocensi et [Col. 0137C] Abrincensi episcopis, et thesaurario Lexoviensi, sublimitas vestra controversiam, quae inter me et Nicolaum de Cust. clericum vertebatur, super praebenda quadam quam idem Nicolaus in manu nostra resignaverat Gileberto archidiacono tribuendam, ea nimirum conditione ut prima quam vacare contingeret, Nicolao recompensationis nomine solveretur, retenta tamen interim canonica dignitate, ut et stallum in choro, et locum in capitulo et serviendi in majori altari dignitatem, cum caeteris tanquam canonicus obtineret. Porro, vacante postmodum praebenda, eam alii, Joanni scilicet de Alenc., contuli sine Nicolai conscientia et consensu, aestimans eum, quoniam familiaris meus et domesticus erat, aequanimiter ferre quod facerem et sine offensa de [Col. 0137D] gratia mea beneficium aliud exspectare. Cum autem hoc recognitum Nicolao minime placuisset, ad aures misericordiae vestrae adversus me querimoniam detulit, et vos eamdem praebendam ei restitui apostolica auctoritate mandastis, quod etiam sine omni appellatione et contradictione mancipari effectui praecepistis, et ut eam facerem contra omnem violentiam a praedicto Nicolao pacifice possideri. Quas litteras cum Nicolaus aliquandiu propter varia obstacula distulisset offerre, ad praedictos judices mandatum a vobis aliud emanavit, ut si omnia, quae de restitutione Nicolai a vobis mandata fuerant, non implessem, ipsi praedicto Nicolao praebendam de Capella quae in ecclesia vacare dicebatur, vestra [Col. 0138A] freti auctoritate conferremus, ut et promissionis veritas impleretur et sua Nicolao restitutio non deesset. Praebenda autem minime vacabat, quid jam Hugoni de Nunaut Lexoviensi archidiacono vestris litteris a me fuerat vestraque intercessione donata, neque mandatum vestrum nisi collatione prioris praebendae poterat adimpleri. Ego igitur mandati vestri continentia diligenter inspecta, et domini Baiocensis delegati a vobis judicis admonitione inductus, praebendam quae primo promissa fuerat, contuli Nicolao, sicut in mandato vestro, quod adhuc exstat, manifeste continetur expressum, ne hoc praetermisso minus obediens exstitisse convincerer, et minus vestrae reverentiae detulisse. Porro, quia praedicti Baiocensis collegae propter varias causas [Col. 0138B] excusati non venerant, sed suas ei vices [per] litteras commiserant, ipse factum nostrum vestra qua fungebatur auctoritate nihilominus prosecutus, capitulo scripsit, quod a vobis mandatum fuerat, et a nobis effectum, ipsum Nicolaum in canonicum recipi praecepit, et ei omnia ad praebendam pertinentia conferri. Significavit etiam eis quod mandatum hoc vestrum nulla appellatione, nulla poterat contradictione suspendi, sicut etiam eis ex rescripto vestro datum est intueri. In quo cum canonici minus obedientes exstiterint, vestrum erit decernere quod debetis; Joannes tamen praebendam violenter detinere praesumpsit, quaesitoque praesidio laicae potestatis, saepedictum Nicolaum de bonis praebendae suae per regios exactores non est veritus amovere, appellatione [Col. 0138C] quidem interposita dum Vesperae cantarentur extra ecclesiam, nec adversario comparente, nec vestris quoque judicibus, cum etiam a vobis omnis appellandi sententia tolleretur. Super quo ne minus impleti mandati vestri posset in me culpa refundi, scribendum vobis censui quid obsistat ne hoc exemplo adversus majestatem vestram saecularis potentiae praesidia conquirantur, sed quia a vobis tam juste et sancte statutum est, in virtute faciatis effectui mancipari. Ego vero pro violentia laicae potestatis, quam ipse non timuit exercere adversus sententiam quae de vestra auctoritate processerat, a me debito anathematis vinculo solemniter est astrictus, ipsoque innodatus vestro se conspectui praesentare praesumit. Cui etiam archiepiscopus noster auctoritatem [Col. 0138D] suam negare non potuit, licet ille favorem ipsius habeat, et ipse nobis fere in omnibus adversetur. Vindicate igitur in adversarium, et in temerarium et contemptorem et ejus complices severior majestatis apostolicae disciplina procedat, ne caeteris faciat simili audacia contemptores. Nullam quippe auctoritati pontificali reverentiam servant, sed injurias, quas irrogant, frustratoriae appellationis velamine palliantes, adjecta nihilominus potentia saeculari quam redimunt, omne robur ecclesiasticae institutionis infirmant, et quae rigorem verae virtutis habere videbantur enervant. Porro hoc in partibus nostris plurimum exerceri vestra sapientia non ignorat, sed sub mansuetudine et dissimulatione [Col. 0139A] vestra, quotidie convalescit iniquitas, nihilque est vel modicum quod Ecclesia Dei vindicare audeat, sed praesumptione sacrilega per potentiam saecularem omnia disponuntur. Utinam Dominus meus extremum digiti sui saltem mihi porrigat ad momentum, ut in protectione libertatis ecclesiasticae, quam semper zelavi, paucos dies qui mihi supersunt liceat consummare!
Credo vos fideli retinere memoria, Willelmum de Ferendona, vicariam loci illius a tempore Thurstini, per totum ipsius et Ricardi filii ejus tempus, usque ad mea tempora possedisse. Cumque capellaniam mihi regis munificentia contulisset, defuncto postmodum [Col. 0139B] Ricardo per quem Willelmus eo vivente tenuerat, ego vicariam eamdem praedicto Willelmo in perpetuum concessi, quibusdam additis quae ipsius a me videbatur obsequium et devotio meruisse. Itaque eum vobis tanquam episcopo praesentavi, et vos id quod feceram benignius episcopali auctoritate firmastis. Postmodum vero ecclesiam nepoti nostro vestra intercessione donavi, salva nimirum Willelmo vicaria quam ei ante donaveram, idque nihilominus a vestra benignitate concessum est, idemque Willelmus aliquibus annis in eadem possessione permansit. Novissime placuit bonitati vestrae, ipsum de eadem ecclesia removere, et sine omni culpa ejus, quaedam bona ipsius mobilia [Col. 0139C] detinere. Teneor ergo pauperi, quia aliquandiu mihi fidelis exstitit et devotus, nec ei negare possum quin ego apud sanctitatem vestram pro eo quibus possum precibus intercedam. Videte quid facitis, quia non est bonum pro tam modica re sacerdotis et episcopi conscientiam denigrari, meque ipsius non potest inopia non movere, eo quod ipse aliquando se et sua meae profusius exhibuit voluntati.
In episcopatu, cui Deo permittente deservio, quaedam parochialis ecclesia vacans incidit, quam ego ad praesentationem cujusdam illustris viri, Willelmi scilicet Marmiun, ad quem dicebatur patronatus [Col. 0139D] ecclesiae pertinere, idoneae personae, nullo penitus reclamante, donavi. Cumque is, cui dederam praedictam ecclesiam, aliquandiu pacifice possedisset, communi fatalitate decessit, et ego ad praesentationem ejusdem Willelmi sicut prius alii personae, prout oportuit, assignavi. Cumque is, cui novissimo donata fuerat, eam quatuor annis auctoritate ecclesiastica tenuisset, mota est ei qui praesentaverat quaestio patronatus in judicio saeculari, cum semper ab antiquo causae hujusmodi ad episcopalem audientiam pertinerent. Evicit itaque calumniator ille patronatum ecclesiae in curia saeculari, nihilque episcopali justitiae reservatum. Postea vero movit adversus clericum, qui a me susceptus [Col. 0140A] fuerat, quaestionem, exigens eum ab ecclesia penitus amoveri, cum ipse eo tempore, quo ille patronatum habebat, oblatus fuisset et ad ordines etiam aliquos ordinatus. Petebat autem ille non nomine quidem suo, sed cujusdam puellulae quadriennis, cujus ille sperabat matrimonium in futurum, licet cum ea, quia non poterat, nec sponsalia nec matrimonium contraxisset. Apud nos autem patronorum inopinata mutatio non consuevit mutationem facere clericorum, sed is, qui pro tempore repertus fuerat, novi successoris tenetur agnoscere patronatum. Cumque nos ad sententiam procedere pararemus, appellavit iste ad audientiam vestram, diem nativitatis Domini appellationi praefigens, et nos appellationi ad vos factae debitam reverentiam conservantes, caetera vestrae [Col. 0140B] reservavimus majestati.
Quam sanctum, quam utile, quam totis visceribus amplectendum consilium mihi sapientia vestra contulit, cum in partibus nostris legationis gereretis officium, a vestra non reor excidisse memoria, nihilque fuit altius totius animi mei desiderio radicatum. Speravi cito posse proficere quod optabam, quia dominus rex consilio et admonitione vestra ad solvendum aes alienum, quo maxime detinebar, regali mihi promisit munificentia subvenire, sed omnino manus a solutione continuit, concessoque publice episcopatu Waltero de Constantiis, si decederem [Col. 0140C] vel abirem, ipsi solutionem pecuniae relaxavit. Ipse vero Walterus per Radulfum cancellarium regis et per se ipsum, pecuniam praesentem obtulit protinus numerandam, si tamen majores personas et majorem partem capituli de electione ipsius facerem convenire. Respondi ego plane id Simoniacum esse, neque me quidquam ab eo in causam hujusmodi suscepturum. Indignatus est ille, nec adhuc temeraria cessavit ambitio, sed factus, me amoto, de regis permissione securior, vexationibus expellere studet, quem non potest pactionibus amovere. Trahor itaque funiculo triplici, dum me regis ira conculcat, et ministri ejus ex praecepto constanter affligunt; et Walterus, aliquibus canonicorum sibi astrictis, tanquam Dominum se gerit et in pluribus [Col. 0140D] possessorem. Quod jam eo usque processit ut major procurator regis, Willelmus scilicet filius Radulfi, nuper me omnibus reditibus meis et civitate mea et ipsa etiam episcopali sede privaverit, et per alienas domos cum pane alieno per decem circiter dies compulit oberrare. Nondum tamen au sus sum episcopatum prorsus dimittere, ut venien te lupo dicerer aufugisse, sed interim ad ecclesiam Sancti Victoris me censui transferendum, donec nuntios meos, quos ad dominum papam et ad vos destinavi, recipiam cum auxilio et consilio, quo me vestra voluit gratia convenire. Siquidem, licet sanus sim, tantam tamen debilitatem mihi senectus importat, ut nec septem passibus progredi possim [Col. 0141A] vel equum ascendere vel descendere, nisi alienis manibus sublevatus.
Quando in partibus nostris legationis administrastis officium, in magna me gratis familiaritate suscepistis et gratia, et in omni opportunitate mea liberali semper consilio et auxilio confovistis. Magnum siquidem est hoc, sed multo majus, cum nos ab invicem multa locorum distantia dimovisset, perseveravit affectio, et apud apostolicam sedem negotiorum nostrorum studuistis semper tanquam specialis procurator existere, ne unquam postulatio vestra frustraretur desiderato effectu. Unde beneficientiae vestrae non debeo immemor nec ingratus [Col. 0141B] existere, sed si aliquoties benigna refulget occasio, ad debitas gratiarum actiones omne studium vobis et omnem impendere facultatem facio: interim quod possum, ad omne obsequium vestrum toto praeparatus affectu, si quando mihi desiderati operis divina bonitas largiatur effectum. Ad praesens autem latores praesentium, nuntios meos, vobis solita commendo fiducia, ut negotia quae portant, vestro utiliter studio compleantur. Multa sunt quae portant, sed omni subnixa veritate, et omni acceptione dignissima. Praesertim apud sanctos censores morum et ecclesiasticae vindices honestatis. Poteritis autem ex transcriptis litterarum, quae portant domino papae, cuncta cognoscere, et quo affectu dicantur, certissime judicare.
Latorem praesentium Fulconem plurimum sua vobis paupertas et innocentia commendabit, si quidem fortuna ejus et causam vestrae contigerit innotescere sanctitati. Est in episcopatu, cui Deo permittente deservio, parochialis quaedam ecclesia, mediocres sane reditus habens, quos tamen omnes integre sacerdos, qui pro tempore ministrabat, nomine et jure presbyterii consueverat obtinere. Ego vero personatum ecclesiae illius canonico nostro, Gervasio nomine, profusa liberalitate donavi, distributione tamen bonorum inter personam et vicarium, qui ecclesiae deserviret, meo nimirum arbitrio reservata. Postmodum vero [Col. 0141D] ad gerendam curam ecclesiae, vicarium mihi Gervasius obtulit: qui aliquandiu demoratus in ecclesia, matrem domini Fundi, pueri quidem nobilis, duxit publice concubinam, susceptaque ex eo sobole, impudentem toti populo revelavit excessum, exsultans quod quasi eam de legitimo matrimonio sustulisset, caeterisque concubinariis sacertodibus insultans, quia nobiliori plus caeteris contubernio fuerit illustratus. Cum autem puer ille, Fundi scilicet dominus, excrevisset, et ad legitimam pervenisset aetatem, cum nullo tamen ab eo sacerdoti quaestio moveretur, fuga clandestina discessit ab ecclesia, bonis ecclesiae furtim quae voluit asportatis. Porro cum aliquandiu sine sacerdote stetisset ecclesia, et absque pastore populus aberraret, requisitus edicto publico anathematisque [Col. 0142A] sententia, nusquam inventus est, latuitque quo potuit incestus, furti et sacrilegii criminibus involutus. Gervasius itaque vicarium quaerere, ipsumque mihi offerre necessitate compulsus, mihi latorem praesentium diaconem in sacerdotem obtulit ordinandum, ut vicaria scilicet ecclesiae perpetuo fungeretur, assignata nimirum ei beneficiorum congrua portione, arbitrio sane meo, quia ante consueverat aliis, quod necesse erat, cum nimia tribuere parcitate. Assignato itaque moderate quod oportere credidimus, Gervasius in manu mea fide corporaliter interveniente firmavit, se illud absque omni diminutione pacifice servaturum. Igitur ordinavi eum, ipsique curam populi commendavi, seditque per aliquot annos et menses, ecclesiam cum [Col. 0142B] pertinentiis suis debita sedulitate procurans. Verum cum filium concubinae, puerum de quo dixi nobilem, casu decedere contigisset, ille securior audacter ad torum pristinae spurcitiae et iniquitatis reversus est, ecclesiamque, sicut prius obtinuerat, nisus est obtinere; Gervasio quidem manifeste praebente subsidium, quia hic ei majorem singulis annis promittebat solvere pensionem. Tractus itaque praesentium lator in causam, coram archidiaconis nostris, ego enim non aderam, ubi cum iste Gervasii et concanonicorum ejus se sentiret instantia praegravari, ad vestram audientiam appellavit, et a quadragesima postea usque ad festum apostolorum Petri et Pauli quiete in ecclesia ministravit. Ipsa autem die praedictus invasor violenter irrupit in ecclesiam, arreptisque [Col. 0142C] vestimentis sacerdotalibus indutus, totum parochiale celebravit officium, et altare sanctum usurpatione sacrilega profanavit: super quo cum ad nostram vocatus praesentiam venire contemneret, et divina non desisteret officia celebrare, a nobis nimirum publice excommunicatus est, et ab omnibus sanctae Ecclesiae sequestratus. Non destitit tamen ideo nec desistit, sed suffragante Gervasio, quaesito praesidio laicae potestatis insistit, et plebem cujusdam magnae parochiae secum reatu meritae maledictionis involvit. Dictum est autem aliquando, quia se id facere archiepiscopi auctoritate mentitur, cum ipse nunquam praesumpserit apparere, nec archiepiscopus mihi verbum inde aliquod fecerit, nec [Col. 0142D] ad ipsum pertinet episcopatum nostrum irrumpere, vel sine cognitione causae nostros ligare vel absolvere sacerdotes.
Quid ego fecerim vobis, aut quid sanctitas mihi vestra promiserit, a vestra non credo memoria decidisse. Dedi enim litteras vobis ad regem, quibus ipse motus est adversum me, vobisque sumpta inde occasione capellaniam contulit, quia visum est ei me vobis eam penitus resignasse. Litteras etiam transcribi fecit et transcriptum in Normanniam attulit. Cumque ego ab eo causam quaererem sublatae mihi capellaniae, respondit se non abstulisse mihi, sed me vobis eam litterarum, quas protulit, testimonio [Col. 0143A] contulisse, sustinere se velle quod feceram, quia in ea parte nolebat voluntati meae in aliquo contraire. Meminisse debet prudentia vestra, vos a longinquo retro tempore rogasse me, ne proventum vestrum impediret, si modo quolibet impetrare possetis a rege, salvo mihi scilicet per manum vestram omni capellaniae reditu, dum vixero, et ego quidem sub hac expressa conditione feci vobis quidquid voluistis, sicut rex ipse publice profitetur. Neque ego aliquas a vobis requirere volui cautiones, quia sufficere mihi videbatur ad fidem verbum sacerdotis et episcopi, quod cum asseveratione plurima procedebat. Committo rem totam conscientiae vestrae ut ipsa inter me et vos justo judicio judicet, et vos ipse causam et judicium faciatis.
Litteras domini regis et domini Wintoniensis et vestras accepi, quibus nihil certi habeo, quod ad praesens valeam respondere. Vos quidem liberalitate mea aliquandiu usus estis, quae sane vobis infructuosa non exstitit, nec preces aliquas vobis oportuit aliquando porrigere, nec violentiam quamlibet attentare. Feci vobis de mera liberalitate quod feci contra multorum invidiam; neque gratiam meam aliqua dissuasio poterat impedire. Utinam mihi proveniat fructus inde quem merui, neque qui inviderunt ab initio rideant et insultent! Utinam via pristina placuisset vobis incedere; quia ubicunque [Col. 0143C] partes suas potentia major apponit, metu potestatis praedicatur extortum. Et ego quidem in Burgundia nuntios excusationis meae quos ad concilium misi, Hugonem scilicet nepotem meum et alios, suspensus exspecto: cumque venerint, in Normanniam redire disposui, ubi vobis et aliis majore consilio respondere potero, sicut honori et utilitati ecclesiae meae apparuerit expedire. Interim sciatis mihi non esse liberum facere quod rogatis, quoniam hoc aliter constitutum est, et tam consensu capituli vestri et archiepiscopi, quam Romani pontificis auctoritate, anathemate simul interveniente firmatum, rescriptumque apostolicum super hoc in synodo nostra generaliter recitatum est, et omnium sacerdotum publice conniventia roboratum. Venient ergo tempora [Col. 0143D] et rerum eventus multiplices, in quibus nobis poterit gratia divina praestare consilium, quia, sicut mihi videtur, a nobis demigrare paratis, nisi mea fueritis diligentia revocatus.
Misit mihi per Gilebertum archidiaconum munificentia vestra quod scitis, quod ego siquidem gratanter accepi, gratius tamen accepturus, si non tam oblatum videretur, ut subveniret inopiae, quam ut jucunda muneris qualitate potius illustraret. Et ego quidem munus alterius speciei de vestra charitate speraveram, quod rei qualitate potius quam pondere complaceret. Petieram etenim palefridum ut solito more vestro debilitati meae vestra indulgentia provideret, [Col. 0144A] sed vos ex privata causa, sicut conjicio, munus absconditum mittere voluistis, quanquam sua posset elegantia declarari. Et ego quidem quidquid illud fuerit, cum gratiarum actione retineo, et quamvis magnum exstiterit: ego tamen de affectu et amplitudine animi vestri reputandum aestimo liberalis beneficii quantitatem. Scio prosperitatem vestram multis saepe vexationibus infestari, meisque passionibus compati; vestrae vos docent aliquando passiones; liberat autem quandoque pauperem Dominus a potente, et is cui non comparet adjutor, divino misericorditer adjutorio relevatur.
Est apud vos Henricus quidam, qui de terra et [Col. 0144B] episcopatu meo ortus, ab alieno episcopo inordinate ad ordines, quos habuit, promotus est. Postmodum autem procedente tempore, multis flagitiis involutus, de falsa publice moneta convictus est et confessus, quam per totam civitatem Baiocensem publice non timebat expendere, et incautos detestabili malitia defraudare. Captus est et a regiis apparitoribus retrusus in carcerem, et ferreis nimirum compedibus alligatus. Tandem vero magno studio et labore per episcopum civitatis liberatus est, abjurata nimirum in perpetuum tota provincia Normannorum, atque ad archiepiscopum perductus est. A quo rupto coronae circulo, revolutis a capite sacerdotalibus indumentis, exordinatus est, et de tota [Col. 0144C] terra incontinenter ejectus. Habet fratrem Amfredum nomine, qui nec minoribus nec parcioribus flagitiis irretitus, quidquid a me vel ab aliis dominis suis obtinebat amisso, cum diutius latitans non praesumeret apparere, novissime post quindecim annos a principe nostro litteras remissionis dictus est obtinere, in quibus ei pax publica concessa est, et ut a pristinis dominis suis pristinas haereditates suas reciperet, si eas posset modis quibuslibet impetrare. Susceptus igitur ab aliis, a me novissime vix multis intercessoribus recipi potuit, ipsique haereditatem quam ab ecclesia nostra antiquitus habuerat, reddidi, pacta nimirum ob restitutionem amissae in perpetuum haereditatis summa pecuniae, quam ipse juravit se certo tempore soluturum, et H. frater ejus, [Col. 0144D] qui omni studio et tota fide procurabat ejus negotium, fidejussit et se, nisi ille solveret, praefixo tempore soluturum juramento corporali interveniente firmavit. Transactum est omne tempus, neque quod ab iis promissum fuerat est impletum. Haec igitur omnia, dilecte nobis, charitati vestrae scribenda censui et veraciter indicanda, ut Henricum qui vobiscum est, mihi secundum justitiam satisfacere compellatis, et vobis mores ejus protestatione mea et litteris meis certius innotescant.
Ricardus de Blossevilla, abbas quondam Mortui Maris, de episcopatu nostro exstitit oriundus, et ab inferioribus ordinibus usque ad gradum sacerdotii [Col. 0145A] per nostrae manus impositionem promotus est, et ad certum beneficii titulum institutus. Qui cum in laicali habitu apud nos laudabiliter militasset, arctioris vitae jugo suppositus, in habitu vestro morum praerogativa meruit commendari. Et tandem ob insignis vitae merita in abbatis locum promotus, in ordine vestro quasi lucerna resplenduit, et subditis profuit bonae conversationis exemplo, et in amorem totius ordinis vestri corda principum inclinavit. Sed insidiator diabolus, qui justorum consuevit actibus invidere et maculam in electis ponere machinatur: in illum quorumdam malignorum linguas exacuit, qui falsis adinventionibus ejus opinionem apud bonos et graves vulneraverunt, ea solum intentione eum movere nitentes, ut amoto ipso liberius ab ordinis [Col. 0145B] tramite deviarent. Inde est quod in ejus amotione sanctitatem vestram credimus circumventam, nec ad plenum, sicut credimus, rei veritas vobis innotuit; cum etiam abbas Uscanensis contra eum dicatur latentis invidiae facibus agitari, et detractoribus ejus aurem facilius quam deceret inclinasse. Illud etiam est quod miramur, quod illum post amotionem suam praefato abbati custodiendum remisistis: qui eum minus bene tractare dicitur et arctiorem ei custodiam quam oporteat adhibere. Supplicamus itaque sanctitati vestrae, ut ei locum alium provideatis, ubi tractetur honestius, et placatiori animo Domino valeat deservire. Sciatis enim principi nostro plurimum complacere, eumque in magnis vobis esse [Col. 0145C] obnoxium, si ei quem tandiu brachiis sincerae charitatis amplexus est, statum utilem provideritis et honestum.
Motus est adversum me, sicut nostis, a plurimo jam tempore dominus noster rex, et me tam per se quam per justitiarios suos multipliciter non desinit infestare. Unde unum de nepotibus meis de terra fecit duobus annis exsulare, quem ad intercessionem vestram vestra et domini nostri comitis T. fratris vestri gratia reconciliavit, si tamen speratam invenisset reconciliatio veritatem. Pulsus itaque denuo novissime per vestrum et ipsius studium, obtinuit secundae reconciliationis accessum. Haeret igitur, sicut [Col. 0145D] potest, neque quidquam certae severitatis invenit, sed inter exsilium et carcerem eventum fortunae tremebundus exspectat. Tenet et alium simili mihi sanguinis necessitate conjunctum. Quem, sine mandato quidem ipsius, per plurimos jam menses major minister ejus carceris clausit ergastulo, sciens se in hoc ipsius gratiam promereri. Agnita vero iniquitate malorum, considerans rex eum sine omni causa fuisse afflictum, promisit quod ipsum omnino dimitteret; et fecisset, ut credo, si praesentem haberet per quem posset dimissio consummari. Super quo expertae mihi in multis et maximis benignitati vestrae et gratiae supplico, ut si opportuna vobis occasio forte refulserit, istum quoque facta pro eo ad regem supplicatio liberet et absolvat. Credo efficiendum [Col. 0146A] facile, quia si ad innocentis liberationem justitia sua non sufficit, quod deerit reverentiae vestrae gratia consummabit.
Orta est in episcopatu nostro jam diu in monasterio Gristonensi controversia super abbatis electione, quae praecedentibus appellationibus ad Romanum usque pontificem perlata est, et ab ipso ad cognitionem domini Pictaviensis ad decidendam cum quibusdam aliis judicibus delegata. Cumque ipse ad decisionem causae cum his, quos dominus papa collegas adjunxerat, studiosius, prout oportebat, intenderet, quia de longinquo causae instructionem quaeri [Col. 0146B] oportebat, nec facile usque ad ipsius praesentiam poterat pervenire, injunxit nobis vice sua partium allegationem audire et testium depositiones recipere, ipsasque consignatas, sicut moris est, ei remittere, ut ita secundum ordinem judiciarium posset ad sententiam pervenire. Ego vero super causa sollicitus sum, quia monasterium in episcopatu nostro est, et ad pacem domus illius libentissime vellem intendere, quoniam dominus rex adversus fratres loci illius plurimum motus est; nam designationi voluntatis ejus non volunt tanquan caeteri consentire. Quia igitur causam ex parte ad experientiam vestram gratia divina produxit: gaudemus in Domino de prudentia et religione vestra certissime [Col. 0146C] confidentes; quoniam et justitiam Dei et libertatem Ecclesiae studebitis conservare: et nos vobis preces affectuosas porrigimus, ut ad pacem monasterii et gratiam principis observandam diligentius intendatis, quoniam sine gratia ejus res nisi cum magno non potest procedere detrimento.
Reverentissimo domino suo HENRICO, Dei gratia illustri et glorioso Anglorum regi, frater ARNULFUS Sancti Victoris Parisiensis canonicus, utinam regularis.
Est in episcopatu Lexoviensi quaedam parochialis ecclesia apud Wacevum, quam ego in manu mea [Col. 0146D] possessam diutius canonicis regularibus Sancti Victoris, priusquam ad eos demigrassem, donavi, ut sumptibus meis aliqua ex parte proficere posset, cum ego ad illam ecclesiam pertransissem. Res modica est, sed ego non habebam in quo amplius possem pauperibus fratribus subvenire. Verum in eadem parochia quaedam praebenda est Lexoviensis ecclesiae, quam ego Hugoni de Nunant nepoti meo donavi; sicut ei consueveram quidquid fere possem profusa liberalitate donare; neque quidquam ejusmodi in regione illa posset ei gratius obvenire. Laetatus est ille, et ego nihilominus exsultavi, sperans de liberalitate mea, praesertim apud nepotem meum, mihi fructum in tempore provenire. Sed me quidem debuerant praecedentium temporum experimenta docuisse, [Col. 0147A] nisi me indulgentiae gratia et tam proximae cognationis compassio seduxisset. Ego enim ex sorore natum parvulum indulgentius educavi, erudiri feci diligentius, reditibus ampliavi, mihique ad conferendum ei omnes ultro copia respondebat. Donavi siquidem ei in episcopatu Lexoviensi quinque ecclesias circiter centum librarum, praebendam in ecclesia Lexoviensi nihilominus quinquaginta librarum, archidiaconatum centum librarum et eo amplius, quantum proficere poterant tam rapinae quam injuriae subjectorum, nec me a largitionibus hujusmodi frequens ipsius ingratitudo poterat cohibere; sed super caput ejus carbones inutiles semper omni studio congerebam. Praetereo quod de jure archidiaconatus hominio mihi et fideligia tenebatur obnoxius, [Col. 0147B] quem ipse mihi utinam fideliore memoria conservasset. Expertus sum quod fidem in eo non creat affectio, sed cupiditas aut superioris reverentia potestatis. Utimini eo secure, quia majestatem vestram fallere non audebit, sed ad omnem exsecutionem beneplaciti vestri prosequente metu non devotione vel fide prompta semper operatione procedat. Speraveram quod saltem novissima mea propitiante vellet oculo contemplari, et super senectute et debilitate mea et paupertate spontanea moveretur, adeo ut etiam sua mihi liberaliter in omni opportunitate exhiberet meaeque de his quae ego ei contuleram, misericorditer in tempore vellet inopiae subvenire; sed ipse partem modici beneficii quod ego pauperibus [Col. 0147C] canonicis contuleram, imo quasi reservaveram mihi, absque omni judicio violenter usurpat, licet praedicti fratres aliquibus annis et praedecessores eorum ab antiquo pacifice possedissent. Requisivi eum instantius, ut justitiam Dei et pauperis ecclesiae meamque consideraret inopiam, sed in nullo proficere potui, quin manus audaces semper praesumeret extendere, et jus pauperum impudentius usurpare. Est etiam in parochia illa capellula quaedam nullos parochianos, nullos prorsus reditus habens, ad jus nimirum parochialis ecclesiae pertinens ab antiquo, quam omni fere servitio et aedificio destitutam, sacerdos ejusdem parochiae solus, cum vellet, devotionis intuitu visitabat, nec divina ibi honeste poterant officia celebrari; quam Fulco decanus, ad quem tunc [Col. 0147D] parochia pertinebat, jure parochiali reaedificavit attentius et in cimeteriolo veteri quod ibi adjacebat, domos suas construxit, usu sepulturae sicut voluit transformato, de qua siquidem capella Hugo de Nunaunt sacerdotem acceptis clavibus et sacerdotalibus indumentis amovit, cum sacerdos ad Romanam Ecclesiam antea provocasset, et in ipso facto nihilominus insisteret appellare. Ibique postmodum continue fecit sacerdotem suum divina in anathemate celebrare, et parochianos a manu sacerdotis, quem semper agnoverant, violenter amovet et amovit, sed ut si veniret ad causam, hac arte fungi possessoris commodo videretur. Ad vos itaque spectat tantae enormitatis correptio, neque ego spero aliquod aliunde remedium, quia longinquum et sumptuosum [Col. 0148A] est pauperibus Ecclesiae Romanae subsidium, licet nos de ipsius non oporteat auxilio desperare. Apponite itaque regiam manum vestram, de qua magis confidimus, et effrenatam hominis avaritiam cohibere, et fratres illos ecclesiam illam cum capella et pertinentiis in antiqua integritate sua faciatis pacifice possidere, sicut antecessores eorum constiterit longo tempore possedisse et ipsi duobus aut tribus annis novissimis possederunt, fructusque perceptos nihilominus eum restituere faciatis. Reminiscatur, obsecro, dominus meus, quomodo in novissimo discessu meo apud Gisortium laetificavit animam meam et me de copia munificentiae suae dimiserit affluentem. Adjuncto siquidem verbo regiae promissionis quod me in omni opportunitate [Col. 0148B] mea deinceps adjuvaret, sicut unquam liberius fecerat, et omnem a me molestiam propulsaret. Nihil enim mihi constat esse molestius, quam quod is qui stare mecum per omnia debuisset, id, in quo fratres laetificare speraveram, implacabili malignitate perturbat, et usque in sepulcrum persequi indefessa cupiditate non cessat, neque se perturbare juris ordinem reveretur, eum hi qui possidebant non debuerint absque judicio spoliari. Primo itaque restituendi sunt cum fructibus scilicet et expensis, et poena ei pro excessu arbitrio judicis infligenda. Reddat itaque me mihi dominus meus, et speratam requiem misericordi bonitate restituat, ut de his quae ad Deum sunt, liceat mihi sine molestia [Col. 0148C] cogitare. Nihil enim est quod magis regiae conveniat majestati quam audaciam reprimere superborum et suam justis ac simplicibus justitiam virtute regia conservare.
Praecepistis Willelmo filio Radulfi in discessu meo a vobis apud Gisortium ut mihi ducentas libras ancl. faceret numerare pro catallis meis et ipse praeceptum vestrum debita hilaritate suscepit: mihi se facturum cum tanta asseveratione promisit, ut ego nullatenus crediderim dubitandum. Assignavit itaque mihi diem, ad mediam Augusti, et ego tunc ad eum misi cum omni fiducia nec recepi. Assignavit mihi alium diem ad festum scilicet Sancti Michaelis, [Col. 0148D] neque tunc quoque mihi quidquam solutum est, neque dies ad solvendum ulterius assignata. Frustratus itaque toties, nihil aliud credidi mihi faciendum nisi ad benignitatem vestram nuntium destinare, ut quod a vobis tam liberaliter concessum est, suo veraciter consummari faciatis effectu. Praeterea ducentas libras annuas mihi magnificentia vestra constituit, quandiu viverem in praepositura Lexoviensi, assensu et sigillo nimirum vestro, et canonicorum et archiepiscopi prosequente, quatuor quidem terminis singulis, scilicet tribus mensibus persolvendas, ut scilicet in hac festivitate Sancti Michaelis mihi quarta portio solveretur: reliquis portionibus suo tempore persolvendis: neque enim episcopatus dilatio, sicut scitis, in meum debet cedere [Col. 0149A] detrimentum; sed oportet ut vos faciatis absque dilatione et diminutione persolvi. Praecipiat igitur magnificentia vestra utrumque fieri, quia Hugo de Nunaunt plurimum terruisset me, si ego verbis ipsius credendum esse putarem. Venit enim Parisios, et cum ego verba laetitiae exspectarem, dixit mihi coram abbate et fratribus promissiones vestras mihi nullatenus adimplendas, mihique necessarium esse aliunde parare subsidium.
Venerabili et dilecto domino et Patri suo RICARDO, Dei gratia Wintoniensi episcopo, frater ARNULFUS Sancti Victoris Parisiensis canonicus, utinam regularis, [Col. 0149B] prosperitatem, gloriam, et salutem.
A multo tempore sincerae charitatis vobis me gratia copulavit, exortaque dilectio jucundis semper proficere non destitit incrementis. Cumque nos regalibus consiliis prospera consilia saepius admoveret, multoque complexu gratia nos regalis astringeret, nulla unquam ultro citroque processit invidia, sed uterque de alterius, tanquam de proprio commodo, laetabatur. Laudabile erat hoc et a multis etiam mirabile dicebatur, quia in familiaritate principum consortem non admittit invidia, sed repulsam alterius alter suum semper putat esse proventum, sibique de illius remotione gratiam duplicari, et sibi accrescere quidquid alteri constiterit imminutum. [Col. 0149C] Porro inter nos de alterutrius commodo fides mutua laetabatur, nec aliquid alterum ab exhibitione verioris gratiae poterat absterrere, sed libertatem suam in omnibus veritas inconcussa servabat, ipsamque sinceritatem suam manifestis argumentis approbare gaudebat. Vidi ego principem nostrum aliquando falsis delationibus exasperatum adversum me, cum etiam aliqua in me indignationis suae quasi spicula contorqueret, mitigatum a vobis adeo ut in gratiam quandoque iracundia verteretur, et securitas aliquibus praestaretur, commune mecum miscere colloquium et publicae familiaritatis et gratiam copulare. In quo saepe virtus et veritas vestrae dilectionis emicuit, quae non meticulose cedere, sed potius cum mansuetudine et virtute gaudebat occurrere, et [Col. 0149D] me ad Domini mei gratiam revocare. Gaudebamus invicem, sibique par dilectio pari concurrebat occursu, studens communi gratiae communibus utilitatibus et obsequiis inservire, quia si usque ad haec tempora inter nos fidelibus constat studiis observatum, ex hoc nunc me diligentius oportet attendere, ut jucundo fidelis perseverantia consummetur effectu. Nostis diu est quod proposueram ad religiosam vitam propitiante Domino demigrare, sed me multis obstaculis saecularis occupatio detinuit impeditum. Vici tamen tandem omnia per gratiam Dei et ad ecclesiam Sancti Victoris Parisiensis, relictis omnibus quae processum et provectum meum videbantur impedire, transivi, Christumque pauperem et nudum, pauper et nudus, ipso docente et trahente, [Col. 0150A] secutus sum, humilitati illius et paupertati cupiens omni desiderio conformari, quantum scilicet mihi fuerit ipsius misericordia praeeunte donatum. Vixi hactenus carni meae, minus de animae salute sollicitus, proponens tamen et desiderans novissima saltem mea Domino consecrare: quod propositum usque ad tempus opportunum divina misericordia conservavit, et me debilitatum quidem senectute, toto sanum corpore et omnibus membris, tota etiam animi virtute, conduxit, quoniam in hac spe semper confitebar Domino et in ipsius misericordia respirabam. Benedictus autem Deus, qui viam hanc vobis meo assignavit exemplo, et quamcunque vobis mihique paraverit, ad eumdem conducat divinae felicitatis effectum.
HENRICO Dei gratia illustri et glorioso regi Angliae domino suo charissimo, frater ARNULFULUS Sancti Victoris Parisiensis canonicus, utinam regularis, prosperitatem, gloriam et salutem.
Dum adhuc in Normannia apud vos commorarer, commovebat plerumque adversum me ex falsis causis indignationem vestram malignitas iniquorum suggerentium vobis aliquid me contra gloriam vestram cogitare vel velle, sed falsitatem suam nullis unquam operibus certam facere potuerunt. Testis siquidem est Deus quem criminale est in testimonium falsitatis offerre, nunquam me, quaecunque processisset [Col. 0150C] occasio, in detrimentum honoris vestri aliquid effecisse, sed antiquae beneficentiae vestrae semper memoria praevalebat. Licet autem ex ea causa multa mihi incommoda processissent, nihil unquam mihi molestius exstitit, quam quod animum vestrum adversum me commotum noveram, neque licebat mihi de dilectionis vestrae conscientia, sicut semper feceram, exsultare. Quidquid autem dixerint, non potuerunt tamen adversum me apud bonitatem vestram usque ad aliquod grave scandalum eorum mendacia convalere. Servastis me semper et ab omnibus exhibuistis illaesum, tabescentibus siquidem adversariis meis quia invidia eorum adversum me optato non gaudebat effectu. Vivebat in animo vestro indeficiens quidem regiae bonitatis igniculus, qui sinceritatem [Col. 0150D] perpetuae fidei meae et pristini sedulitatem obsequii vobis ad memoriam revocabat, nec sinebat usquequaque praevalere malitiam, sed adversus omnia mendacia eorum vivax praecedentium meritorum meorum memoria refulgebat. Si enim prorsus pristinae charitatis exspirasset affectio, non tam facili resurgere potuisset affectu, sed in novissimo discessu meo apud Gisortium benignitas perfecte mihi regiae bonitatis arrisit. Licet autem discessum meum prosequi regalis munificentiae copia non tardaret, inter omnia tamen, imo super omnia majus habui, quod deinceps semper veritatem mihi perennis gratiae repromisit. Hoc enim est, in cujus frequenti commemoratione respiro, quod me jam non tam corporalibus sentio Domini mei, quam sincerae [Col. 0151A] brachiis charitatis amplexari. Dulce siquidem mihi erit, si moriens inter ulnas domini mei videar obdormiisse, si me ad praesentiam superioris Domini vestra morientem gratia prosequatur. Hoc est quod omnibus hodie negotiis expeditus, misericordiam ipsius frequentibus suspiriis implorare non cesso, quatenus post praesentis regni gubernacula quae tenetis, aeterni regni gaudia vobis largiatur, meque vobis tanquam vernaculum vestrum jubeat miseratus adjungi. Vivat dominus meus, et omnem semper invidiam gloriosus excedat. Scio meminisse vos, quia sermo bonus de mera sinceri cordis veritate processit, quod me deinceps semper benignus audiretis, nec repulsam a vobis moderata precatio reportaret. Magnum hoc reputavi sed maximum, nec [Col. 0151B] me tamen improbum liberalis promissio faciet exactorem; sed cum hilari semper verecundia supplicabo. [Col. 0152A] Ne vero taedium prolixitas epistolae generaret, quae postulo nuntio viva voce vobis indicanda commisi. Pauca quidem et parva sunt, si ad Domini mei excellentiam referantur, sed mihi maximum erit, quidquid de propitia domini mei liberalitate proveniet.
Temporis brevitas, improvisa vocatio, transitus suspecti, improba praedonum molestia, medicamenti sollicitudo adhibita, excusabiles paternitati vestrae nos reddunt. Electioni vero factae et consecrationi faciendae benignum ex affectu praebemus assensum. Quoniam quidem persona et moribus pollet, et industria viget, et scientia floret, credimus quod in [Col. 0152B] domo Dei plantata adjutrice Divinitate florebit et faciet fructum.
Sermones
PRAEFATIO ad Aegidium Rothomagensem archidiaconum. — Sermonem habitum in concilio Turonensi scripto tradere, quorumdam precatione compulsus sum, qui licet in proximo consistentes, ea quae dicta sunt multitudinis obsistente tumultu, nec satis audire, nec intelligere potuerunt. Feci quod rogatus sum, sed invitus, quia quaedam sunt quorum simplex pronuntiatio plus favoris, quam laudis diligens inspectio promeretur. In his enim quae in commune dicenda sunt, communi convenit intelligentiae [Col. 0151D] C., dligentiae. deservire, ut omnia quae dicuntur omnium statim capiat intellectus, ideoque verbis prope communibus decurrit oratio, ne subtilius artificium lucem [Col. 0151D] rerum et verborum, quasi nube quadam difficultatis obducat. Et quia tractatus ejusmodi ad movendos plerumque destinatur affectus, oportet quasi caesuris frequentibus, et brevioribus articulis incitare sermonem, ne longioribus periodis torpescat oratio, sed animus velut interpellatione commotus assurgat. Si igitur animus ad aliquid intellectu disponente movendus est, sermonis prorsus est observanda serenitas, quoniam tenebrae plus semper odii contrahunt quam favoris, saepiusque pes incedentis offenditur, nisi praevio dirigatur aspectu. In his vero quae scribuntur, videntur quasi cum fiducia [Col. 0152C] quadam legentium provocari judicia, nec tam formandis affectibus verba componi, quam examinationi publicae, quae palam proponuntur exponi. Siquidem in his quae proponuntur oculis frequens celebratur inspectio, et modo fructus sententiae, modo cultus orationis exquiritur, ut spatiose possint merita studiorum adhibita rationis aestimatione pensari. In aliis vero discussionis moram [Col. 0151D] B., morem. celeritas pronuntiationis excludit, ubi currentis linguae lubricum vix celeri etiam consequimur [Col. 0152D] B., consequuntur. intellectu, et saepe quod incitatius dicitur, desides vehementius excitat, et informat affectus. Super quo non videbantur mihi in scripturam redigenda quae dicta sunt, sed sicut tanquam ex tempore dicta sunt, ita statim cum tempore praeterirent, quoniam eis cum dicerentur [Col. 0152D] gratiam potius ministravit occasio, quam cujuslibet peritia facultatis. Tempore siquidem schismatis agebatur quod in diebus istis, maxime adversus libertatem Ecclesiae Dei, saecularis potentiae firmavit audaciam: ideoque nos diligentius de unitate et libertate tractavimus, ut animos eorum qui aderant ad insistendum consolatio firmiores redderet, et ad resistendum exhortatio fortiores. Lege itaque, adhibita tamen dilectionis indulgentia qua coepisti, ut scilicet imperfectum meum videant oculi tui, nec ad exactum quod legeris producatur examen, sed semper media benignius aequitate cognoscas.
[Col. 0153A] SERMO.
Hodiernum sermonem, domini et Patres mei, mihi domini nostri qui praesidet, Romani videlicet pontificis, injungit auctoritas. Et ego quidem munus injunctum magis de necessitate obedientiae, quam de animi voluntate suscipio. Mallem ut in alium declinasset ista dignatio, cujus et vita commendabilior esset, et major tam scientiae quam eloquentiae plenitudo. Quis enim ego sum, qui in auribus tot, tam prudentium, tam venerabilium personarum quemlibet mihi debeam usurpare sermonem? Sed et quis ego sum, qui mandato Romani pontificis audeam obviare? Angustiae mihi sunt undique. Inter verecundiam et necessitatem constitutus sum. Altera me monet ut sileam, altera quasi quadam violentia [Col. 0153B] pertrahit ad loquendum. Obediendum enim est sine mora, sed verecundia linguam reprimit, obstruit intellectum, et a facie reverentiae vestrae stupore quodam reddit pavidum et confusum. Scio enim quia tria solent in praedicatore requiri, sanctitas conversationis, plenitudo scientiae, fecundior eloquentiae vena. Sanctitas conversationis inquiritur, quia nisi fuerit praedicatoris commendabilis vita, non erit ejus praedicatio gratiosa. Cujus enim vita contemnitur, restat ut ejus praedicatio contemnatur. Timere enim habet ne forte incipientem loqui statim vox divina reprimat, et condemnet: Quare tu enarras justitias meas, qui projecisti sermones meos retrorsum? (Psal. XLIX.)
[Col. 0153C] Perfectio scientiae quaeritur, ut habeat praedicator unde possit de thesauro cordis sui proferre nova et vetera, et eruditum noverit exspectantibus explicare sermonem, et secundum personarum qualitates temperare, quod dixerit, ut sciat quibus debeat lac potum dare non escam, quibus solidiorem cibum habeat ministrare. Eloquentia desideratur. Ad quid? Quia sicut si non habuerit scientiam, non habebit quid dicat, ita nisi habuerit eloquentiam, non habebit quo modo dicat. Utrumque autem necessarium est, et habere quid dicas, et scire quo modo dicas. Sententiarum siquidem excellentia sermonis elegantiam quaerit, ut verborum dignitas rerum majestati respondeat, et sibi invicem quasi concentu quodam res et verba concurrant. Ita est ut sermo praedicatoris [Col. 0153D] omni acceptione dignus sit, requiritur in praedicatore religio ad reverentiam sermonis, scientia ad doctrinam, eloquentia ut commendet ad gratiam. Ut scilicet sermo sanctus sit, prudens sit, illustris sit. Ego vero qui vobis producor in medium, nihil habeo penes me, nisi conscientiam peccatricem, minorem scientiam, eloquentiam imperfectam. Et ideo opportunius mihi fuerat silere quam loqui, pasci quam pascere, et aures vobis potius exhibere quam linguam. Nulla mihi in memetipso fiducia est, sed ad sanctitatem praecipientis, et merita vestra convertor. Quibus intercedentibus, aliquid mihi fortassis largietur gratia illius qui dixit: Aperi os tuum, et ego adimplebo illud (Ezech. II) . Os meum obedientiae [Col. 0154A] necessitas aperit, utinam gratia ejus per merita vestra sermone adimpleat opportuno! In omni itaque sermone, domini et Patres mei charissimi, videtur mihi, quia circa id quod principaliter intenditur duo sunt studiosius observanda, causa scilicet et tempus. Et causam quidem ratio subministrat, tempus autem opportunum reddit occasio. Occasio autem est opportunitas sumpta ex tempore, sicut viro placuit eloquenti. Ita est. Nisi id quod dicitur causam de ratione contrahat evidentem, ipsum ducitur otiosum. Si importune dictum fuerit, reputatur infestum. Quae autem otiosa vel infesta sunt, raro desideratos assequuntur eventus. Et ideo cum multa de scriptis sanctis possent utiliter ac probabiliter in commune proferri, ad ea potissimum sermo convertendus est, [Col. 0154B] ad quae nos et urgens necessitas impellit, et evidens invitat utilitas. Ad quid? Ad tentandum vobiscum de unitate et libertate Ecclesiae Dei. Sine his enim duabus non potest Ecclesia salva consistere, sed nec consistere quidem, quia nisi Ecclesia habuerit unitatem, non erit una. Si una non fuerit, non erit: omne enim quod est, ideo est, quia unum est; quod autem unum non est, amittit pariter cum unitate substantiam. Item, nisi habuerit libertatem, misera erit, pro eodem autem ei est miseram esse, et non esse, imo deterius est miseram esse, quam non esse. Melius, inquit, ei erat si natus non fuisset homo ille (Matth. XXVI) , de Juda dictum est, quoniam melius erat ei natum non esse, quam ad ejusmodi miseriam [Col. 0154C] natum esse.
Ideo, domini et Patres charissimi, ut status Ecclesiae conservetur incolumis, oportet unitati ejus et libertati sollicite provideri. Utraque enim his diebus, hac tempestate, sicut nos miserabiliter experimur, multis urgetur incommodis, multis injuriis infestatur, quia alteram scindere nititur schismaticorum ambitio, alteram quaerit auferre violentia tyrannorum. Utrumque tamen eis per Dei gratiam impossibile erit. Impossibile siquidem est, spirituale ecclesiasticae unitatis scindere sacramentum, quod inter Christum et Ecclesiam, ipso Patre auctore, indissolubili foedere connexum est et firmatum. Impossibile est suam Ecclesiae Dei tollere libertatem, quam Dominici sanguinis consecravit effusio. [Col. 0154D] Licet enim paleae de area Domini quandoque ventilabro levitatis aut vanitatis avolent et abscedant, propter abscessum tamen earum non minuitur fructus areae, sed purgatur. Item, licet principes tenebrarum adversus Ecclesiam Dei vehementer insurgant, portae tamen inferi adversus eam praevalere non possunt. Ita, domini mei, salva nobis semper est unitas, salva semper est libertas Ecclesiae, quia neque tunica inconsutilis scindi potest, neque Christi sanguis in irritum devocari. Et licet exierint a nobis aliqui qui nobiscum erant, sed de nobis non erant, non est scissa tamen veritas unitatis propter eos, quos separavit a nobis propriae malitia pravitatis. Et licet ii quos diximus tyranni terrarum circa [Col. 0155A] temporalia bona, et ipsa etiam corpora nostra desaeviant, ut edant carnes nostras, infirmantur et cadunt. Et si circa diripiendas inutiles sarcinas occupantur, Ecclesia tamen Dei nihilominus quae disponenda sunt libera potestate disponit; imo etiam ipsos, quasi servos nequam, spirituali potestate retrudit in carcerem, ubi eos nimirum, quasi compedibus quibusdam, vinculo anathematis, et opprobrio perpetuae maledictionis astringit. In quo etiam laudabile videtur operari virtus divina miraculum, dum nobis in unitate nostra et libertate degentibus, ipsi se solos ab unitate catholica separant, et detestandae subjiciunt servituti. Nos tamen, charissimi fratres et domini, non debemus malum pro malo reddere, neque vinci a malo, sed vincere [Col. 0155B] in bono malum: et ideo ad revocationem eorum qui foris sunt summa charitate debemus intendere, ut ipsi unitati nostrae possint, Domino miserante, connecti, quatenus ii qui quietem ecclesiasticae libertatatis impugnant, meliore ducti consilio resipiscant, et tam de revocatione eorum quam istorum poenitentia crescat fecunditas unitatis, et inconcussa servetur [Col. 0155D] B., servietur. desiderandae tranquillitas libertatis.
Ad hoc scilicet omnem nos convenit diligentiam adhibere, omnem propter hoc sustinere vexationem, omne periculum experiri. Hoc enim speciale debitum nostrae professionis est: episcopi sumus. Ad hoc sacramentis ecclesiasticis sanctificari volumus, ditari beneficiis, honoribus illustrari. [Col. 0155C] Ex ea etiam causa hic primas obtinemus in concilio cathedras, primos in coenis recubitus, salutationes in foro. Ex eadem causa populorum nobis multitudines inclinantur, ut de manu nostra partem aliquam commissae nobis benedictionis accipiant. Quaerunt enim accipere de plenitudine nostra, quod nos accepimus de plenitudine Christi. Hic ordo est: unguentum praecedit in capite; a capite descendit in barbam, barbam quidem Aaron: a barba usque in oram vestimenti defluxit. A capite, scilicet Christo, in barbam, scilicet praelatos Ecclesiae; a praelatis in populum, in subjectos. In capite autem omnis perfectionis est plenitudo, omnis perfectio plenitudinis. In ipso enim inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II) , solidae scilicet [Col. 0155D] et perfectae. In ipso omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (ibid) . In ipso totus Spiritus Patris. Nihil ibi perfectioni detractum est. Nihil ibi plenitudini derogatum; et de plenitudine ista nos omnes accepimus, majores et minores. De plenitudine quidem, sed non plenitudinem ipsam, sibi enim plenitudinem reservavit. Circa nos autem divisiones gratiarum factae sunt: Unus autem est Spiritus, qui operatur omnia in omnibus, non omnia in singulis; dividit enim singulis, prout vult (I Cor. XII) . Ubi enim vult spirat (Joan. III) , et quantum vult inspirat. Nos autem in medio constituti inter Christum et populum, privilegium gratiae consecuti sumus, et praerogativam dignitatis adepti. Privilegium gratiae, [Col. 0156A] quia prius et copiosius nobis infunditur, quod a nobis in alios transfundatur. Praerogativam dignitatis, quoniam superiores et propinquiores sumus. Superiores, quoniam constituti sumus principes super omnem terram. Constitues eos, inquit, principes super omnem terram (Psal. XLIV) . De apostolis dictum est: utique et de nobis, qui loca apostolorum minoribus re vera meritis, sed majoribus consolationibus obtinemus. Qualis autem est hic principatus noster? utique sublimis et fortis. Nimis, inquit Propheta, honorati sunt amici tui, Deus, nimis confortatus est principatus eorum (Psal. CXXXVIII) . Propinquiores sumus: amicos siquidem nos appellat, et ad argumentum propensioris amicitiae indultam nobis, non partem sed copiam totius familiaritatis ostendit. [Col. 0156B] Jam non dicam, inquit, vos servos, sed amicos meos, quia omnia quae audivi a Patre meo nota feci vobis (Joan. XV) . Verum est. Nobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis, ut videntes non videant, et audientes non intelligant (Marc. IV) . Nos habemus oculos intuendi, et aures audiendi. Multae et magnae sunt circa nos dignationes tuae, bone Jesu, multa et inaestimabilia beneficia tua. Gratia tua ultro nos praevenit et subsequitur, nihil aut parum est quod meritis nostris arrogare possimus, cum tu gratiam per gratiam semper effusa munificentia largiaris. Quid ergo retribuemus tibi? Quid retribuam, inquit, Domino, pro omnibus quae retribuit mihi? (Psal. CXV.) Quaeritne sibi restitui? [Col. 0156C] quaerit revera, quoniam gravis etiam exactor est. Non convenit debitorem suum in sortem tantum, sed etiam in usuras. Quare, inquit, non posuisti pecuniam meam ad mensam, ut cum redirem utique, cum usuris eam exegissem a te? (Luc. XIX.) Quia ergo sibi retribui quaerit, consulamus Prophetam, quid tantae majestati digne possit in causam retributionis offerri. Expedit nobis ut qui nos de qualitate nostri principatus edocuit, nihilominus de quantitate retributionis edoceat. Oportet enim ut quod nomine retributionis offertur, ad honorem cedat, accedat ad gratiam, alioquin non parit gratiam, sed offensam. Audiamus ergo quid dicat: Constitues eos principes super omnem terram (Psal. XLIV) . Ecce meritum ejus circa nos, quid autem sibi retribui quaerat, [Col. 0156D] consequenter adjungit: Memores erunt nominis tui, Domine (ibid.) . Memoriam nominis sui tantum sibi quaerit nomine retributionis offerri. Cujus nominis? nempe multa nomina habet. Habet quaedam nomina de Veteri Instrumento significationis absconditae, habet quaedam ad Novum specialius pertinentia Testamentum, suavitatem redolentia, exhibentia gratiam. Quae, quamvis constet originem traxisse de Veteri, plus tamen celebritatis et frequentiae de praesenti novitate sumpserunt. Quae sunt illa? Jesus Christus: Jesus interpretatur salvator, Christus unctus. Ubi unctio, ibi suavitas; manifeste nomen istud Christus suavitatem redolet unctionis; Jesus salutis gratiam repromittit. Credo [Col. 0157A] tamen quod in hoc loco Propheta aliud nomen quaerat intelligi, quoniam nomina illa propter suavitatem et gratiam, devotionem quidem et fiduciam praestant: hic vero alterius cujusdam nominis memoriam quaerit, cujus severitas nobis cautelam diligentiae, et timorem reverentiae donet. Quod est illud? Deus. Deus interpretatur timor. Ipse autem in hoc loco timentes esse nos exigit et prudentes. Commisit enim nobis haereditatem suam, quam nisi timentibus non committit. Dedisti, inquit, haereditatem timentibus nomen tuum, Domine (Psal. LX) . Haereditas autem ejus illa est, quam ipse a patre merito et postulatione passionis accepit. Postula, inquit, a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam (Psal. II) : haereditas autem haec universitas fidelium est, quae nomine censetur Ecclesiae, [Col. 0157B] quae catholicam continet unitatem. Hanc fidei nostrae credidit, hanc sollicitudini commendavit. Ad curam igitur et custodiam ejus cum omni timore omnem nos oportet diligentiam adhibere. Nulla nos absterrere debet comminatio, nulla persecutio retardare [Col. 0157D] Omnia quae vocem retardare sequuntur, usque ad Hom. II, p. 10, l. 12, convalescat, om. B. et duae homiliae unam faciunt. At pro omissis post retardare habet B sequentia: «Participes consolationum facti sumus. Justum est ut socii simus etiam tribulationum. [Col. 0158D] Ex adverso stare nos convenit, et opponere nosmet ipsos murum pro domo Israel. Quod sane nobis non facile quidem, sed possibile tamen erit, si constanter in unitate catholica consenserimus permanere. Porro fratres sumus ex eodem patre, etc.» ; quin iis semper in omni opportunitate sua fideliter occurramus et divinum in spe, quae non confundit, amplectamur auxilium; quia non est nobis in terra victoria, cum sponsus ejus debellator scilicet omnis aeriae potestatis Christus ipsius propugnator sit ad salvandum. Qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto Deus per saecula. Amen.
Hesterno sermone, domini et Patres charissimi, vobiscum de unitate Ecclesiae Dei et libertate tractatum habuimus, ad id omni studio principaliter intendentes, ut bona et sancta voluntas vestra divini sermonis exhortatione inter adversa reddatur alacrior et de agnitione divinae protectionis et gratiae insolubilis nostrae invicem fraternitatis proficiendi semper in melius fiducia convalescat. Fratres siquidem sumus ex eodem Patre Christo, et ex eadem matre Ecclesia, per regenerationem aquae et spiritus de filiis irae translati in adoptionem gloriae filiorum Dei (Ephes. I) . Bonum itaque est, quia utile; jucundum, quia delectabile: nos hac spirituali fraternitate conjunctos, in unitate consistere, ut sit scilicet nobis, sicut [Col. 0157D] in primitiva Ecclesia, multitudini credentium cor unum et anima una. Sit in nobis unus spiritus, una fides. Unitas enim fidei concordiam parit. Concordia mater est unitatis. Unitas vero fidei tribuit libertatem. Ex fide siquidem vita nobis et victoria est. Justus enim, inquit, meus ex fide vivit (Rom. I) . Et haec est victoria quae vincit mundum, fides nostra. Sed et sancti per fidem vicerunt regna; regnum Satanae, regnum mundi, regnum coelorum. Et de regno quidem mundi et regno Satanae manifestius; [Col. 0158A] sed et regnum coelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud (Matth. XI) . Ita omnia regna unitas fidei, et fides unitatis expugnat. Totis itaque studiis debemus insistere, et alter alterum cohortari, ut stemus simul; quia si steterimus simul, alteri ab altero plus fiduciae et virtutis accrescet. Si steterimus simul, adversariis nostris non tantum resistere poterimus, sed et cum fiducia provocare. Si steterimus simul, Ecclesia Dei apparebit terribilis, ut castrorum acies ordinata. Stemus, inquit ille propheta, stemus simul. Quis est adversarius meus? quis contradicit mihi? accedat ad me (Isa. I) . Quia aliquem sibi senserat fideliter assistentem, cum fiducia loquebatur. Nos quoque, domini et Patres mei, habemus aliquos nobis fideliter assistentes: habemus enim assistentem [Col. 0158B] nobis gratiam civium supernorum, habemus assistentia nobis merita et orationes vestras, habemus assistentem nobis fidem et devotionem catholicorum regum, qui unitatem catholicam nobiscum et verbo profitentur, et operibus exsequuntur; omnes fere quicunque censentur nomine Christiano. Comparatione vero tantae multitudinis, modica est unius exceptio. Unus siquidem excipitur, et ipse solus. Vae autem soli, quia si ceciderit, non habet sublevantem (Eccle. IV) . Sed et ipse per misericordiam Dei convertetur et vivet, quoniam ipse est inter principes terrae multa prudentia et virtute laudabilis, nisi gloriam suam divinae gloriae praeponere decrevisset. Utinam humilietur sub potenti manu [Col. 0158C] Dei, et principatum Ecclesiae suo praeesse principatui recognoscat, utinam intelligat quia si Christum, sponsum scilicet Ecclesiae dominum confitetur, necesse habet et Ecclesiam quae sponsa est nihilominus dominam confiteri. Praeterea specialem causam habet, qua sanctam Romanam Ecclesiam dominam recognoscere debet: alioquin manifestissime poterit reus ingratitudinis apparere. Si enim ad veteres recurramus historias, certum erit praedecessores ejus imperium non de alio jure, quam de sola sanctae Romanae Ecclesiae gratia percepisse. Nihil igitur plus juris vindicare principes possunt, quam quod in eos contulit dignatio largientis. Praeterea habemus assistentem nobis etiam Christum. Neque enim Ecclesiam ea nobis conditione tradidit, ut relinqueret: [Col. 0158D] semper assistit. Non relinquam, inquit, vos orphanos, vado et venio ad vos (Joan. XIV) , vobiscum usque ad consummationem saeculi permansurus. Adjutor itaque et protector nobis est in salutem (Psal. XXXII) . Cum adjutorio itaque tot assistentium nobis nulla nos debet absterrere comminatio, nulla persecutio revocare, imo stare debemus ex adverso, et opponere nosmetipsos murum pro domo Israel. Fidelis autem Deus, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis, sed faciet cum tentatione proventum, [Col. 0159A] ut possitis sustinere (I Cor. X) . Imo etiam ad confidentiam victoriae obtinendae suo nos invitat exemplo. Confidite, inquit, ego vici mundum (Joan. XVI) . Si semel victus est, non erat invincibilis mundus: facilius nobis erit victoria victum vincere quam invictum. Christus vincendum aggressus est, et devicit. Dicebatur aliquando: Vide, Domine, et considera, quoniam erectus est inimicus (Thren. I) ; nunc autem dicitur, quoniam dejectus est inimicus. Fiducialiter aggredi possumus jacentem et victum; quia si dejectus est, non resurget; si victus, non praesumet. Nulla ipsius ex hoc nunc resurrectio, vel praesumptio praevalebit. Timeo tamen, ne aliquis forte submurmuret, praesumptuosum dicens aemulari tantae perfectionis exemplum. «Facile, inquit, erat Christo [Col. 0159B] mundum vincere, qui creaverat mundum.» Omnipotens enim nomen ejus, cui idem est et velle et posse: mihi non ita, quoniam infirmus sum, et conturbata sunt omnia ossa mea (Psal. VI) . Omne scilicet robur naturae meae peccati corruptione est concussum, et ideo substantia mea tanquam nihilum coram ipso. Sed nequaquam, domini et Patres mei, diffidendum, nequaquam desperandum est, quia, sicut verba Christi nobis ad doctrinam, ita opera proponuntur ad formam. Et sicut per doctrinam impossibile nobis est scientiae illius plenitudinem obtinere, ita per exempla ad aequalitatem virtutum ejus non poterimus pervenire. Sed, licet attingere non valeamus eminentiam majestatis, proficere [Col. 0159C] tamen poterimus ad aliquam saltem similitudinem sanctitatis. Proderit imitari, etsi nemo valeat adaequari. Citra perfectionem ejus subsistit nostra perfectio. Prosequi debemus, etsi consequi non possimus. Non eisdem passibus, sed eodem tramite, eisdem est vestigiis insistendum. Quod si aliqua etiam de hominibus exempla quaerantur, multos homines victores mundi poterimus invenire. Videamus Apostolum, hominem scilicet peccatorem, sicut et nos, non quantum nos, qui dicat se minimum apostolorum, et indignum vocari apostolum, quoniam persecutus est Ecclesiam Dei: Bonum, inquit, certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi: de caetero reposita est mihi corona justitiae (II Tim. IV) . Certavit Apostolus, de certamine [Col. 0159D] victoriam, de victoria consecutus est coronam. Cucurrit et consummavit cursum, ideoque bravium assecutus est. Idem bravium, quod corona. Tu autem quis es qui quaeris coronam sine victoria, sine concertatione victoriam? Impossibile est de facto, sine concertatione vicisse. Improbabile est de jure coronam, sine victoria postulare. Neque enim coronabitur nisi qui legitime certaverit (II Tim. II) . Lex autem certaminis perseverantia est. Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV) . Idem profecto salus, quod bravium et corona. Amplius si major vobis de hominibus [Col. 0160A] placeat pluralitas, exemplorum infinita fere martyrum millia nobis occurrent, qui ad certamen istud toto desiderio occurrerunt, et demum victoriam cruentam quidem, sed tamen cum laetitia et gloria perceperunt. Nunquid non ibant apostoli, gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati? (Act. V.) Nunquid non Stephanus inter lapides ipsos pro lapidantibus supplicat et exorat? (Act. VII.) Nunquid non [Col. 0159D] B. om. non. Petrus et Andreas de cruce praedicant veritatem? Nunquid non Laurentius de craticula tyranno laetabundus insultat? Nunquid non carnifices ipsos ad equuleum praevenire invincibilis Vincentii fortitudo festinat? Sed, etsi de infirmiore sexu quaeratur exemplum, Agathes laetissime et [Col. 0160B] gratulanter ibat ad carcerem, et quasi ad epulas invitata, agonem suum Domino precibus commendabat. Prius me deficiet dies, imo totum longioris anni spatium exspirabit, quam sanctorum victoriae plane valeant enarrari. Hi revera fuere viri fortes, et ad bella doctissimi, qui humilitate superbiam, tyrannidem patientia devicerunt. Caeterum benignius agit cum infirmitate nostra misericors et miserator Dominus. Ipse enim conscius est infirmitatis nostrae, utpote qui novit figmentum nostrum. Tolerabilem itaque facit patientiam nostram.
Revera, sicut dictum est, facit cum labore proventum. Nulla ergo adversum nos veteris saevitiae commenta procedunt, imo etiam sustinemur [Col. 0159D] B. sustinentur. [Col. 0160C] in equis et curribus ambulare, in magnis quandoque et mirabilibus super nos epulari quotidie [Col. 0160D] B. om. quotidie. splendide, pretiosis indui honoribus, et divitiis abundare. Paupertatem Christi verbo praedicamus, sed minus exhibemus exemplo; nisi quia fortasse paupertatem ejus in nobis spiritualiter divitiarum contemptus et humilitas sancta restaurat. Neque enim requiritur a nobis divitiarum indigentia, sed contemptus. Divitiae, inquit, si affluant, nolite cor apponere (Psal. LXI) : non dixit ne affluant, sed ne cor apponatur. Porro cor prohibuit apponere, sed non manum. Profecto Propheta in omni affluentia divitiarum pauperem se praedicat et egenum. Possumus itaque licite divitias possidere, si tamen earum nos non reputaverimus dominos, sed ministros; [Col. 0160D] si intellexerimus patrimonium pauperum esse patrimonium Christi, si proventibus Ecclesiae, si pauperum necessitatibus erogantur. Alioquin fures et latrones nos ratio manifesta convincet, si res alienas invitis dominis nostro praesumpserimus arbitrio contrectare. Quia igitur distribuendae sunt, non retinendae divitiae, nusquam justius, nusquam possunt liberalius erogari, quam in eos qui exsulantem Ecclesiam prosequuntur, qui propter causam Christi rerum suarum dispendia pertulerunt. Causa communis est, sed in eos omne detrimentum, omnis est conversa vexatio. Nos enim intra domesticos [Col. 0161A] parietes nostros tribunalia nostra sublimiter insidemus, ipsi de sedibus suis contumeliose et violenter ejecti peragrant regiones. Nobis omne solatium cum affluentia divina pietas administrat, ipsi de manibus alienis subsidia vitae cum silentio patienter exspectant. Nobis necessariorum nostrorum et familiarium ordo longus assistit. Ipsi inter ignotos vitam quasi solitariam degere compelluntur. Si quam tamen eis consolationem emendicata suffragia praestiterunt, indignum est ab eis beneficia quaerere, quibus tu consueveris exhibere. Aperiamus itaque eis viscera pietatis, et in eos omnem compassionis et venerationis effundamus affectum, ipsosque cum omni beneficentia et gratia complectamur, quia tunc adimplebimus legem Christi, si [Col. 0161B] alter alterius invicem onera comportemus. Viri prudentes sunt et multa commendabiles honestate, quos Dominus elegit, tanquam aurum in fornace probandos (Sap. III) , ut per eos impendio personarum et rerum, Ecclesiae victoria consummetur. Felices sunt quibus datum est pro aeternis transitoria commutare. Feliciores sunt qui mortem vel corporales injurias sunt experti, et impretiabilem sanguinem Christi suo indigno et corruptibili sanguine compensarunt. Quid enim? Nunquid non [Col. 0161D] B. om. non. sanguinem Christi in causam nostrae redemptionis expendimus, ut ipsum ei in tempore retributionis, scilicet cum ipse requisierit, solveremus? Mutuatus est peccator, et non solvet (Psal. XXXVI) : nos autem, Domino miserante, solvemus, qui confitemur [Col. 0161C] nos non artificio civili, sed re ipsa interveniente naturaliter obligatos. Utinam, bone Jesu, detur et mihi tecum pro spiritualibus tuis temporalia mea commutare. Utinam sanguinem meum tibi pro tuo recipere placeat insolutum, vel quia crediti et debiti sanguinis, scilicet tui et mei, invicem aestimatio non concurrit, saltem benignissima acceptilatione tua liberatus absolvar, qua scilicet consuevisti justitiam accepto ferre sine operibus, et praemia sine meritis, pro gratia scilicet bonae actionis gratiam retributionis inferre.
Quis putas fidelis servus et prudens, quem constituit [Col. 0161D] dominus super familiam suam, ut det illis cibum in tempore? Beatus ille servus, quem cum venerit dominus, invenerit vigilantem (Matth. XXIV) . Ecclesia, sicut nostis, fratres charissimi, congregatio fidelium dicitur. Fideles autem sunt, qui censentur nomine Christiano, qui scilicet de agnitione fidei catholicae Christiani nominis contrahunt dignitatem. Fides enim ista de Christo et a Christo est, ideoque Christiana de nomine proprii nuncupatur auctoris: catholica vero id est communis, tam propter praecepta generalium regularum, quam propter uniformem in omnes aeternae retributionis eventum. Neque enim fides ista jam [Col. 0162A] vel certis est consignata personis, vel quibuslibet locorum coarctatur augustiis, sed ab ovibus quae perierant domus Israel in omnes gentes veritatis doctrina transfusa est, postquam scilicet in omnem terram sonus apostolicae praedicationis exivit (Rom. X) . Per hanc ergo fidem purgatis ignorantiae tenebris, et veterum detersa caligine figurarum, misericors et miserator Dominus Ecclesiam suam sic notitia veritatis illustrat, ut operibus nihilominus charitatis informet, quatenus procedente gratia ei se ad complexandum indulgeat, et exhibeat ad videndum. Ad hoc eam de tenebris vocavit in admirabile lumen suum, ad hoc eam secum assumpsit in ejusdem corporis unitatem. Ad hoc eam de servitute corruptionis, proprii quoque sanguinis [Col. 0162B] impendio liberavit. Ipsa enim pretium sanguinis ejus est retributio passionis, gloria majestatis. Quod enim assecutio haereditatis istius ei cedat ad gloriam manifeste, de ipsius congratulatione suscepimus, quia in susceptione ipsius a patre eam studiosius commendat, et etiam laetabundus exsultat. Funes, inquit, ceciderunt mihi in praeclaris, etenim haereditas mea praeclara est mihi (Psal. XV) . Praeclara est, quoniam pulchra et decora est. Pulchra, quoniam tota pulchra est, non habens maculam neque rugam (Ephes. V) . Cujus claritatis et pulchritudinis quantus ipse zelator sit, ipsa etiam nominum multitudo, quibus eam frequenter appellat, evidenter ostendit. Nempe multitudine nominum multitudo [Col. 0162C] charitatis exprimitur. Neque enim uno nomine contentus esse potuit, ut in ea diversitatem virtutum distingueret, et in se circa eam totum dilectionis aperiret affectum. Modo itaque eam electam, modo dilectam, modo sponsam nominat, aut reginam, multisque aliis nominibus quae spiritualibus sunt plena mysteriis, et sacris significationibus illustrata. Ego tamen ad praesens paucis esse contentus decrevi, quia sapientibus loquor, quibus plenius quam mihi innotuerunt nomina et nominum sacramenta. Electa dicitur. «Veni, inquit, electa mea, et ponam in te thronum meum.» Electa dicitur, propter virtutum eminentiam, qua praecellit. Thronus autem iste qui in ea constituendus dicitur. Altissimi thronus est, qui non potest nisi in eminentia [Col. 0162D] collocari, quia ipse est qui in altis habitat, imo etiam in altissimis: Ego, inquit, in altissimis habito, et thronus meus in columna nubis (Eccli. XXIV) . In altissimis habitat, quoniam coeli coelorum sedes est habitatio ejus. Supra tertium etiam coelum invenitur a Paulo (II Cor. XII) . Thronus autem hic in columna est, quia sicut columna ardua et subtilis est, sic ardua et angusta via quae ducit ad vitam (Matth. VII) : vita vero Christus. Caeterum quod thronus iste constitutus in nube dicitur, diligentius attendendum est. Nunquid non [Col. 0162D] B. om. non. enim ipse inhabitat lucem inaccessibilem? (I Tim. VI) . Nunquid non ipse est lux vera, quae illuminat omnem [Col. 0163A] hominem venientem in hunc mundum? (Joan. I) . Lux scilicet perpetua, quae lucebit sanctis Dei, quia fulgebunt sicut sol in regno Patris ejus (Matth. XIII) . Sed et thronus ejus, sicut sol in conspectu Patris. Revera lux est, et lucem inhabitat. Sed inter nos et lucem illam ad praesens nubes interposita est, quae non permittit nos eam perfecte his quos modo habemus oculis intueri, imo nobis nubes et caligo in circuitu ejus (Psal. XCVI) . Videmus tamen aliquatenus, sed per speculum, sed in aenigmate (I Cor. XIII) , sed interpositis corporalibus instrumentis. Visibilia enim quae ab ipso creata sunt, quasi speculum, quasi instrumenta nobis sunt, per quae quodammodo possimus ipsius invisibilia contemplari. Invisibilia siquidem ejus per ea quae facta [Col. 0163B] sunt, ab eo conspiciuntur. Videbimus autem, Deo volente, perfectius in futuro, quando videbimus eum sicuti est (I Joan. III) , quando cognoscemus sicut et cogniti sumus, quando scilicet regem in decore suo videbunt oculi nostri, quando transformabimur a claritate in claritatem, sicut a Domini spiritu (II Cor. III) . Quod mihi videtur desiderasse Propheta, cum diceret: Quando veniam, et apparebo ante faciem Domini? (Psal. XLI,) quasi diceret: Video aliquantulum, sed objecta est mihi nubes, interpositum velum, non video nisi interpositis corporalibus instrumentis. Vellem haec omnia removeri, ut viderem facie ad faciem, et appareret mihi Christus vita mea, et ego apparerem cum ipso in gloria. [Col. 0163C] Item, dilecta dicitur, quia diligit et ipsa, neque enim diligeretur, nisi diligeret, ipse enim nisi diligentes se non diligit. Ego, inquit, diligentes me diligo (Prov. VIII) . Praevenit tamen diligendo, quoniam ipse prior dilexit nos, sed ad hoc diligit, ut faciat diligentes. Nisi enim qui diligitur mutua ei dilectione respondeat, divinae revocatur dilectionis affectus. Verum quanta inter ipsum et diligentem se discurrat alternae charitatis affectio, difficile nobis, imo impossibile est explicare, quoniam nec ipsius Salomonis sapientia id perfecte nobis enarrare potuit, licet diligentissime fuerit prosecutus inter eos modo complexus et oscula, modo aromata et unguenta, modo languorem spiritus, modo animae defectum, modo ferventem curiosae aemulationis zelum, [Col. 0163D] modo delicatum tenerae compassionis affectum. Quae omnia mihi satis est breviter attigisse, quia religio vestra haec intra vosmetipsos plenius per ipsa spiritualiter experimenta cognovit. Tertium nomen est quod posuimus, quod sponsa dicitur. Nullo alio nomine manifestius exprimi potuit inter eos sacramentum unitatis, et sincerae perfectio charitatis. Quae enim verior unitas et charitas est quam duos in carne una fieri, et ipsos uno eodemque spiritu vegetari? Quoniam ipse ab ea in unitatem ejusdem carnis, et ipsa ab eo in unitatem ejusdem spiritus est assumpta. Erunt itaque duo in carne una (Gen. II) . Profecto Christus et Ecclesia. Nempe Verbum caro [Col. 0164A] factum est (Joan. I) . Sed et totum corpus Ecclesiae spiritu Christi vegetatur et regitur. Prudenter negotiata est Ecclesia, carnem dedit, ut acciperet spiritum, et ipse animatum corpus assumens, largitus est nobis suam deitatem. Foedus hoc in persona Christi celebratum est, quando scilicet cum humanitate divinitas, et cum divinitate convenit humanitas. Sponsalia haec ibidem, auctoritate Patris et sancti Spiritus obumbratione firmata sunt. Nec enim adhuc nisi sponsalia sunt, nondum celebratae sunt nuptiae, nondum matrimonium consummatum. Porro complebuntur omnia in futuro, cum sponsus advenerit, et intrabunt qui parati inventi fuerint cum ipso ad nuptias, imparati foribus excludentur. Qui vero ad agni nuptias fuerint [Col. 0164B] introducti, ibi epulabuntur in conspectu ejus, ibi delectabuntur in laetitia (Psal. LXVII) , ibi inebriabuntur ab ubertate domus ejus, ibi torrente voluptatis suae potabit eos (Psal. XXXV) . Ibi qui modo vacui sunt, replebuntur in bonis domus ejus (Psal. LXIV) , et qui inanes satiabuntur (Psal. CVI) , quoniam apparebit gloria ejus (Psal. XVI) . Ibi sponsa coronam accipiet, quam ei Dominus praeparavit in aeternum. Unde etiam regina vocari digna est. Jure id quidem, quoniam sponsa est regis: Christus enim rex est, cujus ipsa sponsa est, et rex et filius regis. Non habet regnum fortuitum, sed haereditarium, quia de patre: Deus, inquit, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis. Ad Patrem loquitur: Deus, inquit, Pater da regi, [Col. 0164C] id est Christo Filio tui regis scilicet qui rex es, judicium et justitiam, potentiam scilicet et scientiam judicandi. Justitia enim et judicium, praeparatio sedis ejus (Psal. LXXXVIII) . In his siquidem duobus consistit tota regiae majestatis auctoritas, quia judicium per severitatem potentiae vindicat, quae male commissa sunt coercet, ne iterum committantur. Punit siquidem excessus, et refrenat audaciam. Justitia vero per discretionem scientiae dirigit et informat. Informat ad virtutem, dirigit ad salutem. Pater itaque rex est, et Filius rex est. Pater rex ab aeterno, Filius nihilominus secundum divinitatem rex ab aeterno. Unius ejusdemque regni non duo reges, sed unus rex. Christus autem secundum [Col. 0164D] humanitatem rex factus est ex tempore, et Ecclesia ejusdem regni regina constituta est cum ipso.
Astitit, inquit, regina a dextris tuis (Psal. XLIV) . Christus ad dexteram Dei Patris, in potioribus scilicet bonis gloriae ejus sedere dicitur, propter requiem consummatae gloriae quam accepit. Ecclesia a dextris Christi stare dicitur, non sedere, quia semper est in procinctu constituta. Astitit regina a dextris ejus. In hoc verbo videtur mihi propheta triplicem statum Ecclesiae prospexisse. Videtur mihi primo eam considerare stantem ad dextram crucifixi, ubi sibi [Col. 0163D] B., ejus. profluentia in salutem, de latere ejus sacramenta suscipit et observat. Erant, inquit, juxta crucem Jesu mater ejus et soror matris [Col. 0165A] ejus Maria Cleophae, et Maria Magdalene (Joan. XIX) . Stabat et discipulus quem diligebat Jesus. Stabat Petrus, et alii fortasse fideles a longe prosequentes, ut viderent finem. Stabat et Centurio, manifeste protestans quia vere Filius Dei erat iste (Matth. XXVII) . In ea paucitate tunc temporis tota fere universitas Ecclesiae consistebat. Porro unus ex militibus lancea latus ejus aperuit, et continuo exivit sanguis et aqua (Joan. XIX) : sanguis scilicet redemptionis, et aqua regenerationis. In his duobus omnium sacramentorum virtus et efficacia creditur emanasse. In fide etenim passionis et baptismatis ablutione salvamur. Qui enim crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI) . Sanguis enim Christi emundat conscientias nostras ab operibus mortuis, ad serviendum [Col. 0165B] Deo viventi. Sed et aqua quae visa est egredi de templo corporis Christi, a latere dextro, salvavit omnes ad quoscunque pervenit. Tres igitur testimonium dant in terra: Spiritus, aqua, et sanguis (I Joan. V) . Spiritus siquidem testimonium perhibet de Christo, quoniam Spiritus est qui testificatur, quoniam Christus est veritas (ibid.) . Nobis autem aqua et sanguis reddunt testimonium ad salutem. Secundus autem status Ecclesiae est a tempore resurrectionis Christi usque ad saeculi consummationem, quo tempore scilicet ipsa peregrinatur in terris, atque interim bona ista temporalia sobrie sibi in usus honestae necessitatis assumit. Tota tamen spiritualiter in agnitione sacramentorum, in [Col. 0165C] virtutum exsecutione, in coelestium contemplatione consistit, atque ideo quodammodo stare videtur etiam in praesenti, quoniam spiritualia sunt haec, et de beneficio ei divinae bonitatis indulta, ut ei de perceptione praesentium munerum firma sit exspectatio futurorum. Porro tertius Ecclesiae status consummatis omnibus complebitur in futuro, quando scilicet dextra ipsius amplexabitur eam, et aeternae beatitudinis plenitudo confovebit.
Astitit, inquit, regina a dextris tuis (Psal. XLIV) . In hoc verbo regnorum pluralitatem Christo et Ecclesiae nolumus assignare, quia unum et simplex regnum est, quod Patri et Filio secundum divinitatem firmat Deitatis aeternitas, et quod Filio virginis et Ecclesiae gratia communicavit ex tempore. Nulla [Col. 0165D] ergo invidia est, Ecclesiam reginam, et coelorum etiam reginam appellari, cum Psalmista filios ejus deos et Dei filios confidenter appellet. Ego, inquit, dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) . Ita, domini et Patres mei, sicut diximus, multitudine nominum multitudo charitatis exprimitur, et ipsorum diversitate sacramentorum quoque diversitas assignatur. Hanc igitur tam praeclaram, tam acceptabilem sibi electus electam, dilectus dilectam, sponsus sponsam, rex reginam, Christus Ecclesiam fidei vestrae credidit, prudentiae commendavit, ut scilicet ad curam et custodiam ejus, cum timore [Col. 0166A] nominis ejus, omnem diligentiam, omnem sollicitudinem impendatis, quatenus omne opus ejus studio vestro, quantum vobis possibile fuerit, dirigatur in bonum, et ipsa integra et illaesa sub vestra defensione, et Christi protectione consistat. Ad hoc siquidem fides et prudentia procuratoris inquiritur, ut per fidem sua domino servetur utilitas, per prudentiam ingruentes a familia molestiae depellantur [Col. 0165D] Depellantur. Pro iis quae hanc vocem sequuntur, habet B. fundatum est, vestro tempore non [Col. 0166D] solvetur, etc., usque ad, Valeat in Christo sanctitas vestra, quae sunt epistolae 3, ad Coelestinum papam. , ut semper Domino proventus familiaeque provectus accrescat. Oves Christi sunt, quarum cum ipse sit Dominus, tamen pastorem se nihilominus profitetur ut suam circa eas et potestatem praedicet et affectum, ut ipsae ei tanquam Domino in auditu auris obediant, et ipse eas tanquam bonus pastor super aquam refectionis in loco pascuae collocet et [Col. 0166B] conservet. Oves, inquit, meae vocem meam audiunt (Joan. X) . Ecce quod quaerit ab his quae suae sunt tanquam Dominus exaudiri. Et ego Dominus agnosco eas (ibid.) . Ecce quia ipse rependit iis benignum mutuae cognitionis et agnitionis affectum. Quanta vero eas charitatis gratia complectatur, facile pretio redemptionis ostenditur, quod ad earum liberationem beneficentia redemptoris impendit. Emptae enim sunt pretio magno impretiabili scilicet sanguine crucifixi quem, licet appretiaverit Judas, non potest tamen sub pretii recidere vilitatem, cui nihil in rebus comparabile, quod omni praelatum creaturae, quod in Patris est dextra collocatum. Ignorabat homo quanti posset ejus humanitas aestimari, quia, licet de Creatoris [Col. 0166C] imagine similitudinem contraxisset, nulla, spe tamen, nulla ratione praesumere poterat aut praescire vel incarnationis humilitatem vel amaritudinem passionis. Quippe rerum creatio gloriam quodammodo divinae majestatis illustrat, dum opus admirabile sapientiam declarat opificis et pro ea quae ab eo visibilia facta sunt, sempiterna virtus ejus et divinitas innotescit. Videbatur sibi fecisse quod fecerat, ut ignotus a saeculis in rationalis naturae notitiam deveniret, et fieret quasi quoddam cognitionis alternae commercium dum ipse sciret figmentum nostrum et nos aliquatenus intelligeremus divinae substantiae unitatem. Quod autem minoratus est ab angelis (Hebr. II) , quod brevi virginalis uteri thalamo clausus formam nostrae servitutis assumpsit, [Col. 0166D] quod injurias hominum, quod denique dolorem sustinuit passionis, hoc saluti nostrae singulariter impensum veritas manifesta declarat ut mors temporalis ipsius ab antiquae damnationis elogio nos solveret et ad vitam revocaret aeternam Novi consignatio Testamenti. Ipse namque singulare pretium redemptionis est, quod pari benignitate pro singulis et omnibus est oblatum, ut nullus ibi majoris amplitudinem gratiae, nullus sibi cujuslibet privilegii praerogativam valeat arrogare. Uniformitatem creationis secuta est redemptionis aequalitas, ut pariter omnibus proficeret ad futurum praedestinatae retributionis [Col. 0167A] eventum. Poterat enim superbiae vel invidiae praestare materiam, si aliquos amplior indulgentia praetulisset caeteris quasi defectu quodam deterioris essentiae aut minoris misericordiae condemnatis. Itaque si ortum hominis et processum diligenter attendimus, apparet circa eum incomparabilis bonitas conditoris, admirabilis redemptoris charitas, festinabilis gratia Salvatoris. Super quo magnae dignationis est nobis commissum esse quod tanta bonitate formatum est: quod tanta servatum charitate, quod tanta novissime creditur gloria sublimandum. Porro quanto major dignatio est, tanto majus constat esse periculum; quantoque majora studium diligentiae praemia recompensant, tanto major negligentiae vindicta procedit. Sicut enim [Col. 0167B] retributor bonorum, ita Deus ultionum Dominus est (Psal. XCIII) , apud quem sicut nihil irremuneratum dimittitur, ita nihil relinquitur impunitum. Beati itaque servi illi, quorum cum venerit Dominus, fides et prudentia complacebit. Super omnia siquidem bona sua, super ea scilicet, quae praeparavit Dominus diligentibus se, constituet eos. Nihil reservabit absconditum, sed velut effusa in omnes munificentia largietur divitias gloriae suae, coelestium videlicet plenitudinem gaudiorum, regnique coelestis cohaeredes admittet, ut de manu ejus diadema speciei recipiant, qua speciosi facti eum qui speciosus est forma prae filiis hominum (Psal. XLIV) , in decore suo revelata facie contemplentur et delectentur in [Col. 0167C] multitudine pacis, praestante eodem Domino nostro Jesu Christo, cui est honor et imperium (I Tim. VI) in saecula saeculorum.
Missus est Gabriel angelus ad Mariam virginem desponsatam Joseph (Luc. I) . Quod ab aeterno praedestinatum fuerat, quod ab antiquo per multa prophetarum oracula repromissum, tandem, fratres charissimi, die ista divina gratia coepit operante compleri. Siquidem ab aeterno Deus Pater Unigenitum suum in causam redemptionis humanae decreverat incarnari, ut mysterio scilicet incarnationis [Col. 0167D] ejus vetus Satanae solveretur astutia, et humilitatis dignatione potestas ejus ac superbia frangeretur. Quod fortassis ab initio nec etiam fuerat angelis indicatum. Sed intra secretum divinae bonitatis magnitudo consilii regebatur abscondita donec conscius secreti nuntius mitteretur, qui indulgenda generi humano libertatis beneficia nuntiaret. Missus est itaque angelus Gabriel divinorum factus conscius secretorum, tanquam fidelis divinae voluntatis interpres et ut quodammodo proprii nominis interpretationem adimplens, fortitudinem Dei in infirmitate carnis praediceret assumpturam. Si igitur ipsum promissae salutationis inspiciamus alloquium, recte [Col. 0168A] nuntius salutis verba proposuit, qui ad salutem omnium nuntiandam, tollendamque perniciem mittebatur. Virgo autem prima verbum salutis accepit et affectum, quia humilem statum revelatis per angelum omnibus fidem praestitit et assensum. Unde nimirum ab originali et caeteris, si qua erant actualia, penitus emundata est, ut nulla penes eam peccati corruptio nulla corruptionis concupiscentia resideret. Talem enim sibi virginis humanitatem divina magnificentia praeparavit, qualem de ipsa disponebat assumere, ut scilicet primae creationis dignitate recepta, incorrupte posset uniri divinitas incorrupta naturae. Unde etiam recte gratia plena potuit appellari quae primo plenitudinem propriae sanctificationis accepit; et singulari statim privilegio potuit exsultare, [Col. 0168B] ut scilicet mater esset et virgo et in ipsa placabilem contraria sortirentur eventum. Neque enim alibi vel virginitatem fecunditas vel fecunditatem simplicitas virginitatis agnoverat, nullaque invicem communione, nulloque unquam foedere jungebantur. Porro utramque bonam esse, utramque constat esse laudabilem, sed in aliis majus est virginalis privilegium castitatis. In Maria excellentior est virginitate fecunditas, si recte fecunditatis fructus et virginitatis merita comparentur. Siquidem fructus iste de jurata David a Domino veritate procedens super sedem ejus positus est, super solium scilicet ipsius et regnum jure perpetuo constitutus, ut de sacramentorum efficacia firmitas, et robur de virtutum [Col. 0168C] sanctificatione concrescat. Cujus sane fructus et germen in magnificentiam et gloriam adjunctae sibi divinitatis excrescens omni facta est terrena plasmatione sublimius, adeo ut nihil eo sit vel potestate fortius, vel excellentius dignitate. Inde est quod in Maria contrahit fecunditatis honor de ipsa fructus sui qualitate substantiam, ubi nulla quarumlibet virtutum dispendia sed augmenta concurrunt; sed in aliis detrimentum virginitatis sobolis beneficio restauratur et virginitatis amissae gloriam susceptae prolis gaudia recompensant. In aliis enim de proventus qualitate recipiunt praecedentia detrimenta solatium, ubi, quae fecunda est, pressurae remedium et optatae sobolis percipit incrementum. Virgo autem quae carnales animo simul et corpore declinat illecebras [Col. 0168D] et sedulo vim concupiscentiae pudore contundit, quanto magis a semetipsa per gratiam continentiae deficit, tanto magis proficit ad mercedem. Habent igitur fecundae quod debeant, habet virgo quod speret, dum iis in gratiarum actiones virginitatis merita transeunt, et ei semper ad praemium eadem virginitatis merita convalescant. Virgini autem nostrae nullum intulit partus aut conceptio detrimentum, sed tanto majoris fastigium honoris adepta est, quanto mirabiliori est conceptu consecrata. Occurrunt itaque in ea sibi invicem quasi quibusdam virginitas fecunditasque complexibus, ut fecunditatem virginitatis gloria redimat et virginitatem [Col. 0169A] fructus fecunditatis attollat. Fecunditas igitur ipsius multis est veneranda miraculis, multis utilitatibus amplectenda, multis illustrata laudibus, in qua sic humilitati sublimitas deitatis occurrit, ut nec infirmitas opprimatur a gloria nec majestas aliqua ex parte propria dignitate privetur, Profecto in aliis tanto major est fecunditate virginitas quanto minor est integritate corruptio, quia fecunditatem voluptas quaedam improbata praecedit quam sine culpa esse commercium carnale non patitur, nec affectuose corruptarum carnium passiones. Unde se conceptum in peccatis Psalmista commemorat quia in ipso utrobique peccatum de corrupta traducebatur origine, fomitemque peccati procedens de veteri corruptione concupiscentia ministrabat. At vero in [Col. 0169B] Mariae fecunditate sola etiam est operata divinitas. Dum virginem virtus obumbrat Altissimi, et superveniens spiritus carnis et verbi consecrat unitatem (Luc. I) . In quo non potuit de non vitioso vitium provenire, nec auctor virtutum auferre debuit, sed afferre virtutes. Ideoque propositae castitatis privilegium singulare non abstulit, sed honorem fecunditatis adjecit. Novam itaque sobolem pudor virginalis agnoscit, carnemque miratur natura spiritu fecundari, legemque propagationis humanae penitus immutatam, cum ibi sit nec de voluptate conceptio nec prolis emissio cum dolore. Siquidem Deus de Deo semper caro de commistione carnis nascebatur ex tempore: nunc Deus in hominem homo in Deum [Col. 0169C] sola spiritus operatione formatur. Mirum hoc solique divinae majestati possibile ut quamlibet humanitas et divinitas caro haec scilicet spiritus ille concipiant unitatem: quod impassibilis passibilem, quod aeternus se nobis exhibeat temporalem, quod eum corporalibus oculis liceat intueri, cujus excellentiam coelestium civium spirituales oculi non attingunt. Quod sane fides nostra necesse est ut saniori concipiat intellectu nec substantiarum quidem, sed personae praedicet unitatem, nec alteram in alteram transiisse; facta quolibet modo confusione vel commistione credamus. Verbum enim in aeterna semper propriae divinitatis simplicitate consistens, nec alterius est admistione compositum, nec in aliud sibi sui abolitione transfusum, sed substantiis in se [Col. 0169D] permanentibus pariter et naturis. Christus ut gigas incomparabili virtute praecellens, gratuitam viam nostrae mortalitatis alacritate cucurrit. Igitur ad propositum divinae praedestinationis effectui mancipandum angelus destinatus ad virginem qui dilatum usque adhuc divinae voluntatis hodie patefecit arcanum, quod sicut aeternaliter a tota Trinitate provisum est, ita nihilominus a tota Trinitate nuntiat adimplendum; ait enim: Spiritus sanctus superveniet in te et virtus Altissimi obumbrabit tibi, ideoque et quod nascetur ex te Sanctum vocabitur Filius Dei (ibid.) . Itaque vim verborum et ordinem studiosa consideratione pensemus, quia scilicet primo Spiritus sanctus superventurus nuntiatur in virgine, eademque postmodum Altissimi, id est Patris virtute [Col. 0170A] proponitur obumbranda; ut ita virginis praeparato conceptu, segregata ex utero ejus, sed in utero carne ineffabilis novissime filii generatio proveniret.
Vides hic Angelum manifeste totius Trinitatis expressisse praesentiam, dum supervenire spiritus Altissimi et obumbrare, filius vero dicitur incarnari. Liquet igitur totius Trinitatis opus esse quod factum est, licet unus tantum fuerit incarnatus, e tota Trinitate scilicet unus tantum, totius ad id divinitatis exhibuit substantiam, uno tamen propositum redemptionis humanae ministerium personaliter exhibente. Igitur aeternae generationi generatio temporalis accessit, et aeternae nativitati nihilominus temporalis est adjecta nativitas; ut quod aeternum est, in sua [Col. 0170B] consisteret aeternitate perfectum; quod vero temporale est, perfectionis suae statum, non tam de natura quam de miraculo sortiretur. Siquidem personam hominis ex duorum hominum commistione provenire necesse est, hic vero unius hominis tantum simplici praecedente substantia, nova soboles proficiscitur et formatur; qua scilicet humanitate percepta, sic humilitati nostrae excellentia divinae majestatis infusa est, ut praeeunte mirabili carnis Verbi commercio totum dicatur homo, totum dicatur Deus, alterumque de altero nova quadam enuntiationis specie praedicetur; siquidem enuntiatio haec unionem, non essentiam praedicat aut naturam, nec alterutrum in altero, vel substantiam in substantia consistere ratio, vel natura consentit; sed personalem [Col. 0170C] ineffabilis quaedam quasi consolidatio conficit unitatem. Neque enim carnis essentia in Verbi transivit essentiam, neque Verbum carnis passiones assumsit; sed utique proprietates suas semper attribuit impermistarum discretio naturarum.
Si igitur Verbum carnem factum esse evangelica tibi dictat auctoritas, factum nihil aliud intelligas, quam unitam, neque hanc tibi confusio, vel permistio constituat unitatem; sed singulas semper in se consistentes debita aestimatione venerare substantias, unamque tibi ipsamque singularem proponas de tam diversorum pluralitate personam. Unde si de Christo, Deo scilicet et homine, modo humanum, modo divinum aliquid audias, praedicari intelligas, [Col. 0170D] non ex eadem causa procedere, sed ad diversas utrumque praedicamentum respicere rationes. Quod enim modo Omnipotens, modo Creator omnium dicitur, modo unigenitus Patris Filius ab aeterno, id eum ex divinitatis constat habere substantia: quod vero natus ex muliere, factus sub lege, quod ignominiam crucis, quod amaritudinem sustulit passionis; id ex humanitatis processisse natura, nullus est qui dubitet. Porro si personae utramque substantiam complectenti, quod specialiter unius est, toti personae videris attributum, scias ratione assumptionis, toti convenire personae, nec tamen passiones corporis divinitati, vel humanitati divinam tribuas majestatem. Quippe quod de virgine nasciturum dicit Angelus, Filium Dei nuntiat appellandum [Col. 0171A] quamvis ei ex eo quod de virgine est, non possit haec appellatio convenire; sed divina bonitas non voluit nominis detrahere dignitatem, cui communicandum destinaverat ejusdem substantiae veritatem.
Ad quod sane post multa tempora novissime consummandum, ad expertem omnis concupiscentiae destinatur, cujus denuntiatione votum perpetuae virginitatis firmatum est potius quam sublatum, cum virum ejus Angelus ad similem formasset assensum. Nullaque hinc vel inde carnalis commercii residet affectio, sed ad custodiam et obsequium virginitatis et virginis se congaudet fidelis viri devotio praeelectam. Igitur ad praeparatum sibi prudenter a Spiritu sancto conjugium, secura voti Virgo sancta procedit, et sacri animorum potius quam corporum foederantur [Col. 0171B] amplexus. Sane in contrahendis ab initio sponsalibus alia viri fuerat fortassis intentio; sed edoctus ab Angelo, statim totus ad perfectae continentiae transivit affectum, ut animi eorum pari invicem similitudine responderent, ne quasi dissidium facere videretur diversarum dissentio voluntatum. Nemo itaque dixerit sublata, sed subsecuto conjugio consummata sponsalia, nec aliquid sacramento propositi sanctitate detractum est, sed eos ad maritalem copulam individua vitae consuetudo condixit. Porro si nec opus intercessit carnalis commercii, nec voluntas, nihilominus tamen constat esse conjugium, quia contractus ille non trahit de carnis commistione substantiam, sed de sola legitime consentientium voluntate.
[Col. 0171C] Si igitur ad hoc neque concupiscentia, neque carnales requiruntur amplexus, atque intercessisse constat quidquid ad conjugii desideratur effectum; manifestum est veros conjuges exstitisse, ut ille recte [vir] et illa conjux debeat appellari. Quod si dicatur non posse matrimonium contrahi nisi communicato copulae carnalis assensu, ne requisitum alter alteri negare possit accessum: verum quidem si ea conveniunt voluntate, et praeoptata futurae sobolis pignora contemplantur. Si vero conditioni huic renuntiare vel amore castitatis, vel impotentia qualibet obsistente decreverint, legemque matrimonii in aliis omnibus constituant observare, individua vitae consuetudo, et dispositum alternae potestatis obsequium [Col. 0171D] affectati contractatus format substantiam, perpetuamque firmat sacri consortii fides et gratia veritatem. Quae etenim ratio assensum hunc commodare compellebat invito, cui perpetua virginis [Col. 0172A] complacebat integritas, votumque erat ipsius, quod in ea natura erat, perpetuae continentiae sanctimonia venerari? Quod si a minoribus ad majora trahatur exemplum, aliquid fortassis expressae similitudinis in Caecilia virgine poterit inveniri, quae cum familiari voto perpetuae virginitatis munus velut holocaustum quoddam Domino consecrasset, cum Tiburtio tamen amicorum interventu contrahere minime recusavit, fiduciam habens in Domino, quod divina devotam in ea pudicitiam sapientia conservaret, et humiliter parentum desideriis acquievisse Caecilia videretur. Cantantibus organis igitur dum juvenis praedestinatus ad vitam: ad nuptiales festinat amplexus, et ad optatum thori virginalis anhelat ascensum, illa procedentibus de conscientia voti [Col. 0172B] suspiriis et precibus implorabat a Domino, ne ad confusionem spiritus et corporis ipsius macula quaelibet concupiscentiae carnalis obreperet, sed corpus prorsus intactum sincero spiritui conservaret. Cum eo itaque quasi transactione quadam virgo prudens sic amicabili compositione convenit, ut ipsum asseruerit sibi in eamdem conservandae pudicitiae voluntatem, et purificatum aqua baptismatis postmodum perduxerit ad lauream gloriosi martyrii triumphalem. Quis ergo dicat non intercessisse conjugium, si eis a carnali placuit abstinere contactu, cum multos usu frequenti videamus in matrimonio convenire, quibus vel nimia senectus, vel debilitas aliqua commercii illius spem omnem abstulit et effectum. Certum est autem de rei substantia non esse, quod velut [Col. 0172C] accidentale aliquid et adesse potest pariter et abesse, sanctiusque et sincerius observatur conjugium absque eo quod sine culpa esse non potest, nisi per bonum conjugii fuerit excusatum. Profecto cur non saltem simile casus et voluntatis privilegium erit, ut eodem fungi concedantur effectu, cum necessitate impotentiae constringantur inviti, voluntatem vero devotionis affectio et zelus sanctitatis informet. Quibus omnibus manifestum est Angelum recte virginem appellare potuisse, conjugemque Joseph, nullum prorsus voto virginitatis viro volenti vim vel injuriam irrogante; sed studium semper cum omni diligentia sedulus impendebat, ut suscepti ministerii munus laudabiliter similis et devotus impleret, docente [Col. 0172D] eum frequenti angelorum commonitione, et omne opus sanctae sedulitatis dirigente semper in bonum Spiritu sancto, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
Tractatus de schismate orto post Honori II decessum
Venerabili Dei gratia Carnotensi episcopo GAUFRIDO, Romanae Ecclesiae legato, ARNULPHUS archidiaconus Sagiensis, clericus ejus humilis et devotus salutem.
Ad expedienda legationis vestrae negotia non negarem fidele ministerium, si adessem, pro viribus exhibere. Invitaret enim me cum laborantis Ecclesiae causa communis, tum beneficiis vestris obstricta devotio, tum Romani pontificis gratia, qua me fateor arctius obligatum. Sed quia me in Italiam desiderata diu Romanarum legum studia deduxerunt, loci quidem distantia corporale subduxit obsequium, sed spiritualem non suppressit affectum. Novit enim intimus secretae conscientiae testis, quam fidelis [Col. 0173B] Ecclesiae patienti compatiar, quam affectuose in adversis praesuli Romano condoleam, quamque obnoxie vestrum me tota mente judico debitorem. Unde nimirum sublata impendendi corporaliter officii facultate, stylum saltem continere non potui, sed in Girardum Engolismensem, quod solum impendere poterat affectus absentis, invectus, originem nativitatis ejus, conversationis qualitatem, praelationis causam, quid agat, vel egerit ab initio tempestatis hujus, servata quantum potui brevitate, perstrinxi. Ad confutationem quoque ejus stylo circa Petrum-Leonis liberius evagato, subjunxi de persona domini papae, de ordine electionis ejus, de favore principum, de populorum consensu, quidve super hoc irrefragabilis omnium religiosorum probat [Col. 0173C] auctoritas.
Opus autem ipsum praesumo majestati vestrae, fortassis impudenter, offerre, cum nullatenus orationis jejunae macies mereatur in sapientiae vestrae venire conspectum. Scio tamen quia saepius apud vos benignitas indulgentiam parit, quam severitas exactissima, poenam. Qui enim laviori culpae veniam negat, causam quandoque gravioris importat. Si quid tamen in judicium libeat devocare, non de qualitate operis, sed de opificis cognoscatis affectu. Hujus examinationis periculo me securus expono, nec cognitionem formidans, nec latam ex cognitione sententiam. Quia licet rhetoricum colorem formet scientia non affectus, si non hanc peritiae [Col. 0173D] laudem, saltem bonae voluntatis gratiam consequemur. Sed et hoc ad vos potissimum destinari ratio postulabat, cum in eam causam cuncta specialium allegentur, quae vobis agenda commissa est. Quippe cum ad resistendum Petro-Leonis [Col. 0174A] in Italia praesul Romanus indefessus assistat; ad resistendum Girardo vos reliquit in Gallia, ut sit capiti caput oppositum, et dextera dexterae conferatur. Sicut enim Petrus schismatis hujus princeps et auctor est, sic Girardus ejus inter omnia principalius est instrumentum. In quo quid de fide et prudentia vestra sentiendum sit, manifeste probatum est, cum nullum vobis praetulerit is, qui nec probaret ignotum, neque notum supra merita propriae virtutis efferret. Arbitratus est virum quem charitas animaret, quem suscitaret obedientia, quem scientia cogeret, cui pararet fortitudo victoriam. Probavit in vobis in fide constantiam, humilitatem in obsequendo, in exsequendo prudentiam, in difficultate perseverantiam. Quis [Col. 0174B] vos hac ejus existimatione neget esse felicem? Quis beatum tanta ejus dignatione non dicat? Sed profecto dignus mittente nuntius, dignum suscipiente mandatum, spes utriusque pulcherrima, quae tam celebrem victoriam certo spectat eventu. Vincet enim in vobis ipse, sed et vos vincetis in ipso; dum ipse vobis auctoritatem, vos auctoritati praestatis obsequium. Vincetis, inquam, et captivatum hostem sedata Aquitania reducetis; ut per vos ei qui vos misit oblatus, ob novum crimen novo poenae genere puniatur. Indurati enim cordis impoenitentia, veniam non meretur. Hoc autem praemium a vobis bonae saltem voluntatis exposco, ut mihi tunc inter eos qui modo quasi sub ducatu vestro militant, sequi currum liceat triumphantis, et laudes vestras, [Col. 0174C] imo vincentis in vobis Ecclesiae, praeconia decantare. Valete.
Anxie te jamdulum, Girarde, sustinui, dum ad nos quotidie flagitiorum tuorum fetor ascendit, et aures nostras gravior sonus nequitiae saevientis exasperat. Silui tamen hactenus dum poenitentiam tuam credulus exspectator attendo, aut divinae manus non credo differendam diutius ultionem. Sed nobis circa te divinae longanimitatis et patientiae proponenda exempla, tuque semper eo vehementior, in Ecclesiam Dei singulis diebus indefessus persecutor insurgis. Quousque igitur abutere patientia Dei? Quousque mentem tuam inestimabilis ista [Col. 0174D] caecabit ambitio; et a veritate pecuniae sitis haec inexstincta praevertet; nunquid miseram senectutem tuam, et instantem decrepiti corporis naturali necessitate defectum, et hiantis sepulcri claustra non vides? Non sentis superexcrescens circa te [Col. 0175A] divinae longanimitatis augmentum, aeternae tibi damnationis supplicia cumulare, ut nulla jam excusatio divinam minuere valeat ultionem? Totus exsecrandi corporis tui labor et otium, tota reprobatae mentis astutia, totum in hoc detestabilis vitae tempus impensum est, ut militare pro Ecclesia videreris, et contra Ecclesiam dimicares. Nunc autem manifestavit Deus consilia cordis tui, et tenebrarum tuarum abscondita revelavit; ne dubia existimatione de te diutius hominum judicia fallerentur. Patet te proditorem Ecclesiae fuisse, cujus te simulaveras esse patronum. Patet te venatorem tantum fuisse pecuniae, qui venator constitutus fueras animarum. Sed quoniam animalis es homo, carnosus perinde et carnalis, quae Dei erant percipere [Col. 0175B] non potuisti, et invisibilia ipsius conspicere contempsisti. Ne vero adversum te hunc animi temeritate potius quam ratione videar suscepisse sermonem, placet operum tuorum mihi seriem explicare, quibus possis hominibus contemptibilis, angelis exsecrabilis, Deo condemnabilis inveniri.
Qualis igitur a primo pontificatus tui tempore fueris: quid in principio orientis in Ecclesia tempestatis egeris, quibus eam postea operibus infestare non cessas, ordine transigetur. Praetereundus est igitur ortus degener, paternaeque domus familiaris inopia, quae te totius natalis Normanniae finibus abegerunt; ut ad ignotae gentis limina peregrinus, et mendicus astares. Taceo ignobiles pueritiae [Col. 0175C] quaestus, ignominiosam adolescentiae famam, juventutis avara commercia, ne aures eorum ad quos haec scripta ventura sunt, tuae sordibus incontinentiae simul et avaritiae polluantur. Venio ad virilis aetatis tempora, sub quibus te in episcopum non vita probabilis, non praecedens deliberatio, sed casus adduxit, et caecarum ex praecedente discordia mentium motus impellens. Dum enim adversum se eligentium multitudo divisa consurgeret, diversasque personas alternus postularet assensus, in te voces omnium fortuna convertit: non quia in te satis commode provisum Ecclesiae crederetur, sed ut exitum qualemcunque tumultus offenderet. Maluit te scienter indignum pars utraque excipere, quam [Col. 0175D] praevaluisse pars altera videri. Redit in mentem mihi miserabile illud nefandissimumque spectaculum, dum te praecurrentem multitudo reliqua sequeretur: et tu clerum quadam celeritate praeires ad cathedram, ne revocata ratione stolida mutaretur impulsio, cum alii quidem trahi soleant, et plerumque compellantur inviti. Ea die de Engolismensi Ecclesia veritas et misericordia recessit, dolus impietasque successit, rerum status in deteriora mutatus est, nitorem suum singula perdiderunt. Imminutus est enim decor et cultus Ecclesiae, periit ecclesiastici ordinis venerabilis illa religio; principum reverenda severitas, populique laudabilis honestas interiit. Ecclesiam quidem episcopalem de mortuis aedificasti lapidibus, non ut domum Domini decorares, [Col. 0176A] sed ut inde conquirendi pecuniam duceretur occasio, et adversus male suspicantem populum mendax excusatio non deesset, dum quaesita reconditur. Dicebatur ad opus Ecclesiae postulari, quidquid ad tuam cupiens avaritiam exigebas, et dum unum de pluribus, de maximis minimum impendisses, volebas ut erogasse pariter omnia credereris.
Ubi igitur tali in episcopatum sorte provectus es, insolentia, quam ante paupertas represserat, efferri coepisti; petulantia, quam privatus exercere non poteras, bonos quos libuit insectari, rapinis et exactionibus exinanire provinciam: judicia sola munerum comparatione formare, commutare rerum omnium status, nobilium labefactare fortunas; [Col. 0176B] nepotibus tuis, quos natalis soli finibus eadem quae te causa depulerat, rerum tradere summam, et dignitatibus Ecclesiae sublimare, quasi Platonem scientia, Catonem moribus, Scipionem genere superarent. Quos illitteratos quidem et ad res illicitas impudentius effluentes, obscuro loco natura produxit. De quibus, ne nova extra ordinem sumatur oratio, dixisse sufficiat, avunculo dignos esse nepotes, quos tibi cum natura consanguinitatis, tum educatio, tum quod a te sumebatur exemplum, vitae similitudine conformavit; ut a natura principium, ab educatione promotio, ab exemplo ambitionis, avaritiae, libidinisque duceretur auctoritas. Reliquis autem Ecclesiae dignitatibus et beneficiis, quae in unum coacervare non poteras, eisdemque [Col. 0176C] conferre, qui pecuniosior, is dignior habebatur. Non attendebatur honestas, sed manus onustas potius exspectabas. Basilicarum dedicationes, benedictiones altarium, sacerdotum constitutiones, eodem quo caetera more tractasti, ut plane nihil faciendum putares, quod non alicujus emolumenti auspicatio praeveniret. Nullam virtutibus gratiam rependisti, nullum quoque supplicium vitiis irrogasti, neminem ad vitae innocentiam informasti.
Si quis de incestu quolibet sonus emersit; si quis adversus immunditiam exarsit castitatis amore, in silentium te cohibente redactus est. Engolismensem abbatissam quidam tuus archidiaconus gravidam pravo fecit accessu. Porro facinus ingravescentis [Col. 0176D] uteri tumor excedens, et naturalis effectus aperuit. Quod dum propter insolentiam criminis, divinitatisque contemptum civibus incredibile videtur, parturientis abbatissae gemitus, et novi partus crepundia fidem fecerunt. Universa igitur civitas admiratione perculsa est, qua cogitatum impatientia, qua temeritate conceptum, qua denique impudentia posset esse completum, quod homo animarum custos, episcopalis oculus, Ecclesiae columna, sponsam Domini, Virginum ejus matrem atque custodem, non compellasset verbo tantum, sed opere polluisset, et cubile patris animo fornicantis intrasset, eamque Deo, quae homini quoque tam contumeliosa quam opprobriosa est, irrogasset injuriam. Suscitat ad vindictam comes, cui eamdem germanus [Col. 0177A] sanguis conjunxerat abbatissam, et cum in caput adulteri ferro prius animadvertere decrevisset, ad te, ut canonice dictaretur sententia, accessit. Rem igitur patefacturus, ter vocem in media narratione continuit vir illustris, qui mentem suam contemplatione sceleris, linguam relatione fieri sordidam judicabat. Explicuit tandem remota quadam circumlocutione quod coeperat, ut qui serpentem, prunasve reconditas diutius latere non sustinet, manu tamen nuda recusat utrumque contingere, ne vel uratur altero, vel altero polluatur. Quis digna satis laude efferre valeat quanta principis fuerit in prima sceleris animadversione severitas; quanta in ultionis exsecutione discretio; qualis in referendo modestia successit? Quis igitur hoc saltem exemplo [Col. 0177B] magnum in praesule rigorem justitiae non exspectet? Stat in memoria Pontificis digna relatione responsio. Replicabat comes rem non absque divino contemptu, naturae contrariam, saeculoque mirabilem contigisse; quam divinae etiam religionis ignara gentilitas supremo puniendam supplicio decrevisset. Tu vero praeter aetatis tuae debitum, praeter ordinis et episcopalis officii dignitatem, singula verba lasciviore prosequente cachinno, te sane simplicitatem principis non satis admirari posse dixisti, quod naturae contrarium diceret, saeculoque mirabile, quod de viro femina concepisset; sed in opposito stare miraculum, si de femina virum contingeret impraegnari. O stupenda mentis obstinatio! [Col. 0177C] o detestabilis impudentia linguae! o digna depositione responsio! Exspectabatur ut adversum facinus exardesceret episcopalis indignatio, sed ei quasi gratulanter lascivia senilis arrisit, et quod gravitate censoria punire sententia debuisset, nova Proteus auctoritate firmavit. Non potes excusare quin populo dederis certam similia faciendi licentiam, cum singulis ex ore tuo pendentibus, novum facinus et ignotum, nec verbo nec opere condemnasti, sed quasi licitum arridentis facie praesignasti.
Quis igitur animi compos ex hoc reliquas tuae mentis et vitae partes manifesto non teneat? Nunquid enim si quis in majoribus intemperans et petulantissimus invenitur, a minori crimine temperabit? [Col. 0177D] Quid ita? Quoniam qui ab incestu sacrilegioque non abstinet, is ubi luxuriae flamma, vel avaritiae satis incensa est, fornicatione simplici, vel rapina, nec corpus inquinare, nec manus implere cunctatur. Quid ad hoc? Quia qui alieni criminis non offenditur spurcitia, sed exsultat, id in propria voluntate non damnabit expertus. Quid igitur? Nunquid si in sponsam Domini zelare, si ipsius divinitatis injuriam vindicare sprevisti, circa tuendas hominum nuptias negligenter egisse convinceris, et ipsorum injurias non curasse? Exstat ipsius testimonium veritatis in simili. Non differetur quin fiat in arido, quod in ligno viridi fieri testinatur.
Ad haec autem, ut his etiam operibus exercendis [Col. 0178A] diffusa materies, libera facultas, inconcussa fiducia non deesset, quaesita et impetrata est Ecclesiae Romanae legatio. Angebat te hinc laesae conscientiae reatus exuberans; hinc comprovincialium episcoporum nota severitas, hinc Burdegalensis archiepiscopi suspecta praelatio, quem loco confinem tua non semper opera fefellissent. Ambitio quoque tua quasi quibusdam sibi coarctata videbatur angustiis, dum fauces tuas unius episcopatus spolia non implerent. Ac si ergo omnia in episcopatu tuo compositio plena firmasset, nihilque novi operis casus afferret, effecisti, ut quinque archiepiscopatibus singulari potestate praeesses, et in ipsis vices Romani pontificis exerceres. In quo quod Romanae Ecclesiae subreptum est, non credo mirabile, si in tanta [Col. 0178B] negotiorum multitudine, in tanto pondere rerum animus humanus aliquando fatiscat, cum non sit spirituum semper certa discretio, per quam fallacium votorum compellatur indignitas, et rectis debitus commodetur assensus. Nec inconsiderate tamen, quantum humana potuit ratione perpendi, commissa tibi est quaesita legatio. Aestimabatur quippe quod in episcopum non sortis eventu, sed ratione promotus fuisses. Nec verisimile videbatur, quod in electione tua clerum, principem, populum, in examinatione tua coepiscopos, archiepiscopum ejusdem caecitas implicuisset erroris. De operibus quoque tuis, nihil adhuc quisquam Romanus audierat: quae finitimis et remotis, his quidem astuta dissimulatio, illis vero locorum distantia nullatenus [Col. 0178C] esse nota sinebat. Ad summam, ne veritati derogetur in aliquo, inerat tibi circa gerendas res nota discretio, quam plurima sane litterarum scientia confirmaret, et utriusque facundia sermonis ornaret. Quae quidem, quoties si non zelo charitatis divina gratia largitur ingrato, in testimonium justae damnationis adjuncta creduntur. Dum igitur Romanus pontifex sollicitudinis suae pondus attenderet, te in oneris sui participationem gratulanter excepit, quem ministrum fidelem fore credidit, et prudentem.
Ab inde igitur inconcussae praerogativa potestatis armatus, libera in Ecclesiam Dei facultate grassatus es, singulorum vel depopulando quidem, vel augendo [Col. 0178D] substantias, infimis summa, summis infima commutando, ut plane quasi fortunarum auctor existeres, quem de status sui qualitate vel laudare possent omnia, vel causari. Ab inde tua diffusioribus spatiis effusa cupiditas, copiosam rapacitati suae materiam non defuisse gavisa est. Quid ergo manifestas exactiones? Quid familiaria ob periculum justitiae suscepta dispendia dicam? Quid generales synodos, quid fatigatas venerabiles ex remota regione personas edisseram, ut concilio praesidens generali amplitudinem tuae potestatis gloriabundus inspiceres, et ambitioni satisfaceret contemplatio subjectorum? in quo opere quam perversa fuerint omnia promptum est intueri. Ad hoc enim concilia celebrari sanctorum Patrum sanxit auctoritas, ut inde virtutum doctrina, malorumque correctio proveniret, [Col. 0179A] et velut exercitus sui facultate conspecta, ipsam se plenius Ecclesia mater cognosceret, ut adversum vitia severius insurgendo, instantium bellorum triumphos posset confidentius auspicari. Te vero ad hoc ea convocasse quis dubitat, ut cupido animo tuo, et libidini dominandi morem gereres; et cum satietatem discrete singularum causarum lucra non praestant, ipsam plurium multitudo congregata conflaret? Proh dolor, et miserabile cadentis Ecclesiae detrimentum! Videre mihi videor, te quasi taurum pinguem in sublimi synodalem cathedram insedisse, dispositosque inferius Catholicos ex ordine Patres quidquid in causis conscia veritatis praetendat oratio, pari desperatione languentes, sub incerto ruentis sententiae fluctuare. Malos vero [Col. 0179B] quanto impudentius quidem, tanto animosius insistentes efferri, quos polliciti vel collati muneris confidentia suscitat et inducit. Quod non sine quodam indignationis motu mihi mente reformo; dum intemperantiae tuae recordor impensum, quod ad decorem Ecclesiae noscitur institutum. Pervulgatus est conciliorum honos, et dignitas abrogata, quibus te praesedisse constat, et nova gentibus Romano more decreta formasse. Super quo graviter indignatus, festive simul et honeste senex Venetensis illusit. Is cum ad quoddam concilium tuum inter coepiscopos vocatus adesset, pastoralem virgam rudem et incompositam praetulit, indumento veteri, quod multa jam scissura rupisset, amictus. Interrogatur [Col. 0179C] igitur cur in tam vili et irrisorio habitu processisset, libertate conscientiae munitus: «Tale inquit, concilium talis decet ornatus.»
Qualis ab initio pontificatus tui exstiteris, minus pleno, sed veraci sermone digestum est; nunc vero quid egeris dum adversus Ecclesiam procella tempestatis insurgeret, consequenter adnectendum est.
Cum sublatus e medio bonae memoriae papa Honorius, terrae corpus, coelo spiritum, sua singulis debita resignasset, eique successione dignum canonica subrogasset electio, Ecclesiam Dei Petrus ille Petri-Leonis invasit. Placet hoc loco mihi utriusque personae describere qualitatem, ut de duobus similem [Col. 0179D] similis elegisse proberis, et cupidum cupidus adorasse. Parcendum tamen est obscenitati verborum, dum Petri vita narratur, et rerum veritas sermonum pallianda decore, ut honos habitus honestati legentium videatur. Libet igitur praeterire antiquam nativitatis ejus originem, et ignobilem similem prosapiam, nec judaicum nomen arbitror opponendum, de quibus ipse non solum materiam carnis, sed etiam quasdam primitias ingeniti contraxit erroris. Ipse enim sufficiens est et copiosa materia, neque quidquam domui ejus ipso turpius vel esse vel fuisse conjecto. Cujus avus cum inaestimabilem pecuniam multiplici corrogasset usura, susceptam Circumcisionem baptismatis unda damnavit. Pudebat eum impotentiae suae potius quam erroris, ne genus ejus infidelitatis opprobrio confusum, [Col. 0180A] perpetua damnaret obscuritas. Susceptis itaque fidei sacramentis, ubi novus civis insitus est, factus dignitate Romanus. Cumque ipsi numerosam progeniem series successionis afferret, dum «genus et formam regina pecunia donat,» alternis matrimoniis omnes sibi nobiles civitatis ascivit, machinante jam humani generis hoste ut quasi quodam veteri fermento, tota Romanae sinceritatis conspersio corrumperetur. Ex hac itaque diversorum generum mistura, Girarde, Petrus iste tuus exortus est, qui et judaicam facie repraesentet imaginem, et perfidiam voto referat et affectu.
Porro ipsum a cunabilis, ab ipsius nutricis uberibus, apostolatui praesaga parentum destinavit ambitio; atque post prima litterarum rudimenta docendum [Col. 0180B] delegavit in Galliam, ut illius regni benevolentiam ipsi morum, linguaeque conformatio vindicaret. Totius igitur annis pueritiae suae, ut honestius inhonesta dicantur, ad omne se quod alteri collibuisset exposuit, metuque Romani nominis importunus exactor, alienis adolescere non refugit expensis. Et tamen haec aliquantulum modestius exacta sunt, dum ipsum disciplina scholaris inhibet, et quotidianae praepedit instantia lectionis, et quaedam crimina naturalis impotentia removet ab aetate. At vero postquam adolescentia et peccandi facultatem, et licentiam fecit liberius evagandi, si qua superbia, si qua petulantia est, tum vere ipse superbus et petulans omni intemperantiae sese satis [Col. 0180C] impudenter addixit. Profecto cum in his operibus nec Deum dignatur revereri, nec hominem, tantam sibi suscitavit infamiam, ut ejus ortu, ambitione, vitaque praecognitis, ipsum esse Antichristum universitas gentium passim crederet, et publice testaretur. Augebat fidem, quod ex Judaeis ortus; quod totius mundi dominium Romanae sedis auspicabatur obtentu; quod vitiis deditus, infamiam nulla virtute redimeret, et quod infinitam patris et avi pecuniam deinceps possessurus esset. Ipse autem adeo hujus nominis gloriabatur opprobrio, ut etiam ruina orbis non erubesceret appellari. Testis est Vizeliacensis Ecclesia, apud quam dum veteres ad innovandum ipso audiente diruerent officinas, ad contemplandas parietum ruinas sese doci propensius exigebat. Percunctatusque [Col. 0180D] cur id videre tam sedulus exoraret; quoniam magnarum me, inquit, rerum ruina delectat, eo quod orbis ruina futurus esse praedicar. Post haec habitum quoque monachatus excepit, ut vitia mentis ovino velaret amictu, opprobria vitae praeteritae Cluniacense nomen obnuberet, et virtutis existimationem bonorum societas quaesita referret. In quo etiam ad haec quae in futuro sibi mens praesaga spondebat, Cluniacensis Ecclesiae venabatur auxilium, eo quod inter Ecclesias Gallicanas nulla sit nomine religionis illustrior, nulla consilii discretione prudentior, nulla promptior ad obsequia charitatis, nullius in gerendis rebus auxilium vel promptius, vel efficacius esse potest. Reversus denique Romam, illi venerabilium seniorum sacrosancto conventui, annitente patre fratribusque, [Col. 0181A] conjunctus est; et cardinalis factus, honoratus nomine, tituloque ditatus est. Nullus quippe fortassis ad aures summi pontificis infamiae Petri fumus ascenderat, eoque tanti viri sublimitatem singuli reverentes, sanctis auribus perturbare turpia reformidavit. Sub hac igitur ignorantia, dum in ipso monachalis habitus, dum sacerdotii sacramentum, dum parentum vis attenditur, exceptus est sub Patrum silentio, non assensu; quibusdam patriae potestatis timore vel amore silentibus; quibusdam vero sperantibus meliora de reliquo. Quoniam habita inter bonos conversatio quosdam quidem corrigit et emendat, alii poenam ex trangressione timentes, necessitatis abstinentiam convertunt in sincerum voluntatis affectum.
[Col. 0181B] Deinde ad diversas partes functus legationis officio, cupiditati suae potius quam justitiae satisfacere studuit, adeo ut illi ea tantum bonos exitus habuisse negotia viderentur, quae merces adjecta, et marsupii plenitudo subsecuta probaret. Ubi ergo nullis intervenientibus causis, nulla rapinae praestabatur occasio, tunc exactio blanditiis, vel comminatione plena non deerat. Bina singulis diebus sumptu plurimo convivia parabantur, tantusque ciborum luxus et superfluitas erat, ut ad exquisitas ferculorum varietates, sollicitari plerumque figulos oporteret, et ignotae compositionis nova vasa formare. Docebatur etenim figulus amphoras figmento plasmare mirabili, quibus ad similitudinem solii per transversum medium discrimen inesset, statusque [Col. 0181C] superior repositis escis, fumum per modici oris respiraret angustias, inferior vero pars cancellatis arcubus undique perforata prunas clauderet; quibus thuris copiam tandiu sollicitus minister infunderet, donec coctis cibis odorem ipsum transferret cocus artifex in saporem. Quae profecto gulositas naturam prorsus humanitatis excessit. Humanorum quippe sensuum perceptiones naturalis ratio certa lege discrevit, singulis singulas rerum qualitates assignans; nihilque confuse alicui commune cum alio dereliquit Hic vero dum thuris odor transfertur in epulas, quod odoratus est, gustui vindicatur, fitque in rerum qualitatibus ignota confusio, et in sensuum perceptionibus communicatio non naturae. [Col. 0181D] Quod divino etiam non potuit carere contemptu, dum in hoc ardenti gulae peregrinus sapor exquiritur, quod sacris adoletur altaribus, quod ad signum Deitatis in Christo praesaga trium Magorum devotio praesentavit; quod solum utrius legis tempore de terrenis rebus gratum Deo esse et fuisse creditur holocaustum. Taceo quod haec effusio non apud divites tantum, sed apud inopes fiebat Ecclesias, quibus postea id fuere multis jejuniis et algoribus oporteret. Cumque pauperes episcopos, vel abbates profusioribus quam domi didicerat, vexasset expensis, in ipsa ecclesiarum ornamenta satis impudenti sacrilegio grassabatur, ut plane sponsam Domini spoliare, suisque privare monilibus ausu temerario videretur.
[Col. 0182A] Profusa vero convivia tanta libidinum spurcitia sequebatur, ut ab ipso passim quidquid occurreret, adiretur. Sororem Tropeam (sed nec dici fas est!) bestiali polluisse narratur incestu; et ex ea abominabili prodigio eosdem sustulisse filios, quos nepotes, nepotum pater, filiorum factus avunculus, sic naturae jura confudit, ut eosdem sibi invicem fratres faceret et cognatos; jam nec Judaeus quidem, sed Judaeo etiam deterior. Nulla sexuum, nulla loci vel temporis, nulla professionum. Sed haec silere decentius, ne si haec ipsum indifferenter excepisse protulero, honestius potuisset silentio praeteriri. Sic actum domi, nec ab eisdem legationum tempore temperatum. Ut enim turpiora praeteream, circumducebatur puella, cui in fraudem videntium adolescentis [Col. 0182B] speciem vestis et tonsura conferret, quae singulos aestus toleraret, singulos solaretur affectus. Eo gratior, et quasi quodam novitatis affectata miraculo, quod dum virum facie, reliquis mulierem partibus exhibet, uterque sexus ipsi in eodem corpore videbatur exponi. Testis est Montispesulani populus, et circumjecta provincia se vidisse. At ne satietatem praestaret identitas, quaerebantur et aliae, quarum ipse nocturnis fungeretur amplexibus, quibus ipse se papam futurum in ipsa turpi commistione jactaret. Multae in Galliis sunt et Aquitania civitates, quae id apud se dictum certa fide testantur. Gratulare, inquit, in tanti te viri devenisse complexus, quem papam futurum totus orbis exspectat. Nunquid apostolatus gradum, Petre, tibi talis [Col. 0182C] conversatio promittebat? Nunquid dispensatores domus suae Christus Ecclesiae sponsus et defensor hoc verbo docuit, vel monstravit exemplo? Estote, inquit, sancti, quoniam ego sanctus sum (Gal. IV) . Qui igitur successurus est Christo, oportet eum sicut ille ambulavit, et ipsum ambulare. Si quis autem post ipsum iturus est, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur ipsum (Matth. XVI) . Crucem vero non tollit, nisi qui castigans corpus suum, et in servitutem redigens (I Cor. IX) , in comessationibus et ebrietatibus, in cubilibus et impudicitiis (Rom. XIII) , legem Dei, nequaquam dissolutus, excedit. Ipsum non sequitur, nisi qui divinis intentus operibus ascensiones in corde suo disponit, [Col. 0182D] donec de virtute in virtutem videatur Deus. Tu vero, Petre, cum de vitiis casu continuo devolvaris in vitia, et signatum super te lumen divini vultus obtenebres, deformata jam divinitatis imagine, et ipsius similitudine flagitiis offuscata, qua temeritate Christi successor esse praesumis, cujus prius similitudinem non assumis? nulla enim conventio Christi ad Belial, nulla lucis ad tenebras communicatio.
Hic est ille, Girarde, hic est ille tuus papa, quem recipis, quem universitati fidelium solum decens caput assignas, qui sponsus Ecclesiae, qui Christi vicarius, qui Petri successor, vitae forma fidelibus, gregem verbo praedicationis instruat, et istius scilicet [Col. 0183A] operationis exemplo. At vero quis sit iste quem reprobas, consequenter attende. Si genus ejus recensita nativitate disquiritur, fidelis natus ex fidelibus advertetur. Si parentum in ipsius educatione vel doctrina consilium, ut habitaret in domo Domini omnibus diebus vitae suae, et videret voluptatem Domini. Si personae qualitas: ut prius habitudo corporea describatur, vir staturae mediocris, quem nec abjectum brevitas, nec immanem reddat immensae quantitatis excessus. Apparet in oculis ejus et vultu robusta simplicitas, et quae castitatem animi probet verecundia faciei. Quae profecto facies tanta dignitate resplendet, ut et ipsi quamdam reverentiam ingerat intuenti. Ei quoque hanc inter caetera munificentiae suae dona specialem gratiam [Col. 0183B] vis divina largita est, ut omnes se videntes mansueta sibi benignitate conciliet, et dilectionem solo nanciscatur aspectu. Ipsius etenim oculis divinum quiddam superna bonitas inspiravit, quod plenum gratiae, quod reverentia dignum, quod honori congruum generaliter arbitretur. Vox blanda; sed non in nimiam tamen resoluta mollitiem, ut et suavitati favor, et magnitudini non desit auctoritas. Continua vultus alacritas, risus in sermonis excursu saepissimus, tanta tamen habitus honestate, ut verborum vultusque possit augere, non minuere dignitatem. Quod quidem eo magis allicit intuentes, quoniam id in ipso quoddam illius aeternae jucunditatis videtur initium, cujus eum in ipso corpore quasdam existimo [Col. 0183C] primitias accepisse.
At si vitae consideretur integritas, et a primis annis sub examen omnia redigantur, nihil deformatum crimine, nihil infamia condemnatum. In eo enim nil illiberale pueritia, nil adolescentia fluxum, nil juventus infame, nil virilis aetas edidit indecorum. Inconcussa fides operationi bonae fundamenta praestruxit. Consilio providus, benignus alloquio, facundia celebris, quam nec verborum fastus elatam, nec multitudo faciat effluentem. Tantumque apud omnes bonae existimationis servabatur et gratiae, ut quod alias perrarum est, esset ei ante electionis ejus tempora nullus hostis. Cibi, potusque tanta sobrietas, ut illis non fastidium, sed abstinentiae modus terminator assistat. Vestitus autem apostolatus [Col. 0183D] tempori sane conveniens; quem nec professio clericalis excluderet, cardinalatus dignitas non horreret. Quibus enim inpraesentiarum vestibus induatur, jam non ex ipsius pendet arbitrio, sed Sanctorum Patrum antiqua constitutione decretum est. Praedicta vero cardinalatus dignitas, ab ipso non impetrata quidem, sed ob vitae mundioris et scientiae plenioris meritum, ultro data. Cujus muneris sic gessit officia, ut suis ipsum laudibus ampliaret. Fiebat bonos titulis suis possessoris illustrior, nec tantum propria, quantum adminstrationis suae gloria praefulgebat. Adeoque caeteros egregiae praerogativa bonitatis excesserat, ut nec restare locus invidiae videretur, eoque plane quisque suos ad aequalitatem ipsius aspirare non posse conatus [Col. 0184A] adverteret: neque quidquam cujuslibet laudibus ipsius praelatio derogaret.
Postremo si non ille humani generis perfidus adversator in Petro Leonis Ecclesiae Dei praestruxisset insidias, nulla jam post papam Honorium de successione quaestio superesset, cum vir unicus unicae dignitati divina jam videretur providentia praeformatus. Ipsum enim hoc divinitatis consilio talem constat esse plasmatum, ut dum adversus Ecclesiam vis hujus persecutionis insurgeret, esset qui se tempestati sui securus opponeret, et inter fluctus periclitanti naviculae subveniret. Cumque ipsum ad hoc onus omnium pene conscientia destinaret, ipse sibi jam adeptae dignitatis locum nequaquam videbatur explere. De se enim citra suam credere facultatem [Col. 0184B] judicium sapientis est. Quod ipse de se satis evidenter edocuit, dum ipsum eligentium corona clauderet, et ad apostolatus fastigia vocaretur; instabant precibus, et reclamantem lacrymis obsecrantes, injecto pluviali renitentem manibus etiam comprimebant. Cumque ipse injectam sibi vestem secundo (ut aiunt) totis viribus obsistendo rupisset; illique nihilominus instandum crederent, si quid sanctis electionibus creditur, timuerunt, ne inter manus eorum tanta reluctatione et compressione fatigatus obiret, et suffocatam singultibus animam protinus exspiraret. Manibus igitur, donec modicum respiraret, inhibitis, dum tertium ex longinquo pluviale requiritur, inter rorantes adhuc lacrymas, et erumpentes usquequaque singultus, sic affatur astantes: Expediret instans [Col. 0184C] negotium exclusa animorum affectione tractari, ne charitatem zelus alteruter impediret, et generale commodum odio familiari, vel gratia in oppositum verteretur. Saepius enim praeoccupatas mentes fallit affectio, ut et dignos odia reprobent, et indigni suggerente gratia praeferantur. Quam quidem gratiam in hoc vires sibi video vindicasse praecipuas, ubi sola obtinere debuerat expensa pari lance ratio meritorum. Nam ubi me pari voto contenditis tantae praeficere dignitati, profecto non obtinet examinatio meritorum, palamque praevalet indulgentior gratia, quae me vobis nunc et hactenus in imperfectis operibus acceptabilem praestat. Per quam etiam olim huic sancto me voluistis inesse consortio, quem dejectum [Col. 0184D] inferius longe morum qualitas amovisset. Quem tamen locum etsi vir nullius virtutis tenuisque scientiae impleret, vestra infirmitatem meam sapientia supportabat, quos ejusdem sollicitudinis idem Dominus in eadem paritate fecit esse ministros. Verum, oportet nunc ex meritis, non ex gratia judicare, nec gratiosum tantum, sed et dignum constituere sacerdotem. Hic enim nullum capietur ex paritate solatium, ubi consortem muneris praerogativa singularis excludit. Excludatur ergo benevolentia, et persona comparetur officio ad quod vocatur; vita probabilem, scientia praeditum, celebratum fama tantus honor exposcit; ut ipsi divinum favorem probabilis vita conciliet, gerendorum facultatem scientia conferat, et nominis celebritate clara comparetur auctoritas. [Col. 0185A] Quales ex hoc ipso numero promptum est inveniri. Quis ego sum, sub cujus arbitrio rerum summa versetur? Quis, inquam, ego sum, quem papam Roma salutet; qui non inter primos duntaxat, sed etiam primorum primus assigner? Indignum qui praeficit, afficit injuria dignitatem.
Talia dicentem, et adhuc dicturum plurima si liceret, hoc sermone coetus assistentium desperatus excepit. Excusationum dispendia periculum imminens, et articulus necessitatis excludit. Stat enim in insidiis leo paratus ad praedam, occasionem, sicut et ipse nosti, praestolatus a puero, cujus si non praeveniatur assultus, si non impetus obtundatur; nulla jam libertatis spes, nulla prorsus honestatis disciplina relinquitur; antiqua Ecclesiae Romanae dignitas [Col. 0185B] occidit, ipsius gloria commutatur opprobrio, et formidata extremis hominum potestas vertitur in contemptum. Si enim est ille, sicut equidem est, vita contemptibilis, et pollutus infamia, restat ut contemptum potestas ipsa contrahat ex persona. Quis enim bonus subesse non recuset infami? Quis ad honestatem coarctari inhonestioris arbitrio non refutet? Si autem honor iste rite deferendus est digniori, profecto apud omnes infinitorum criminum Petri praelatio nos condemnat. Arguemur nimirum de nobis turpiora confessi, quam de ipso fama vulgaverit, si nobis ipse quasi dignior antefertur. Aestimabitur etiam non displicere nobis, quod nec in altero nos damnamus, sed et sustinentes, crimen consensus [Col. 0185C] incurrere, et rei veritate, et existimatione publica convincemur. Fuit, fuit hactenus haec Romana Ecclesia caput orbis, penes quam constantissima fides, suprema potestas, honestas incomparabilis, inconcussa severitas, gerendorum summa discretio, et nota toti mundo pietas viguisset; fuit, inquam, fuit haec olim terror improbis, bonis in tranquillitate praesidium, in necessitate refugium singulare; a cujus integritate minores Ecclesiae vires sumerent, et velut ab illaeso capite membra saucia suae sortirentur initia sanitatis. Nunc autem instat et a fide discessio, et antiquae desolatio potestatis, et omnium bonorum; ejus casus manifestus apparet, dum homo peccati, perditionis filius revelatur, ut adversetur, et extollat se supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, [Col. 0185D] ut in templo Dei sedeat ostendens se quasi ipse sit Deus (II Thess. II) . Apostolo itaque manifeste dicente cognoscimus, quoniam vel ipse Antichristus est, vel in ipso nobis antichristi tempora praeparantur, cujus idem praeambulus et minister emergit. Ecce enim jam jam intrusionis suae comparat adjutores, et conspirata in Ecclesia Dei factio convocatur, quam illi genus, potentia, largitio, promissiones, et scelerata dudum conjuratio foederavit. Destitutas pastore lupus oves aggreditur, et vacuam sedem primus properat usurpare, quod subrogato pastore praesumere forsitan non auderet. Non enim nisi cum abest Moyses, vitulus conflatur a populo. Ad quod tamen si ipsum postea temeritas ambitiosa compelleret, saltem quem sequeretur fidelis [Col. 0186A] populus inveniret. Super quo supremum sibi in te constituit Ecclesia sancta consilium; ut tua regatur providentia, tuo adnitente studio liberetur. Aluit haec te, et cum in aliquo tui non egeret, excepit, ut in summa tranquillitate suis educaret uberibus, et proprio foveret amplexu. Nunc mutuum postulat, et suorum repetit praemia meritorum, ut scilicet in necessitate subvenias, et oppressae praestare subsidia non recuses. Nunquid matrem clamantem non audies? Nunquid non solaberis desolatam? Nunquid non exaudies exorantem? Nunquid postulatam manum labenti coram te non porrigens sustinebis?
At vero praetendis ex indignitate tua subterfugii causam, quasi nos prudentiam tuam, et singularium, [Col. 0186B] partium vitae tuae merita nesciremus. Profecto si te dignum crederes, hac ipsa aestimatione videreris indignus. Dicis quoque nullum sperari hic ex paritate solatium, quasi ab inferioribus consilia, et obsequentibus auxilia nequeant exhiberi. Nunquid illud praecipue nobis onus incumbit, cum velut in humano corpore, is qui praesidet capitis formam, membrorum reliqui similitudinem gerant, ut qui praeest nutum adhibeat, difficultates expediat obsequentium labor? Revereris etiam pudore laudabili subire tantae fastigia dignitatis, in quam suprema regni et sacerdotii praerogativa mirabili foedere copulata conveniunt. At nos, non ad honorem te, sed ad periculum potius invitamus. Nec enim sumus ignari, quid adversum [Col. 0186C] nos ille adversarius machinetur. Jam stringit gladios, jam sagittas acuit; nec viam sibi ad apostolatum patere, nisi nostri sanguinis effusione confidit. Quantumcunque tamen discrimen nobis mortis immineat, maluimus sanguinis nostri mercedem de manu divina requirere, quam de manu nostra sanguis Ecclesiae requiratur; quamvis te mortis socium quaerimus, imo volumus etiam praecursorem. Exponatur jugulus tuus sicut noster ad victimam, neque enim fas est, ei qui dedit negare spiritum, cum reposcit. Si quid igitur te matris desolatae calamitas, si quid inundans assistentium fletus; si quis ullus honestatis amor, si quid virtus obedientiae movet, acquiesce. Si acquiescis, exhibemus obsequia; si recusas, exigimus de inobedientia poenam. Eadem [Col. 0186D] enim quae Papae superstitis est, ipso decedente penes nos praecipiendi et ulciscendi quoque consistit auctoritas, donec alius inducatur.
His dictis, parabant excommunicationis promulgare sententiam, allatum interim ex longinquo pluviale prae manibus offerentes. Quid faceret? tentaret ex fuga subsidium? At illud continua seniorum corona claudebat. Postularet inducias? sed quominus impetrarentur, dilationem rei instantia Petri machinamenta negabant. Negaret semper? At illi gladio spiritus imminebant, anathematis poenam protinus intentantes. Dum ergo sibi videtur inter geminae mortis conclusus angustias, alterique eorum lege necessitatis obnoxius, discrimen periculi corporalis excepit; quia dum respuit anathematis experiri sententiam, [Col. 0187A] insidiis, imo potentiae sese Petri-Leonis objecit. In eo autem quo ordine sequenti die Petri processisset intrusio, non diutius immorabor, quam ut dixerim virum turpem, foedatum infamia, publica existimatione damnatum: posterius a . . . . . . et parentibus esse promotum. Ad te potissimum, Girarde, revertar, ut quid egeris orta tempestate cognoscas, et aures tuae eorum quae male gessisti contundantur auditu.
Nuntiato in Galliis schismate, dum pro partibus vario favore multi multa loquuntur, fidelisque populus ancipiti raptatur errore, primus regum Catholicus princeps rex Francorum Ludovicus occurrit. Is vocatis episcopis, et omnibus qui probatae religionis [Col. 0187B] in Galliis habebantur, convocato etiam clero regnique majoribus, concilium statuit generale. Cumque se Petro-Leonis ob sua et patris obsequia fateretur obnoxium, nihil tamen super hoc celsitudini regiae voluit arrogare. Episcopis et patribus qui ex monastica religione convenerant, omni tradita potestate, ut eis, et in eos omnis diffinitio conferretur; eo quod penes sanctos episcopos Ecclesiae dispensatio tota consistit: et abbates, quos divinitatis contemplatio recreat, divina latere consilia non creditur. Cui concilio quoniam interesse, Girarde, non poteras, cum litteris tuae deformitatis imagine consignatis nuntium destinasti. Utramque te novisse personam, et electionis ordinem plenius [Col. 0187C] exquisisse, procul dubio cum Innocentio papa stare justitiam, eo quod plane vir esset honestatis egregiae; e ipsius electio prima tempore, et a praecipuis Romanae Ecclesiae fuerat celebrata personis. Porro Petrum per opulentam manum Cathedram posterius usurpasse, virum adeo vita reprobatum et nomine, ut si ipsum etiam quaelibet electionis forma defenderet, promoveri tamen vitae qualitas, et infamia minime sustineret. Id tibi, et tuae legationi subjectis ratum fore; idque cum Lugdunensem, tum Viennensem Ecclesiam, tum totam fere Italiam ab ipsis urbis moenibus excepisse. Aderant autem ibidem venerabiles quae Romae fuerant sub eadem tempestate personae, quae rerum seriem plane cognoverant, praesertim quae oculata fide singula percepissent. [Col. 0187D] Habebantur quoque super hoc ipso et aliarum quae non aderant ultro delegata testimonia: simul et persuasiones personarum, quas spiritum Dei habere certa fides esset, cum tot hominum sensus in eamdem forte confluerent voluntatem. Sicut enim una bonorum fides est, sic et spiritus unus: malorum vero spiritus multiplex, et voluntas ambigua.
Tandem ergo favore divinitatis multis lacrymis implorato, dum utriusque personae merita et prosequentia partes studia conferuntur, inventus est Petrus indignior adeo, ut ex ipsius comparatione alteri personae irrogari gravis injuria videretur. Studia vero partium tanta dividebat imparitas, ut Petro nondum extra urbis moenia quisquam favor, alterum infra urbem quidem pars potior elegisset [Col. 0188A] et extra urbem usque ad fines terrae tota jam fere Patrem confiteretur Ecclesia. Sumpta igitur ex Magni Leonis papae decreto sententia, ubi se partium vota diviserant, visus est illis jure canonico praeferendus is, qui majoribus studiis juvabatur et meritis. Qua nimirum ratione cum in papam Innocentium inspirante Domino convenissent, ipsi statim de obedientia tua, et debita subjectione scripsisti: postulasti tamen ipsius honorari rescripto, et munus legationis habitae confirmari. Visum est Simoniacum, favorem tuum redimere legationis officio: et cum ipse partes illas visitare sub eodem tempore decrevisset, nullus locus poterat sub ipsius praesentia restare legato. Neque enim legatus praesentis personae, sed absentis explet obsequium. [Col. 0188B] Jamque tantus ad Romanas aures malae administrationis tuae clamor ascenderat, ut esset de eo quod olim impetraveras poenitentia major, quam ut modo restituereris affectus. Tulisti repulsam graviter, et mutilata potentiae tuae cornua doluisti. Atque inferioribus antea modo factus inferior, et velut in senectute reputatus inutilis, consueti beneficii finem, rapinae ratus injuriam, temerariae succensus es ultionis affectu. Quoniam dum repulsa ministrat iracundiae causas: et innata dedignationem parit elatio; addidit ambitio coecitatem, quae quidem res cum otia nesciant, et a suis effectibus vacare non possint, contemptum jam susceptae partis dedignatio fecit, indiscretionem coecitas operata [Col. 0188C] est, temerarios ausus iracundia praeformavit. Spreto igitur eo quod recte susceperas, et indiscrete conversus ad aliud, temerarie prioribus contraria concepisti; factumque est quod in rebus saepe contingit humanis, ut circa rem propensius affectatam, spem praecipitem desideria concepta firmarent. Misisti legatum Romam, qui eidem quem jam devoveras Petro favorem tuum venalem, pro munere legationis offerret, et similem sibi ministrum domino foederaret. Expletum est sine difficultate commercium; et dum te coecitas indiscreta conducit, ministrum te schismatis addixisti, ut inutili privilegio donareris. Formata est tibi, sed inanis nova legatio, et quidquid ab Alpibus usque ad fines Occidentis interjacet, tuae ditioni sed inefficaci [Col. 0188D] donatione subjectum est. Et ne excedenti ambitioni tuae fortassis angustior praedictorum finium praescriptio videretur, adjectum est, ut ubicunque calcaret pes tuus, ibi esset legatio tua. Invenisti, Girarde, hominem de alieno munificum, sed si rei fructum diligenter attendas, dum tibi rescribuntur maxima, minima recepisti. Nihil enim tibi Petrus impendit, nisi quod nec ab ipso, nec ipsius potest nomine possideri. Implevit tamen aures tuas spatiositas circumscripta terrarum, et cupiditatem tuam rei qualitas aestimata solo statim gaudio satiavit. Sed ambitionem tuam dignissimus excepit eventus, dum munus inutile prima statim rerum experientia deprehendisti. Emissis igitur ex omni parte cursoribus, coepisti principes sollicitare finitimos, [Col. 0189A] eos scilicet qui rei nondum cognita veritate, neutrius adhuc partis nomine nitebantur.
De circumveniendo autem rege Anglorum Henrico praecipue laborabas; et quia cauteriatam conscientiam habens, principi catholico et sapienti de suscipiendo Petro-Leonis manifeste suggerere non audebas, ut neutrum susciperet mirabili solertia suggerebas, ita tamen ut in Petrum tua aliquanto proclivior oratio videretur. Rem stare sub dubio, multos utriusque partis esse fautores, festinasse quosdam qui jam multa poenitentia ducerentur: Petri-Leonis in civitate inexpugnabilem esse potentiam, praesertim qui munitionibus maximis, qui pecunia plurima, qui denique parentum multitudine [Col. 0189B] maxima fulciretur. Asseverare multos ipsum non justitia, sed potius invidia reprobatum, eo quod perspicax ejus ingenium, et amplitudinem animi, et irrefragabilem potentiam reliqui vererentur: neminem tamen esse, qui posset eum urbis privare dominio, penes quam caput Ecclesiae semper fuisse, sed et denique reversurum fore nullus ambigeret. Ipsum, et eos qui cum ipso erant, sufficientes ex proprio, et omnes ad apostolatum pertinentes civiles redditus obtinere: non oportere ipsum ad alienas inspicere facultates, nec ad invertendum quidlibet rei familiaris inopia compellendum. Si susciperet alterum, onerosum sibi, et suo regno fore, et quod regi est etiam damno deterius, dedecus adfuturum, si pars altera praevaleret. Nihil esse importabilius [Col. 0189C] indigente Romano, sub cujus sis arbitrio constitutus. Dissimularet igitur, et rerum exitus potius exspectaret, quam sera praecipitem sententiam poenitentia subsequatur. Utilius enim esse sine dispendio declinare pericula, quam cum gravi dispendio ipsis ultro periculis obviare.
Agnovit rex sapiens latentem in sermone serpentis astutiam, et venenum sub melle reconditum, quia scilicet ista non bona fide consulentis animo mandaveras, sed fallentis, ut domino papa prius qualibet arte fraudulenter excluso, ad loquendum pro Petro tibi commodior aditus appareret. Facilius enim ad favendum parti nostrae vacuos vindicamus affectus, quam favore jam partis alterius [Col. 0189D] occupatos. Ille vero non dissimulandum, sed laborantis Ecclesiae necessitatibus adjutor ultroneus credidit occurrendum, ne persuasione tua probaretur acephalus; et ab uberibus matris suae fieret alienus. Rex maximus, cujus ad justitiam omnes fere principes invitantur exemplo, cujus in pauperes munificentiam, liberalitatem in omnes, cuncti reges mirari possunt potius, quam velint aut valeant imitari. Cujus sapientiam regnum ipsius et ducatus etsi late spatiosa non continent, sed ad circumjectas refunditur undique potestates.
Cum autem, Girarde, regibus Hispanorum, Britannorumque principibus eadem suggerendo mandasses, et speratos fructus concinnata tibi mendacia non referrent, coepisti dementiore vesania infra [Col. 0190A] domesticos parietes debacchari. Pictaviensem comitem nactus erroris socium, et schismatis adjutorem; quem etiam Pictaviensis episcopi catholici senis negata depositio, et contra sacratissimos canones non exaudita petitio, indignatum pariter a catholica repulit unitate.
Haec sunt, Girarde, quae pro Ecclesia et adversus Ecclesiam sub initio tempestatis egisti, quae licet rudi forsitan et inculto sermone narraverim, solam saltem sequi potui veritatem. Nihil enim scripsi, quod non vel ipse cognoverim, vel auctore probabili non haberem, vel quod saltem fama publica non affirmet, ut proinde non minus aliis probabile videatur, cum ipsi tot testimonia suffragentur ad fidem. Jam vero si recte propositae partitionis [Col. 0190B] membra recolligo, sola mihi propositi mei superest pars extrema, in qua quibus Ecclesiam Dei molestiis vexare quidem et persequi non desistis, ex parte dicendum est. Si quis enim vellet cuncta narrare, nec ad dicendum lingua sufficeret, nec calamus ad scribendum.
Suscepta igitur Petri-Leonis epistola, coepisti per fines Aquitaniae discurrendo pristinae praedicationi tuae praedicare contraria, Petrum scilicet Leonis Anacleti nomine, sed verius Antichristi, papam esse; cujus quidem apostolatum sedes principalis exciperet, et totius civitatis obedientia confirmaret. Alterum civitate pulsum cum paucis fautoribus sine certa sede vagantem avertentem populos, et [Col. 0190C] ab Ecclesia separantem; quem nec Cathedra Lateranensis agnosceret; nec ei obsequium Romana civitas exhiberet. Quem papam credere similis amentia videbatur, ut si quis carentem regno regem dicere, destitutum principatu principem appellare voluerit. Quasi modo, Girarde, justitiae loca praejudicent, et jus dignitatis perimat illius civitatis egressus, et velut solius populi Romani favor omnibus fere populis debeat anteferri. Nunquid enim ipse Laterani residens, in illa beati Joannis ecclesia principali Christianissimum principem Lotharium consecravit in regem? Nunquid ipsum et imperii nomine, et imperiali diademate renitentem solemnitate debita decoravit? Nunquid ipsum pars [Col. 0190D] magna nobilium, et totius populi conscientia comitatur? Nunquid eidem urbis habitatio, et ingressus pro arbitrio patens est et egressus? Quibus profecto si careret omnino, nullo tamen eorum posset justitiae derogari. Sed dum te latens odium stimulat ad vindictam, linguam mendacio non negabas, ut verba veneno mendacii toxicata, infidelitatis vulnere simplicium pectora sauciarent. Circa quod dum unicum tibi propositum, unicus urgendi labor, unica laboris perseverantia constat, torrentes impetus tuos praevertit modicum vis divina; primumque de inefficacia speratae potestatis argumentum accessit, in ligationem versa legatio. Captus es, et mensibus aliquot reclusus in carcere donec quos gratia praedestinaverat, plena veritatis [Col. 0191A] agnitio confirmasset, et qui prius de rescripta tibi legatione speraverant, de ligatione postea desperarent. Reserato autem carcere processisti quasi pardus e cavea, cujus rabie carcere diutius et catenis inhibita, si forte liber evaserit, insurgit audacior, nec eum ulla potest sanguinis effusio satiare. Aestimabas adhuc auctoritate tua totum posse praeverti, quod Ecclesia sancta dictaverat, et penes te rerum pondera et momenta constare. In quo nescio tuamne magis caecitatem vel arrogantiam mirer. Quia quae arrogantia major, quam hominem pene solum adversus illud insurgere, quod divina providentia confirmavit, quod omnis religio confirmavit, quod omnium regnorum favor confirmavit, quod et ipse quantum sua interest, confirmavit? [Col. 0191B] Quae major caecitas, quam ubi nullum Dei praecedit, exile hominis succedit auxilium, contra universitatem sperare victoriam? Non potes negare, quin falsi crimen et inconstantiae simul incurreris, levissime transfuga, modo harum, modo illarum partium malefidus assertor, cujus in singulis operibus duplices vias, duplex signat intuitus, et affectus mentis ancipites, ambiguus manifestat aspectus. Sicut enim corporales oculos tuos innaturalis quaedam distorsit enormitas, ut ad idem contuendum mirabili nequeant discordia convenire, sic et mentis oculi dissident, ratio scilicet et affectus.
Pictaviensis ac Lemovicensis Ecclesiae, comitis [Col. 0191C] viribus abutendo, catholicos ejecisti pontifices, alios extraordinarie superponens; quorum alterum minus vita probabilem et nullarum hominem litterarum, et in vulgari etiam sermone fere prorsus elinguem, Romana Ecclesia ab ejusdem Pictaviensis Ecclesiae regimine reprobatum, olim canonica decisione removerat. Ille tamen nunc auctoritate sua jura patris superstitis usurpare non renuit, quamvis ipsi obligatus filius obedientiae vinculo teneretur, et licet sese totum manibus ejus, fide etiam corporaliter praestita dedicasset. Alter vero nec saeculari praeditus, nec scientia litterarum, famosus apud omnes adulter, singulis fere noctibus a daemonio rapitur, primumque de strato provolutus in terram, horrendum clamans per totam diem, [Col. 0191D] domum dormiens etiam dicitur evagari: neve sit circa eorum qualitatem diutius immorandum, primis ordinibus, nedum sacerdotio, nedum etiam episcopali officio convineuntur indigni. Sed neque tu, nisi tibi consimiles, poteras aestimare condignos, nec dissimilia tibi capitique tuo Petro membra formare. Semper enim proprium quaelibet opera confitentur artificem, et in eis voluntatis eorum vel scientiae velut imago quaedam reperitur expressa. Quid autem celeberrima monasteria sanctis abbatibus expulsis desolata commemorem; et subrogatos ad ejusdem sollicitudinis onera pretio vel gratia juniores? Quibus administrantibus tanto jam coepere monasteria laborare defectu, ut in iis quae singulari nuper religione pollebant, nulla jam fere virtutis [Col. 0192A] aut regulae vestigia restent. Illis enim quorum eatenus ardentes monasticus ordo frenabat affectus, traditae dispensationis occasio licentiam comparat effluendi. Nihilque ad periculum religionis efficacius est, quam irreligiosum sustinere pastorem.
Hic autem te, Girarde, convenio, et veteri de apostolatu paulisper seposita quaestione, quasi tibi Petri munere jus legationis accedere potuisset: in his operibus ordinem requiro canonicum. Spoliatos rebus, sedibus suis violenter expulsos, inconventos, incommonitos, absentes quoque, nullo tecum episcopo residente, damnasti. Sed ut haec etiam ponamus ordine processisse canonico, in aliorum superpositionibus regularem disciplinam, formamque rationis exposco. In illorum enim qualibuscunque [Col. 0192B] promotionibus nec justitiam, nec umbram justitiae dignosceris attendisse.
Blanditur elatis auribus tuis fortasse tantae rememoratio potestatis, qui haec pro tua potuisti praevertere voluntate. In quo ne nimiam capias voluptatem, quantum tibi partique tuae profueris consequenter attende. Tertia pars Pictaviensis episcopatus quem posuisti non agnoscit episcopum, eique totus fere nobilium numerus respuit obedire, adeoque omni conscientia reprobatus abjicitur, ut et frater ejus naturalis excommunicatum ex hoc ipso judicet, nec ulla ei communione jungatur. Catholicus vero usque ad portas civitatis plena potestate dominatur episcopus, et eum majores personae pontificalis [Col. 0192C] Ecclesiae comitantur, ad formam beati Petri relictis omnibus exsulem prosecuti. Alii fornices civitatis inhabitant, qui super ollas carnium recumbentes, gentis et loci potius quam animae perditione terrentur. At Lemovicensis ab urbe sua stadio uno vix interjacente remotus, castrum Sancti Martialis pro foribus urbis inhabitat; unde is qui sedem sibi cathedrae pontificalis usurpat, singulis diebus audire possit campanas in sua excommunicatione sonantes. Te quoque pastorem suum Engolismensis patria minime profitetur ubique, sed et ibi multi catholicae partis nomine gloriantur.
Distuli circa extremitates orationis hujus de usurpatione Burdegalensis archiepiscopatus apponere, ut ex hoc illa effrenis ambitio tua irrefragabili [Col. 0192D] liqueat argumento. Engolismensi Ecclesiae copulatus spirituali connubio tenebaris, impudens tamen dominandi libido contemplatione praenominatae dignitatis incanduit; et dum descendentium jam rerum tuarum detrimenta non sustines, ad compensationem frustratae legationis in amplexum quasi ditioris adulterae prorupisti; filiae sponsus, incestu matrem nefario polluere non abhorres, et monstrum biceps, infaustum saeculo prodigium non renuis apparere. Non expetitio populi, non cleri praecessit electio; sed etiam nunc excommunicatum reputans universitas tibi, vel pars saltem maxima, refragatur, in partem catholicam multo desiderio suspirantes.
Age ergo, ut quasi ab initio summa omnium brevi complexione claudatur, quia ab eo quod exceperas recessisti, temeritatis vel inconstantiae te condemnat. Aut enim huic parti temerarius consensus adjunctus est, aut certe nimis inconstanter ademptus. Quod autem favorem tuum ab hac parte prima tulit negatio, nullum caecae ambitionis est firmius argumentum. At vero id ipsum palliari fortassis aliquo conquisitae falsitatis velamine potuisset, sed facta in alteram partem non nisi eadem legatione impetrata favoris translatio omnem tibi copiam defensionis ademit. Ad summam, jam te non illicite solum, sed et impudenter operari convincit, archiepiscopi [Col. 0193B] et episcopi in eamdem personam facta confusio.
His itaque de te toti mundo patentibus, qua saltem imagine justitiae tibi nomen usurpas, dum publice suadere putas, te, etsi non ex scientia, zelo tamen taliter operari? Nunquid haec opera, te non imprudenter ex simplicitate delinquere, sed impudenter ex arrogantia contemnere manifestant? Impius enim cum venerit in profundum, contemnit (Prov. XVIII) . Saltem deficientia naturae lege membra considera, quia tempus est finem dare nequitiae, et inutiles mundo reliquias exspectanti Deo gratum munus offerre. Declines ad infima vultus attolle, et enormes oculi tui ad partem dirigantur oppositam, ut videas quam bonum et jucundum est in [Col. 0193C] unum habitare. Sed quoniam nocturnus bubo, lucem diurnam non sustines intueri, caecus aures arrige, nisi et easdem insurdaverit obstinatio cordis. Audi ergo cum quibus habites, et quorum consortia respuas. Infidelis universitas illa quam sequeris, familia Petri-Leonis est, nondum fermento Judaicae corruptionis penitus expiata. Et Tyrannus ille, quem altrix tyrannorum Sicilia sustinet, Dionysii successor, aulae ipsius haeres, et ominis, emptus inani regis nomine; dux quidem antea, nunc vero nec dux ipse nec aliud, quia nomen alienum, quod contra justitiam Tyrannus usurpat, in ipso nullatenus obtinere certo jure firmatur; huic numero solus Pictaviensis comes adjicitur, voluptatum [Col. 0193D] vir, animalis homo, arcana spiritualium non attingens, ob repulsam petitionis illicitae mancipatus errori. Sub qua paucitate si quis sanctam dixerit Ecclesiam contineri, certe non derogata solum Christi videtur haereditas, sed penitus abrogata. Ubi ergo David sancte, ubi tua vetus illa promissio? Ubi Pauli? ubi sanctarum testimonia Scripturarum? Ille enim rex sanctus ex persona Patris ad Filium: Postula, inquit, a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) . Et alibi: Dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum [Col. 0194A] (Psal. LXXI) . Et Paulus: Deus, inquit, exaltavit eum, et dedit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur (Philip. II) . Dices fortassis, jam impleta quae dicunt, nec obstare haec quominus potestatis hujus immineat defectus. Sed regni ejus non erit finis: regit enim in virga ferrea. Partem vero nostram, si tamen haec tantilla cogat exceptio, ut nomine partis universitas fere tota vocetur, omnis Imperator, omnis rex, omnis princeps, omnis homo denique profitetur, quicunque Christiani nominis insignitur honore. Sed ego, si qua fides est, favorem principum populique, quos adhuc saecularis tenet affectio compeditos, in tam divino negotio negligenter attendo. Horum in hoc mihi consensus praecipuus est; [Col. 0194B] horum me movet, motum trahit, tractum tenet auctoritas, quibus datum est nosse mysterium regni Dei, quorum in coelis esse jam ex parte conversatio perhibetur (Philip. III) . Quales revera sunt qui Carthusiae perpetuas nives inhabitant, et qui a Cisterciensi, vel Cluniacensi monasterio profluentes lucis suae radios undique diffuderunt. Hi enim a manibus suis et animo, saniore consilio terrea removentes, aspera veste, cibo cum raro, tum arido, vigiliis, multisque laboribus corpus macerant, ad eam tantum retributionem totis animi viribus anhelantes, quam diligentibus se gratiam repromisit. Horum sancta conversatio, sermo sapiens, in divinis discretio perspicax, quam denique [Col. 0194C] nulla nubes terrenae densitatis offuscat. Patitur quidem eos Deus molestiis affici, ut tanquam aurum in fornace probentur, sed ultra eorum non excrescit tentatio facultatem. Licet igitur eos adhuc ex parte remoretur in terris, ut promissas augeant desideria protracta coronas, a divinis tamen consiliis non creduntur exclusi: Angeli enim eorum semper vident faciem Patris (Matth. XVIII) ; et eos familiari sancti Spiritus visitatione faciunt illustrari. Neque enim etiam in praesenti, sua deserit retributio sustinentes; juxta illud: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo consolationes tuae laetificaverunt animam meam (Psal. XCIII) . Vado enim, inquit, et venio ad vos, et gaudebit [Col. 0194D] cor vestrum (Joan. XVI) . Quid igitur? fraudabitur operis sui fructu pars electa quam dico, et promissionem suam divinitas immutabit? Absit? Juravit enim Dominus, et non poenitebit eum (Psal. CIX) . Horum ergo mentes promissus Spiritus sanctus inhabitat, quas congrua sibi templa paravit, et eas necessario plena cognitione veritatis illustrat. Quoniam si Spiritus Deus est; Deus autem veritas, profecto sub praesentia Spiritus non restat ignorantia veritatis. Quid plura? Jam ne sermo noster metas debitae brevitatis excedat, pauca de pluribus, minora de maximis dixisse sufficiat.
Carmina
Notitia historico-litteraria
Guillelmus, ex archidiacono (Hist. l. XXI, c. 1) Tyrius sive Tyrensis ab anno 1174 archiepiscopus (l. XX, c. 9) in Phoenicia, natione ut videtur Hierosolymitanus, sed in scholis transmarinis (l. XIX, c. 4) in Italia litteras egregie edoctus, de quo praeter editores atque prae caeteris Bongarsium, consulendus Aubertus Miraeus in Auctario pag. 61 seq. editionis a me curatae. Scripsit vir cordatus opus eximium Historiam verum in partibus transmarinis gestarum a tempore successorum Mahumethi et ab anno 1048, ac praecipue ab anno 1100 usque ad A. 1184, libris XXIII, sed quorum ultimum vix inchoatum reliquit. Laudatur ab Antonio Florentino, Jacobo de Vitriaco, Paulo Aemilio aliisque. Prodiit primum Basileae 1549, fol., apud Nicolaum Brillingerum et Joannem Oporinum, studio Philippi Poissenoti. Deinde ibid. 1564, fol., apud Henr. Petri, praefixa Guillelmi Vita, curante Henrico Pantaleone, et subjuncta Basilii Joannis Heroldi continuatione usque ad annum 1521, libris VI, qui viderant lucem separatim ibid. 1560, fol. Denique ex accurata recensione Jacobi Bongarsii, in Gestis Dei per Francos, Hanov. 1611, fol., pag. 625, sed omissa Heroldi continuatione. Idem Bongarsius aliquot hujus operis versiones Gallicas habere se testatus est ineditas, ab interpretibus illis etiam continuatas, et lucem vidit Gabrielis du Preau sive Prateoli interpretatio, la Franciade Orientale, Paris. 1573, fol., atque Italica, Josepho Horologgi interprete Guerra sacra, Venet. 1562, 4 o , et Thomasio Baglioni curante Venet. 1610, 4 o . In temporum notatione Eutychium ducem secutum, quandoque hallucinari notavit Pagius ad A. 1182, n. 11, qui etiam Hierosolymitanis equitibus parum aequum videri monet ad A. 1155, n. 9.
In praefatione ad Historiam Guillelmus testatur se praeterea rogatu regis Almarici, ipso Arabica exemplaria ministrante, conscripsisse aliam Historiam a tempore seductoris Mahumeth usque in hunc annum, qui est nobis ab incarnatione Domini 1184, per annos quingentos septuaginta decurrentem: profiteturque auctorem se maxime secutum venerabilem Seith, filium Patricii, Alexandrinum patriarcham, illum ipsum nempe cujus Annales sub Eutychii nomine habemus. Hoc est opus De gestis Orientalium principum, quod memorat Guillelmus (lib. I, c. 3) , sive De principibus Orientalibus et eorum actibus (lib. XIX, cap. 15 et 21) , cujus jacturam aegerrime ferri ab historiarum studiosis jam Bongarsius notavit; neque enim dubium est plura eum Eutychianis narrationibus adjunxisse.
Acta quoque synodi Lateranensis A. 1179 habitae consignavit, ad quam profectum se narrat lib. XXI, cap. 26. Cujus, inquit, si quis statuta et episcoporum nomina, numerum et titulos scire desiderat, relegat scriptum quod nos ad preces sanctorum Patrum, qui eidem synodo interfuerunt, confecimus diligenter: quod in archivo Tyrensis Ecclesiae inter caeteros quos eidem contulimus Ecclesiae libros jussimus collocari. Etiam haec hodie desideramus.
Notitia altera
. . . Sequitur totius historiae princeps, doctrina non vulgari, et supra saeculum illud amoena, experientia varia, et ex iis, acri judicio vir, quantumque judicare licet, vita et ingenio probus, dictione etiam elegans et gravis, Guillelmus Tyrensis archiepiscopus. De parentibus ejus et prima origine nihil habeo dicere. Sed qui Gallum facit Balduinus JC. et qui parentibus Germanis ortum, auctor Vitae ejus, praefixae editioni secundae Basiliensi, quae est Henrici Pantaleonis, nullo quod sciam, argumento nituntur, nisi quod quidam sunt tam stulte amantes patriae, ut eo licere putent asserere sibi quae ubique habentur egregia. Ipse, operis et lib. XXIII praefatione, cum patriae amorem, natalis soli dulcedinem, et patriae calamitatem et miserias dicit, certe Syriam dicit, et de quo agit Hierosolymitanum regnum. Nam, ut illius Vitae auctori concedamus quod verum est, duplicem esse patriam, non potest natale solum duplex esse (lib. XIX, cap. 4) . Nondum de scholis redieramus; sed trans mare adhuc, circa liberalium artium detinebamur studia. Ergo Syrus. Diserte autem veteres historiae Gallicae, quae hanc ipsam. Guillelmi exponunt et prosequuntur, natum Hierosolymis dicunt; et frater Stephanus Lusignanus, scriptor Historiae Cypriae, Cyprius ipse, eum refert propinquitate attigisse regni Hierosolymitani principes, nescio quo auctore. In pueritia vidit patriarcham Antiochenum Radulphum (lib. XV, c. 17) , id est, nisi fallor, circa annum Domini 1140. Cum divortium inter Amalricum regem et Agnetem Edessanam celebraretur, in scholis agebat, etc. (loco [Col. 0203] supra notato). Id vero incidit in annum 1162. Gallici nostri scriptores ad libri XXI cap. 1 in Francia litteris dedisse operam tradunt, quod verisimile est. Tum enim civitas Parisiensis, velut fons hortorum, et puteus aquarum viventium, irrigabat universae terrae superficiem, panem delicatum, et delicias praebens regibus: et universae Dei Ecclesiae, super mel et favum ubera dulciora propinans, ut ait Jacobus de Vitriaco Hist. Occid. cap. 7. Inde regi, ob doctrinam, charus et familiaris, ut apparet ex lib. XIX, cap. 3.
Anno 1167, nisi me ratio fallit, rogante rege Amalrico et aliis multis honestis viris, archidiaconatum Ecclesiae Tyrensis ei contulit Fridericus archiepiscopus (lib. XX, cap. 1) . Nec multum inde otii homini contigit, quem ingenium et doctrina, ut principibus commendabant, ita aliorum objiciebant invidiae. Statim enim, legatus de re summa, imperatorem. Constantinopolitanum adiit, et feliciter consummata legatione rediit (lib. XX, cap. 4) . Paulo post, anno fortasse 1169 (nam haec in Chronologia accuratius persequi constituimus), familiaribus tractus negotiis, et archiepiscopi sui declinans indignationem immeritam, ad Ecclesiam se contulit Romanam (eodem lib. XX, cap. 18) . Reduci, regium puerum Balduinum, annorum novem, multum pro ejus eruditione sollicitus pater, rex Amalricus, multis precibus, et sub obtentu gratiae suae instituendum et liberalibus studiis imbuendum tradidit (lib. XXI, cap. 1) . Ab eodem postea rege, de consilio principum, cancellarii in sacro palatio munere honoratus est, ut esset, inquit, qui regiarum epistolarum curam haberet (lib. XXI, cap. 5, et lib. XIX, cap. 24, et lib. XXII, cap. 5, et praefat. operis) .
Anno 1174, mense Maio, consonante cleri et populi voto, regis quoque, ut moris est, conveniente assensu, ad regimen Tyrensis Ecclesiae vocatus: decem post dies, per manus Amalrici patriarchae Hierosolymitani, in ecclesia Dominici Sepulcri, munus consecrationis, VI Idus Junii, suscepit (lib. XXI, cap. 9) , et anno postea proximo, idem consecrationis munus ipse, ex officio, impendit electis Sidoniensi et Berithensi. Anno 1176 funus Wilhelmi marchionis Montisferrati, regis sororii procurat (lib. XXI, c. 13) . Anno 1177, Romam proficiscitur ad synodum Lateranensem vocatus, cujus statuta et episcoporum nomina et titulos scripto complexus est, ad preces Patrum qui interfuerunt (lib. XXI, c. 26) . A synodo rediens, Henricum Trecensem, id est Campaniae comitem, in Orientem magno comitatu nobilium euntem, reliquit Brundusii (lib. XXI, c. 30) . Constantinopoli per VII menses continuos cum Manuele imperatore moram fecit, sibi, ut inquit, et Ecclesiae suae perutilem: et mandata ab illo accepit ad principem et patriarcham Antiochenum; quibus exsequendis, cum IV Id. Maias portum S. Simeonis attigisset, Antiochiam divertit: iisque completis, pr. Non. Jul., post annum et menses decem ex quo ad synodum profectus erat, Tyrum reversus est (lib. XXII, cap. 4) . Ubi paulo post magistro Odoni, Ecclesiae suae archidiacono, ad Berithensem episcopatum vocato, sacerdotii gradum et pontificalem dignitatem contulit (lib. eod., c. 7) .
Amissa Hierosolyma anno 1188, desperatis regni rebus, in Occidentem legatus missus est. Rogerus de Hoveden eum scribit interfuisse colloquio regum Franciae et Angliae inter Gisortium et Trie: Interfuit, inquit, archiepiscopus Tyri, qui repletus spiritu sapientiae et intellectus, miro modo praedicavit verbum Domini coram regibus et principibus, et convertit corda eorum ad crucem capiendam: et qui prius hostes erant, illo praedicante et Deo cooperante, facti sunt amici in illa die; et de manu ejus crucem receperunt; et in eadem hora apparuit supra eos crucis signum in coelo, etc. Matthaeus Paris addit, Willelmum Tyrensem a domino papa officium legationis super negotio crucis suscepisse. Ejus nomen rest tue Joanni Saresberiensi, epistola 275, in qua male editum est, Tyrenensi archiepiscopo. Meminit et hujus legationis Giraldus Cambrensis, lib. II Hibern. expugnat., cap. 23, et Guillelmus Neubrig. lib. III Anglic. Rerum, cap. 23. Nisi fortasse alius hic fuit a nostro, ejus nominis tertius, de quo videbimus alias.
Sed vitam hujus nostri qui descripsit, praepositam secundae editioni Basiliensi, sive is Henricus Pantaleon, quod mihi facile persuadeo, sive alius est, non observata nobis haec addit affirmate. Guillelmum jam archidiaconum, a purpuratis Patribus, ipsoque pontifice Victore IV invitatum, in schola Romana per biennium fere, disputando, legendo, et lucubrando, doctissimi et acutissimi philosophi nomen, caeteraque doctrinae et eruditionis insignia adeptum: actum etiam de eo, opimis sacerdotiis cumulato, inter senatores purpuratos legendo: amori autem patriae omnia postposuisse: regno labante, ea fama fuisse, ut omnium acclamatione, ei soli pecunia sacra ex collectis facta, crederetur. Friderico Barbarossae imp. funebrem orationem persplendidam habuisse Quae quidem examinare hoc tempore non vacat: nec tamen tam asseveranter, quamvis sine auctore, posita, praeterire voluimus.
Finem nostri, ut miserabilem, ita commemorabilem, absque scriptoribus Gallicis ignoraremus, quorum verba fideliter, quantum possumus, exposita, addere placuit, quia et lucem rebus afferunt, et exemplo sane gravi, vitam instruunt et rara quaedam, nec alibi obvia continent. Igitur, Erant isto tempore in terra ultramarina clerici duo, archiepiscopi, Tyri unus, alter Caesareae, non illius quae Philippi dicitur, sed maritimae. Ille, Guillelmus vocabatur, quo nullus habebatur illo tempore toto orbe Christiano melior clericus: hic Heraclius dicebatur, Arvernus natione: qui pauper clericus in terram ultramarinam profectus, formae elegantia reginae matri commendatus, ejusdem opera archiepiscopus Caesareae factus est. Accidit autem horum duorum clericorum tempore, ut diem suum obiret patriarcha Hierosolymitanus. Vocati igitur in urbem archiepiscopi ad electionem patriarchae, cum omnes convenissent, adiit ad canonicos S. Sepulcri, ad quos spectabat electio patriarchae, Tyrensis, et haec ad eos, praefata venia, verba fecit: «Seniores, in Scripturis reperi Heraclium in Perside S. crucem acquisivisse, eamque Hierusalem deportasse; fore autem, ut eamdem Heraclius alter, suo tempore exigeret Hierosolyma, amitteretque. Itaque, per Deum vos oro, Heraclium patriarcham ne dicatis: eum enim si nominaveritis, a rege acceptum iri scio: scio praeterea eo patriarcha, civitatem Hierusalem et totam terram amissum iri. Neque id me desiderio patriarchatus accensum dicere judicetis, sed duos praeter nos alios, per Deum, legite: quos si in hac regione non reperitis, vobis operam nostram pollicemur, ut consilio virorum bonorum, e Francia patriarcham habeatis.» Ejus vero, canonici S. S. nihil fecerunt. Petierat enim ab eis mater regina, ut Caesariensem nominarent, quem et reipsa cum Guillelmo Tyrensi nominaverunt: ea est enim in terra ultramarina patriarchae electionis ratio, quae et archiepiscoporum, et episcoporum, et abbatum: ut duos legant canonici regique offerant, qui de eis unum capiat: ita, ut si mane offerantur, intra vesperarum signum; si vesperi, post decantatum officium, die altero, unum rex eligat. Hanc rationem secuti sunt apostoli, mortuo Juda, ut duos legerent, Josephum Justum et Matthiam: hanc et in Terra Sancta adhuc servant. Ita rex elector est, et quem vult capit.
Cum essent igitur duo illi archiepiscopi regi oblati, Heraclium Caesariensem rex elegit, pro quo matri intercedenti fidem dederat. In hunc modum factus patriarcha Hierosolymitanus, Heraclius, omnes statim archiepiscopos et episcopos ad praestandam obedientiam evocavit. Venerunt omnes, excepto Tyrensi Hic enim ipsummet Heraclium Romam appellavit, certo demonstraturum se affirmans, talem eum, qui patriarcha [Col. 0205] esse non deberet Interposita appellatione, rebus suis compositis, transfretravit, et Romam venit. Ejus adventu laetus apostolicus, hominem multo honore excepit ipse, et cardinales: neque tanto unquam honore clericum ullum Romae ab apostolico et cardinalibus omnibus affectum meminerant. Voluit et apostolicus ut missam cantaret; et cardinales vestiri jussit, ut ei ad altare inservirent. Jamque apud apostolicum tantum profecerat, ut si supervixisset, certa esset Heraclii, si Romam venisset, depositio. Jam vero referam vobis quomodo, antequam Romam appelleret Heraclius, ille vita functus sit. Cum illum Heraclius Romam contra se abiisse cognovisset, certus se depositum iri, si ad suum usque adventum ille durasset, physicum e suis convenit, quem ut Romam illum sequeretur perpulit, atque veneno tolleret. Id successit. Mortuo itaque archiepiscopo Tyri, Romam cum venisset patriarcha, ab apostolico quae voluit impetravit, et Hierusalem rediit. Qualem autem Roma Hierosolymam reversus vitam vixerit, audite . . . . . . Haec peccata, has sordes ut Dominus noster Jesus Christus in ea civitate vidit, in qua crucifixus pro redimendo populo sanguinem profuderat, ferre ea non magis potuit quam Sodomae olim et Gomorrhae. Itaque civitatem sordida et fetida luxuria ita purgavit, ut de iis qui tempore Heraclii patriarchae eam habebant omnibus, de viris, feminis, infantibus, inquam, omnibus, duo omnino servitutem effugerint: quorum unus vocabatur Robertus de Corbia, qui Godefrido Bullionio in capienda urbe adfuerat; alteri nomen erat Fulco Folie (alias Fiole) qui primus omnium in urbe a Godefrido capta natus erat. His, cum excedere nollent, et manendi libertatem dedit, et vitae necessaria omnia ministrari jussit Saladinus.
Narrationis hujus insignis, quamvis temporibus non satis explicatae (de quo suo tempore videbimus) fidem asserunt, cum eventus, tum scriptores probi. Eventus: ut enim recuperata Heraclio imperatore crux; ita Heraclio patriarcha (uti erat a Tyrensi praedictum) et crux et urbs amissa. Scriptores: Marinus Sanutus lib. III, parte VI, cap. 24: Anno, inquit, 1180 patriarcha Almericus moritur, cujus simplicitas modicum Ecclesiae profuit: cui successit Heraclius. In ejus electione publice dictum fuit: Sub Heraclio amittendam esse crucem, sicut sub Heraclio imperatore recuperata fuerat: quod et accidit. Paulus Aemilius, sub finem lib. V De rebus gestis Francorum, Philippo Augusto rege: Sacrosancta crux, velut fatale pignus sacri regni, jam manibus minus sanctis tractabatur. Exstant illius temporis aequales auctores, sacerdotes fuisse flagitiis sceleribusque obrutos: atque adeo ipsum patriarcham, neque caste neque integre vitam egisse.
Nos vero ad nostra redeamus. Scribendae historiae consilium longe ante ceperat, quam inciperet; et ad tantum opus necessaria coegerat. Coepit tandem precibus Amalrici regis (praefat. et extremo lib. XX) . Traditionibus instructus, et oculata fide; nulla scriptura praeduce. Non legisse studiosum et doctum hominem, qui transfretaverat, et ut tum loquebantur, etiam transalpinaverat, tot de hac via editos libros ab iis qui inter viatores fuerant, probabile non est. Ordericus supradictus Vitalis, multos alios tam Latinorum quam Graecorum de tam memoranda re tractasse memorat. Nos Graecum unum vidimus in Regia Bibliotheca, beneficio Isaaci Casauboni vulgari lingua scriptum, Joanni Meursio crebro citatum in Lexico Graecobarbaro: is autem sacrum hoc bellum (quantum memini) una aut altera tantum pagella perstringit. Sed neglexisse, et pro nullis habuisse videtur noster, quae et alii olim praedicarunt, et nos tanto studio atque sumptu colligimus. Usque ad regnum Balduini III regis, quod incipit lib. XVI, ex aliorum relatione, quibus, ut ait, prisci temporis plenior adhuc famulabatur memoria, narrationem contexuit: sequentia aut ipse vidit, aut de iis qui rebus ipsis interfuerant, hausit, uti testatur ipse praefat. lib. XVI; sed et lib. XII, caput 24 ait, audita se referre a senioribus quibusdam qui constanter asserebant se praedictis omnibus interfuisse. Neque uno spiritu, hoc spatium confecit; bis palam interquiescit, et velut animam atque animum recipit (illo ipso libro XVI) tanquam certiora deinceps editurus, et absoluto lib. XXII accedens ad patriae extrema describenda, invitus.
Non imposuisse operi utilissimo ultimam manum apparet: nam et quaedam reperit atque inculcat, quae semel dixisse suffecerat: quaedam non dicta, leviter tangit tanquam jam explicata: nec tempora ubique respondent. Praefatione, praesentem tum annum notat 1184, quem lib. I, c. 2, facit 1182, quomodo legendum fine c. 21 lib. XIX, ubi vulgo notatur annus 1172. Et libro XXI, cap. 26 ait, Ecclesiae Tyrensi tum se praefuisse annos sex, quod incidit in annum 1180. Ex quibus, quod jam dixi constat, saepius diversis temporibus manum huic operi admovisse; et ultimo loco ei scriptam eam partem quae hodie prima legitur. Libro XXII, cap. 7 et 13, de re loquitur, quae cum scriberet, gerebatur: dicitur obsidere, inquit, et frequentibus, more hostili, impugnare congressionibus, etc. Opus sive volumen, libris distinxit, quos et tractatus vocat; libros, capitibus. Libros autem scripsit XXIII, ut ipse auctor est in praefatione: sed vicesimum et tertium non absolvisse inde apparet, quod mss. veteres paulo post ejus aetatem exarati, nec una litterula alter altero plus minusve habeat, nec praeposita libris capitula praeter ea quae habemus quidquam promittant. Et cum Gallici interpretes historiam longius, etiam ultra Guillelmi mortem, deduxerint, unus tamen Palatinus Heydelbergensis, nec verbulo Latinum excedit. Nam quid velit Joannes Herold, non capio, cum praefatione continuationis suae Belli sacri, ait, ad Friderici II August. excessum usque, historiam suam eumdem Guillelmum perfecisse, magnorum virorum testimonio, juratum. Ea enim ratione superasset vivendo annos centum et viginti, nisi velimus Heroldo dictum Fredericum primum, pro secundo. Ita suffragatorem fortasse haberet P. Aemilium, ut statim dicemus. Illic igitur substitit, negotiis avocatus, et morte praeventus; animo tamen persequendi, propositum habens numerum etiam augere, librorum, pro quantitate, inquit, occurrentis materiae: cum antea constituisset languorem patriae, et suorum ultimos defectus non attingere (praef. operis et lib. XXIII) . Qui quidem lib. XXIII in Anglicano Cantabrigiensi legitur junctus vicesimo secundo, exscriptore judicante unam istam aut alteram pagellam, non esse proprio libro inscribendam. Annos complexus est fere centum, id est, ut postea exactius ipse computat, octoginta quatuor (praefatione). In veritate quaerenda diligens, patet ex lib. IX, cap. 16, 17, 7, 20, 18. In dubiis suspensus et religiosus, patet lib. XXII, cap. 5 fin., 8, 25, 27 fin., et lib. XX, cap. 20, alibi. Itaque et recentia, ut ad quorum inquirendam veritatem tempus defuerit, dubie refert (lib. XXII, cap. 19, etc.) . Generalia persequens, specialibus non multam dat operam (lib. XVII, cap. 24) . Occupationes excusat publicas privatasque, si quid forte excidit quo lector offendatur (praefatione). Toto denique opere, quam promittit praefatione, et ostentat, modestiam, prudentiam, pietatem, praestat. Heraclium patriarcham sine odio memorat, fine cap. 4, lib. XXII.
Iniquior fortasse videatur Guidoni Liziniaco, comiti Joppensi, quem postquam imparem viribus et prudentia dixisset, hominem vocat incognitum, indiscretum et penitus inutilem (lib. XXII, cap. 25 et 27) . Ut alia vera sint, ut non sunt a vero multum aliena, incognitum non debuit dicere quem ejusdem libri cap. I dixerat satis nobilem, Hugonis Bruni filium: cum et Hugonem Lisiniacensem, et Hugonem de Lisiniaco, cognominatum Brunum, commemorasset lib. X, cap. 19, et lib. XIX, cap. 8, cum eadem familia, Antiochiae [Col. 0207] principem dedisset Raymundum Pictaviensem, ex ultima Anglia petitum (lib. XIV, cap. 10, 20, 21) sed de familia illustrissima dicemus in Genealogico, si Deus vitam. Certe virtutibus imparem oneri tanto fuisse, et illi experti sunt miseri, et nos ex ipsa historia discimus. Verum, ei et cum hostium viribus et cum domesticorum invidia decertandum fuit. Alienum hominem regis sororium, postea regni procuratorem, et tandem successorem, indigne ferebant regni principes, cum et nobiliores et prudentiores et ditiores etiam in regno potuissent reperiri, ut ipse inquit noster lib. XX, cap. 1. Notat Jacobus de Vitriaco, diu in regno versatus, Histor. Hieros. cap. 72 novos illos Syriae indigenas, quos dictos Pulanos ait, in eos qui de longinquis regionibus causa devotionis aut ad eorum subsidium advenissent, non solum ingratos, sed multifarie molestos exstitisse. Experti eorum invidiae aculeos, et perfidiae graves ictus, magno cum Reip. tum regni ipsius damno Conradus imper., et rex Ludovicus ad Damascum (noster lib. XVII, cap. 5 et 7) . Expertus et Flandrensium comes Theodoricus (lib. XVIII, cap. 18) . Neque omnino domesticorum ille in exteros animi motus, sine ratione est. Videtur enim indignum ut qui tota vita sua regno militantes, infinitos labores pertulerunt, ab iis qui recenter advenerint tantorum fructus laborum colligentibus, negligantur, et spe remunerationis excidant. Ipse Tyrius, lib. XVII, cap. 7: Sic vos, non vobis. Sed haec alterius loci quaestio est. Hic vero Dei admiremur providentiam et justa judicia: qui, cum perdere meritissimo nostros constituisset, Guidonem illis regem, media petitum Gallia, e summa Pictonum nobilitate: cum tempore eodem attollere res Saracenorum, Saladinum e pulvere excitatum, terrae filium, sed virtutibus omnibus absolutissimum, principem dedit. Sit itaque nostri auctoris, vel amore et miseratione patriae excusatum, si quod fuit in Guidonem odium: quod nec latuit fratrem Stephanum Lusignanum, ordinis Praedicatorum, qui Historiam regni Cypri edidit, primum Italice, deinde Gallice. Is odii causam ascribit, ipse e Guidonis posteritate, propinquitati qua regni proceres noster Guillelmus contingebat, quibus ille successionem regni alienigena eripuisse videbatur. Idem Stephanus alia, tanquam scripta Guillelmo, recitat, quae nusquam legimus: alias parum ipse litteris eruditus, aut lectione doctus. Tripolitanum autem comitem, Guidonis aemulum, laudibus noster effert, passim: lib. XXII, cap. 9, 16, 29, et lib. XXIII, cap. 1. Sed et Manuelem imperatorem Constantinopolitanum cum affectu memorat, lib. XV, cap. 23, et lib. XXI, cap. 12, et causam aperit, cum ejus in se beneficentiam praedicat: lib. XX, cap. 4, et lib. XXII, cap. 4. Vere enim ipsemet de Saladini virtutibus: Nullo alio hodie visco, subjectorum etiam quorumlibet aliorum hominum corda magis solent principibus conciliari, nihilque alienos animos magis obligat, quam munificentia. Haec et peccata quamvis eminentia, operit; et virtutes etiam latentes aperit.
Hanc vero historiam laudat, qui vixit anno 1450, Antoninus Florentinus archiepiscopus, tit. 17, cap. 9, § 3 et 12. Dominus, inquit, Guillelmus archiepiscopus Tyrensis in Chronico, et alibi ejus ipsissimis verbis utitur: quod et saepissime, tacito nomine, qui ejus aetati proximus fuit, Jacobus de Vitriaco. Sed tit. 16, cap. 13 princ., quem auctorem citat, Guillelmus, est Malmesburiensis, cujus verbis subjicit et nostri ipsissimas voces, quae leguntur lib. 1, c. 17. Paulus Aemilius, gravis auctor, De rebus Franc. lib. IV et V, nostrum non semel appellat, nomine pontificis Tyriorum, verbaque ejus adducit. Sed lib. VI quae tradi a Tyrio dicit illius temporis auctore, de morte Friderici I imp. scrupulum mihi et dubitationem quamdam injiciunt. Excessit enim Fridericus imp. anno 1190 proxime quidem aetatem Tyrii: sed nos, non superasse scribendo Tyrium annum 1180 antea firmavimus. Latebat in bibliothecis Aemilii tempore Tyrius, nondum typis editus: itaque incidisse illum in hujus ab alio continuatam Historiam, quales Gallicas habemus aliquot, probabile est, quam totam pro Tyrii legerit, habueritque; et
Opus praeterea Guillelmus noster composuit, cujus non possumus jacturam non aegerrime ferre historiarum studiosi, in argumento obscuro maxime, nec ullius diligentia scriptoris illustrato, cujus
De gestis Occidentalium principum: lib. I, cap. 3, sive, De principibus Orientalibus et eorum actibus, lib. XIX, cap. 15 et 21, a tempore seductoris Mahumet, usque ad annum Domini 1184 (praefatione). Quingentorum septuaginta annorum seriem complexum (praefat. et lib. I, c. 3) ; vel quingentorum septuaginta et septem, ut lib. XIX, cap. 21, quae varietas quod supra dixi confirmat, non recognitum auctori hoc nostrum opus. Illud vero, eodem Amalrico rege instante et rogante, et exemplaria Arabica ministrante, absolvit (praefat. eadem, et lib. XIX, cap. 21) , laudabili omnino, et regia, et ad Deum, cui proximi reges, accedente cura: verbo mortuos excitare, et in vitam reducere. Admirandum etiam in rege, quod media et profunda barbaria, inter lituum stridorem, et armorum tonitrua, et praesentissima quotidie pericula, litteras coluerit, et librorum copiam usui studiosorum comparaverit: quae aliis, alta etiam pace, negliguntur.
De concilio Lateranensi scriptum edidisse supra retulimus. Ejusdem plures epistolas ad Bernardum Antiochenum exstare, scribit exscriptor Simleri Antonius Possevinus, Apparatu: uterque falsus: neque enim hujus, sed alterius, Tyrensis item archiepiscopi, Guillelmi Anglici sunt illae, quas non vidimus, ad Antiochenum epistolae: Obiit Bernardus, nostro vix nato, nempe circa annum 1127, quem paulo post et ille alter Guillelmus secutus est, ut ex nostro constat, lib. XIV, cap. 10 et 11.
Sed hac Historia primus nos beavit Philibertus Poissenotus, D. Morandi in Maxima Sequanorum praepositus, uti eum Joannes Herold Continuatione Belli sacri, demonstrat: typis Jo. Oporini, anno 1549 [Col. 0207] Belli sacri historia, libris XXIII comprehensa, de Hierosolyma ac terra promissionis, adeoque universa pene Syria, per occidentales principes Christianos recuperata, narrationis serie usque ad regnum Balduini IV, per annos 84 continuata; opus mirabili rerum scitu dignissimarum varietate refertum ac historiae studiosis ut jucundissimum ita et utilissimum [Col. 0208] futurum, ante annos circiter quadringentos conscriptum, nuncque primum doctissimi viri Philiberti Poissenoti opera in lucem editum, Guillelmo Tyrio metropolitano quondam archiepiscopo ac regni ejusdem cancellario auctore Basileae, per Nicolaum Brylingerum et Joannem Oporinum, in-fol. . [Col. 0209] Postea, quam emendatam pollicetur, corruptam dedit ab Henrico Pantaleone, Nicolaus Brillingerus, anno 1564 [Col. 0209] Historia Belli sacri verissima, lectu et jucunda et utilissima, libris viginti tribus ordine comprehensa, in qua Hierosolyma ac terra populo Dei olim promissa et data, una cum tota fere Syria, per occidentales principes Christianos, anno reparatae salutis 1099, magna pietate et fortitudine recuperata fuit, certa narrationis serie, per annos 84, ad regnum Balduini IV usque continuata et descripta, auctore olim Willelmo Tyrio metropolitano archiepiscopo, ac regni [Col. 0210] Hierosolymitani fidelissimo cancellario; nunc vero multo castigatior quam antea in lucem edita; una cum continuatione totius de Bello sacro historiae, quae libris sex ad nostra tempora usque extenditur et Hierosolymitani regni et urbis casus et varietates fortunae ordine explicat, cum praefatione Henrici Pantaleonis atque ipsius authoris vita, multarumque nobilissimarum urbium depictione. ; nec diffitetur ipse Pantaleon, se vetustissimum exemplar fideliter correxisse; in quibusdam etiam locis usitatiora verba pro obsoletis, et sententias perfectas pro imperfectis apposuisse; atque sic multo emendatiorem denuo in lucem edidisse: scilicet! Nos, quam potuimusexa, etissime veteres secuti, ex iis passim lacunas replevimus; et lib. III, quod deerat, integrum caput quintum, aliis locis periodos integras restituimus; voces emendavimus, quot dici non potest: nobis, nihil permisimus. Sumus autem usi codicibus Pithoeano, Cantabrigiensi, Parisiensi Navarreno. Cantabrigiensem, humanitate praefecti et sociorum admissi, vidimus et consuluimus in bibliotheca, collegii S. Benedicti: et ejus, antequam eo accederemus, gestum nobis dederat Merlinus Higdenus, conciliante eum nobis Stephano Le Sieur. Parisiensis Codicis qui in Navarreno collegio exstat, index fuit Albertus Myraeus, ejusque postea lectiones a vulgato diversas diligenter et judicio collectas misit Timotheus Hoyus, Andreae filius: tres, omnino probae notae, sub ipsam aetatem auctoris conscripti. Navarrenum, subscriptio indicat donatum ab Ansello episcopo Meldensi, qui vitiose Demochari dicitur Aurellus et Ausellus: vixit is circa annum Domini 1200, id est paulo post nostrum archiepiscopum. Verae lectioni firmandae, et illustrandae historiae, profuerunt Gallicae interpretationes: Palatina Heydelbergensis, quam fuisse Isabellae reginae Norwegiae indicat inscriptio rubricata: eam nobis olim impetravit Georg. Michael Lingelshemius; nuper consulenti, adfuit Janus Gruterus. Fauchetiana, a Dionysio Godofredo JC. Nostra.
Subjecimus Tyrio, Notitiam patriarchatuum Antiocheni et Hierosolymitani, membranas secuti; nam in editis collocatur lib. XIV, c. 12. Nomina uti erant in mss. diversa a vulgatis, exhibuimus, sane corruptissima: quae dabit, ut speramus, emendata Alberti Miraei diligentia.
Historia rerum gestarum in partibus transmarinis
[Col. 0209A] WILLELMUS, Dei patientia sanctae Tyrensis Ecclesiae minister indignus, venerabilibus in Christo fratribus, ad quos praesens opus pervenerit, aeternam in Domino salutem.
Periculosum esse et grandi plenum alea regum gesta describere, virorum prudentium nemo est qui dubitet. Nam, ut laborem, juge studium, perennes vigilias, quibus hujusmodi solent indigere negotia, penitus omittamus, duplex historiographis certum est imminere praecipitium: quorum vix est, ut alterutrum declinare valeant. Effugientes enim Charybdim, Scyllam incurrunt, quae succincta canibus, non minus novit procurare naufragia. Aut enim rerum gestarum [Col. 0210A] veritatem prosequentes, multorum in se conflabunt invidiam; aut indignationis gratia leniendae, rerum occultabunt seriem in quo certum est non deesse delictum. Nam rerum veritatem studiose praeterire, et occultare de industria, contra eorum officium esse dignoscitur. Ab officio autem cadere, procul omni dubio, culpa est; si tamen vere dicitur officium, congruus actus uniuscujusque personae, secundum mores et instituta patriae. Rerum autem incontaminatam prosequi gestarum seriem, et veritatis regulam non deserere, res est quae indignationem solet saepius excitare, juxta illud quod vetere proverbio dici solet: Obsequium amicos, veritas odium parit. Aut igitur a [Col. 0211A] suae professionis cadent officio, obsequium praestantes indebitum; aut rei veritatem prosequentes, odium, cujus ipsa mater est, eos oportebit sustinere. Haec nimirum frequentius ita sibi solent adversari, et se mutua importunitate reddere molesta. Nam juxta Ciceronis nostri sententiam: Molesta est veritas, siquidem ex ea nascitur odium, quod est amicitiae venenum; molestius tamen obsequium, quod vitiis indulgens, amicum sinit ire praecipitem: quod in se videtur implere, qui obsequii gratia, contra officii debitum supprimit veritatem. Nam eorum qui adulationis studio rerum gestarum articulis involvunt impudenter mendacia, tam detestabile factum creditur, ut nec scriptorum numero debeant sociari. Si enim rerum veritatem gestarum occultare secus est, et deficiens [Col. 0211B] a scriptoris officio, multo fortius peccatum reputabitur, mendacii naevum veris immiscere; et quod a vero deficit, credulae pro vero posteritati contradere. Ad haec, nihilominus aeque vel amplius formidabile historiarum scriptoribus solet discrimen occurrere, totis viribus fugiendum; videlicet, ne rerum gestarum dignitas, sermonis ariditate et oratione jejuna sui dispendium patiatur. Verba enim rebus, de quibus agitur, decet esse cognata; nec a materiae nobilioris elegantia, scriptoris linguam degenerare. Unde magnopere cavendum ne amplitudo materiae tractatus debilitate succumbat, et vitio narrationis exeat macilentum vel debile, quod in sui natura pingue solidumque subsistit. Nam, ut ait orator eximius in Tusculanarum [Col. 0211C] primo: Mandare quemquam litteris cogitationes suas, qui eas nec disponere nec illustrare possit, nec delectatione aliqua lectorem allicere, hominis est intemperanter abutentis et litteris et otio. Hoc igitur dilemma et multiplicitatem periculi, in praesenti nobis videmur incidisse. Nam in opere quod gestamus prae manibus, multa de regum moribus, et vita, et corporum habitudine, sive commendabilia, sive notae subjacentia, prout rerum gestarum series videbatur deposcere, interseruimus; quae eorum posteri relegentes, impatienter fortasse portabunt, et adversus chronographum praeter meritum incandescent; aut invidum aut mendacem reputabunt, quorum utrumque (vivit Dominus) tanquam rem fugimus agere pestilentem. Nam de reliquo jam non licet ambigere; [Col. 0211D] quod ad impar opus impudenter enitimur, et quod ad rerum dignitatem nostra non satis accedit oratio. Nonnihil est tamen quod egimus. Nam et in picturis rudes, et ad artis arcana nondum admissi, luteos primum solent colores substernere, et prima lineamenta designare quibus manus prudentior, fucis nobilioribus decorem consuevit addere consummatum. Primo enim, summo labore jecimus fundamenta, quibus sapientior architectus, observata veritatis regula, quam in nullo deseruimus, egregio tractatu, artificiosa magis poterit superaedificare triclinia. Inter tot igitur periculorum insidias et anceps discrimen, tutius fuerat quievisse, silendumque erat, et otium calamis indicendum; sed urgentissimus instat amor patriae, pro qua vir bene dispositus etiam (si id necessitatis [Col. 0212A] articulus exigat) vitam tenetur impendere. Instat, inquam, et auctoritate qua praeeminet, imperiose praecipit, ut quae apud se centum pene annorum gesta sunt curriculis, silentio sepulta, non patiamur sentire posse oblivionis incommodum; sed styli exarata diligenter officio, posteritatis memoriae conserventur. Paruimus igitur, et manus dedimus ei, cui nostram non satis honeste negare poteramus operam; non multum attendentes quid de nobis censura sit posteritas; et quid in tam excellente materia exsanguis nostra mereatur oratio. Paruimus sane, utinam tam efficaciter quam libenter; utinam tam commendabiliter quam devote: natalis soli magis tracti dulcedine, quam vires cum assumpto labore compensantes; non ingenii ope freti, sed pii fervore [Col. 0212B] affectus, et charitatis sinceritate. Accessit praeterea domini Almarici regis (cujus anima sancta requie perfruatur) illustris memoriae, et inclytae in Domino recordationis jussio, non facile negligenda, et instantia multiplex, quae ad id ipsum nos maxime impulit, cujus etiam rogatu, ipso Arabica exemplaria ministrante, aliam Historiam a tempore seductoris Mahumeth, usque in hunc annum, qui est nobis ab Incarnatione Domini 1184, per annos quingentos septuaginta decurrentem conscripsimus: auctorem maxime secuti virum venerabilem Seith, filium Patricii, Alexandrinum patriarcham. In hac vero, nullam aut Graecam, aut Arabicam habentes praeducem scripturam, solis traditionibus instructi, exceptis paucis quae ipsi oculata fide conspeximus, narrationis seriem ordinavimus, [Col. 0212C] exordium sumentes ab exitu virorum fortium, et Deo amabilium principum, qui a regnis Occidentalibus, vocante Domino, egressi, terram promissionis, et pene universam Syriam in manu forti sibi vindicaverunt: et inde usque ad regnum domini Balduini IV, qui in ordine regum, computato domino duce Godefrido, qui primus regnum obtinuit, locum habuit septimum; per annos LXXXIV cum multa diligentia protraximus historiam. Et, ut ad pleniorem status Orientalium regionis, lectori nihil deesse possit intelligentiam studioso, paucis et succincte praemisimus, quo tempore et quanto, servitutis jugum passa fuerit; quae fuit hoc medio tempore fidelibus in ea degentibus inter infideles conditio, et quae fuerit [Col. 0212D] occasio, ut post tam longa continuae servitutis tempora, Occidentalium principes regnorum ad eorum liberationem exciti, tantum sibi peregrinationis onus assumpserint. Quod si quis ad nostras occupationes respiciat, quorum multiplicitate fatigamur plurimum; tum circa egregiam et a Deo custoditam Tyrorum metropolim, cui non de meriti electione, sed sola Domini patientia praesidemus; tum circa domini regis negotia, in cujus sacro palatio cancellarii fungimur dignitate; et circa necessitates alias, quae solito majores emergunt: ad indulgendum erit proclivior, si forte in opere praesenti occurrerit, unde justius offendatur. Occupatus enim circa plurima animi motus interior, ad discutienda diligentius singula solet debilior consurgere; et partitus, tantam singulis non potest impendere diligentiam, [Col. 0213A] quantam totus apud se residens, uniformis, consuevit unicis et singularibus aptare studiis. Unde et facilius meretur veniam. Distinximus autem volumen universum in libros XXIII eorumque singulos certis designavimus capitulis, quo lectori facilius quidquid de articulis historiae sibi viderit necessarium, occurrat: propositum habentes, vita comite, quae deinceps nostris temporibus rerum futurarum depromet varietas, his quae praemisimus addere; et numerum augere librorum, pro quantitate occurrentis materiae. Certum porro tenemus, nec nos haec fallit opinio, quod nostrae imperitiae testem producimus opus praesens. Et qui latere possumus silentes, nostrum scribendo prodimus defectum, dum officium, charitatis amplectimur; magis tamen volumus absque ea [Col. 0213B] quae inflat inveniri, quam ea quae aedificat carere. Nam sine illa plures ingressi ad nuptias, mensa regis inventi sunt digni; qui autem sine hac inventus est inter [Col. 0214A] convivas, audire meruit: Quomodo hoc intrasti non habens vestem nuptialem? (Matth. XXII, 12) quod ne nobis accidat, avertat qui solus potest, miserator et misericors Dominus. Scientes tamen, quoniam multiloquio non solet deesse peccatum (Prov. X, 20) ; et miseri hominis lingua in lubrico posita, poenam facile meretur, invitamus fraterne, et exhortamur in Domino nostrum lectorem, ut cum justum reprehensionis locum invenerit, charitate media, utatur ea licenter, et de nostra correctione, sibi acquirat aeternae vitae praemium: memorque nostri in suis orationibus impetret apud Dominum, ut quidquid in opere praesenti deliquimus, nobis non imputet ad mortem, sed de gratuita bonitate et inolita pietate clementer indulgeat Salvator mundi, cujus tribunal nos [Col. 0214B] miseri et inutiles in domo ejus servi, accusantem supra modum verentes conscientiam, non immerito formidamus.
Tradunt veteres historiae, et id ipsum etiam habent Orientalium traditiones, quod tempore quo [Col. 0213C] Heraclius Augustus Romanum administrabat imperium, Mahumeth primogeniti Satanae (qui se prophetam a Domino missum mentiendo, Orientalium regiones, et maxime Arabiam seduxerat) ita invaluerat doctrina pestilens, et disseminatus languor ita universas occupaverat provincias, ut ejus successores jam non exhortationibus vel praedicatione, sed gladiis et violentia in suum errorem populos descendere compellerent invitos. Cum enim praedictus Augustus, victor reversus de Perside (unde crucem Domini cum gloria reportaverat) adhuc in Syria moram faceret, et per Modestum, virum venerabilem, quem Hierosolymis ordinaverat episcopum, ecclesiarum ruinas, quas Cosroe, Persarum [Col. 0213D] satrapa nequissimus hostiliter dejecerat, in priorem statum, datis sumptibus necessariis, reformari praecepisset. Homar, filius Catab, a praedicto seductore tertius, erroris et regni successor, cum infinitis Arabum copiis, egregiam Palaestinorum urbem Gazam jam occupaverat violenter. Unde postmodum Damascenorum fines cum suis legionibus et infinita multitudine, quam secum trahebat, ingressus, Damascum expugnaverat, praedicto imperatore adhuc in Cilicia rei exitum exspectante. Quod cum ei nuntiaretur quod Arabes in tantam elati superbiam, et e sua multitudine praesumentes, Romanorum fines invadere, et eorum urbes sibi vindicare non vererentur, videns quod ei vires non suppeterent ad occurrendum tantae multitudini, et ut eorum [Col. 0214B] comprimeret insolentiam, maluit ad propria sospes redire, quam viribus imparibus, bellorum se dubiis committere casibus. Sic ergo eo discedente, qui afflictis civibus tenebatur patrocinium ministrare, Arabum invaluit violentia, ita ut subito et infra tempus modicum, a Laodicia Syriae usque in Aegyptum, [Col. 0214C] universas occupaverint regiones. Quis autem fuerit praedictus Mahumeth, et unde, et quomodo ad hanc proruperit insaniam, ut se prophetam mentiri et a Deo missum dicere praesumeret; cujus porro vitae et conversationis; quandiu regnaverit, et ubi; et quos demum habuerit successores; et quomodo pene orbem universum pestiferis ejus repleverint dogmatibus, qui eum in eodem errore secuti sunt, alibi disseruimus diligenter, sicut ex subsequentibus datur intelligi manifeste.
[Col. 0214D] Cooperabatur sane ad eorum propositum, quod paucis ante annis praedictus Cosroe, eamdem Syriam violenter ingressus, urbes dejecerat, concenderat suburbana; et ecclesias subvertens, populum captivaverat; et, Urbe sancta effracta, hostiliter in ea triginta sex civium millia gladio perimens, crucem Dominicam et loci ejusdem episcopum Zachariam, cum residuo populi tam urbis quam regionis universae secum transtulit in Persidem. Hic enim rex Persarum potentissimus, domini Mauritii Augusti (cujus adeo familiaris fuit beatus papa Gregorius, ut unum de liberis ejus de sacro fonte susciperet) filiam nomine Mariam in uxorem duxit; cujus gratia conjugii, lavacrum regenerationis adeptus est, fuitque Romanorum amicissimus, [Col. 0215A] quandiu praedictus vixit imperator. Quo demum a Phoca Caesare, qui eidem postmodum in imperio successit, proditiose interfecto, abominatus eorum perfidiam, qui tam nefarium hominem, et adhuc domini sui caede cruentatum, super se regnare passi fuerant, quasi occultae societatis reos et illius sceleris habentes conscientiam: imperii fines violenter ingressus est, in res eorum violenter desaeviens, soceri necem, uxore stimulante, ultum iri desiderans: subactisque caeteris regionibus, quae Romanorum suberant ditioni, novissime Syriam, ut praemisimus, obtinuit, populis ejus aut peremptis gladio, aut secum in Persidem deductis. Ingressi ergo Arabes, terram habitationibus reperientes vacuam, majorem subjiciendi eam sibi repererunt [Col. 0215B] opportunitatem. Sic ergo urbem Deo amabilem, Hierosolymam videlicet, paribus calamitatibus involutam comprehendentes, populo, qui in ea orat modico, ut eis factus tributarius extremis conditionibus deserviret, pepercerunt, permittentes eis suum habere episcopum et ecclesiam, quae, ut praedictum est, dejecta fuerat, reparare, et religionem libere conservare Christianam. Dum autem in eadem civitate princeps supra nominatus moram faceret, coepit diligenter a civibus percunctari, et maxime a viro venerabili Sophronio, ejusdem loci episcopo (qui Modesto piae memoriae jam defuncto successerat) ubinam esset locus in quo templum Domini fuerat, quod a Tito Romano principe, cum ipsa urbe dirutum fuisse legitur: qui ostendentes ei [Col. 0215C] locum designaverunt, aliqua vetusti operis exstantia vestigia demonstrantes, ubi sumptibus qui sufficere possent ad impensam designatis et convocatis artificibus, subjecta pro votis materia tam ex marmorum diversitate quam ex lignorum differentia multiplici, templum aedificari praecepit. Quo postea infra modicum tempus, juxta conceptum mentis feliciter consummato, quale hodie Hierosolymis esse dignoscitur, multis et infinitis ditavit possessionibus, unde suppeterent facultates ad habenda perpetuo ejusdem sarta tecta, et vetera renovanda, et continenda luminaria per manum eorum qui in eodem templo deservirent. Quae autem sit illius forma, et quae operis elegantia, quoniam pene omnibus [Col. 0215D] notum est, non est praesentis tractare negotii. Exstant porro in eodem templi aedificio, intus et extra, ex opere Musaico, Arabici idiomatis litterarum vetustissima monumenta, quae illius temporis esse creduntur: quibus et auctor, et impensarum quantitas, et quo tempore opus incoeptum, quoque consummatum fuerit, evidenter declaratur.
Sic igitur civitate Deo amabili et sacrosancta, peccatis nostris exigentibus, infidelium subjecta hostium ditioni, jugum indebitae servitutis continuis [Col. 0216A] passa est laboribus per annos quadringentos nonaginta; conditionibus tamen alternis. Nam frequenti rerum mutatione, dominos mutavit frequentius; secundum quorum dispositionem, plerumque lucida, plerumque nubila recepit intervalla; et aegrotantis more, temporum praesentium, gravabatur aut respirabat qualitate. Plenius tamen convalescere non poterat, quae infidelium principum et populi sine Deo, dominatione premebatur violenta. Diebus tamen illius admirabilis et praedicandi viri, Aarum videlicet, qui cognominatus est Ressith, qui universo praefuit Orienti (cujus liberalitatem et urbanitatem praecipuam, et mores singulariter commendabiles, universus etiam usque hodie Oriens admiratur, et praeconiis attollit immortalibus) interventu [Col. 0216B] piissimi et immortalis memoriae viri, domini videlicet imperatoris Caroli (qui mutuam, intercurrentibus nuntiis frequentibus, inter se gratiam et mirabili subnixam foedere, conciliaverant), plebi Dei tranquillitas praestita est, et favor principis clementer indultus ad multam consolationem; ita ut magis sub imperatore Carolo, quam sub dicto principe degere viderentur. De quo ita legitur in Vita praedicti viri gloriosi: Cum Aarum, rege Persarum, qui, excepta India, totum pene Orientem tenebat, talem habuit in amicitia concordiam, ut is gratiam ejus, omnium qui in toto orbe terrarum erant regum ac principum amicitiae praeponeret, solumque illum honore ac magnificentia sibi colendum judicaret. Ac proinde cum legati ejus, quos cum [Col. 0216C] donariis ad sacratissimum Domini ac Salvatoris nostri sepulcrum locumque resurrectionis miserat, ad eum venissent, et ei domini sui voluntatem indicassent, non solum quae petebantur fieri permisit, sed etiam sacrum illum et salutarem locum, ut illius potestati ascriberetur, concessit, et revertentibus legatis suos adjungens, inter vestes et aromata, et caeteras Orientalium terrarum opes, ingentia illi dona direxit: cum ei ante annos paucos, eum quem tunc solum habebat, roganti mitteret elephantem. Nec solum iis qui Hierosolymis habitabant sub infidelium potestate fidelibus, verum et iis qui in Aegypto et in Africa sub impietate degebant Sarracenorum, suarum largitionum frequenter dirigebat solatia, et [Col. 0216D] pietatis opera porrigebat; sicut in ejus Vita legitur, quae habet ita: Circa pauperes sustentandos, et gratuitam liberalitatem (quam Graeci eleemosynam vocant) devotissimus, ut non in patria solum et in regno suo id facere curaverit, verum trans maria, in Syria et Aegypto atque Africa, Hierosolymis, Alexandriae atque Carthagini, ubi Christianos in paupertate vivere compererat, penuriae eorum compatiens, pecuniam mittere solebat. Ob hoc maxime transmarinorum regum amicitias expetens, ut Christianis sub eorum dominatu degentibus, refrigerium aliquod ac relevatio proveniret. Quod autem et quantis rerum, temporum et dominiorum variis permutationibus hoc medio tempore flagellata fuerit, tam praedicta Dei cultrix civitas quam universa ei adjacens regio, [Col. 0217A] si quis scire desiderat, eam relegat historiam, quam nos De gestis Orientalium principum, a tempore praedicti seductoris Mahumeth usque in hunc praesentem diem, qui est nobis ab Incarnatione Domini 1182, per annos quingentos septuaginta seriem rerum complexam, cum multo labore confecimus.
Porro per idem tempus inter Aegyptios et Persas aemula nimis et pertinax erat de monarchia contentio. Ministrabat autem odiorum fomitem [Col. 0217B] et incentivum majus, contradictoriarum observantia traditionum, qua usque hodie uterque populus contentionibus reciprocis sacrilegos se appellant, sibi non communicantes invicem, ita ut etiam nominibus velint habere differentiam. Qui enim Orientalium superstitionem sequuntur, lingua eorum Sunni dicuntur; qui vero Aegyptiorum traditiones praeferunt, appellantur Siha, qui nostrae fidei magis consentire videntur. Quae autem sit inter eos erroris differentia, non est praesentis temporis edocere. Tandem vero Aegyptiorum regno invalescente, et usque Antiochiam provincias et regiones occupante, cum caeteris in ejus Urbs sancta, legibus communibus, descendit potestatem. Sub quo principatu (sicuti captivis solent aliquando tempora indulgentiora [Col. 0217C] concedi) a suis anxietatibus coepit aliquantulum esse remissius, quousque consummata hominum nequitia exigente, eidem regno Hequen calipha praefectus est. Hic et praedecessorum suorum et successorum pariter longe vincens malitiam, factus est posteris et ejus insaniam legentibus solemnis fabula. Adeo enim in omni impietate et nequitia singularis exstitit, ut ejus vita Deo et hominibus odibilis speciales exigat tractatus. Hic inter caetera, quae perniciosa plurima praeceperat, ecclesiam Dominicae Resurrectionis (quae per venerabilem virum Maximum, ejusdem loci episcopum, praecipiente domino Constantino Augusto aedificata fuerat, postea per reverendissimum Modestum tempore [Col. 0217D] domini Heraclii reparata) funditus dejici mandavit. Cujus praecepti rescriptum quidam ejus procurator, praeses videlicet Ramulensis, Hyaroe nomine, ad se directum suscipiens, praedicta ecclesia usque ad solum diruta, jussionem regiam effectui mancipavit. Praeerat vero ea tempestate eidem ecclesiae vir venerabilis Orestus nomine, ejusdem nequissimi regis avunculus, matris ejusdem frater. Hoc autem ideo fecisse dicitur, ut suae perfidiae populis infidelibus daret argumentum. Objiciebatur enim ei Christianitatis titulus, eo quod ex matre Christiana natus esset; quam quasi crimen a se volens depellere, praedictum facinus ausus est perpetrare, nihil arbitratus superesse calumniae, quod in ejus personam impingi posset, quodque ejus [Col. 0218A] aemulis pateret ad morsum, ex quo religionis fontem Christianae, fidei catholicae cunabula dejecisset.
Ab ea die coepit fidelium in eadem civitate multo deterior esse conditio, tum ex dolore justissimo, quem ex casu sanctae Resurrectionis ecclesiae conceperant; tum ex multiplicatis angariis geminata molestia. Nam praeter enormitatem tributorum et vectigalium, quae ab eis praeter morem et contra privilegia a suis praedecessoribus indulta exigebantur, solemnitates etiam interdixerat, quas usque ad illum diem sub aliis principibus, et in occulto et palam satis libere celebraverant. Quoque dies erat celebrior, eo [Col. 0218B] arctius domiciliorum suorum septis cohibebantur, nec in publicum audebant comparere, domi etiam non tutum dabatur eis habere refugium, sed jactu lapidum et sordium immissione, et violentis irruptionibus, quanto dies erat solemnior, tanto amplius molestabantur. Ad haec et pro quolibet verbo levi, ad quamlibet accusatoris alicujus suggestionem, sine causae cognitione rapiebantur ad cruces et supplicia, bona confiscabantur, auferebantur possessiones, filiique eorum et filiae rapti de domibus parentum, flagellis aliquando, nonnunquam blandimentis et promissionibus apostatare cogebantur, aut patibulis affigi. Qui autem pro tempore erat illis patriarcha, is primum injurias excipiebat et opprobria; tum eos et publice et secretius ad longanimitatem invitans, [Col. 0218C] pro temporalibus quae patiebantur malis, coronas promittebat sempiternas. Cujus verbis et exemplo commoniti, transitorias pro Christo contemnentes injurias, se invicem mutua charitate consolabantur. Referre per singula longum esset, quanta in propriis corporibus praedicti servi Dei pertulerint tormenta, ut haeredes fierent in domo Domini, et ut leges aemularentur paternas. Unum tamen de tot millibus, exempli gratia, producamus in medium, ut per haec deprehendat vestra dilectio, quam ex frivolis causis ad ultima supplicia rapiebantur. Quidam civis ex infidelibus nostros odio persequens insatiabili, vir perfidus et nequam, ut eis aliquid ad mortem moliretur, morticinum canis clam [Col. 0218D] projecit in atrium templi, in cujus munditia conservanda, ejus custodes et universa civitas omnem impendebant sollicitudinem. Mane facto, qui orationis gratia accesserunt ad templum, reperientes immundum cadaver et fetens, pene ad insaniam versi, universam urbem repleverunt clamoribus. Concurrit subito populus universus, et omnes asserunt pro constanti, Christianos hoc fecisse. Quid plura? Decernitur interitus universis, et tam piaculare flagitium morte piandum judicatur. Fideles porro de sua confidentes innocentia, mortem pro Christo parati erant subire. Dumque adessent spiculatores eductis gladiis ut populum interimerent, obtulit se adolescens plenus spiritu, dicens: Periculosum est, fratres, si ita perit omnis haec ecclesia. Expedit magis [Col. 0219A] ut unus moriatur pro populo, et non tota gens pereat. Concedite mihi, ut mei habeatis annuam in benedictione memoriam, et generi meo honor in perpetuum debitus conservetur; ego vero, auctore Domino, hanc a vobis stragem depello. Susceperunt igitur gratanter verbum, et quod ille petierat, ultro concedunt. Et ut in Ramis palmarum ad perennem ejus memoriam, contribules ejus olivam, quae Domini nostri Jesu Christi significativa est, introducant in civitatem, in processione solemni, confirmant. Quo facto, praedictus adolescens primatibus se offert civitatis, reum se confitetur, et omnes alios astruit innocentes. Quod audientes judices, aliis absolutis, illum gladio exposuerunt. Et ita pro fratribus animam ponens, cum pietate dormitionem [Col. 0219B] accepit, optimam in Domino habens repositam gratiam.
Adfuit tandem divina clementia, et afflictorum miserta, consolationem intulit non modicam rebus desperatis. Praedicto enim principe nequam rebus humanis exempto, cessavit ex parte quassatio, filio ejus Daher regnum obtinente. Hic siquidem ad petitionem domini Romani imperatoris Constantinopolitani (qui cognominatus est Heliopolitanus, [Col. 0219C] cum quo etiam foedus quod pater ejus violaverat resarciens, contraxerat amicitiam) praedictam ecclesiam reaedificandi fidelibus concessit potestatem. Qua concessa, cognoscens plebs fidelium, quae Hierosolymis habitabat, quod ad tanti operis restaurationem eorum vires non sufficerent, missis nuntiis ad praedicti Romani successorem, dominum Constantinum monomachum, qui tunc agebat in sceptris, precibus porrectis, humiliter significant in quanto moerore et in quanta desolatione post ecclesiam dirutam populus consedisset: orant affectuosissime, ut ad reaedificationem ecclesiae, imperialis munificentiae liberalem porrigeret manum. Procurabat autem eorum legationem quidam Joannes cognomento Carianitis, Constantinopolitanus [Col. 0219D] natione, nobilis quidem secundum carnem, sed moribus multo nobilior. Hic postposita saeculi dignitate, Christum secutus, religionis assumpto habitu, Hierosolymis pauper pro Christo habitabat. Missus ergo, debita instantia, sollicitudine non pigra, apud eumdem dominum imperatorem fideliter elaborans, obtinuit, ut ad opus praedicti aedificii de proprio fisco, idem Deo amabilis Augustus, sumptus necessarios et sufficientes ministrari praeciperet. Impetrata ergo pro voto fidelis populi postulatione, laetus Hierosolymam reversus est. Ubi nuntiato itineris successu, et precum porrectarum exauditione, universum clerum et populum, quasi de gravi aegritudine convalescentes recreavit. Praeerat autem eidem ecclesiae tunc vir venerabilis, [Col. 0220A] Nicephorus patriarcha. Sic ergo obtenta licentia, et sumptibus de imperiali aerario ministratis, eam quae nunc Hierosolymis est, sanctae Resurrectionis aedificaverunt ecclesiam, anno ab Incarnatione Domini 1048, ante urbis liberationem annis LI, tricesimo vero septimo postquam diruta fuerat. Qua constructa, contra imminentia pericula, et mille mortis discrimina consolationem receperunt. Non tamen cessabant adversus eumdem populum fidelem frequentes injuriae et angariarum nova genera; sputa, colaphi, vincula, carceres; ad ultimum, suppliciorum omne genus, quibus populus Dei incessanter affligebatur. Nec solum iis qui in eadem urbe erant, sed etiam iis qui in Bethlehem et Thecua, ubi soli habitabant fideles, idem cauterium [Col. 0220B] imprimebatur. Quoties enim novus accedebat praeses, et missus a calipha recens dirigebatur procurator, toties contra Dei populum novae struebantur calumniae, et varia extorquendi inveniebantur argumenta. Et quoties a domino patriarcha et populo communiter aliquid volebant violenter exigere, si aliquo casu eorum differebatur postulatio, statim minabantur ecclesiam dejicere. Idque pene annis patiebantur singulis, confingentibus praesidibus se hujusmodi rescriptum a regia directum celsitudine habere prae manibus, ut si aliquam difficultatem vel moram in praestandis tributis aut vectigalibus praesumerent adnectere, eorum statim usque ad solum dirutae deponerentur ecclesiae. Quandiu tamen Aegyptiorum aut Persarum praevaluit regnum, sub [Col. 0220C] eorum imperio fideles melioribus usi sunt conditionibus. At vero postquam Turcorum invalescere iterum coepit regnum, et eorum viatus super Aegyptiorum et Persarum fines ampliari, et in eorum Urbs sancta decidit potestatem, per triginta octo annos, quibus eam detinuerunt occupatam, majoribus molestiis coepit populus Dei fatigari; ita ut leve ducerent, quod sub Aegyptiorum vel Persarum jugo pertulerant.
Et quoniam de gente Turcorum frequenter nobis in opere praesenti erant dicenda quamplurima, quae ipsi contra nostros, nostrique adversus eos viriliter [Col. 0220D] magnificeque saepius gesserunt; et adhuc proterve nimis in nostrorum impugnatione perseverant: non videtur alienum a nostro proposito, de ortu et prima origine gentis hujus, et processu ad hunc excellentiae gradum, in quo jam multis annis stetisse leguntur, aliquid praesenti interserere narrationi. Gens igitur Turcorum, seu Turcomannorum (nam ab eodem habuerunt originem) ab initio septentrionalis fuit, inculta penitus, et certam non habens sedem. Vagabantur etenim, et passim circumferebantur, pascuorum sectantes commoditatem, non habentes urbes vel oppida, vel alicubi manentem civitatem. Volentes autem proficisci, incedebant simul qui ex eadem tribu erant, aliquem de majoribus contribulium suorum habentes quasi principem, [Col. 0221A] ad quem universae quae in eadem tribu simul emergebant, referebantur quaestiones; cujusque dicto ab utraque dissonantium parte parebatur; cujusque non impune licebat examen declinare. Migrantes autem, universam secum suam substantiam transferebant, equitia, greges, et armenta, servos et ancillas; nam in his eorum omne consistebat peculium: nusquam agriculturae dantes operam; emptionum et venditionum ignorantes contractus, sed solis permutationibus, vitae sibi comparantes necessaria. Volentes autem alicubi, locorum herbidorum amoenitate tracti, tabernacula figere, et ad tempus aliquod moram sine molestia facere, per quosdam ex suis, qui videbantur prudentiores, regionum principes solebant convenire [Col. 0221B] et pactis initis sub placitis conditionibus, et certa tributorum praestatione, sub principe qui regioni praeerat, moram juxta condictum habebant in pascuis et nemoribus. Accidit autem quod illius populi multitudo maxima ab aliis seorsum incedens, Persarum ingressi fines, regionem invenerunt sibi aptissimam. Datoque regi, qui erat pro tempore, secundum quod inter eos ab initio convenerat, tributo, per annos aliquot moram ibi habuerunt diuturniorem. Augebatur autem eorum populus in immensum, et multiplicationis eorum non erat finis; ita ut regi et indigenis, mentem quodammodo habentibus praesagam, suspecta nimis esset eorum embola. Unde factum est, quod habito consilio violenter a regni finibus eos per se propellere, decreverant. [Col. 0221C] Sed mutato consilio visum est eis expedientius, ut multiplicatis angariis, et consuetis pressionibus, novis irregulariter superadditis eos fatigarent, usque dum sponte sine coactione discederent. Cumque jam annis pluribus injuriarum pondus et tributorum enormitatem exactorum sustinentes, diutius tolerare nolle, communicato decernerent consilio, et hoc regi esset compertum, missa voce praeconia, jussi sunt a regno infra certum tempus discedere universo. Transeuntesque fluvium Cobar, qui regnum ex ea parte limitabat, ubi vident solito liberius et diligentius suorum infinitam multitudinem; nam prius seorsum habitantes, sui nec numerum noverant, nec potentiam: mirati [Col. 0221D] sunt quomodo tantus tamque innumerabilis populus alicujus principum aliquando tolerare potuerit superbiam, et angariarum et tributorum acerbitatem portare. Visumque est eis absque dubio, quod et Persarum populo, et qualibet natione nec numero nec viribus essent impares; nihilque eis ad obtinendas violenter finitimas regiones deesset aliud, quam id quod more aliorum populorum sibi regem non haberent. Volentes igitur votis consonis sibi regem creare, describentes suorum universam multitudinem, repererunt in eis centum familias caeteris splendidiores; quarum quamlibet sagittam unam praeceperunt afferre, et juxta numerum familiarum centum sagittarum colligaverunt manipulum. Quem operientes, vocaverunt quemdam [Col. 0222A] puerulum innocentem, praecipientes ei, ut immissa manu sub velamento, quo praedictarum latebat manipulus sagittarum, eo unam educeret solam, ea conditione ut de ea familia rex assumeretur, cujus sorte sagitta exiret. Factumque est casu, quod puer eduxit sagittam familiae Selducorum. Unde constitit apud omnes, sicuti prius ordinatum fuerat, quod ex ea tribu princeps futurus crearetur. Praeceptum est iterum, ut ex eadem tribu centum eligerentur, qui et aetate et moribus, et virtute caeteros anteirent suos contribules; utque singuli singulas afferrent sagittas, offerentium habentes inscripta nomina. Factoque ex eis iterum manipulo, et diligenter cooperto vocatus est iterum puer, vel idem qui et prius, vel alius fortasse ejusdem [Col. 0222B] innocentiae: cui similiter persuasum est, ut unam ex eis educeret: eduxitque unam cui inscriptum erat nomen Selduc. Erat autem is vir speciosus admodum, nobilis et in sua tribu praeclarus, provectae aetatis, sed integer viribus, et in re militari multam habens experientiam; quique tota corporis habitudine magni principis praetenderet elegantiam. Hunc ergo de communi decreto sibi praeficientes, in throno sublimaverunt regio, eam quae debetur regibus, ei exhibentes reverentiam, et ad ejus implenda imperia, foedere complacito et juramentis corporaliter praestitis se obligantes. Ille autem statim collata sibi satis pro imperio utens potestate, missa voce praeconia, edici publice mandat, ut retransito flumine et transmissis [Col. 0222C] legionibus universis, Persarum fines, unde prius exierant, occupent violenter, et adjacentia sibi vindicent regna, ne de caetero compellantur regiones exteras errabundi circuire, et aliarum nationum tolerare fastus importabiles. Factumque est, quod infra paucos annos non solum Persarum, verum etiam universa Orientalium regna sibi subjugaverunt, subacta Arabum et aliarum nationum, quae principatus obtinebant, violentia. Sicque populus vilis et abjectus ad tantum subito culmen evolavit, quod universum occupavit Orientem. Idque factum est vix triginta aut quadraginta annis, antequam nostri Occidentales principes peregrinationis iter, de quo hic agendum est, arriperent. [Col. 0222D] Utque aliqua esset differentia saltem nominis inter eos qui sibi regem creaverant, et per hoc ingentem erant gloriam consecuti; et eos, qui in suo ruditate adhuc permanent, priorem vivendi modum non deserentes, dicuntur isti hodie Turci; illi vero prisca appellatione Turcomanni. Subactis itaque regnis Orientalibus, adjecerunt etiam, ut potentissimum Aegyptiorum regnum invaderent: descendentesque in Syriam, Hierosolymam cum quibusdam aliis finitimis urbibus, violenter subjugaverunt sibi, fideles quos in ea repererant habitatores, durioribus solito aggravantes molestiis, et angariarum multiplicitate fatigantes, ut praemisimus.
Nec solum in Oriente ita fideles ab impiis opprimebantur, verum in Occidente et in omni pene orbe terrarum, maxime inter eos qui fideles dicebantur, fides defecerat, et Domini timor erat de medio sublatus: perierat de rebus justitia, et aequitate subacta, violentia dominabatur in populis. Fraus, dolus et circumventio late involverant universa. Virtus omnis locum dederat et cesserat quasi inutilis, malitia subintrante. Videbatur sane mundus declinasse ad vesperam; et Filii hominis adventus secundus fore vicinior. Nam multorum refrixerat charitas, et fides non inveniebatur super terram: [Col. 0223B] confusis ordinibus cuncta ferebantur, et in chaos pristinum mundus videbatur redire velle. Majores enim principes, qui subjectos ad pacem tenebantur dirigere, neglecto pacis foedere, pro causis levibus contendentes ad invicem, regiones tradebant incendiis, praedas passim exercebant, pauperum bona impiis satellitibus suis exponebant ad rapinam; non erant tutae alicujus facultates inter tot insidias; causa sufficiens putabatur, ut ad carceres quis traheretur, aut vincula, et in proprio corpore indignos sustineret cruciatus, quod aliquid habere crederetur. Ecclesiarum et monasteriorum non parcebatur praediis, nec sanctorum possessionibus conferebant aliquid a piis principibus indulta privilegia; sed nec immunitatem solitam, et pristinam [Col. 0223C] sibi vindicabant dignitatem. Effringebatur sane sanctuarium, et usibus dedicata coelestibus vi rapiebantur utensilia. Non distinguebat sacrum a profano manus sacrilega; sed sublata differentia, praedae patebant altarium vestes, amictus sacerdotum et vasa Domini. De gremio divinae domus, de adytis penitioribus, de basilicarum atriis, qui ad eas confugerant, ad mortem trahebantur et supplicia. Vias quoque publicas accincti gladio grassatores improbi obsidebant, iter agentibus praetendentes insidias, ubi nec peregrinis, nec viris parcebatur religiosis. Sed nec urbes nec oppida ab iis importunitatibus vacabant, in quibus sicarii vicos omnes et plateas suspectas reddebant innocentibus. [Col. 0223D] Quo quis erat insontior, eo pluribus subjacebat insidiis. Fornicationum etiam genus quodlibet, quasi res licita, passim et sine rubore exercebatur impune. Sed nec inter affines aut propinquos, tuta erant matrimoniorum foedera. Amica coelestibus et Deo placens, quasi res vilis, jussa migrare erat continentia. Nec parcimoniae aut sobrietati locus erat, ubi luxus, et ebrietas, et pernox alea praeoccupaverant aditus atque atria possidebant. Nec clerus a populo vita nobiliore differebat, sed sicut in propheta legitur: Sicut populus, ita et sacerdos (Osee IV, 9; Isa. XXIV, 2) . Nam episcopi negligentes facti erant; canes muti, non valentes latrare (Isa. LVI, 10) ; personarum acceptores, oleo peccatoris impinguentes capita sua, commissa ovilia lupis venientibus, [Col. 0224A] mercenariorum more, deserebant. Et illius verbi immemores Dominici, quo dicitur: Accepistis gratis, gratis date (Matth. X, 8) ; Simoniacam non declinabant haeresim, Giezi sordibus et macula foedati. Quid plura? ut in summa dicatur: Omne in praecipiti vitium stetit, et: Omnis caro corruperat viam suam (Gen. VI, 12) . Nec pronos ad malum revocare poterant Domini comminantis prodigia in coelo sursum, et signa in terra deorsum. Erant enim pestilentiae et fames, terroresque de coelo, et terraemotus magni per loca (Matth. XXIV, 7) ; et caetera quae Dominus in Evangelio diligenter enumerat. Sed obstinati in operibus mortuis, quasi sus in volutabro (II Petr. II, 22) ; et quasi jumenta putrescebant in stercore suo, pia Domini longanimitate abutentes; [Col. 0224B] quasi quibus a Domino diceretur: Percussi eos, et non doluerunt; curavi eos, et non sunt sanati (Jer. V, 3) .
His igitur et hujusmodi ad iracundiam provocatus Dominus, non solum eos qui in terra promissionis erant fideles, praedictae jugum servitutis patiebatur portare, et supra vires molestiis fatigari multiplicibus; verum et aliis qui adhuc sua videbantur libertate gaudere, et quibus certum erat omnia pro votis succedere, suscitavit adversarium, flagellum populorum, malleum universae terrae. Regnante enim apud Graecos Romano, qui cognominatus [Col. 0224C] est Diogenes, et cum omni prosperitate Constantinopolitanum administrante imperium, egressus est de intimis finibus Orientis, Persarum et Assyriorum satrapa potentissimus, Belpheth nomine, infinitam incredularum nationum secum trahens multitudinem, quae numerum diceretur excedere, et universam terrae superficiem operiret. Ascendens ergo in curribus et equis, in gregibus et armentis, et magnifico nimis apparatu fines ingressus est imperii, cuncta sibi subjiciens a suburbanis campestribus, usque ad urbes muratas et oppida munitissima. Non erat qui resisteret; non erat qui pro salute, pro liberis et conjugibus, et (quod gravius est) pro libertate contendens, se opponeret. [Col. 0224D] Interea nuntiatur imperatori gladius incumbens, vis major, et hostilis exercitus Christianum devastans imperium; qui, pro republica sollicitus, expeditiones convocat equitum, et peditum colligit copias, quantas imminens compellebat necessitas, et quantas universum imperium poterat ministrare. Quid plura? Congregatis legionibus et equitatu copioso, hostibus procedit obviam; et imperii penetralia jam tenenti, et ad interiora jam progresso, in manu forti, sed favore divino destitutus occurrit. Certatur utrinque acerrime, et copiis pene paribus, sed odiis majoribus, qualia sacrilegii dolor et zelus fidei solet suggerere. Quid multa? Perit Christianus exercitus, fidelium prosternitur acies; sanguis Christi redemptus sanguine ab impiis effunditur; [Col. 0225A] quodque miserabilius est, capitur imperator. Redit qui evaserat particulatim exercitus, confusionem quae acciderat nuntians. Consternati sunt qui hoc audierunt, in gravia se dantes lamenta, et de vita et salute desperantes. Interea vir infidelis, sed magnificus, de tanto elatus successu et de collata victoria factus sublimior, imperatorem sibi praecepit praesentari; et in contumeliam nominis et fidei Christianae sedens in throno regio, eum mandat pedibus subjici; et scabelli vice, coram positis principibus, ascendens et descendens, corpore utitur imperiali; tandemque pro tanto obsequio eum libertati restituens, cum paucis ex suis magnatibus, qui cum eo capti fuerant, abire permisit. Hoc vero audientes principes imperii, alium sibi praeficiunt: [Col. 0225B] indignum arbitrantes, ut qui tam indigna in proprio pertulerat corpore, in sceptris ageret et dignitate fungeretur Augustali: insuper privatum oculis et ignominiose tractatum, vitam vix indulserunt agere privatam. Princeps autem supra nominatus, proposito libere satisfaciens suo, universas a Laodicia Syriae usque ad Hellespontum, qui Constantinopoli praeterlabitur, itinere dierum triginta in longitudine, decem vero vel quindecim in latitudine, occupavit regiones, cum suis civitatibus et municipiis, universo populo captivato. Tradidit eos Dominus in manus inimici, et dominati sunt eorum qui oderunt eos (Psal. CV, 39) . Inter quas nobilis et eximia provinciarum multarum moderatrix, princeps civitas, Principis apostolorum sedes prima, [Col. 0225C] capta est; sed novissima; et facta est infidelibus serviens sub tributo (II Reg. VIII, 2) . Sic igitur Celessyriam, utramque Ciliciam, Isauriam, Pamphyliam, Lyciam, Pisidiam, Lycaoniam, Cappadociam, Galatiam, et utrumque Pontum, Bithyniam, et Asiae Minoris partem, nobiles provincias, et omni commoditate insignes, plebibus refertas fidelibus, infra modicum tempus in suam jurisdictionem recepit; captivans populos, ecclesias dejiciens, et cultum Christianum furore persequens exterminato. Quod si copiam habuisset navium, ipsam urbem regiam sibi procul omni dubio subjecisset. Tantam enim Graecis incusserat formidinem, ut vix regiae civitatis se crederent moenibus, et maris interpositi non [Col. 0225D] satis tutum arbitrarentur praesidium. Haec igitur et similia populo fideli, qui Hierosolymis et in finibus ejus habitabat, miseriarum addebant cumulum et in desperationis abyssum demergebant. Nam imperio prius in prosperis constituto, sicut praemissum est, non deerat eis ab imperiali domo frequens in necessitatibus solatium; et imperii status integer et incolumis, et vicinarum urbium felix successus, et Antiochiae potissimum, spem aliquam libertatis aliquando futurae, in eis confovebant. At nunc tam suam quam aliorum gerentes sollicitudinem, et sinistris rumoribus usque ad supremum defectum fatigati, mortem magis quam vitam optantes, in se ipsis liquefientes tabescebant de perpetua servitute securi.
Inter has tam periculosi temporis insidias, accedebat tam Graecorum quam Latinorum gratia devotionis, ad loca venerabilia multitudo nonnulla, quibus per mille mortis genera, perque hostium regiones ad urbem accedentibus, negabatur introitus, nisi in porta aureus, qui pro tributo constitutus erat, janitoribus daretur. Sed qui in itinere cuncta perdiderant, et vix cum incolumitate membrorum ad loca pervenerant optata, unde tributum solverent, non habebant. Sic ergo fiebat, ut ante urbem [Col. 0226B] ex talibus, mille vel plures collecti, et exspectantes introeundi licentiam, fame et nuditate consumpti deficerent. Hi, tam viventes quam mortui, miseris civibus intolerabili erant oneri. Nam et viventes alere, et cibo quocunque modo sustentare satagebant; et mortuos sepulturae tradere nitebantur, cum tamen eis supra vires sua essent negotia. Quibus autem solito pretio, urbem dabatur ingredi, hi majorem civibus ingerebant sollicitudinem, timentibus, ne forte deambulantes incaute, tanquam loca sancta visere volentes, sputis et alapis afficerentur; ad postremum autem, ne clam suffocati interirent. Unde haec mala praevenire cupientes, peregrinos ad loca sancta volentes properare, cives de eorum vita et incolumitate, charitate fraterna solliciti, eorum [Col. 0226C] sequebantur vestigia, timentes ne quid eis sinistri casus accideret. Erat tamen in civitate monasterium Amalfitanorum, quod usque hodie cognominatur Sanctae Mariae de Latina; et juxta illud xenodochium, ubi erat oratorium modicum, in honore beati Joannis Eleymon Alexandrini patriarchae, ad curam abbatis praedicti monasterii respiciens, in quo hujusmodi miseris sic advenientibus, tam de monasterio quam de fidelium largitionibus, eis utcunque alimonia ministrabatur. Nam de mille vix unus accedebat, qui sibi sufficere posset. Amissis enim viaticulis, laborum immensitate consumpti, vix incolumes evadere poterant. Igitur nec foris nec domi quies erat civibus, quibus mors diebus imminebat [Col. 0226D] singulis; et quolibet mortis genere deterior, servitus dura et intolerabilis incumbebat. Accedebat etiam ad miseriarum cumulum, quod ecclesias eorum, quas cum tot et tantis laboribus reparaverant et conservaverant, reparatas violenter ingressi, et dum divina celebrarentur, cum furore et strepitu terrorem fidelibus incutientes, super altaria sedebant, nullam facientes locorum differentiam; subvertebant calices et vasa divinis obsequiis mancipata pedibus conculcantes, confringebant marmora, clerum contumeliis et verberibus afficientes. Ipsum quoque dominum patriarcham, qui erat pro tempore, quasi vilem et abjectam personam, de sede propria per barbam et capillum, in solum dabant praecipitem. Plerumque etiam raptum, et quasi vile [Col. 0227A] mancipium tractum, sine causa detrudebant in carcerem, ut sic populum affligerent patri compatientem. Hoc igitur tam dirae servitutis genus, plebs Deo devota, per hos quadringentos, ut praemisimus, et nonaginta annos, pia longanimitate perferens, gemitibus et lacrymosis suspiriis, et jugi precum instantia, clamabat ad Dominum, ut correctis parcens, ab eis iracundiae suae flagella clementer averteret. In profundum enim malorum descenderant; unde et abyssus abyssum invocans (Psal. XLI, 8) , abyssus miseriarum abyssum misericordiarum, ab eo qui Deus est totius consolationis, meruit exaudiri. Hos enim tandem de sede gloriae suae Dominus misericorditer respiciens, finem tantis laboribus volens imponere, consolationem eis juxta eorum [Col. 0227B] desideria, paterna provisione, procurare disposuit. Cujus modum et divinae dispositionis ordinationem, qua diutinam plebi suae relevare voluit afflictionem, hoc praesenti opere, ad Christi fidelium perpetuam memoriam, scribere proposuimus.
Per idem igitur tempus, cum Deo placens praedicta civitas tantis, ut praemisimus, subjecta esset molestiis, inter eos qui orationis gratia, et causa devotionis ad loca accedebant venerabilia, sacerdos quidam, Petrus nomine, de regno Francorum, de [Col. 0227C] episcopatu Ambianensi, qui et re et nomine cognominabatur Eremita, eodem fervore tractus, Hierosolymam pervenit. Erat autem hic idem statura pusillus, et quantum ad exteriorem hominem, persona contemptibilis. Sed
Vere magnus es, Domine Deus noster, et misericordiarum tuarum non est finis. Vere, Jesu bone, non erit in te sperantibus confusio. Nam unde huic egeno et inopi, et rerum necessariarum suffragiis destituto peregrinanti, et a patriis finibus longe posito, tanta fiducia, ut supra vires negotium sibi audeat assumere et de voti consummatione habeat fiduciam? nisi quod in te, protectorem suum, jactaverat cogitatum; nisi quod charitatis ardore succensus, fratribus compatiens, proximum tanquam se ipsum diligens, legem implere satagebat? Vires non suppetunt, suadet tamen charitas. Et licet durum et impossibile videretur, quod fratres injungebant, [Col. 0229A] amor Dei et proximi leve facit, quia fortis est, ut mors, dilectio (Cant. VIII, 6) . Fides igitur per dilectionem operans est (Gal. V, 6) , quae apud te meretur: et merita, apud te non sunt otiosa. Unde nec diu fluctuare permittis servum tuum; sed te ipsum manifestas ei et tua eum revelatione solidas, ne vacillet, Apocalypsim insinuans, per quam exsurgat fortior ad opus charitatis implendum. Accidit enim quadam die, dum praedictus Dei famulus pro reditu ad propria et pro implenda legatione assumpta, amplius solito esset sollicitus, ad fontem misericordiarum tota devotione recurrens, ecclesiam Dominicae Resurrectionis ingressus est. Ubi cum pernoctans, orationibus vigiliisque fatigatus esset impendio, labore victus, in pavimento decubuit, ut [Col. 0229B] somno satisfaceret irruenti. Cumque sopor (ut solet) se infudisset altius, visus est ei Dominus noster Jesus Christus, quasi coram positus astitisse, et eamdem injunxisse legationem dicens: Surge, Petre, propera; et quae tibi sunt injuncta, intrepidus perage: ego enim tecum ero. Tempus est enim ut purgentur sancta, et servis meis subveniatur. Expergefactus Petrus, et visione quam viderat confortatus in Domino, factus ad obediendum proclivior, et divinam admonitionem secutus, moras rumpit impiger, ad redeundum accinctus. Peractis igitur de more orationibus, sumptaque a domino patriarcha licentia et impetrata benedictione ad mare descendit, navem ibi reperiens mercatorum, qui in Apuliam transfretare proposuerant. Quam ingressus, et [Col. 0229C] prospera usus navigatione, Barum pervenit. Inde Romam profectus, dominum papam Urbanum circa partes illas reperit, cui domini patriarchae et fidelium qui Hierosolymis habitabant, litteras porrigit; eorumque exponit miserias et abominationes quae in locis sanctis fiebant a gentibus immundis; et injunctam sibi tam fideliter, quam prudenter, exsequitur legationem.
Porro per annos ante aliquot, Henricus Teutonicorum rex, et idem Romanorum imperator, a [Col. 0229D] domino Gregorio papa septimo, hujus Urbani praedecessore passus fuerat quaestionem et controversiam non modicam, super annulo defunctorum episcoporum, et baculo. Inoleverat enim consuetudo, praesertim in imperio, quod defungentibus ecclesiarum praelatis, annulus et virga pastoralis ad dominum imperatorem dirigebatur. Unde postmodum unumquemlibet de familiaribus et capellanis suis investiens, ad ecclesiam vacantem dirigebat, ut ibi pastoris fungeretur officio, non exspectata cleri electione. Quod dominus papa contra omnem fieri honestatem considerans, et jura in eo facto conculcari ecclesiastica perpendens, semel, secundo ac tertio eumdem imperatorem commonuit, ut a tam [Col. 0230A] detestabili desisteret praesumptione. Quem praececeptis salutaribus commonitum, cum revocare non posset, vinculo anathematis innodavit. Quod factum nimis indigne ferens imperator, Romanam coepit Ecclesiam persequi, et domino papae Guibertum Ravennatem archiepiscopum, virum litteratum et locupletem nimis, suscitavit adversarium. Qui de viribus imperatoris praesumens et de multitudine divitiarum confisus, excluso violenter praedicto venerabili viro, sedem invasit apostolicam: ita delirus et ab intellectus sinceritate deficiens, ut id se esse crederet, quod falso dicebatur. Cumque prius infelix mundus in maligno positus, vias sequeretur periculosas, ut praediximus, et inutiles, hujus schismatis occasione ad deteriora declivis, omnem Dei [Col. 0230B] et hominum post tergum dederat reverentiam, noxia sequens et declinans salutaria. Capiebantur pontifices; et quilibet ecclesiarum praelati, tanquam homicidiorum rei, mancipabantur carceribus, bonis eorum confiscatis, quicunque imperatori in hac sua perversitate non erant consentientes. Nec solum ad tempus eis irrogabantur injuriae, verum exclusis in perpetuum, intrudebantur successores. Fugiens igitur dominus papa Gregorius imperatoris indignationem, in Apuliam secesserat, ubi a domino Roberto Guischardi, Apuliae duce honeste susceptus est, et benigne tractatus, cujus etiam beneficio praedicti imperatoris manus evaserat. Tandem Salernum veniens, ibi diem vitae clausit extremum: ubi et sepultus est. Cui, post dominum Victorem, qui solis duobus [Col. 0230C] mensibus post eum sedem obtinuerat, successit dominus praedictus Urbanus, qui Henrici nihilominus, praedicti Henrici successoris, in eadem malitia obstinati, furorem declinans, locis munitioribus apud suos fideles delitescebat, nusquam plene securus. Hic in illa sua adversitate constitutus, praedictum Petrum virum venerabilem ab Hierosolymis reversum, jam dictae legationis fungentem officio benigne suscepit; et ei in verbo, cujus bajulus erat, se fidelem cooperatorem tempore accepto repromisit. Petrus autem omnem transcurrens Italiam, zelo divino succensus, Alpes transiens, Occidentales principes omnes singulatim circuit, instat sollicitus, increpat, arguit; atque cooperante gratia, monendo quibusdam persuadet, ut fratribus in tanta afflictione [Col. 0230D] positis subvenire non differant; et loca sancta, quae Dominus propria dignatus est illustrare praesentia, infidelium spurcitiis diutius profanari non permittant. Nec visum ei sufficere, quod hoc apud principes disseminaret, nisi etiam et plebes et inferioris manus homines, ad id ipsum piis exhortationibus animaret. Percurrens ergo nationes, pie sollicitus, et regna, pauperibus et abjectissimis personis, legationi suae fideliter satisfaciens, id ipsum evangelizabat. Cui tantam gratiam, ejus fidei meritum respiciens, contulerat Dominus, ut raro unquam sine fructu populus conveniret. Fuitque domino papae, qui eum ultra montes sine dilatione sequi decreverat, in eodem verbo plurimum necessarius. [Col. 0231A] Nam praecursoris functus officio, auditorum mentes ad obediendum praeparaverat, ut facilius idem persuadere volens, obtineret propositum, et universorum animos ad se compendiosius inclinaret.
Anno igitur ab Incarnatione Domini 1095, indictione IV, regnante domino Henrico quarto, Teutonicorum rege, et eodem Romanorum imperatore, anno regni ejus quadragesimo tertio, imperii vero duodecimo: illustri quoque Francorum rege domino Philippo, Henrici filio, regnante in Francia, praedictus dominus Urbanus, videns hominum malitiam [Col. 0231B] modum excessisse, et cuncta ferri deorsum, quasi ad malum prona, post concilium quod ex universa Italia, ad corrigendos excessus hominum necessarium valde, apud Placentiam celebraverat, imperatoris praedicti indignationem fugiens, discedens ab Italia, Alpes transcendit, regnum Francorum ingressus. Ubi videns, sicut et prius audierat, divina passim conculcari monita, doctrinam Evangelii sordere, fidem periisse, charitatem et omnem periclitari virtutem; econtrario autem adversae potestatis et principis tenebrarum longe lateque nimis patere imperium: anxius plurimum, sicut ex officii debito tenebatur, quomodo tot vitiorum monstris, tot peccatorum prodigiis posset occurrere, quae ita [Col. 0231C] miserabiliter pullulabant, et orbem involverant universum concilium generale, prius apud Vigiliacum, deinde apud Podium, convocare disposuit. Sed novissime apud Clarummontem Alverniae civitatem, divina comite gratia, ex universis transalpinarum partibus provinciarum, mense Novembre, episcoporum et abbatum convenit sacer conventus, in nomine Domini, praesentibus etiam praedictarum partium nonnullis principibus. Ubi, ordinatis de praelatorum Ecclesiae et virorum Deum timentium consilio institutionibus, quae ad erigendum labentis Ecclesiae statum videbantur respicere; et promulgatis canonibus, qui ad morum aedificationem et corrigendam delictorum enormitatem poterant proficere; et qui pacem, suggerente Petro Eremita, [Col. 0231D] quae de rebus perierat, reformarent, qui verbo sibi injuncto debitam gerebat sollicitudinem; novissime ad hanc exhortationem se convertit, dicens:
Nostis, fratres dilectissimi, et vestram nosse id expedit charitatem, quomodo humani generis Reparator, pro nostra omnium salute carnem assumens, et homo inter homines conversatus, terram promissionis, quam pridem patribus promiserat, propria illustravit praesentia; et assumptae dispensationis operibus, et crebra simul miraculorum exhibitione reddidit specialiter in ignem. Id enim et Veteris et Novi, pene in omnibus syllabis, docet series Testamenti. Quadam [Col. 0232A] sane dilectionis praerogativa certum est eam dilexisse, ita, quod eam orbis partem, imo particulam, haereditatem suam dignatus est appellare, cum ejus sit omnis terra et plenitudo ejus (Isa. XXXIV, 1) . Unde per Isaiam ait: Haereditas mea Israel (Isa. XIX, 25) ; et item: Vinea Domini Sabaoth, domus Israel est (Isa. V, 7) . Et licet totam, in partem praecipuam, sibi dedicaverit ab initio, peculiarius tamen Urbem sanctam sibi adoptavit in propriam, testante Propheta, qui ait: Diligit Dominus portas Sion super omnia tabernacula Jacob (Psal. LXXXVI, 1) . De qua gloriosa dicuntur, videlicet quod in ea docens, passus, et resurgens Salvator, salutem operatus est in medio terrae: ad hoc a saeculis praeelecta, ut tantorum esset conscia, et cella familiaris mysteriorum. Electa nimirum: [Col. 0232B] quod ipse qui elegit, testatur, dicens: Et de Hierusalem civitate quam elegi, veniet vobis Salvator. Quam etsi peccatis inhabitantium id exigentibus, justo judicio suo in manus impiorum saepius tradi permiserit Deus, et durae jugum servitutis ad tempus eam sustinere passus sit; non tamen arbitrandum est, quod eam quasi a se repudiatam abjecerit. Cum scriptum sit: Flagellat Deus omnem filium quem recipit (Hebr. XII, 6) ; illi vero thesaurizat iram, cui dicit: Recessit zelus meus a te, jam amplius non irascar tibi (Ezech. XVI, 42) . Diligit ergo eam, nec intepuit erga eam dilectionis fervor, cui dicit: Eris corona gloriae in manu Domini, et diadema regni in manu Dei tui; et non vocaberis amplius desolata, sed vocaberis voluntas mea in ea, quia complacuit [Col. 0232C] Domino in te (Isa. LXII, 3) . Haec igitur salutis nostrae incunabula, Domini patriam, religionis matrem, populus absque Deo, ancillae filius Aegyptiae, possidet violenter; et captivatis liberae filiis, extremas imponit conditiones, quibus versa vice merito servire tenebatur. Sed quid scriptum est? Ejice ancillam, et filium ejus (Gen. XXI, 10) . Sarracenorum enim gens impia, et mundanarum sectatrix traditionum, loca sancta, in quibus steterunt pedes Domini, jam a multis retro temporibus violenta premit tyrannide, subactis fidelibus et in servitutem damnatis. Ingressi sunt canes in Sancta, profanatum est sanctuarium; humiliatus est cultor Dei populus; angarias patitur indignas genus electum; servit in luto et latere regale [Col. 0232D] sacerdotium; princeps provinciarum, facta est sub tributo, civitas Dei. Cujus non liquefiat anima? cujus non tabescant praecordia, his ad animum recurrentibus? Quis haec siccis oculis audire potest, fratres charissimi? Templum Domini, de quo zelans Dominus vendentes ejecit et ementes, ne domus Patris ejus fieret spelunca latronum (Matth. XXI) , factum est sedes daemoniorum. Id ipsum enim et Mathathiam sacerdotem magnum, sanctorum progenitorem Machabaeorum, ad zelum accendit commendabilem, sicut ipse testatur, dicens: Templum Domini quasi vir ignobilis; vasa gloriae ejus abducta sunt captiva (I Mach. II, 8) . Civitas Regis regum omnium, quae aliis regulas intemeratae tradidit fidei, gentium superstitionibus cogitur invita deservire. Sanctae Resurrectionis [Col. 0233A] ecclesia, requies dormientis Domini, eorum sustinet imperia, foedatur spurcitiis, qui resurrectionis non habebunt participium, sed stipula ignis aeterni, perennibus deputabuntur incendiis. Loca venerabilia divinis deputata mysteriis, quae Dominum in carne susceperunt hospitem, signa viderunt, senserunt beneficia, quorum omnium in se plena fide praetendunt argumenta, facta sunt gregum praesepia, stabula jumentorum. Laudabilis populus, cui benedixit Dominus exercituum, sub angariarum et sordidarum praestationum pondere gemit fatigatus; rapiuntur eorum filii, matris Ecclesiae chara pignora, ut gentium immunditiis deserviant, et nomen Dei vivi abnegent vel ore blasphement sacrilego, compelluntur; aut impia detestantes imperia, caeduntur gladiis more bidentium, [Col. 0233B] sanctis martyribus sociandi. Non est sacrilegis locorum differentia, non est personarum respectus: in sanctuariis occiduntur sacerdotes et levitae; coguntur virgines fornicari, aut per tormenta perire; nec matronis aetas maturior suffragatur. Vae nobis, qui in hanc tam periculosi temporis descendimus miseriam, quam in spiritu praevidens electus a Domino David rex fidelis, deplorat dicens: Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam, polluerunt templum sanctum tuum (Psal. LXXVIII, 1) . Et item: Populum tuum humiliaverunt, et haereditatem tuam vexaverunt (Psal. XCIII, 5) . Utquid, Domine, irasceris in finem, accendetur velut ignis ira tua? (Psal. LXXVIII, 5; LXXXVIII, 47.) Ubi sunt misericordiae tuae antiquae, Domine? (Psal. LXXXVIII, 50.) Verumne [Col. 0233C] est quod dicitur: Non obliviscetur misereri Deus, non continebit in ira sua misericordias suas? (Psal. LXXVI, 10.) Recordare quid acciderit nobis; intuere, et vide opprobrium nostrum (Thren. V, 1) . Vae nobis, ut quid nati sumus videre corruptionem populi nostri, et contritionem civitatis sanctae; et sedere illic cum dantur in manibus inimicorum sancta? (I Mach. II, 7.) Vos igitur, dilectissimi, armamini zelo Dei. Accingimini unusquisque gladio suo super femur suum potentissime (Psal. XLIV) . Accingimini, et estote filii potentis. Melius est enim mori in bello, quam videre mala gentis nostrae et sanctorum. Si quis zelum legis Dei habet, adjungat se nobis. Subveniamus fratribus nostris. Disrumpamus vincula [Col. 0233D] eorum, et projiciamus a nobis jugum ipsorum (Psal. II, 3) . Egredimini, et Dominus erit vobiscum. Arma quae caede mutua illicite cruentastis, in hostes fidei et nominis Christiani convertite. Furta, incendia, rapinas, homicidia, et caetera qualia qui agunt, regnum Dei non possidebunt, hoc Deo beneplacito redimite obsequio; ut delictorum, quibus Dominum ad iracundiam provocastis, celerem indulgentiam pro vobis obtineant haec pietatis opera, et deprecatio collata sanctorum. Monemus igitur et exhortamur in Domino, et in remissionem peccatorum injungimus, ut fratribus nostris, et coelestis regni cohaeredibus (omnes enim sumus invicem membra, haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi [Rom. VIII, 17] ) qui Hierosolymis et in finibus ejus habitant, afflictioni [Col. 0234A] et laboribus compatientes, infidelium insolentiam (qui sibi regna, principatus et potestates subjicere contendunt) debita compescatis animadversione; et illis totis viribus occurratis, quibus est propositum, nomen delere Christianum. Alioquin futurum est, ut in proximo Ecclesia Dei jugum indebitae perferens servitutis, fidei sentiat dispendium, praevalente gentilium superstitione. In quanta enim positi sint afflictione, noverunt ex vobis nonnulli, qui haec quae loquimur, oculata conspexerunt fide, et praesens illorum per manum Petri, viri venerabilis, qui praesens est, ad nos delata docet epistola. Nos autem, de misericordia Domini et beatorum Petri et Pauli apostolorum auctoritate confisi, fidelibus Christianis, qui contra eos arma susceperint, et onus sibi hujus peregrinationis [Col. 0234B] assumpserint, injunctas sibi pro suis delictis poenitentias relaxamus. Qui autem ibi in vera poenitentia decesserint, et peccatorum indulgentiam et fructum aeternae mercedis se non dubitent habituros. Interim vero eos qui ardore fidei ad expugnandos illos laborem istum assumpserint, sub Ecclesiae defensione, et beatorum Petri et Pauli protectione, tanquam verae obedientiae filios recipimus; et ab universis inquietationibus, tam in rebus quam in personis statuimus manere securos. Si vero quisquam molestare eos interim ausu temerario praesumpserit, per episcopum loci excommunicatione feriatur: et tandiu sententia ab omnibus observetur, donec et ablata reddantur, et de illatis damnis congrue satisfiat. Episcopi vero et presbyteri, qui talibus fortiter [Col. 0234C] non restiterint, officii suspensione multentur, donec misericordiam sedis apostolicae obtineant. His dictis, finem dicendi fecit, praecipiens iis qui aderant, ecclesiarum praelatis, ut ad propria reversi, cum omni instantia et debita sollicitudine plebes suas ad idem hortentur et invitent diligentius. Iis dictis finem dicendi fecit, et soluta synodo valedicentes ad invicem, ad propria sunt reversi: ante omnia, juxta statuta synodi fideliter laborantes, ut pax (quae verbo vulgari treuga dicitur) ab omnibus observetur illibata, ne ire volentibus, et ad necessaria discurrere, ullum ministraretur impedimentum.
Dedit ergo Dominus fideli servo suo evangelizanti virtute multa, et excelso in verbo gloriae, pro fidei meritis verbum efficax, et sermonem omni acceptione dignum in oculis universorum. Et visa est a Domino res egressa, ita ut mandatum ejus, licet arduum nimis et difficile videretur, cum omni aviditate tam majores quam minores amplecterentur. Nec solum praesentes ex illius verbo succensus hujus desiderii fervor ad iter armaverat; verum longe lateque sermo idem egrediens, absentes etiam pari voto ferventes accendebat ad idem. Episcopi vero; prout in mandatis acceperant, fideles se cooperantes [Col. 0235A] exhibebant, plebes suas ad id ipsum invitantes, et circumeuntes parochias suas, verbum vitae disseminabant in populis, nec cadebat vel unus apex sine fructu super terram: ita ut vere dici posset, quod vere illud verbum Domini impleretur: Non veni pacem mittere, sed gladium (Matth. X, 34) . Dividebatur enim maritus ab uxore, uxor a marito; patres a filiis, filii a parentibus; nec erat charitatis vinculum, quod huic fervori posset praejudicium facere: ita ut de claustris multi egrederentur monachi; et inclusi de carceribus, in quibus se incluserant spontanei propter Dominum. Nec tamen apud omnes erat in causa Dominus; et virtutum mater discretio votum excitabat; sed quidam ne amicos desererent, quidam ne desides haberentur, [Col. 0235B] quidam sola levitatis causa, aut ut creditores suos (quibus multorum debitorum pondere tenebantur obligati) declinantes eluderent, aliis se adjungebant. Omnes igitur ex causis variis properabant. Non erat in regnis occidentalibus, qui aut aetatis, aut sexus, aut conditionis, aut status vellet esse memor; aut aliquibus persuasionibus deterritus ab incoepto desisteret; sed omnes indifferenter manus dabant; omnes unanimiter corde et ore votum profitebantur. Videbatur ad litteram impleri quod in Tobia scriptum est: Jerusalem civitas Dei, nationes ex longinquo ad te venient, et munera deferentes, adorabunt in te Dominum: et terram tuam in sanctificatione habebunt, nomen magnum invocantes in te (Tob. XIII, 13) . De praesentibus igitur qui concilio [Col. 0235C] interfuerant, multi cum gaudio susceperunt insitum verbum, quorum primus fuit dominus Ademarus, bonae memoriae Podiensis episcopus, vir vitae venerabilis, qui postea apostolicae sedis legatione functus, in eadem expeditione populo Dei tam fideliter quam prudenter praefuit: Dominus quoque Willelmus Aurasicensis episcopus, vir vere religiosus, ac timens Deum. De absentibus vero utriusque regni principibus, eodem fervore succensi, ad iter se accingebant, mutuo se et frequenter exhortantes; et certum praefigentes diem, ut collectis necessariis, et viae consortibus convocatis, iter arriperent. Videtur vere divinitus procuratum praesens, unde loquimur, negotium, et verbum vere egressum a Domino. [Col. 0235D] Nam catervatim concurrebant populi, unum ubicunque de principibus iter vovisse audierant, ut se illius comitatui sociarent; ejusque super se in toto itinere invocarent nomen, obsequia promittentes et fidem. Et quia verbum illud publice diceretur:
[Col. 0236B] De utroque itaque regno, in arrham futurae peregrinationis, signo crucis se communiverant, vir illustris dominus Hugo Magnus, domini Philippi Francorum regis frater; dominus Robertus, Flandrensium comes; dominus item Robertus, comes Normannorum, domini Willelmi Anglorum regis filius; dominus Stephanus, Carnotensium comes et Blesensium, senioris Theobaldi comitis pater; dominus Ademarus, Podiensis episcopus; dominus Willelmus, Aurasicensis episcopus; dominus Raimundus, comes Tolosanus et Sancti Aegidii; cum aliis multis inclytis et nobilioribus viris: vir quoque strenuus et insignis, dominus Godefridus, Lotharingiae dux, et cum eo fratres ejus, dominus videlicet Balduinus, et dominus Eustachius: Balduinus [Col. 0236C] itidem, qui cognominatus est de Burgo, praedictorum consanguineus, domini Hugonis comitis de Retest filius: item comes Garnerus de Gres; Balduinus, comes Hamaucorum; Isuardus, comes Diensis; Rainbaldus, comes Aurasicensis; Willelmus, comes de Foreis; comes Stephanus de Albamarla; Retrodus, comes Perticensis; comes Hugo de Sancto Paulo. Sed et de viris majoribus, qui tamen comites non erant, ad id ipsum Deo placitum obsequium sponte se obtulerunt inclyti viri et nobiles: Henricus de Ascha, Radulfus de Bagentiaco, Hebrardus de Pusato, Gentonius de Bear, Willelmus Amanen, Guastus de Bederz, Willelmus de Montepessulano, Gerardus de Russelun, Gerardus de [Col. 0236D] Ceresiaco, Rogerus de Barnavilla, Guido de Possessa, et Guido de Garlanda, Francorum regis dapifer; Thomas de Feria, Galo de Calvo monte; praedictus quoque Petrus Eremita cum ingenti multitudine, quam tum ex regno, tum ex imperio multo labore contraxerat. Circa Alpes vero dominus Boamundus, Tarentinorum princeps, domini Roberti Guiscardi Apuliae ducis filius; dominus quoque Tancredus, ejus ex sorore nepos; et alii multi, quorum numerum vel nomina non tenemus. Hi omnes tempus exspectantes opportunum, cum ingentibus militarium virorum copiis, ad militiam parati Christianam erant accedere; et se tantae peregrinationis laboribus pro Christi nomine devote mancipare. Transcursa itaque hieme, cum prima veris subsequentis se obtulerunt [Col. 0237A] initia, et frigore depulso, grata terris reddita est temperies, equos praeparant, arma exerunt, componunt sarcinas, et mutuis se, qui simul erant profecturi, invitant legationibus: diligenter praeordinantes, quando oporteat eos iter arripere, ubi convenire, et qua via tutius commodiusque possint incedere. Nec enim poterant tot tamque infinita populorum millia in una qualibet regione sibi reperire necessaria. Unde studiose procuratum est, ut singuli majorum principum, seorsim legiones suas traherent, et non eodem tramite proficiscerentur. Sed neque antequam ad urbem Niceam pervenirent, eorum exercitus convenerunt. Nam, sicut dicetur inferius, dux cum suis legionibus per Hungariam; comes Tolosanus et episcopus Podiensis, per Dalmatiam; [Col. 0237B] reliqui vero principes per Apuliam, sed variis temporibus, Constantinopolim pervenerunt. Parabatur interim quod ad tantum iter sufficere posse credebatur; et viaticula sua, cum viae quantitate metiri nitebantur, ignorantes quod non sunt in manu hominis viae illius. Ignorat enim mortalis infirmitas quid sibi crastina pariat dies. Non erat uspiam in tot provinciis, quot habet Occidens, domus otiosa vel una. Cuique juxta suam conditionem familiaria suberant, circa quae sollicitabantur, negotia, dum hic paterfamilias, ibi filius, illuc vero tota domus ad migrandum se componeret. Dirigebantur frequentes epistolae, quibus qui simul profecturi erant, se mutuo exhortabantur, attentius moram increpantes et monentes properare celerius. [Col. 0237C] Vocantibusque caeteros his, qui turmarum erant duces designati, cum singultibus et suspiriis dividebantur ab invicem charorum amplexus, et supremum sibi valedicentes, separabantur in osculis. Mater filium, parentem filia, soror fratrem, uxor maritum, in ulnis deportantes parvulos, et suggentes ubera, cum lacrymis et ejulatu comitabantur abeuntes: et dicto vale, quos gressu non poterant, defixis obtutibus prosequebantur.
Anno igitur ab Incarnatione Domini 1096, mense Martio, octava die mensis, quidam Galterus, cognomento [Col. 0237D] Sensaveir, vir nobilis et in armis strenuus, cum ingenti multitudine pedestrium turmarum (nam paucissimos secum habebat equites) primus iter arripuit, et pertransiens Teutonicorum regnum, in Hungariam descendit. Est autem regnum Hungariae paludibus interjectis, et magnis fluminibus praecinctum, et inaccessibile; ita ut nisi certis locis, et iis vehementer angustis, volentibus introire vel egredi, non pateat introitus vel exitus. Eidem autem regno tunc praeerat vir Christianissimus, rex Calemannus, qui cognito praedicti Galteri adventu, et de ejus edoctus proposito, piam illius commendans intentionem, eum benigne admisit, et transitu suis expeditionibus per Hungariam concesso, publicorum commerciorum gratiam non negavit. Ille [Col. 0238A] vero regno ejus cum omni tranquillitate transcurso, usque ad fluvium Maroe, qui ejusdem regni limes ab Oriente dignoscitur esse, pervenit incolumis. Quo transito, Bulgarorum fines cum suis legionibus attigit, ad locum perveniens qui dicitur Bellegravia. Eo tamen ignorante, trans eumdem fluvium in loco cui nomen Malavilla, de comitatu ejus quidam remanserant, ut cibos emerent, et ad iter colligerent quaedam necessaria; quos Hungari comprehendentes, nudatos, et affectos verberibus, ablatis omnibus, remiserunt ad suos. Et licet eorum adversitati universus plena charitate compateretur exercitus, et sinistro, qui acciderat, casui plurimum sociis condoleret; tamen videntes quia durum erat nimis, et pene impossibile fluvium retransire, [Col. 0238B] et occasione emergentium negotiorum iter differre propositum, satius arbitrati sunt dissimulare ad tempus injuriam, quam ad id quod assequi non possent, temere aspirare; spem habentes in eo, cui militare proposuerant, quod Christi servis illata gratis injuria non praeteriret impunita, sed condignam ab eo reciperent mercedem, qui suis fidelibus repromisit dicens: Et capillus de capite vestro non peribit; in patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI, 18) . Continuantes igitur iter, Bellegraviam pervenerunt, ut praemisimus, ubi Galterus a duce Bulgarorum, qui eidem loco praeerat, emendi licentiam postulans, et impetrare non valens, ante urbem castrametatus est; ubi exercitum [Col. 0238C] suum victus inopia laborantem, cohibere non valens, grave nimis populi sui passus est dispendium. Nam cum a Bulgaris omnino venalium nihil, aliquo pretio interveniente, obtinere possent, egressus est ejus exercitus, ut sibi modo quocunque alimenta compararent; ne prae necessarii victus deficere cogerentur inopia. Qui greges Bulgarorum invenientes, et armenta, violenter ex eis coeperunt abducere, et castris inferre suis. Quod audientes Bulgari, correptis armis, ad eos qui eorum abducebant animalia, hostiliter egressi, praedam revocare volentes, bellum raptoribus inferunt. Et facti superiores, centum quadraginta ex eis a praecedentium comitatu separatos incautius, in oratorio quodam (quo se gratia consequendae salutis contulerant) [Col. 0238D] igne supposito, combusserunt, reliquis in fugam adactis. At vero Galterus sciens quod populum secum traheret durae cervicis, et indiscretum, relictis his qui suo proprio spiritu ducebantur, incorrigibiles facti, cum reliquis agminibus Bulgarorum silvas, longe lateque diffusas, prudenter circumspecteque pertransiens, Straliciam Daciae mediterraneae metropolim egregiam pervenit, ubi ejusdem civitatis praesidi de damno et injuria plebi Dei injuste a Bulgaris illata conquestus, plenam super omnibus commissis justitiam consecutus est. Insuper ab eodem duce, viro egregio, et timente Deum, humanissime tractatus, commerciorum legem obtinuit communem, ut sibi, et populo suo aequa mensura et justo pretio necessaria venderentur; [Col. 0239A] et ut legibus humanis in ejus obsequio nihil videretur deesse, duces etiam itineris, qui eis usque ad urbem praeessent regiam, concessit. Quo perveniens, et in praesentiam domini imperatoris introductus, ab ejus obtinuit magnificentia, ut usque ad adventum Petri, de cujus praecepto iter arripuerat, exercitum suum in locis urbi finitimis, indulta emendi vendendique licentia, habere permitteretur: quod ei concessit imperator.
At vero Petrus, post haec non multo interjecto temporis intervallo, [cum innumerabili exercitu transcursa Lotharingia, Franconia, Bavaria, et ea [Col. 0239B] regione quae Austria dicitur, cum universa multitudine, quam ex omni populo, et tribubus, et linguis, et nationibus collegerat, quasi ad quadraginta millia, fines Hungarorum attigerat. Unde missa legatione ad dominum regem, impetravit, ut si pacificum vellet habere introitum, et sine tumultu et scandalis regnum ejus pertransire, ei sine difficultate aditus praestetur. Qua suscepta licentia, et conditionem approbans interpositam, cum universis legionibus, quae eum sequebantur, regnum ingressus est. Quod cum omni tranquillitate transcurrens, alimentorum multa copia, justo pretio, et bonis conditionibus ab indigenis ministrata, usque ad superius memoratam Malevillam pervenit. Ubi intellecto quod consortibus eorum, qui Galterum secuti, [Col. 0239C] eos praecesserant, multam illius loci habitatores intulerant injuriam, et impietatem non modicam in eos exercuerant; videntes etiam eorum spolia et arma nihilominus in muro civitatis, quasi pro tropaeo dependentia, justa ira succensi, protinus arma corripiunt, et se invicem exhortantes, urbem violenter infringunt, incolis pene omnibus aut interemptis gladio, aut in vicino flumine submersis. In quo tumultu, eorum meritis id exigentibus, illa die cecidisse dicuntur de Hungaris quasi ad quatuor millia; de expeditione vero Petri, centum dicuntur occubuisse. Sic igitur urbe correpta violenter, quinque diebus continuis manserunt in ea, propter alimentorum, quam in ea repererunt opulentiam. [Col. 0239D] At vero Bulgarorum dux, Nichita nomine, qui Galtero et ejus legionibus rerum venalium forum prius interdixerat, intelligens quod Malevillanis pro eo quod in praecedentes ipse quoque deliquerat, subsequentes in eum vellent refundere, relicta Bellegrava, cui praeerat, de loci diffidens munitione, aufugit. Loci vero incolae cum sua quisque familia oppidum nihilominus deserentes, cum gregibus et armentis in opaca silvarum, et nemorum abdita, longe interius se contulerunt. Petrus autem dum adhuc in expugnato praesidio moram faceret, relatione quorumdam edoctus, quod rex Hungariae suorum stragem, quam audierat, nimis aegre ferens, militares ex universo regno convocaret copias, et in suorum ultionem accingeretur animosius, congregatis [Col. 0240A] navibus quotquot ex utraque fluminis ripa invenire potuit, legiones suas sub omni celeritate transferri praecepit, secum trahens greges et armenta, spoliaque uberrima, quae de loco violenter effracto usque ad redundantem copiam eduxerat: Quibus in ulteriore ripa collatis, ante Bellegravam, quam tamen vacuam repererunt, castrametati sunt. Unde cum plaustris et vehiculis, cum gregibus et armentis, et universo comitatu, itinere dierum octo, nemorum late patentium condensa pertransiens, ante urbem Niz, turribus et muro valido munitissimam, et viris fortibus refertam, cum suis astitit legionibus; et flumine quod eamdem urbem praeterfluit, per quemdam pontem lapideum transmisso, castra ibidem metatus est. Dumque ejus exercitus. [Col. 0240B] jam deficiente viatico, victus inopia laboraret, missa legatione ad praesidem civitatis, amice postulat ut rerum venalium, et eorum maxime quae vitae sunt necessaria, bonis conditionibus, et justo pretio, populo peregrinanti, et obsequiis divinis mancipato fiat commercium. Ille vero id nullatenus posse fieri respondit, nisi prius datis obsidibus se obligaret exercitus, ut indigenis forum ministrantibus nec injuria, nec vis major ulla inferatur. Qua conditione utrinque placita, datis obsidibus, egressi sunt cives secum deferentes venalia.
Facta est igitur expeditionibus universis alimentorum [Col. 0240C] plenior abundantia, emendi vendendique contractibus mutua charitate inter utrumque populum celebratis; nocteque illa in omni tranquillitate et mutua charitate transcursa, summo mane receptis obsidibus, ad iter accinguntur. Dumque essent in proficiscendo, et major pars praecessisset, imo pene omnis exercitus; quidam turbati capitis homines, et divina animadversione digni, memores satis frivolae contentionis, quam hesterna nocte cum quodam Bulgaro habuerant occasione vendendi emendique, separati aliquantulum a praecedentibus agminibus, septem molendinis, quae juxta praedictum pontem in flumine volvebantur, ignem supponentes, subito converterunt in favillam. Erant [Col. 0240D] praedicti filii Belial natione Teutonici, numero quasi centum: qui etiam, cum eorum non sufficeret furori, quod commiserant, adjecerunt etiam, ut quorumdam domicilia, quae extra muri erant ambitum, non dispari nequitia succenderent. Consummatoque scelere, turbis innocentibus, tanquam commissi maleficii conscientiam non habentes, cursu maturato adjungere se sategerunt. At vero dux, qui eos benigne satis nocte tractaverat hesterna, videns quod non satis ei responderant digne pro meritis; scilicet pro collato beneficio, supplicium reportare cogebatur: paucorum commissum, non aequo satis judicio, refundens in omnes, universos praedones reputans, et incendiarios: cives evocat, arma monet corripere; et ipse praevius cum ingenti multitudine, [Col. 0241A] verbo suos exhortatur et exemplo, praedictas insequi expeditiones; et tanquam de sacrilegis vindictam reposcere persuadet. Egressi ergo unanimiter, praecedentes insectantur; et partes praecedentis exercitus posteriores invadunt hostiliter, gladiis instantes atrocius. Praedictos itaque malefactores, qui necdum castris se adjunxerant, seorsum a turbarum frequentia reperientes, justissima indignatione, morti tradiderunt. Sed sive casu, sive ex industria involventes justum cum impio, multos de immeritis pari poena confoderunt. Currus autem et vehicula, quibus tam alimenta quam omnimodam eorum supellectilem deferebant, senes quoque et valetudinarios, matronas quoque cum pueris et puellis, quae passibus aequis caeteros subsequi [Col. 0241B] non poterant, comprehendentes, vinculis alligatos secum deduxerunt: consummata strage, interemptorum sanguine satiati et spoliis onerati, redeuntes ad propria.
Interea vir venerabilis, Petrus, et universa quae praeibant agmina, majoresque cuncti expeditionis viri, hujus infortunii, quod suis acciderat, ignari penitus, iter continuabant inceptum. Cum ecce quidam equo raptus velocissimo, cursu praecipiti festinans, casum nuntiat, stragem suorum et captivitatem [Col. 0241C] ex ordine pandens. Quo cognito, de communi prudentium consilio, viam, qua tota die venerant, relegentes, revocatis legionibus, factae caedis argumenta, et fratrum interemptorum funera non sine lacrymis et gemitu contuentes, ante urbem, ubi hesterna nocte castra locaverant, constiterunt. Erat autem Petro, et his qui secum erant sensus habentes magis exercitatos, in eo facto simplex oculus, et pura intentio. Ideo redierant, ut causa mali cognita, et scandalorum amputata materia, inter utrumque populum pax plenior reformaretur; et ad propositum tutius purgata redirent conscientia. Missis igitur viris prudentibus et honestis ad praesidem et majores civitatis, diligenter discutiunt [Col. 0241D] quaenam causa intercesserit, ut ad tantum tumultum et tantam sanguinis innocentis effusionem ita subito veniretur. Causa itaque cognita, intelligentes qui missi fuerant, quod satis juste indignatione concepta, ad arma convolaverant; et quod non erat tempus satis idoneum ad hoc, ut super illatis reposceretur vindicta, modis omnibus competentibus, et tota instant sollicitudine, ut pace reformata, praedam, sarcinas, socios, et universa quae amiserant, cum integritate reciperent. Dumque in eo perseverarent, pactis pene ad placitam utrinque redactis consonantiam, excitatus est casu, inconsulto quorumdam calore et ausu temerario, in castris tumultus: volentibus indiscretis quibusdam injuriam, quam sustinuerant, violenter vindicare. Porro Petrus [Col. 0242A] eorum insaniam volens compescere, et causam caedis declinare quaerens, missis quibusdam prudentibus et magnae auctoritatis hominibus, ab impetu et furore, quo civibus instabant hostiliter, eos revocare nitebatur. Cumque non proficeret, neque ejus, licet salutaribus, acquiescere vellent monitis, exercitui missa voce praeconia sub promissae obedientiae debito, praecepit districtius ut nemo illis qui sua temeritate pacem reformatam ausi fuerant violare, opem ferat, aut ministret auxilium. Cui verbo acquiescens exercitus, sedebat quasi arbiter, finem inchoati tumultus, et rei exitum praestolantes. Qui autem pro bono pacis missi fuerant ad praesidem, videntes quod excitus in populo tumultus sedari non valeret, sed magis ac magis augebatur, [Col. 0242B] et quod juxta propositum proficere non poterant, reversi sunt ad castra infecto negotio, elaborantes cum Petro viro Dei, ut turba comprimeretur. Sed neque id effectui mancipare dabatur. Erant autem quasi mille, qui ad hanc proruperant temeritatem. Quibus totidem de urbanis egressis obviam, bellum ingens ante urbem utrinque committitur. Videntes autem qui in urbe erant quod quasi schisma ortum erat in populo exteriore, sperantes quod, quia invito et contradicente Petro, rixam concitaverant, reliqua pars exercitus nullatenus eis vellet ministrare subsidia, reseratis aditibus, omnes unanimiter egressi, ex nostris pene quingentos supra pontem occiderunt: reliquis pene omnibus, dum vada nesciunt, tanquam locorum ignari, submersis [Col. 0242C] in flumine. Quod videns exercitus, et tantam suorum non ferens injuriam, ad arma convolant universi: et confligentibus inter se agminibus fit strages infinita, ita ut esset error novissimus pejor priore. Populares ergo, et vulgus indocile, Bulgarorum non ferentes instantiam, fugam ineunt; aliosque qui in certamine viriliter desudabant, exemplo suo et impetu, terga dare compellunt. Fugit itaque universus exercitus, et turbatis ordinibus, non erat qui resisteret. In quo tumultu saepe dictus Petrus universam pecuniam, quam de fidelium largitione principum, ut inde pauperibus et egenis in itinere necessaria ministraret, collegerat, retento curru in quo universa ejus deferebatur substantia, [Col. 0242D] penitus amisit. Bulgari autem instantes animosius, ex eis quasi ad decem millia gladio peremerunt, retentis vehiculis et sarcinis universis; mulierum quoque et puerorum ingenti multitudine captivata. Qui autem evaserant, silvarum latebras et devia secuti, vix tertia die, monentibus lituis et strepentibus tubis revocati, circa Petrum et illos qui cum eodem evaserant, et in collem se receperant sublimem aliquantulum, convenerunt.
Die tandem quarta, recollectis adinvicem eis qui dispersi fuerant, et ex occultis in quibus triduo latuerant [Col. 0243A] prodeuntibus, conglobati iterum quasi ad triginta millia rursus ad iter se accingunt. Et licet plaustra currusque, quasi ad duo millia, imprudenter amisissent, tamen a proposito deficere ignominiosum reputantes, viam, licet multa difficultate, continuant. Dumque essent in proficiscendo, alimentorum multam sustinentes inopiam, ecce domini imperatori nuntius castris eorum se intulit, qui Petrum et alios ejusdem exercitus capitaneos, regiam proferens jussionem, publice convenit, dicens: Sermo gravis et verbum satis absonum, viri nobiles et inclyti, fama referente, de vobis ad imperialem pervenit audientiam, quod in imperio suo violentiam regionis habitatoribus et ejus subditis inferatis enormem, rixas et tumultus concitantes. Quapropter [Col. 0243B] ejus auctoritate, si in conspectu majestatis ejus gratiam aliquando invenire quaeritis, vobis injungimus, quatenus in aliqua urbium ejus ultra triduum moram facere non praesumatis, sed continuato itinere congruo, tamen moderamine temperato, versus Constantinopolim expeditiones vestras quantocius dirigatis. Nos autem exercitum vestrum praeeuntes, victui necessaria justo pretio vobis ministrari faciemus. Quo audito, revixit spiritus eorum, qui prae victus inopia jam contabuerant; et intellecta erga se domini imperatoris clementia, in spem majorem erecti, postquam apud eum qui regios detulerant apices, de sua innocentia, et supportata patienter, quam eis immeritis Bulgari gratis intulerant injuria, [Col. 0243C] pro tempore sufficienter allegaverunt; ducem praedictum sequentes, ab omni abstinentes enormitate, maturato. itinere Constantinopolim pervenerunt. Ubi reperto praedicto Galtero, qui cum suis legionibus eorumdem praestolabatur adventum, junctis exercitibus, castra in loco sibi deputato metati sunt. Petrus vero a domino imperatore vocatus, urbem ingressus est; et in ejus praesentia constitutus, sicuti vir magnanimus erat et eloquens, de sua intentione, et tanti laboris causa interrogatus, plene disseruit: et quod eum maximi Occidentalium partium et Deo digni principes, in proximo subsequerentur, edocuit: tanta mentis constantia, et verborum usus ornatu, ut et palatii principes, viri admirarentur animositatem et prudentiam, et ipse [Col. 0243D] dominus imperator eum propensius commendaret. Benigne igitur habitum, et donis cumulatum uberioribus, ad suos redire praecepit imperator. Ubi cum dies aliquot, ejus et victualibus, et requie refocillatus esset exercitus, paratis navibus ex imperiali mandato, transito Hellesponto, in Bithyniam, quae prima, de Asiana dioecesi, provincia eodem mari terminatur, descenderunt: demumque ad locum supra idem mare situm, cui nomen Civitot, pervenientes, castrametati sunt.
Erat autem idem locus in hostium confinio positus; ubi cum in multa rerum opulentia quasi duobus [Col. 0244A] mensibus continuis consedisset exercitus, non defuit eis pene quotidie rerum venalium copia, et refectio pro tempore necessaria. Qua rerum ubertate simul et otio dissolutus miser et durae cervicis populus, prodeuntibus ex adipe stimulis insolentiae (Psal. LXXII, 7) , coepit seorsum invitis magistratibus turmas agere, et ad decem vel amplius milliaria perlustrare regionem, greges et armenta secum trahentes. Receperant tamen saepius ex parte domini imperatoris litteras commonitorias, quatenus ante adventum majorum principum, qui subsequi dicebantur, longius evagari, aut in se hostes provocare non praesumerent; sed in loco designato moram facerent, circumspecte se habentes. Petrus autem pro plebe sibi commissa valde sollicitus, ad [Col. 0244B] urbem regiam profectus erat, ut rerum venalium, si posset, alleviaret pretium, et humaniorem commerciis obtineret conditionem. Unde populus contumax et calcitrosus, sumpta occasione ex ejus absentia, coepit insanire vehementius; et conglobati seorsum ab exercitu ejusdem factionis complices, quasi ad peditum septem millia, adjunctis sibi equitibus trecentis, aliorum interdictum auribus surdis praeeuntes, versus Nicaeam ordinatis agminibus profecti sunt. Unde de locis praedictae urbis conterminis, greges et armenta ad maximum numerum contrahentes, in castra reversi sunt incolumes. Porro videntes Teutonici et illius linguae homines, quod Latinis in eo negotio ad quod exierant, [Col. 0244C] prospere successerat, rapinarum amore concepto, adjiciunt et ipsi simile aliquid attentare, unde et nomen obtineant, et vires inferant rebus domesticis. Tandem vero colligati ex eadem natione quasi ad tria millia cum ducentis equitibus, versus Nicaeam contendunt. Erat autem in eadem regione oppidum ad radicem montis situm, a Nicaea quatuor vix milliarium distans spatio, ad quod accedentes, impetu vehementissimo et totis viribus oppugnant undique; et, licet plurimum resistentibus oppidanis, expugnatum occupant violenter, et ibidem, interemptis habitatoribus et occupatis quae eorum fuerant universis, loci amoenitate tracti simul et opulentia, castrum communiunt, proponentes usque ad adventum principum in eodem loco commanere.
Solimannus vero illius regionis dux et moderator, audito longe ante Christianorum principum adventu, ex universo interim Orientis tractu, tam prece quam pretio, et modis quibus poterat, infinitas virorum fortium colligens copias, ad easdem partes redierat, ut contra hostiles impetus civibus et regioni optata praeberet solatia. Qui audiens quod Teutonicorum praedicta manus oppidum ejus expugnasset, et expugnatum detinere praesumeret, illuc sub omni celeritate festinat, et castrum obsidens, violenter [Col. 0245A] expugnat, omnibus quotquot intus reperit, gladio peremptis. Interea rumor in castris personuit, et celebri fama pervulgatum est, Teutonicorum cohortes, quae recenter de castris exierant, in manu Solimanni penitus cecidisse. Unde mente plurimum consternati, gemitu et lacrymis, quas prae spiritus angustia cohibere nequeunt, dolorem protestantur. Tandem comperta plenius veritate, exoritur tumultus popularium in castris; vociferante plebe, et id summa exigente precum instantia, ut illatam fratribus tam enormem non dissimularent injuriam; sed correptis armis, omnes unanimiter, tam equites quam pedites, interemptorum fratrum sanguinem vindicaturi procederent. Quod verbum majores exercitus, et qui in talibus pleniorem [Col. 0245B] habebant experientiam, domini imperatoris consilio parere volentes, cum vellent comprimere et furentis populi indiscretum mitigare fervorem, insurrexit plebs adversus eos indomita; et cujusdam Godefridi, qui cognominabatur Burel, qui princeps erat factionis, usa patrocinio, majoribus contumelias coepit irrogare, timiditati ascribens, et non prudentiae, quod fratrum interfectores, ultore gladio non persequerentur.
Praevaluit tandem deterius affectorum sententia; [Col. 0245C] et arma corripientes universi, relictis debilibus cum mulieribus et parvulis, et his quibus arma non erant, congregati sunt ad viginti quinque millia peditum armatorum, quingentos equites optime loricatos habentes. Ordinatis ergo agminibus et in acies digestis, versus montana per silvam praedictam, ad partes Niceas contendunt. Vixque ad tria milliaria processerant, cum ecce Solimannus cum innumera suorum multitudine eamdem silvam ingressus, ut in castra nostrorum, quae in loco erant supra nominato, subitus irrueret, accelerabat. Audiensque per eamdem silvam clamores insolitos, ut primum comperit quod a castris egressae nostrorum sibi occurrerent legiones, relictis montibus et silva, ad patentes campos se contulit. Quo etiam [Col. 0245D] nostri pervenientes, adventus hostium ignari penitus, postquam eorum in vicino constitutum cognoverunt exercitum, mutuis se vocibus exhortantes, in hostes irruunt, gladiis instantes cominus, interemptorum fratrum sanguinem de manu hostium requirentes. Hostes vero votis omnibus et ardente proposito nostros in se irruentes gladiis excipiunt; et, compertum habentes quod res pro capitibus ageretur, resistunt viriliter, justa indignatione succensi, et de sua multitudine praesumentes. Tandem confligentibus adinvicem hinc inde cohortibus strenue, satisque viriliter, oppressi nostrates ab eorum multitudine, et pondus belli non valentes ferre diutius, dissolutis agminibus, in fugam versi sunt: quibus nihilominus Turci gladiis incumbentes, [Col. 0246A] usque in eorum castra, stragem operantes infinitam, eos insectati sunt. Ceciderunt in ea congressione de viris nobilibus, qui Petri castra sequebantur, Galterus Sensaveir, Rainaldus de Breis, Fulcherus Aurelianensis, et alii innumerabiles. Nam de viginti quinque millibus peditum, qui de castris egressi fuerant, et de quingentorum numero equitum, vix vel unus superfuit, qui aut mortem effugerit, aut vincula.
Tandem vero hac potitus victoria, et praesenti [Col. 0246B] successu Solimannus factus elatior, in castra violentus irruit; id residuum quod supererat, nemine jam qui resistere posset invento, gladiis abolet; senes, valetudinarios, monachos et clerum universum, matronas quoque grandaevas ferro perimens; solis pueris et puellis, adhuc impuberibus, quorum pro eis aetas intercedebat, et facies, ad hoc parcens, ut servituti manciparet. Erat autem juxta nostrorum castra, in littore maris situm, praesidium vetus, semirutum, habitatoribus vacuum, ita ut nec seras haberet, nec ostia; in quod, necessitate compulsi, salutem in eo posse consequi arbitrantes, peregrinorum quidam se contulerunt, quasi ad tria millia. Qui objectis clypeis, et magnorum [Col. 0246C] advolutione molarium aditus obstruunt, et ad sui tuitionem, prout necessitatis articulus imperabat, accinguntur. Dumque Turcos instantes vehementius, spe obtinendae salutis, qui obsessi erant, a se repellunt longius, pro vita et libertate totis viribus decertantes, nuntius quidam sub omni celeritate ad Petrum accedens, stragem suorum indicat; et residuos de populo jam consumpto, in oppido quodam semiruto arctissima obsidione vallatos edocet, armorum et victus inopia laborantes. Qui ad dominum imperatorem accedens, fusis humiliter precibus, obtinet ut missa illuc sub omni velocitate militia reliquias populi ab imminentibus periculis praecipiat liberari: quod et factum est. Turci enim, audita domini imperatoris jussione, ab oppidi protinus [Col. 0246D] destiterunt impugnatione, et trahentes secum quos in vincula conjecerant, cum tentoriis et papilionibus, equis, mulis, et omnimoda nostrorum supellectile optima spolia deferentes, Niceam reversi sunt. Sic ergo cervicosus populus et intractabilis, dum monitis nesciunt acquiescere melioribus, suo lapsus impetu, totus descendit in interitum; et dum disciplinae salutaris nescit jugum portare, suarum viarum fructus inutiles collegit, hostium gladiis deputatus.
Post Petri vero transitum in Bithyniam, consequenter [Col. 0247A] non multo temporis intervallo, quidam sacerdos, Godescalcus nomine, natione Teutonicus, Petri sequens vestigia, ejusdem peregrinationis accensus desiderio, exhortationis habens gratiam, multos ex universo Teutonicorum regno ad idem opus animaverat. Collectisque viae consortibus, quasi ad quindecim millia, Hungariae fines, sine difficultate admissus, ingressus est. Ubi cum ejus exercitui venalia de mandato regio bonis conditionibus ab Hungaris exhiberentur, alimentorum abutentes opulentia et ebrietati vacantes, ad inferendas enormes indigenis se contulerunt injurias: ita ut praedas exercerent, venalia foris illata publicis violenter diriperent, et stragem in populo committerent, neglectis legibus hospitalitatis. Quod [Col. 0247B] domino regi postquam innotuit, ira succensus, regnum universum praecipit convocari; et in ultionem tantarum injuriarum armari populum imperat, et majores etiam regionis. Commiserunt enim gravia in locis quampluribus, turpiaque nimis, et relatione indigna, quae nonnisi cum subjectorum odio et timiditatis nota, rex poterat dissimulare. Convocata igitur totius regni militia, tanquam in hostes et suprema dignos animadversione, unanimiter ruunt praecipites, pro tantis excessibus mortem irrogaturi. Tandemque apud locum cui nomen Bellegrava est, qui locus in umbilico regni eorum positus est, praedictorum insensatorum confusam reperiunt multitudinem, qui praecognito regis adventu, et de [Col. 0247C] ejus indignatione non ignari, verentes quam laesam portabant conscientiam, arma corripuerant, quasi vim vi repellere, et a se propulsare injurias parati. Quos postquam Hungari armis incumbentes viderunt et ad resistendum animatos, perpendentes quod non sine suorum multa strage poterant eis vim inferre, erant quippe fortes viri, armorum usum habentes, quique non facile vellent gratis animas ponere, more suo dolis tentant peragere quod viribus nequeunt. Missa enim legatione ad praedictum Godescalcum, et exercitus primates, verbis pacificis eis locuti sunt in dolo, dicentes:
[Col. 0247D] Pervenit ad dominum regem de vestro exercitu gravis querimonia, quod populo sibi subdito graves nimis et enormes intuleritis molestias, iniqua lege vestros hospites, qui vos benigne tractaverunt, remunerantes. Tamen domini regis plenius novit prudentia, quod non estis omnes horum commissorum rei; sed certum habet inter vos viros prudentes et timentes Deum, quibus aliorum displicet enormitas, et quibus invitis et renitentibus commissa sunt quae dominum regem merito ad iracundiam provocarunt. Unde aliquorum crimen timens in omnes refundere, ne justum involvat cum impio, decrevit irae suae modum imponere et Christianae consortibus professionis parcere in praesenti. Unde consulimus ut ejus [Col. 0248A] omnino quiescat indignatio, quod et personas vestras, et omnem, quam hic habetis substantiam, arma quoque in manus domini regis sine aliqua conditione tradatis. Alioqui nec unus solus ex vobis mortem poterit evadere; cum in medio regni ejus constituti, nec viribus pares sitis, nec fugiendi habeatis potestatem. Godescalcus igitur, et legionum primicerii, quibus ab initio contumacis populi displicebat insania, de regia benignitate praesumentes, in simplicitate spiritus, populum totis viribus renitentem, et pro vita decertare paratum, in eam quasi violenter traxerunt sententiam, ut cum armis et omni eorum substantia in potestatem domini regis se traderent, pro his omnibus quibus eum offenderant, satisfacientes. Acquievit tandem populus universus, [Col. 0248B] et armis traditis, universaque eorum substantia, regis primiceriis et suis procuratoribus resignata, dum veniam exspectant, mortem inveniunt. Irruentes enim in populum nil tale verentem, armorum solatio destitutum, et de regis clementia non immerito praesumentem, non distinguentes justum ab impio, stragem immanissimam exercuerunt, ita ut interemptorum funeribus, et cruore occisorum locus pollueretur universus, et tantae multitudinis vix superessent vestigia. Evaserunt tamen aliqui commune periculum; et praevia Domini misericordia, Hungarorum gladios declinantes, et ad propria reversi, de suorum strage, et sinistro casu qui acciderat, eos qui profecturi [Col. 0248C] erant, et ejusdem viae votis tenebantur obligati, reddiderunt instructiores: monentes ut praedicti nequam populi suspectam semper habentes malitiam, prudentius incedant et cautius discant negotiari.
Per idem tempus, modico interjecto intervallo, convenerant eodem studio ex occidentalibus finibus turbae innumerabiles, et peditum manus infinita absque duce et rectore, passim et imprudenter incedentes. Erant tamen inter eos viri quidam nobiles, Thomas de Feria, Clarenbaldus de Vendoliolo, [Col. 0248D] Willelmus Carpentarius, comes Hermanus, et alii nonnulli, quibus in nullo, disciplinae impatiens, subjiciebatur populus; sed neglecta prudentium et melius affectorum doctrina, passim et sine delectu per omnia libere discurrebant illicita. Unde factum est, ut cum in timore Domini iter debuissent inceptum peragere, et divinorum memores mandatorum, observata evangelica disciplina, pro Christo peregrinari, converterunt se ad insanias, et Judaeorum populum in civitatibus et oppidis per quae erat eis transitus, nil tale sibi verentem, et se habentem incautius, crudeliter obtruncabant. Hoc autem maxime factum est in urbibus Colonia et Magontia, ubi etiam vir potens et nobilis comes Emico, in eadem regione praeclarus, eorum coetibus cum multo se adjunxit [Col. 0249A] comitatu, non solum prout ejus decebat generositatem, nec morum censor, nec correptor enormitatis; sed maleficiorum particeps et flagitiorum incentor. Qui omnes, transcursa Franconia et Bavaria, postquam fines attigerunt Hungariae, pervenientes ad locum cui nomen Meeszeburg, arbitrati quod libere, et sine difficultate eis liceret introire, clausum reperientes aditum, citra pontem substiterunt. Erat autem is locus praesidium, munitum valde fluminibus maximis, Danubio et Lintace, et profundis circumseptum paludibus, ita etiam ut majori multitudini, invitis his qui observabant introitum, non esset facile irrogare violentiam. Dicebatur tamen esse eorum qui advenerant numerus ad ducenta millia peditum; equitum vero, quasi tria millia. Porro [Col. 0249B] rex Hungariae transire volentibus aditum prohiberi mandaverat, timens ne injuriarum, quas Godescalci legionibus intulerat, memores, in ultionem armari cuperent intromissi. Recens enim factum, et cruentae caedis enormitas, longe lateque divulgata, regem sibi timere compellebant. Obtinuerunt tamen ab his qui ad praedicti municipii deputati erant custodiam, et a principibus legionum, qui in ea parte regionem observabant, ut legatos ad regem dirigerent, qui, pro impetranda pace et obtinenda transeundi libertate, regem suppliciter convenirent. Ipsi vero interim citra paludes in locis pascuis castrametati sunt, rei praestolantes eventum.
Interea, qui missi fuerant ad regem, infecto prorsus negotio, paucis evolutis diebus, reversi sunt. Quorum relatione majores edocti, qui erant in exercitu, quod nullam apud regem gratiam poterant invenire, proponunt terras, quas citra fluvios et paludem rex possidebat, depopulari, et suburbana succendere, et in rebus ejus hostiliter versari. In quo dum desudarent attentius, accidit, die quadam, quod septingenti ex regis supradicti militia navigio transeuntes occulto, peregrinis ex insperato, ut ab illatis regionem tuerentur injuriis, casu se dederunt [Col. 0249D] obviam: quos cum declinare non possent, nec redire ad propria, aquis impedientibus, pene omnes interfecti sunt, paucis exceptis, qui in carecto [Col. 0250A] et paludibus, equis amissis, vitae consuluerunt et saluti. Qua erecti victoria, adjiciunt etiam ut, pontibus fabricatis, praesidium expugnent; et iter ferro aperientes, in regnum violenter ingrediantur. Juxta hoc propositum cohortes excitant, et per pontes, quos de novo erexerant, moenibus applicantes, protecti clypeis, ad muri suffossionem, et violentum introitum animosius se accingunt. Eoque jam per eorum diligentem instantiam ventum erat, ut muro in locis pluribus perforato, jamjam peregrinis pateret introitus. Et qui intus erant in municipio, omnino in desperationem descenderant, de vita penitus diffidentes; cum ecce repente immisso divinitus timore, relicto assultu, et maxima impedimentorum parte neglecta, versi sunt in fugam qui victores [Col. 0250B] videbantur, fugae causam penitus ignorantes. Nec aliud in causa dicitur exstitisse, nisi quod peccatis multiplicibus Dominum ad iracundiam provocaverant, impietatem secuti, quae suis cultoribus terrorem solet incutere. Fugit enim impius, juxta verbum Sapientis, nemine persequente (Prov. XXVIII, 1) . Hungari vero meliore facta conditione, videntes hostium cuneos terga dedisse, insecuti sunt eos tanquam victores, quos prius habuerant formidini; et quos infra moenia vallati paludibus vix poterant sustinere, ultro insequuntur, vice versa, non solum formidinem, verum et mortem irrogantes. Ex quibus comes Emico, cum maxima parte dissolutarum turmarum fugiens, in patriam suam reversus est. Alii vero nobiles quos supra nominavimus, per Carinthiam declinantes, [Col. 0250C] in Italiam pervenerunt, qua decursa Apuliae se intulerunt finibus: unde et eos de principibus, idem iter agentibus, qui Durachium navigare proposuerant, secuti, in Graeciam se contulerunt. His ergo et hujusmodi motibus pene totus concutiebatur Occidens, et seorsum turmas agebant pene nationes universae, et aliae sub principibus, aliae quasi acephalae iter aggrediebantur. Viae tamen compendium, quod qui per Hungariam descenderant, certum erat reperisse, propter insolentiam eorum et enormitates nimias, quas frequenter et praeter meritum, regionis inferebant habitatoribus, transeuntes qui praecesserant, eis penitus negabatur. Unde et eos, qui subsequebantur, reddiderunt magis [Col. 0250D] sollicitos, ut regis Hungarorum sibi gratiam conciliarent.
Eodemque anno, qui erat ab Incarnatione Domini [Col. 0250D] 1096, mense Augusto, quintadecima die mensis, vir magnificus et illustris Godefridus, Lotharingiae dux, post discessum Petri Eremitae et ejus exercitus casum, ut praediximus, lamentabilem; post legionum Godescalci stragem praemissam; post illud [Col. 0251A] etiam infortunii genus, quod, ut praemisimus, subsequenti multitudini citra Hungariam accidisse dicitur: convocatis viae consortibus et compositis de more sarcinis, iter aggressus est. Fuerunt autem qui ejus castris se adjunxerunt viri nobiles et inclyti, et perpete digni memoria, dominus Balduinus ejus frater uterinus; dominus Balduinus de Montibus, Hamaucorum comes; dominus Hugo, comes de Sancto Paulo, et Engelramus filius ejus, egregiae indolis adolescens; dominus Garnerus comes, cognomento de Gres; dominus Renardus comes Tullensis, et Petrus frater ejus; dominus Balduinus de Burgo, ejusdem ducis consanguineus; dominus Henricus de Ascha, et Godefridus frater ejus; Dodo de Cons; Cono de Monte acuto, et alii plures, [Col. 0251B] quorum nomina non tenemus, vel numerum. Hi omnes uno et individuo comitatu pariter incedentes, vicesima Septembris die in provinciam quae dicitur Osterich, ad locum qui dicitur Tollenburch, cum omni tranquillitate sani et incolumes pervenerunt. Est autem is locus, ubi Lintax fluvius imperii fines a regno disterminat Hungariae. Quo pervenientes, solliciti valde super his quae Godescalco et suis legionibus dicebantur accidisse, deliberant quomodo cum salute in opere incepto possint incedere. Tandemque de communi placuit consilio, ut missa legatione ad regem Hungariae instruantur plenius, quaenam causa fuerit, quare fratrum praecedentium apud eos ita deperierit exercitus; et ut [Col. 0251C] opportunitate inventa dominum regem de pace conveniant, et omissis querelis veteribus, elaborent quomodo eis liber per Hungariam indulgeatur transitus. Nam alias inire vias, itineris coepti videbatur dispendium. Missus est ergo vir nobilis Godefridus de Ascha, Henrici frater, eo quod ejusdem regis a multis retro temporibus familiaritatem habuerat, cum quibusdam honestis viris et nobilibus, ut ejusdem legationis fungatur officio: qui ad regem perveniens, depenso debitae salutationis affatu, quod ei fuerat injunctum fideliter exsequens, regi locutus est in haec verba:
Vir illustris et magnificus, dominus Godefridus, Lotharingiae dux, et alii Dei cultores, qui cum eo sunt principes, divinis obsequiis mancipati, ad vestram nos direxerunt eminentiam, scire per nos cupientes: quare fidelium populus, quorum reliquias in via reperimus nobis occurrentes, tantam apud vos, qui de numero fidelium dicimini, repererunt inhumanitatem, ut tutius ad hostes quoslibet declinare potuissent. Quod si praedicti populi tanta fuit culpa, ut extremis suppliciis digna fuerit flagellari; qui me miserunt, parati sunt eorum interitum aequanimiter tolerare. Nam quaecunque ex merito poena infligitur, minus ad iram provocat, et majore sustinenda est patientia. Quod si secus est, et absque ulla causa calumniati [Col. 0252A] estis innocentes, ut eos morti traderetis, non possunt illatam servis Dei dissimulare injuriam; sed parati sunt fratrum sanguinem vindicare. Super his ergo vestra per nostrum ministerium exspectant responsa, pro eorum forma animos habituri. His dictis orandi finem fecit. Cui rex suorum satellitum stipatus comitatu, in haec verba respondit: Placet, vir amicitiarum, Godefride, cui meritis exigentibus jam pridem nostram contulimus gratiam, quod ad nos ingressus es, tum ut veterem renovemus amicitiam, tum ut apud tam discretum judicem nostram astruamus innocentiam. Sumus equidem et de numero, ut dicis, fidelium: et utinam opere possimus implere hujus nominis virtutem! Sed qui vos praecesserunt, tam Petrum Eremitam sequentes, quam adhaerentes Godescalco, [Col. 0252B] quam qui in regni nostri limitibus castrum nostrum expugnare, et ad nos violenter ingredi nitebantur, nec re, nec nomine Christi fuerunt sectatores. Nam cum primo Petrum et suos exercitus suscepissemus hospitio, bona quae apud nos erant tam gratis, quam pretio illis communicantes justo, more serpentis in gremio, et muris in pera, male remuneraverunt hospites suos. Nam in extremis regni nostri finibus, cum jam pro collatis beneficiis grates tenerentur rependere, unam de urbibus nostris confringentes, et populum qui in ea erat delentes penitus, cum eorum spoliis, gregibus et armentis, tanquam violenti praedones abierunt. Godescalci vero expeditiones, tanquam a prioribus nihil omnino pertulissemus injuriae, [Col. 0252C] sine molestia et difficultate admissae, in medio regni hujus rapinas exercere, inferre violentiam, incendia procurare, et causis levibus stragem operari non verentes, delictorum suorum enormitate Dominum ad iracundiam provocaverunt. Nos quoque subditorum ferre non valentes molestias, manum adhibuimus, rei periclitanti remedium providentes. Unde et priorum exemplo deterriti, ne tertio jam detestabilium turmarum experiremur injurias, consultius fore visum est, a regni nostri limitibus, Deo plane odibiles, arcere hujusmodi impiorum manipulos hominum, quam injurias ab eis et damna pati enormia, aut cum eis hostiliter decertare. Haec igitur apud te virum prudentem et industrium, pro nostra excusatione sufficiat allegasse. Nam (vivit Dominus, puram, [Col. 0252D] sicut est, edisseruimus veritatem. ) His dictis, eosdem legatos praecipit hospitaliter, et multa honestate haberi, quousque habito cum suis colloquio, ad praedictos principes nuntios dirigat, responsa convenientia delaturos. Tandem missis de familiaribus suis aliquot cum legatis qui ad se venerant, duci et principibus in haec verba rescripsit: Audivimus sane, et fama referente jamdudum cognovimus, quod princeps magnus, illustris et egregius merito apud tuos habearis: et quod fidei tuae sinceritatem, et commendabilem animi constantiam etiam longe positi viri prudentes admirentur. Nos quoque nominis tui bono odore, et operum tracti flagrantia, te licet absentem colere proposuimus, et promptius honorare. Sed et viros nobiles qui tecum sunt, zelo [Col. 0253A] fidei Christianae accensos, credimus pium habere propositum. Unde et ea merita, quibus solent amici comparari, nolumus in nobis otiosa torpescere; sed omnibus debitam impendere charitatem, et fraternae dilectionis erga eos operibus abundare parati sumus. Unde quoniam ita se offert occasio, rogamus ut ad castrum nostrum, Ciperon nomine, praesens adesse velis, ut tecum possimus optata diu miscere colloquia, et tuis desideriis congruum adhibere consensum.
Dux igitur, audita regis legatione habitoque suorum [Col. 0253B] consilio, cum trecentis equitibus ex omni comitatu electis, die praefixa, ad locum pervenit destinatum. Ubi ponte transito, regem inveniens, ab eo benignissime, et cum multa susceptus est honorificentia. Tandem post multam hinc inde sibi mutuo familiaritatem exhibitam, placuit ut datis obsidibus de numero nobilium electis, omni rancore deposito, et pace plenius reformata, regni aditus duci et suis legionibus panderetur. Rex ergo ut tantorum virorum legionibus intromissis fidem haberet pleniorem, ne forte occasione qualibet, de virtute sua et numero confisi regnum turbare praesumerent, dominum Balduinum ducis fratrem cum uxore et familia obsidem petit. Cui dux grato concurrens [Col. 0253C] assensu, fratrem legibus complacitis obsidem tradit; et immissis legionibus, regnum ingressus est. Porro rex fideliter adimplens quod promiserat, per universas regiones ad quas perventurus erat exercitus, lege praecepit edictali, quatenus justo pretio, aequo pondere, victui necessaria legionibus exhibeantur; et rerum venalium turbas proficiscentes forum perpetuo comitetur. Dux vero per castra universa, et seorsum et publice voce praecepit edici praeconia, sub poena mortis et omnium publicationis bonorum, ne quis rapinam, vim aut injuriam accedentibus ad exercitum audeat irrogare; sed fraterna charitate emptionum venditionumque contractus celebrent, in vinculo pacis. Factumque est ita, praevia Domini misericordia, quod Hungariam [Col. 0253D] transcurrentes universam, nec in levi verbo mutuo se offenderunt. Rex vero proficiscentem exercitum, aequis pene passibus, cum ingentibus suorum copiis, obsides secum deducens, ex latere sinistro comitabatur paratus, ut si quid forte seditionis emergeret, per ejus praesentiam continuo sedaretur. Tandem vero ad Malevillam, de qua superius frequenter fecimus mentionem, pervenientes, in ripa fluminis Savoa, quousque exercitui transitus pararetur, consederunt. Compositis igitur ratibus, quia naves paucas, et ad tantum transferendum populum minus sufficientes invenerant: trajectis mille loricatis equitibus, qui contra quaslibet hostium insidias ripam ulteriorem communirent, ut translatus populus sedem inveniret quietam, certatim [Col. 0254A] in partem oppositam se transferunt. Vixque plebs enavigaverat, et de principibus nonnulli; et ecce rex cum ingenti suorum comitatu subito adfuit, dominum Balduinum et uxorem ejus, et alios simul obsides in manu domini ducis, sicut ab initio condictum fuerat, resignavit; et donis uberibus tam dominum ducem, quam reliquos honorans principes, reversus est. Dux vero trajectas secutus expeditiones, in ulteriorem ripam, cum residuo principum et populi se contulit consequenter; veniensque ad Bellegravam Bulgariae oppidum, de quo superius fecimus mentionem, ibi castrametatus est. Inde compositis sarcinis et legionibus ad iter expeditis, Bulgariae silvas, et late patentia nemora transcurrens, primum Niz, deinde Straliciam pervenit.
Conjicere est ex his locis, qui aliquando uberiores et omnimodis commoditatibus refertae fuerunt provinciae, quanta sit Graecorum miseria, et eorum debilitas imperii. Nam postquam deficientibus apud Constantinopolim Latinis principibus, in eorum potestatem sub primo Nicephoro, peccatis exigentibus, descendit imperium, statim barbarae nationes de Graecorum imbecillitate confisi, in eorum provincias irruentes, pro arbitrio suo regionis coeperunt tractare habitatores. Inter quas Bulgarorum gens inculta, [Col. 0254C] a tractu septentrionali egressa, a Danubio usque ad urbem regiam, et iterum ab eodem flumine ad mare Adriaticum, universas occupaverat regiones; ita ut confusis provinciarum nominibus et terminis. totus iste tractus, qui in longitudine habere dicitur iter dierum triginta, in latitudine vero decem, vel amplius, Bulgaria dicatur: miseris Graecis ignorantibus quod hoc ipsum nomen eorum protestetur ignominiam. Super Adriaticum enim mare erat utraque Epirus, cujus alterius metropolis est Durachium, regnum olim viri strenui et admirabilis, Pyrrhi Epirotarum regis. Unde autem dux cum suo comitatu transiturus erat, duae fuerant Daciae, Ripensis videlicet, quam a laeva super ripas [Col. 0254D] Danubii transeuntes reliquerunt; et Mediterranea, per quam iter agentes, et per urbes olim eximias, Niz et Straliciam, transeuntes percurrerunt. Erant et aliae in eodem tractu provinciae, Arcadia, Thessalia, Macedonia, et Thraciae tres, quae pari cum aliis involutae sunt calamitate. Nec solum has praedictas provincias sua Graeci amiserant mollitie; sed etiam postmodum eodem Bulgarorum subjugato populo, per Basilium, eorum imperatorem, in ulterioribus provinciis, et maxime quae regnis exteris collimitant, et per quas ad eos acceditur, in utraque videlicet Dacia, etiam hodie non permittunt habitatores introire, vel excoli regionem; ut silvis et frutetis loca late occupantibus, nullam praestent introire volentibus habilitatem, [Col. 0255A] majorem habentes in viarum difficultate, et veprium armatura, quam in propriis viribus resistendi fiduciam. Eodem modo et Epirum primam, quae a Durachio habet initium, et usque ad montem qui cognominatur Bagularius, itinere dierum quatuor protenditur, per quam omnes alii transitum habuerunt principes, desertam et habitatoribus vacuam relinquunt; ut accedere volentibus, nemora deserta et invia, et alimentis carentia, repagulorum vice praebeant impedimentum. Praedictam ergo Daciam mediterraneam, quae alio nomine Mesia dicitur, dominus dux cum suis percurrens legionibus, et exsuperatis claustris quae vulgo dicuntur Sancti Basilii, ad loca planiora et alimentorum copiam ministrantia, descendens, Philippopolim usque ad nobilem et [Col. 0255B] copiosissimam urbem pervenit. Ubi cognito quod dominus Hugo Magnus, domini Philippi Francorum regis frater, cum quibusdam aliis nobilibus, ab imperatore detinerentur in vinculis, missis sub omni celeritate nuntiis, litteris et viva voce monet, et rogat diligentius, quatenus praedictos viros, ejusdem peregrinationis votum habentes, et sine culpa vinculis mancipatos, solutos abire permittat. Praedictus enim vir illustris, quasi primus omnium iter aggressus, transcursis Alpibus, in Italiam descenderat, et inde in Apuliam perveniens, cum exiguo comitatu mare transiens, apud Durachium substiterat, eos qui subsequebantur exspectans: non veritus quod in regno Graecorum, qui Christiana professione censeri dicebantur, sibi suisque aliquid [Col. 0255C] sinistri occurreret; ubi a praeside regionis vinctus et catenatus, imperatori traderetur pro arbitrio tractandus, translatus est. Sic ergo eum apud se tanquam praedonem, aut homicidii reum imperator detinebat in carcere, principum qui subsequi dicebantur exspectans adventum, quatenus si prospere accederent, eorum gratia eum solvisse videretur; sin autem, perpetuis eum compedibus manciparet.
Praeerat autem per idem tempus Graecorum imperio [Col. 0255D] vir nequam et subdolus, Alexius nomine, agnomine dictus Connino. Qui cum esset in imperiali palatio a domino Nicephoro, cognomento Botoniath, qui tunc in sceptris agens principabatur, plurimum honoratus; et megadomestici dignitate, quem nos majorem senescalcum appellare consuevimus, fungeretur officio, ab imperatore secundus, contra dominum et benefactorem suum malitiose recalcitrans, quinto vel sexto anno, antequam populus noster accederet, depulso domino imperium invaserat; et detinere praesumebat violenter occupatum. Missi ergo domini ducis legati ad imperatorem accedentes, praedictum nobilem virum cum sociis suis, sicut eis fuerat injunctum, instantissime postulant absolvi. Quod cum eis ab eodem imperatore [Col. 0256A] praecise negaretur, ad nostras expeditiones, quae jam Adrianopolim pertransierant, ibi residentes in pascuis, reversi sunt. Postquam vero, eisdem referentibus nuntiis, dux et alii principes, quod nequaquam praedictos nobiles vellet imperator absolvere, cognoverunt, de communi consilio universam illam regionem legionibus suis exponunt ad praedam. Cumque per octo dies ibi moram fecissent continuam, universa depopulati sunt. Quod audiens imperator, nuntios ad eumdem ducem dirigit, rogans ut a praeda desistat ejus exercitus, et nobiles quos repetierat, recipiat expeditos. Cui verbo dux libenter acquiescens, praeda suis inhibita, pacatis legionibus, Constantinopolim pervenit: ubi ante urbem, in manu robusta et copioso exercitu, fixis [Col. 0256B] tentoriis castrametatus est. Occurrentes autem praedicti nobiles viri, dominus videlicet Hugo Magnus, Drogo de Neella, Willelmus Carpentarius, Clarembaldus de Vendoliolo, extra urbem in castra ducis se contulerunt, gratias pro sua liberatione soluturi: quos cum multa charitate et debita honorificentia susceptos benigne habuit secum aliquandiu, eorum molestiis, quas pertulerant praeter merita, fraterne compatiens.
Interea vix mutuos dissolverant amplexus et alternis [Col. 0256C] erant confabulationibus recreati, cum ecce imperatoris adsunt nuntii, monentes ut ad dominum imperatorem cum paucis dux introire festinet. Dux vero, habito consilio, illuc ire distulit; unde indignationem plurimam concipiens imperator, forum rerum venalium legionibus quae cum duce advenerant interdixit. Porro principes populi videntes indigentiam et alimentorum defectum, rursum de communi consilio per suburbana longe lateque cum ingentibus armatorum copiis discurrentes, greges et armenta undique contrahunt; et alimentorum omnimodam in castra referunt opulentiam; ita ut usque ad satietatem minores etiam abundarent. Videns ergo imperator regionem universam praedae et incendiis expositam, timens ne deterius etiam aliquid [Col. 0256D] contingeret, iterato commercium restitui praecepit. Cumque Nativitatis Dominicae dies immineret solemnis, decreverunt apud se, religionis intuitu, per illos dies quatuor nostri principes ab omni praeda et qualibet injuria manus cohibere. Quibus in omni quiete et tranquillitate peractis, adfuit imperatoris nuntius, monens verbis pacificis, et tamen in dolo, ut ponte transito, qui est juxta palatium, quod appellatur Blaquernas, legiones suas transferant, in palatiis quae super littora Bosphori erant plurima hospitaturi. Potuit autem facile persuadere; nam instantis maxima erat importunitas hiemis et pluviarum intemperies inaudita, ita ut eorum papiliones vix possent cohibere stillicidia: unde et victus [Col. 0257A] et supellex omnimoda de madore jugis aquae corrumperentur et putrescerent. Sed nec homines, nec jumenta, nec caeterorum quaelibet animantium, vim algoris penetrabilem et nivium crebram, imo pene continuam, poterant tolerare diutius asperginem importunam, quibus omnibus supra vires angebantur incessanter. His autem, etsi verbo compati videretur imperator, longe tamen alia mens ejus erat: et eo tota ejus properabat intentio, ut legionibus in locis angustioribus collocatis, minorem evagandi haberent licentiam; et ipse eas pro arbitrio cohibendi majorem reciperet potestatem. Quod ut plenius intelligatur, de situ praedictae urbis aliquid est interserendum.
Mare Ponticum (quod ab adjacente regione nomen accepit) praedictae civitati a parte septentrionali positum est, ab eadem triginta distans milliaribus, a quo in modum fluminis, per quasdam angustias in austrum descendit quaedam ejus portio, quae spatio ducentorum triginta milliarum decurrens in directum inter Seston et Abidon urbes antiquissimas, quarum altera in Europa est, altera in Asia, in nostrum mare labitur Mediterraneum. Quae influxio a praedicto mari transfusa, postquam triginta milliariis a primis faucibus, unde habet introitum, [Col. 0257C] continuo tractu descendit, sinum facit in partem occidentalem, cujus longitudo est ad millia quinque, vel sex; latitudo vero quasi unius. Hoc autem ita angustum mare, quod a Pontico in Mediterraneum per ducenta triginta milliaria protenditur, Bosphorus Propontidis sive Hellespontus appellatur. Quod autem ita sit, Solinus in septimo decimo De memorabilibus testatur, ita dicens: Quantus Europae sinus Hellesponto incipit, Maeotis ostio terminatur, atque omnis haec latitudo, quae Europam Asiamque dividit, in septem stadiorum angustias stringitur. Hic est Hellespontus, quem Xerxes ponte navibus facto permeavit tenus deinde. Europus porrigitur ad Asiae urbem Priapum, qua Magnus Alexander potiundi orbis amore transcendit, et pontus est [Col. 0257D] inde diffusus, aequore patentissimo rursus stringitur in Propontidem, mox in quingentos passus coarctatur, fitque Bosphorus Thracius, qua Darius copias transportavit. Horum autem causae nominum a veteribus poetarum fabulis videntur deductae. Nam Bosphorus ideo dicitur quod Jupiter Europam Agenoris filiam in bovis effigie assumpta, trans illud mare legitur deportasse; Hellespontus autem ab Helle Phryxi sorore; quae super arietem cum eodem fratre suo nihilominus dicitur transfretasse. Verbo autem vulgari dicitur Brachium Sancti Georgii, Europae Asiaeque limes, cujus illa est longitudo, quam diximus. Verum latitudinis non est usquequaque modus idem; nam pro adjacentium situ et dispositione regionum, nunc ad unius contrahitur milliarii [Col. 0258A] spatium; nunc per triginta vel amplius diffunditur. Sinus autem praedictus tendens, ut praemisimus, in Occidentem, portus est inter eos quos orbis habet, commoda statione famosissimus: infra quem et Bosphorum, in angulo quodam, sita est praedicta civitas, olim dicta Byzantium: locus ignobilis, et inter Thraciarum urbes quasi novissima; nunc ampliatoris Augusti feliciore insignita vocabulo, princeps provinciarum facta est, et imperii familiare domicilium: Romae senioris et nomen invidens, et dignitatis praerogativam. A Pausania Spartiatarum rege prius condita, juxta id quod in tertio libro Pauli Orosii continetur, formam habens trianguli, trium inaequalium laterum, cujus primum latus ab eo angulo, qui inter portum Hellespontum continetur, [Col. 0258B] ubi est ecclesia Sancti Georgii, quae dicitur Mangana, usque ad palatium novum, cui nomen Blaquernas, secus portum directe protenditur; alterum vero ab eodem Sancti Georgii monasterio, usque ad Auream portam, secus Hellespontum ducitur; tertium vero ab eadem porta usque ad praedictum palatium Blaquernas, per campestria, muris, turribus et antemuralibus insigne protenditur. Portum autem fluvius quidam ingreditur, aestate quidem modicus; sed hieme aquis pluvialibus solet fieri torrentior, pontem habens supra se positum, quem pertransiens nostrorum exercitus, inter Ponticum mare et Bosphorum, et portum in aedificiis quae in ipso Bosphori littore erant plurima hospitandi gratia [Col. 0258C] se contulerant. Dumque ibi moram facerent, reliquorum principum exspectantes adventum, dux frequentibus imperatoris sollicitabatur legationibus, ut ad eum introiret. Qui suspectam habens ejus familiaritatem, et colloquium reformidans, ad ejus vocationem accedere verebatur. Videns tamen quod omnino esset indecens et contra disciplinam honestatis, si non aut in persona propria veniret, aut saltem pro se idoneos mitteret responsales: nobiles viros dominum Cononem de Monte acuto, dominum quoque Balduinum de Burgo, et Henricum de Ascha, ut se excusatum haberent, ad eumdem dirigit imperatorem. Qui videns domini ducis constantiam, et quod eum ad se nullatenus posset evocare, iterum venalia interdicit. Sed neque sic [Col. 0258D] constantis viri animum potuit emollire: unde manum aggravans, misit occulte sagittarios qui, navibus invecti ad eam partem in qua dux castra locaverat, pervenientes, summo mane in ipso diei crepusculo multos ex nostris qui ad mare exierant, et qui de fenestris speculabantur, sagittis confoderunt, plurimis interficientes.
Quod postquam duci nuntiatum est, convocatis populi principibus, de communi consilio fratri praecepit, ut assumpta parte militiae properet pontem occupare, per quem transierant, ne in illis angustiis intercepti, gentis suae dispendia patiantur. Ille [Col. 0259A] vero impiger, quingentos sibi assumens loricatos, ad praedictum pontem properans festinat, et occupat violenter. Jam enim non solum illi, qui in navibus descenderant, hostes se exhibebant, verum universa civitas contra eos hostiliter armabatur. Nostri vero cognoscentes studiose et ex industria paratos sibi adversarios, etiam cives universos in eorum perniciem ad arma convolare, igne supposito universa palatia in quibus hospitati erant, tractu continuo per sex aut septem milliaria, tam privatorum quam imperialia succenderunt. Deinde strepentibus lituis, cornicinum admonitione ex diversis partibus ad quas gratia hospitandi se contulerant, conglobati, ducem, qui jam dispositis aciebus, ad pontem maturabat, armis correptis praecipites [Col. 0259B] sequebantur. Verebantur enim plurimum, qui rei militaris majorem habebant experientiam, ne ponte ab hostibus occupato, in locis angustioribus reperti, facilius gravarentur; unde cum tanta instantia vix exspectatis peditum manipulis, omnis illuc equitum manus convenerat. Sed praecurrens dominus Balduinus ducis frater, ut praediximus, pontem invitis hostibus violenter occupaverat; et eis abactis et in fugam conversis, ulteriorem ripam fluminis nostris vindicaverat. Dux ergo et universus exercitus, cum sarcinis et omnimoda supellectile sua, sine difficultate transeuntes, rursus ante urbem in locis liberis et late patentibus constiterunt. Ubi habito conflictu inter ecclesiam sanctorum martyrum Cosmae et Damiani, quae hodie vulgari [Col. 0259C] appellatione dicitur Castellum Boamundi, et palatium novum, quod dicitur Blaquernas, quod in angulo civitatis juxta portum situm est, circa horam vespertinam, interfectis innumeris, nostri Graecos pondus belli amplius sustinere non valentes, infra urbem se recipere compulerunt. Nostri vero campo viriliter obtento, tanquam victores, in loco ad id congruo castrametati sunt. Et fortasse rursum irruentibus civibus, congressio periculosior, et strages amplior subsecuta foret, odio ministrante fervorem, nisi nox irruens mutuis finem imposuisset certaminibus. Hic primum patuit, et sine haesitatione factum est manifestum, qua intentione praedictus nequam imperator castra transferri praeceperat: [Col. 0259D] videlicet ut suspectum populum in illa locorum angustia, quasi infra quaedam repagula coerceret.
Postea demum luce reddita, edictum est publice, ut ad arma populus consurgeret: et pars sub certis ducibus deputatis, universam perlustraret regionem; et alimentorum, quorum imperator commercium interdixerat, copias, vel violenter, vel cum pretio comportaret, gregibus et armentis, frugibus et universis alimentorum generibus non parcentes; pars vero cum duce et quibusdam aliis magnatibus, ad tutelam castrorum in exercitu remaneret. [Col. 0260A] Fraudem imperatoris et suorum compertam habentes, contra ejus muscipulas, quanta poterant, se armabant cautela. Factum est igitur, ut qui pabulatum egressi sunt, sex diebus continuis cum ingenti, tam equitum quam peditum multitudine, suburbana per circuitum usque sd sexaginta milliaria confringentes, tantam alimentorum in castra die octava contulerunt copiam, ut amplius esset opinione hominum; et vix gregum et armentorum, vehiculorum quoque et jumentorum turbas ante se trahere possent.
Dum haec vero in castris aguntur, ecce domini [Col. 0260B] Boamundi nuntius praesens ante ducem astitit, praedicti principis litteras deferens in haec verba: Noveris, virorum optime, quod tibi contra feram pessimam et cum homine nequam incumbit negotium, cujus propositum est semper fallere et omnem Latinorum nationem usque ad mortem modis omnibus persequi; et quod de eo recte sentiam, tuo quoque aliquando approbabitur judicio. Novi enim Graecorum malitiam et odium adversus Latinorum nomen pertinax et obstinatum. Cede ergo, si placet, urbe relicta, ad partes Adrianopolitanas vel circa Philipoppolim, et legiones tibi a Domino commissas, in locis uberibus, alimentis et otio praecipe recreari. Ego autem, auctore Domino, circa veris initium festinus adero, consilium et auxilium fraterna charitate, tanquam domino meo, [Col. 0260C] contra impium Graecorum principem ministraturus. Perlectis igitur litteris, et earum tenore plenius intellecto, de communi principum consilio litteris et viva voce respondit in haec verba: Novi, dilectissime frater, et fama referente pridem edoctus sum quod odio inexorabili Graecorum astutiae populum semper nostrum persequi ardentissime studuerunt, et si quid mihi defuit prius ad scientiam, quotidie per experimentum addisco plenius; nec dubito quin justo zelo adversus eos movearis, et de eorum nequitia recte sentias. Sed Dei timorem habens prae oculis, et propositum meum considerans, arma infidelibus debita in populum convertere Christianum reformido. Adventum tamen tuum nobis desiderabilem, et aliorum principum [Col. 0260D] Deo devotorum praesentiam avidissime, Deo amabilis, qui nobiscum est, exspectat exereitus.
Imperator ergo cum suis familiaribus et domesticis anxius plurimum, tum quia totam regionem praedae videt expositam, suorum gemitus et lamenta non perferens; tum quia domini Boamundi adfuisse legationem, eumque in proximo venturum cognoverat, iterum nuntiis suis dominum ducem, ut ad se ingrediatur, sollicitat: timens, ne si conveniat, qui venturi erant principes, antequam ducem sibi [Col. 0261A] reddat placabilem, in ejus ruinam unanimiter consentiant. Instat ergo propensius, ut sibi ducis prius reconciliet animum, monens et exhortans attentius, ut recepto filio suo Joanne Porfiro genito, quem ei pro obside dirigebat, ad se sine aliquo mentis scrupulo ingrediatur. Placuit ergo verbum principibus, et recepto per Cononem de Monteacuto et Balduinum de Burgo, viros nobilissimos, qui ad hoc missi erant, imperatoris filio, et diligenti custodiae in manu fratris deputato, ipse assumptis reliquis principibus, fratre super exercitum, ut ejus curam haberet, relicto, in urbem ingressus, imperatori diu desideratam suam obtulit praesentiam. Quo cum multa honorificentia, astantibus illustribus, et virum unde multa audiverant, et ex parte cognoverant [Col. 0261B] intueri volentibus, recepto, et principibus qui cum eo advenerant, prout eorum dignitas deposcebat, et honoratis salutatione, et ad pacis osculum similiter admissis, de eorum incolumitate quaerit diligentius; et nomina singulorum percurrens, ut eorum sibi gratiam comparet, singulis affabilem se praebuit et benignum. Tandem vero ducem conveniens, his eum verbis alloquitur: Audivit imperium nostrum, dux dilectissime, quod apud principes tuos sis potentissimus; et pietatis propositum, quod studiose persequeris, devotionis fervore armatus commendabili, non habet incognitum; quodque potius est, constantis animi et sincerae fidei virum te fama celebris longe lateque praedicat. Unde [Col. 0261C] et multorum, qui te praesentem non viderunt, morum elegantia id exigente, gratiam meruisti. Quapropter nos etiam te totis charitatis visceribus amplecti volentes, et honorare propensius, in filium hodie praesentibus sacri palatii nostri magnatibus, te adoptare decrevimus; imperium nostrum in tua potestate ponentes, ut per te in facie praesentis et adfuturae multitudinis illaesum manere possit et incolume. His dictis, eum vestibus indutum imperialibus, adhibita juxta morem curiae solemnitate quadam, quae in hujusmodi arrogationibus fieri solet, secundum regionis morem adoptavit in filium, pace et gratia utrinque plenius reformata.
Quo facto, apertis thesauris suis tam domino duci, quam ejus consortibus, dona ingentia in auro, gemmis et holosericis, et vasis pretiosis, hominum aestimationem tam operis elegantia quam dignitate materiae penitus excedentia, pro sua liberalitate contulit; ita ut usque ad supremum muneribus cumulati, et divitiarum incomparabiles copias, et principis admirarentur munificentiam. Nec semel tantum erga ducem tanta functus est liberalitate; sed ab Epiphaniorum die usque ad Ascensionem Domini singulis hebdomadibus, quantum duo viri fortes aureae monetae poterant humeris [Col. 0262A] sustinere; de aereis vero denariis, decem modii, de imperiali palatio ei ministrabantur. Qui tamen omnia, nihil sibi faciens residui, nobilibus et populo, prout cuique videbatur necessarium, liberaliter erogabat. Egressi ergo a domino imperatore, sumpta ad tempus licentia, in castra reversi sunt. Unde Joannem imperatoris filium, quem usque ad domini ducis reditum obsidem in castris detinuerant, cum honesto comitatu ad patrem remiserunt. Imperator vero, edicto publice manifestato, poena mortis ejus violatoribus infligenda, praecepit, ut justo pretio et aequo pondere ducis exercitui quaelibet necessaria venderentur. Dux etiam nihilominus in castris voce praeconia sub poena mortis inhibuit, ne hominibus imperatoris aut vis inferretur, [Col. 0262B] aut injuria. Sicque satis convenienter se supportantes adinvicem, mutuis cum omni tranquillitate usi sunt commerciis. Tandem vero mense Martio mediante, audiens dux, quod alii principes in vicino constituti, cum suis exercitibus advenirent, suggerente imperatore; et id ipsum volentibus tam plebe sua, quam patribus, parato navigio transiens Hellespontum, exercitum suum in Bithynia, quae prima de Asianis provinciis occurrit, collocavit; inque pago Calcedonensi castrametatus est. Est autem Calcedon civitas in Bithynia, ubi sexcentorum Patrum et triginta sex, tempore domini Leonis papae senioris et domini Marciani Augusti, contra Eutychetis monachi et Dioscori patriarchae Alexandrini [Col. 0262C] impietates, quarta synodus generalis convenit: locus videlicet Constantinopoli proximus, et sola Bosphori interpositione distans; unde et urbem in vicino constitutam, erat omnibus intueri; et qui negotiis urgentibus trahebantur, ter vel quater in die ad urbem ire regiam et ad castra redire sine difficultate poterant. Quod autem maturius ducis exercitum transfretare persuasionibus suis compulerat, non de fidei sinceritate processit; sed fraude solita ducem circumvenit, ne aliis advenientibus, ejus copiae possent admisceri. Nam et reliquos qui postea subsecuti sunt, eodem artificio singillatim transire compulit, ita ut nunquam duo simul ante urbem fuerint exercitus.
Interea dum haec circa Constantinopolim per imperatorem et hominum ducem sic geruntur, dominus Boamundus, Roberti Guischardi filius, princeps Tarentinus, qui ante ingruentem hiemem cum suo exercitu Adriaticum mare transiens, Durachium usque pervenerat, per deserta Bulgariae suos, qui eum subsequebantur, operiens, pedetentim accedebat. Adhaeserant porro ei, et ejus castris se adjunxerant, tam de Italia, quam de aliis provinciis viri nobiles, et potentes plurimi: quorum ad perpetuam memoriam numerum et nomina ex parte comprehendimus. Tancredus, Willelmi marchionis filius; Richardus de Principatu, filius Guillelmi Ferrebrachia, [Col. 0263A] fratris Roberti Guischart; Ranulfus, frater ejus; Robertus de Anxa, Hermannus de Carni, Robertus de Surdavalle, Robertus, filius Tristani; Hunfredus, filius Rodulfi; Richardus, filius comitis Ranulfi, et comes de Rosinolo cum fratribus suis, et Boelus Carnotensis; Alberedus de Cagnano; Hunfredus de Monte scabioso. Hi ergo omnes domini Boamundi vexilla secuti, usque ad urbem Castoream, ubi Dominicae Nativitatis dies celebres egerunt, pervenerant. Ubi quoniam a civibus venalia populo praetereunti non exhibebantur, compulsi sunt greges et armenta, et caetera victui necessaria, rapere violenter; et damna locorum habitatoribus, qui eos tanquam hostes abominabantur, inferre. Inde progressi, in regione uberrima, cui nomen [Col. 0263B] est Pelagonia, castrametati sunt. Ubi audientes quod in vicino erat municipium solis haereticis habitatoribus refertum, illuc sub omni celeritate contendunt, et castrum violenter occupantes, succensis aedificiis, oppidanis quoque partim gladio, partim consumptis incendio, praedam universam et opima inde retulerunt spolia. Imperator vero praedicti domini Boamundi audiens adventare legiones, primiceriis exercituum suorum, quos in iisdem regionibus gratia hicmandi collocaverat, clam praecipit ut usque ad Bardarium fluvium cum universis illarum regionum copiis ex latere sine intermissione prosequantur, ut si forte eis conveniens daretur occasio, et ita opportunitas se offerret nocte vel interdiu, clam sive aliter, exercitum procedentem [Col. 0263C] tentarent fatigare. Suspectissimum enim domini Boamundi habebat introitum. Nam tam ab eo quam ab ejus patre, multas et saepius passus fuerat injurias. Verumtamen sicut vir erat subdolus, potens simulare et dissimulare propositum, missis quibusdam nobilibus ex suis domesticis ad eumdem virum egregium, verbis pacificis ei locutus est in dolo, tentans si quo modo eum posset decipere. Erat autem verborum quae tam viva voce quam litteris per nuntios porrexerat praedictos, tenor hujusmodi:
Compertum habet, et nullatenus dubitat nostrum imperium, a Deo protectum, quod magnus et potens sis princeps, et egregius, magnifici quoque, et praepotentis, et industrii principis filius: teque hactenus, meritis tuis id exigentibus, charum semper habuimus et acceptum, licet te praesentem non inspexerimus. Et nunc, quoniam ad servitutem Dei et pietatis obsequia accinctum te et ejusdem peregrinationis cum caeteris Deo devotis principibus consortium iniisse audivimus, fortius amare et honorare propensius, cordi nobis est, et in prompta fixum gerimus voluntate. Quapropter, dilectissime noster, populis praecipe, qui te sequuntur, subjectis nostris parcere; violentiam, rapinas et incendia [Col. 0264A] fac cessare, ad nostram quantocius accedens praesentiam, securus de multiplici honore et gratia nostra, qua multipliciter te proposuimus praevenire. Praesentium quoque latoribus dedimus in mandatis, ut exercitibus tuis justo pretio necessaria procurent, ut sine intermissione, rerum venalium eos copia prosequatur. Haec imperatoris verba, etsi in superficie multam videbantur habere humanitatem, intrinsecus tamen virus occultabant admistum. Verum Boamundus, tanquam vir solers et argutus, imperatoris compertam habens malitiam, propositum dissimulans, cautius se habebat, gratias referens imperatori pro eo quod de statu suo dignaretur esse sollicitus. His igitur ducibus usque ad Bardarium fluvium perveniens, cum jam ex parte, enavigato [Col. 0264B] amne in ulteriore ripa consisteret exercitus, pars vero adhuc transeundi urgeret propositum, ecce imperatoris satellites, qui cum infinita manu exercitus nostri vestigia sequebantur, rati opportunitatem se invenisse, in eam partem exercitus, quae adhuc in transeundi erat procinctu, hostiliter irruunt, quanta poterant importunitate instantes. Quod Tancredus intelligens, sicut vir erat expeditissimus, fulmineus advolat; et fluvium, qui medius erat, enatans, partem fluminis attigit ulteriorem. Quem secuti equites, quasi ad duo millia, primo eorum statim adventu, praedictorum cohortes dissolvunt gladiis; et conversos in fugam, caedendo aliquantulum sunt prosecuti, interfectisque ex eis quampluribus, nonnullos etiam comprehendentes, [Col. 0264C] ante dominum Boamundum eos statuerunt. Qui cum diligentius interrogarentur, quare Christianum persequerentur exercitum, responderunt, quod homines imperatoris essent, et merendo stipendia ad ejus praeceptum militare eos oporteret. Hic demum plenius cunctis innotuit, quod quidquid eis imperator loquebatur, fraus erat et circumventio; tamen quia per eum transituri erant, invitis aliis Boamundus dissimulare potius volebat injurias, quam eum inutiliter ad iracundiam provocare.
Transcursa igitur Macedonia et universa Illyrico, competendi moderamine itinere maturato, ad urbem coepit appropinquare. Cumque in vicino esset constitutus, quinta feria ante Paschalem solemnitatem, suscepta iterum imperatoris legatione, persuadente ut dimisso exercitu ad se cum paucis et familiaribus suis ingrederetur, substitit aliquantulum; et effectui mancipare quod praecipiebatur, distulit, suspectam illius habens malitiam. Dumque sic fluctuaret in incerto, ecce vir illustris dux Godefridus, ab imperatore multa precum victus instantia, ut domino Boamundo exiret obviam, et eum ad se nihil dubitantem introduceret, cum honesto principum [Col. 0265A] comitatu praedicto viro occurrit magnifice. Ubi mutuis complexibus et sincerae charitatis osculo se suscipientes ad invicem, post grata colloquia et mutuas de statu singulorum interrogationes, Boamundus a domino duce commonitus, ut ad imperatorem, sicut vocatus fuerat, ingrederetur, licet primum se difficilem exhiberet, et ducis non satis exaudiret monita, imperatoris suspecta, ut praediximus, habens colloquia, postmodum tamen honesta evictus persuasione, duce praevio, ad imperatorem confidenter ingressus est. Ubi ab eodem in osculo pacis et multimoda gratia, et honore praeventus multiplici, post multa familiariter cum utroque habita consilia, factus est, ut dicitur, dominus Boamundus imperatoris homo, fidelitate manualiter [Col. 0265B] exhibita, et juramento praestito corporaliter, qualiter solent fideles dominis suis exhibere. Quo facto, ex imperialibus vestiariis oblata sunt praedicto viro munera in auro, vestibus, vasis et pretiosis lapidibus, tam pretio quam dignitate incomparabilia. His igitur ita pacificatis, dum adhuc in palatio moram faceret dominus Boamundus, Tancredus vir per omnia commendabilis, ejusdem ex sorore nepos, imperatoris praesentiam studiose declinans, et colloquia universum interim exercitum in Bithyniam transtulerat, ultra Bosphorum in pago Chalcedonensi (ubi et domini ducis translatus dudum residebat exercitus, subsequentium exspectans adventum), castrametatus. Quod postquam imperatori plenius [Col. 0265C] innotuit, quod dominus Tancredus ejus ita declinaverat praesentiam, aegre tulit plurimum. Sed more prudentis, injuriam dissimulans, praesentes principes iterum atque iterum muneribus cumulans immensis, cum multo honore ad castra trans Bosphorum remisit propria, ubi junctis agminibus, et plena charitate sociatis, in conspectu urbis uterque residebat exercitus, exspectantes subsequentium adventum principum, ut sociatis legionibus, iter quod assumpserant, unanimiter prosequerentur. Ministrabatur autem tam ex urbe regia, quam ex adjacentibus suburbanis, populo illic posito, ad sufficientiam, victus necessarius, ita ut pro voto copiosius abundarent.
Interea vir illustris Flandrensium comes Robertus, qui a principio ineuntis hiemis cum suo comitatu mare transiens, a Baro Apuliae civitate maritima Durachium descenderat, in locis fertilibus, silvis, pascuis et omnimoda commoditate refertis, instantis brumae declinaverat importunitatem: tandemque circa veris initium iter arripiens, reliquos principes, qui jam mare transierant, ut eis adjungeretur, multa prosecutus est instantia. Qui antequam Constantinopolim perveniret, sicuti et aliis acciderat, legatos suscepit imperiales, per quos ei [Col. 0266A] mandabatur, quatenus relicto exercitu, ad ejus praesentiam paucis comitatus, accederet. Ipse autem, quomodo qui eum praecesserant cum domino imperatore se habuissent, plenius edoctus, Constantinopolim perveniens, palatium cum paucis consortibus ingressus est. Ubi ab imperatore cum multa receptus honorificentia et benigne tractatus, exactam fidelitatem, aliorum sequens vestigia, corporaliter impendit. Unde et majorem consecutus gratiam, dona suscepit ingentia, sociis ejus etiam juxta modum suum pari liberalitate honoratis. Postquam vero diebus aliquot, ejus exercitus ibi juxta urbem et alimentis et otio recreatus est; ipseque ad imperatorem saepius ingressus, de his quae necessaria videbantur, cum eo sufficienter contulit, sumpta [Col. 0266B] licentia, cohortes transferens, ad viae consortes navigavit, a quibus benigne et plena charitate susceptus, eorum exercitibus cum suo comitatu sociatus est. Ubi cum diebus singulis mutuis confabulationibus de variis rerum eventibus, qui singulis eorum in itinere acciderant, se recrearent ad invicem; et labores suos grata quadam revolverent memoria, ad id quod instabat novissime recurrebat tractatus, ut diligentius inter se quaererent quando et quomodo ad operis coepti consummationem intenderent. Dumque circa hoc essent solliciti, et moram subsequentium arguerent sociorum, eis imputantes, quod sine fructu tempora praeterirent, ecce nuntius comitis Tolosani et episcopi Podiensis, utrumque adesse et in proximo urbem ingressuros, [Col. 0266C] edocet.
Porro hi duo magni et illustres viri, ab initio suscepti itineris cum suis expeditionibus, comites sibi perpetuo adhaeserunt indivisi. Erantque cum eis viri nobiles et apud suos tam nobilitate quam morum elegantia clarissimi: dominus videlicet Willelmus Aurasiensis episcopus et Rambaldus ejusdem civitatis comes, Gaustus de Bederz, Girardus de Rosseilon, Guillelmus de Montepessulano, Guillelmus comes Forensis, Raimundus Pelez, Centonius [Col. 0266D] de Bear, Guillelmus Amaneu; et alii multi, quorum etsi nomina non tenemus, certum est tamen ea in libro vitae conscripta esse. Quippe qui patriam cognationem et amicos, et late diffusa patrimonia relinquentes, Christum secuti sunt, voluntariam amplexi paupertatem. Hi omnes, praedictos venerabiles viros cum omni reverentia secuti, in Italiam descenderunt, transcursaque Lombardia, per eam regionem quae forum Julii appellatur, juxta Aquileiam transeuntes in Istriam, inde tandem in Dalmatiam descenderunt. Est autem Dalmatia longe patens regio inter Hungariam et Adriaticum mare sita, quatuor habens metropoles, Iazaram et Salonam, quae alio nomine dicitur Spaletum, Antibarim et Ragusam; populo ferocissimo, rapinis et caedibus [Col. 0267A] assueto inhabitata: montibus et silvis, magnis quoque fluminibus, pascuis etiam longe lateque diffusis occupata penitus, ita ut raram habeat agrorum culturam, locorum incolis in gregibus et armentis omnem vivendi habentibus fiduciam: exceptis paucis, qui in oris maritimis habitant, qui ab aliis et moribus et lingua dissimiles, Latinum habent idioma; reliquis Sclavonico sermone utentibus et habitu barbarorum. Hanc igitur ingressi provinciam, multam invenerunt itineris difficultatem, maxime propter hiemis instantiam et locorum nimiam inaequalitatem; sed et victus et alimentorum sustinentes gravem defectum, periculose satis per dies aliquot laboraverunt inedia. Locorum sane habitatores relictis urbibus et praesidiis, ad montes [Col. 0267B] et silvarum condensa cum uxoribus et liberis, et cum omni substantia, quasi agrestes ferae fugientes, nostrorum formidabant aspectum. Occulte tamen, et de remoto, proficiscentis exercitus vestigia sequentes, senes valetudinarios, anus quoque grandaevas, quae lento gradiebantur itinere, seorsum reperientes occidebant. Comes vero totius multitudinis debitam gerens sollicitudinem, praemissis de principibus aliquot, qui agmina praeirent, ipse cum maxima loricatorum manu postremus semper incedebat, novissimus hospitabatur. Erat praeterea aer caliginosus et tenebrae continuae, pene palpabiles, ita ut qui sequebantur, praecedentium vix tenerent vestigia; et qui praeibant, vix per jactum lapidis [Col. 0267C] ante se loca possent discernere. Terra enim, ut praediximus, rivis fluminibusque abundans, et pene tota palustris, tantam diebus singulis ex se dabat uliginem et tantam crassitudinem nebularum, ut aerem redderent pene suffocatorium. Ad haec, Sclavi Dalmatae, tanquam indigenae, locorum habentes peritiam, per abrupta montium et nemorum condensa, exercitum ex latere sequentes, frequentibus irruptionibus inermem populum, e silvis prodeuntes opprimebant. Comes vero, et alii magnates in ipsos tales saepissime facientes impetus, multos ex eis lanceis confossos et obtruncatos gladiis perimebant; pluresque saepius occidissent, nisi quia silvas habentes vicinas et ad eas confugientes, praesens captabant remedium. Accidit tamen quadam die, quod [Col. 0267D] ex praedictis malefactoribus captis quibusdam, comes manus et pedes praecepit amputari, ut eorum consortes saltem hac poena deterriti, exercitum persequi formidarent. Cumque tribus hebdomadibus continuis tam laborioso itinere regionis partem transcurrissent, pervenientes ad locum, cui Scodra nomen, Sclavorum regem ibi repererunt. Cumque dominus comes, sicut vir benignus erat, affabilis et misericors, multa munerum liberalitate amicitiam contrahens, sperabat populo suo indigenarum gratiam obtinere, ut saltem commercii et rerum venalium copiam consequeretur: tandem nec hac via praedictae gentis ferocitatem emollire potuit, quos deinceps multo saeviores invenit. Cumque per dies quasi quadraginta omnem Dalmatiam [Col. 0268A] multo pertransissent labore, tandem pervenerunt Durachium.
Imperator vero comitis suspectum habens adventum, eo quod vir prudens et magnificus esset, et majores secum traheret copias, missa multo ante legatione honestorum virorum, qui ei apud Durachium occurrerent, praecepit, ut advenientem ex parte ejus officiosissime salutatum, honeste tractarent. Qui dicto parentes, in ejus praesentia constituti, viva voce et litteris eum blande allocuti sunt, [Col. 0268B] imperatoris porrigentes epistolam, cujus hic tenor erat: Jamdudum, comes dilectissime, tuae prudentiae opinio celebris et probitatis late diffusa fragrantia ad nostri pervenit aures imperii; et meritis exigentibus, nos ad tui dilectionem invitavit, propositum habentes personam tuam amare et honorare propensius. Unde et tuum adventum cum multo desiderio exspectavimus, multa de publicis negotiis cum tua nobilitate imperio nostro charissima, tractare cupientes. Unde monemus attentius, ut sine tumultu et scandalis terras nostras pertransiens, ad nos festinus accedas, securus de gratia nostra et honore multiplici, quo te proposuimus praevenire. Praesentium autem latoribus dedimus in mandatis, [Col. 0268C] ut rerum venalium copiam et juge commercium populo tuo bonis conditionibus faciant exhiberi. His litteris tam comes quam ejus exercitus exhilaratus admodum, rursus iter arripiens, transcursis silvis et montibus, et universa Epirotarum regione, multorum labore dierum, demum in pagum, cui Pelagonia nomen est, omnibus redundantem copiis descendentes, castrametati sunt. Ubi cum vir vitae venerabilis dominus Podiensis Episcopus longius a castris aliquantulum, hospitandi commoditatem secutus, seorsum locasset tentoria, a Bulgaris irruentibus captus est. Sed quia tantus pontifex adhuc populo Dei erat necessarius, casu, per ejus misericordiam vitae est reservatus. Nam dum unus de praedonibus aurum ab eo quaereret, eum [Col. 0268D] contra caeteros tuebatur: inter quos excitato tumultu ad vocem concertantium, exercitus commotus est universus; et armis correptis in praedictos irruentes maleficos, dominum episcopum cum suis expedierunt. Tandem resumpto itinere Thessalonicam transeuntes, et omnem Macedoniam, continuatis per multos dies laboribus, apud Rodostum urbem maritimam, super Hellespontum sitam, a Constantinopoli itinere dierum quatuor distantem pervenerunt. Ubi iterum imperatoris comiti occurrit legatio et principum etiam, qui praecesserant nuntii nonnulli, monentes et exhortantes obnixius, quatenus exercitu relicto et paulatim subsequente, ipse cum paucis veniat expeditus, ut peractis apud imperatorem negotiis. accedente ejus exercitu, possit [Col. 0269A] reliquos subsequi maturius; et populis properare volentibus, nullum ministret impedimentum. Praemiserat autem et ipse nuntios, qui et ipsi reversi, eum ad idem animabant.
Evictus igitur comes tam imperialium legatorum instantia quam verbo principum, qui eum maturare hortabantur, relicto exercitu sub cura et sollicitudine episcoporum et aliorum nobilium, qui in castris erant, ipse cum paucis Constantinopolim ingressus, saepius citatus, praecedentibus eum imperialibus apocrisiariis, suam imperatori praesentiam [Col. 0269B] exhibuit. Ibi tam ab eo quam a suis illustribus et inclytis, qui ei assistebant, honorifice susceptus, et benigne plurimum, plena humanitate tractatus est. Ubi postmodum blandis persuasionibus et multa instantia pulsatus, ut imperatori fidelitatem et juramentum secundum formam aliorum principum, qui eum praecesserant, exhiberet, negavit constantissime. Interea vero dum haec apud Constantinopolim agerentur, indignatus imperator, quod ei comes more aliorum, hominium facere detrectaret, clam praecipit legionum suarum primiceriis, quae in partibus illis erant constitutae, ut repente in exercitum comitis irruentes, modis quibus possent, molestare attentarent, ita etiam, ut in eis caedem operari [Col. 0269C] non vererentur. Hoc autem attentare ausus est, ea fretus fiducia, quod principes omnes data sibi fidelitate obligaverat; quodque eorum exercitus omnis mare illud transierant, unde non facile erat retransire. Nam quotquot illuc naves aut gratia commercii, aut transferendae plebis causa accedebant, omnes statim ulteriorem ripam deserere tenebantur, ut illis navium deesset copia, et de redeundo frustra cogitarent. Ad hoc enim singillatim eos, ut praediximus, transire blanditiis et callidis persuasionibus compulerat, ne simul junctis agminibus ante urbem possent convenire. Suspectum enim, ut praediximus, nostrorum habebat adventum et conventum multo amplius formidabilem. Quodque principibus quasi liberaliter contulerat, [Col. 0269D] nec liberalitatis erat, nec gratiae; sed timoris desperati et fraudulentae versutiae. Nostris autem in simplicitate spiritus et sincera fide incedentibus, vix persuaderi poterat Graecorum malitia, et nequam illorum principis fraus et circumventio pertinax, maxime cum erga eos tanta liberalitate et simulata gratia redundaret.
Igitur qui imperatoris mandatum susceperant, centuriones, et quinquagenarii, et numeris militaribus praepositi, regiam exsequentes jussionem, [Col. 0270A] praemonitis agminibus, clam et de nocte in domini comitis irruunt expeditiones; dum incautos reperiunt, et nihil tale verentes, plurimos ex eis interficiunt: ita ut antequam expergefacti arma corriperent, et fuga foeda et strages miserabilis intercederet. Tandem vero honestioribus viris admonentibus ad cor redeuntes, resumptis animis ac viribus, praedictae imperatoris latrocinanti familiae multa suae gentis intulerunt dispendia. Et licet pro tempore et loco satis viriliter nostri restitissent, viae tamen considerantes difficultatem, et crebra quae ex insperato diebus pene singulis occurrebant discrimina, liquefiebant in se ipsis, quasi assumpti poenitentes itineris; et minus minusque fervebant in eo quod erant aggressi, taedio laborum fatigati vehementius, [Col. 0270B] ita ut multos non solum de plebeiis, verum et de majoribus incepti poeniteret; et diffidentes de consummatione propositi, votorum immemores, redire disponerent. Quod nisi monitis et exhortationibus ab episcopis et clero fuissent revocati, et ad voti prosecutionem reaccensi, parati erant agmina deserere et ad propria quocunque tentare reditum periculo. Quod postquam domino comiti nuntiatum est, dolore cordis tactus intrinsecus, proditum se clamat; et missis de fidelibus suis viris aliquot nobilibus, imperatori proditionis infamem objicit titulum, asserens quod dum per ejus vocationem et multiplicatas legationes in ejus esset obsequio, contra bonos mores in ejus exercitum [Col. 0270C] suos praecepisset armari. Sed et principibus, quorum prece et instantia dimisso exercitu properaverat, casum lamentabilem, qui suis acciderat, et imperatoris fraudem apertissimam notam facit, super his ultionem tanquam a fratribus reposcens. Quod si comiti, par affectibus et voluntati esset suorum injuriam ulciscendi facultas, procul omni dubio a motu animi, quem conceperat, nec minis, nec terroribus, nec aliquorum interventu principum potuisset convelli. Dicebatur enim vir animosus et injuriarum perpetuo memor, quique in suo sensu plurimum abundaret. Imperator igitur rem videns nimium processisse et facti poenitens, principes, dominum videlicet ducem, dominum Boamundum, dominum Flandriae comitem, qui adhuc [Col. 0270D] in ulteriore maris littore cum suis legionibus residebant, ad se facit evocari, ut per eorum interventum domini comitis sibi possit animum reconciliare. Qui ad ejus vocationem convenientes, et si multum displiceret quod acciderat, tamen videntes quod non esset reposcendae ultionis locus, dominum comitem seorsum admonent et honestis persuasionibus hortantur, ut injuriam, quam communem reputant, dissimulare velit; ne vindictam prosequens, multorum dierum operam aggrediatur; et volentibus in via Domini procedere, ministret impedimentum. Factumque est tandem, ut ad piam principum intercessionem, comes tanquam vir discretus, exacerbatum mitigans animum, principum cesserit consilio, eorum dispositioni se committens. [Col. 0271A] Illi autem imperatorem familiariter convenientes, quam moleste ferant quod acciderat, unanimiter protestantur. Quorum imperator intelligens indignationem et unanimitatis constantiam, coram comite et universa tam exterorum quam suorum domesticorum curia, in excusationem descendit, jurans et obtestans quod, neque de conscientia ejus neque de mandato, quod accidisse dicebatur, evenerat. Tamen juxta hanc innocentiam suam, comiti satisfacere paratum se dicebat. Sicque quotidie, magis et magis Graecorum dolus, et fraus imperatoris detegebatur, ita ut jam nemo esset de principibus cui non esset manifestum et luce meridiana clarius, quanto odio populum prosequebatur nostrum et omne Latinorum genus haberet invisum. [Col. 0271B] Verumtamen, quoniam ad alia eorum properabat intentio et ad Deo magis placitum propositum anhelabant, tutius judicabant illatas dissimulare injurias, quam se a tam pio revocare concepto aut assumpto labori impedimentum ministrare.
Comes igitur juxta principum exhortationem, imperatori reconciliatur; et secundum tenorem juramentorum, quem alii praebuerant, et ipse juramentum fidelitatis exhibens, in plenam gratiam reversus, donis ingentibus et cumulatae liberalitatis, [Col. 0271C] quae et numerum et pondus excederet, honoratus est. Accipientes porro et alii principes iterata dona et sumentes licentiam, ipsumque comitem specialiter rogantes, ne moram post eos faceret, ad suas in Bithynia, transito Hellesponto, se conferunt legiones. Interim quoque et domini comitis exercitus Constantinopolim pervenit, qui statim de mandato ipsius, ad eos, qui se praecesserant, transiens, reliquis exercitibus est adjunctus. Comes vero gratia rei familiaris in urbe moram faciens, per dies aliquot, simul et domestica tractabat negotia, et pro publicis, more prudentis viri, non desinebat esse sollicitus. Nam sicut ab aliis rogatus erat principibus, imperatorem frequenter honestis persuasionibus [Col. 0271D] invitabat, sicut et alii ante eum sigillatim fecerant, ut proficiscentes comitaretur, et exercitus Dominici esse vellet dux et moderator. Commonitus autem saepe et saepius praedictus imperator a singulis nostrorum principum, et maxime a domino comite Tolosano, ut Dominici exercitus dux et comes esse dignaretur, et populorum, qui se divinis obsequiis mancipaverant, vellet obtinere primatum: excusabat se, dicens quod hostes circa se haberet ferocissimos, Bulgaros, Commanos, et Pincenates, qui fines imperii sine intermissione circuibant, quaerentes opportunitatem, ut subito possent irruere et ejus turbare tranquillitatem. Ideoque, licet votis plurimum conveniret tantae peregrinationis habere consortium et futurae retributionis exspectare [Col. 0272A] participium, non posse regni curam deserere et hostibus circumpositis malignandi praestare occasionem. Quidquid autem loquebatur, dolus erat et circumventio, nec ob aliud haec pro se allegabat, nisi quod nostrorum profectibus invidens, sub aliquo quaesito colore, nostris suam subtraheret operam, et processum, quantum ei liceret, modis omnibus impediret. Qui vero mare jam transierant, dominus videlicet Godefridus, dominus Boamundus, dominus quoque Robertus Flandrensium comes et dominus Podiensis episcopus, compositis sarcinis, ad iter rursus accinguntur, propositum habentes versus Nicaeam pedetentim incedere; et ita suos, qui subsequebantur, operiri. Cumque per diem versus Nicomediam, quae illius provinciae, Bithyniae [Col. 0272B] videlicet, metropolis est maxima, processissent, venerabilis sacerdos Petrus Eremita de locis illis finitimis, in quibus hiemis asperitatem declinaverat, cum paucis, qui de suo comitatu erant residui, proficiscentibus occurrens legionibus et principibus salutatis, eorum coetibus adjunctus est. Ubi ab omnibus benigne susceptus et de suorum casu diligenter interrogatus, rem eis seriatim aperuit; quomodo durae cervicis, incredulus, et omnino indomabilis esset populus, qui cum eo praecesserat; quodque magis culpa propria, quam facto alterius, illis occurrens infortunium accidisset. Unde compatientes ei et suorum afflictioni principes, multa illi et his, qui eum sequebantur, liberaliter contulerunt. Multiplicato igitur exercitu, et [Col. 0272C] ex diversis copiis in unum convenientibus facto per Dei gratiam numerosiore, competenti moderamine iter conficientes, Nicaeam pervenerunt. Ubi castris per gyrum dispositis, loca tamen venturis principibus deputantes, urbem mense Maio quintadecima die mensis, obsederunt. Comes autem Tolosanus, pertractatis apud urbem regiam negotiis, sumpta ab imperatore licentia, et ingenti rursus munerum liberalitate honoratus, cum suis, quos secum detinuerat, castra cum omni celeritate secutus, ad urbem praedictam velox pervenit.
Interea vir illustris dominus Robertus Normannorum comes et alii in eodem comitatu viri clarissimi: dominus videlicet Stephanus Carnotensium comes et Blesensium, dominus quoque Eustachius, domini Godefridi ducis frater, missa iterum legatione, tam domino imperatori quam fratribus, adventum suum in proximo futurum denuntiant. Erat autem cum eis, Stephanus comes de Albamarla, Alanus Fergandus et Conanus, ambo de Britannia, magni viri; sed et comes Perchensis Rotholdus, Rogerus de Barnevilla. Hi omnes cum aliis multis viris praeclaris et nobilibus, cum Flandrensium comite et domino Hugone Magno, anno praeterito, [Col. 0273A] circa hiemis ingruentis initia, in Apuliam descenderant; aliisque Durachium transeuntibus, ipsi temporis abhorrentes asperitatem, tam in Apulia quam in Calabrorum finibus in locis commodis hiemem transegerunt. Tandem vero circa veris initium convocatis viae consortibus et compositis ad iter sarcinis ad mare descendentes, aliorum secuti vestigia, Durachium pervenerunt. Unde continuato itinere, moram quam fecerant in Apulia, redimere cupientes, cum omni instantia iter peragunt. Tandemque, Domino opitulante, optata usi tranquillitate, decursis mediis provinciis, Illyrico videlicet, Macedonia et utraque Thracia, Constantinopolim pervenerunt: ubi vocati a domino imperatore, et more aliorum palatium ingressi, ab eodem et suis [Col. 0273B] qui ei assistebant illustribus, cum multa honestate suscepti sunt. Tandem post multa consilia, et cum illis tribus communiter, et cum eorum quolibet seorsum habita, id ipsum quod ab aliis obtinuerant, blandis persuasionibus et multa pollicitatione ab eis instanter postulant. Hi vero aliorum prae oculis habentes exemplum (nam sufficienter de omnibus, antequam ad imperatorem accederent, instructi fuerant, dicentes apud se: Nec enim majores sumus quam patres nostri ) exactam fidelitatem, et secundum formam juramentorum a praecedentibus exhibitorum sacramenta praestantes, imperatori se obligaverunt. Unde in ampliorem recepti gratiam digni habiti sunt, ut majora munera reportarent. Apertis ergo aerariis, in auro, vestibus [Col. 0273C] pretiosis, vasis quoque tam materia quam artificio admiratione dignis, holosericis quoque, mirae et inauditae aestimationis dona susceperunt, qualia prius non viderant; quae ipsis etiam in quos transferebatur liberalitas, stuporem mentis inferrent, nostrarum rerum modum et dignitatem excedentia. Tantis igitur muneribus cumulati, ne viae consortibus morae causas viderentur innectere, sumpta ab imperatore licentia, transmisso Hellesponto, cum suis legionibus iter accelerantes Nicaeam, ubi universus Christianorum resistebat exercitus, pervenerunt; a principibus, qui praecesserant, multo [Col. 0274A] charitatis amplexu, et omnium concurrente suscepti desiderio, locum sibi deputatum obtinentes castrametati sunt.
Adjunxerat se etiam nostrorum castris quidam Graecus, Tatinus nomine, imperatoris familiaris admodum, vir nequam et perfidus, nares habens mutilas in signum mentis perversae. Hic ex imperiali jussione, nostris ducem viae ad ampliorem cautelam postulantibus, designatus fuerat dux itineris et comes futurus. Electus ob hoc quod et locorum [Col. 0274B] plenam habere dicebatur experientiam; et de ejus malitia et perplexa dolositate plurimum praesumebat imperator. Hic etiam cum manu suorum nonnulla nostris principibus associatus erat, ut non deesset anser, qui inter olores perstreperet, et perversus coluber inter anguillas. Cuncta enim quae in expeditione fiebant, cunctaque quae a singulis dicebantur, sinistra pervertens interpretatione, imperatori significabat; ab eo versa vice commentorum et fraudis per frequentes internuntios formam recipiens. Hic primum ex diversis exercitibus, qui varios, et per loca diversa variisque temporibus secuti fuerunt principes, unus factus est Dei viventis exercitus, ex multiplicitate partium advenientium ad invicem, suam recipiens integritatem. [Col. 0274C] Nam ex quo relictis domibus iter aggressi fuerant praedicti Deo amabiles exercituum duces et capitanei, nusquam eis datum est datum est mutuo se videre, et de negotiis publicis colloqui ad invicem et disserere; nisi postquam ante praedictam urbem convenientes, castrametati sunt. Ubi recensito legionum numero, inventi sunt habere peditum promiscui sexus sexcenta millia; equitum vero loricatorum centum millia, qui omnes ante praedictam urbem consistentes, ad ejus expugnationem omnimodam dabant operam; laborum suorum primitias cum omni devotione Domino consecrantes.
Est autem Nicaea una de urbibus Bithyniae, quae ad Nicomediam ejusdem regionis metropolim, more suffraganearum urbium prius habuit respectum; postea vero a domino Constantino Augusto seniore a jurisdictione illius emancipata est, ob reverentiam [Col. 0274D] sanctae synodi primae, quae in ea convenit. In hac enim, temporibus domini Sylvestri papae, et viri venerabilis Alexandri Constantinopoli patriarchae, et praedicti Constantini Augusti sancta synodus trecentorum decem et octo Patrum adversus impietates Arii, et sequacium suorum congregata est. Quae eorum pernicioso languore damnato, et sanctorum testimoniis veritate declarata universae Ecclesiae Dei, fidei formam intemeratam praebuit. In hac eadem postmodum, tempore domini Constantini [Col. 0275A] Augusti piissimi Irenae filii, iterum convenit septima synodus generalis adversus Iconomachos, id est impugnatores sanctarum imaginum, sub domino Adriano Romano pontifice, et viro venerabili Tharasio Constantinopolitano patriarcha: in qua praedicti haeretici dignam pro meritis ab orthodoxa Ecclesia, contra suam perfidiam, damnationis tulerunt sententiam. Est autem civitas situm habens commodissimum, in planitie constituta; non longe tamen a montibus, quos pene ex omni parte habet in circuitu, agrum optimum, glebam uberem, silvarumque et nemorum nihilominus multas habens commoditates. Sed et lacus multae latitudinis et longitudinis maximae, juxta praedictam urbem positus, in occidentalem porrigitur plagam, per quem [Col. 0275B] navigio ex diversis partibus, civitati maximum praestans munimen, ipsis moenibus, ventis intumescens, illiditur. Ex reliquis autem partibus circa murum vallum erat in circuitu, ex influxione fontium et rivulorum restagnans: quod plurimum accedere volentibus ad urbem impugnandi causa, ministrare poterat impedimentum. Erat autem praeterea bellicoso referta populo, muris et turribus sublimibus et valde densis opere solido compactis, insignis admodum et munita, ita ut accedentes nostri et urbis mirarentur munimen, et operis soliditatem. Hujus urbis, sicut et regionis totius, et adjacentium simul provinciarum dominus erat quidam Turcorum potentissimus satrapa, Solimannus nomine, cognomento Schah, quod Persarum lingua rex interpretatur, [Col. 0275C] homo vafer et strenuus. Qui, audito nostrorum adventu, et super hoc valde sollicitus, multo ante in Orientem descenderat, ab illarum regionum principibus, contra fidelium advenientes copias, imploraturus auxilium. Effeceratque persuasionibus et multa precum instantia, nec non et stipendiorum interventu, quod infinitas tum ex Perside, tum ex adjacentibus provinciis secum adduxerat Turcorum copias; sperans quod eorum fretus auxilio, ab imminentibus periculis urbem praedictam et regionem universam posset eripere. Has tamen universas provincias (quae a praedicto Hellesponto usque in Syriam itinere triginta dierum, et a nostro mari Mediterraneo usque in septentrionem totidem [Col. 0275D] dierum itinere protenduntur), modico ante tempore praedicti Solimanni patruus, Belfetofh nomine, maximus Persarum soldanus tempore Romani, qui cognominatus est Diogenes, imperatoris Constantinopolitani; qui ante hunc Alexium fuerat tertius, occupaverat violenter, et easdem praedicto ex plurima parte tradiderat Solimanno. Possidebat ergo, et jure proprietatis vindicabat sibi universas provincias a Tarso Ciliciae usque ad Hellespontum; ita ut e conspectu Constantinopolitanae civitatis procuratores suos haberet, qui consuetudines a transeuntibus exigerent, tributa et vectigalia regionis universae ad utilitatem domini sui colligentes. Ipse autem cum ea, quam tanto labore collegerat, multitudine, in montibus vicinis, vix a nostro exercitu decem [Col. 0276A] distans milliaribus, opportunitatem quaerebat quomodo super nostros cum suorum salute posset irruere, et urbem ab eorum inquietudine liberare.
Pervenientes igitur ante praedictam urbem nostri exercitus, acrius eam impugnare, confusis tamen agminibus, necdum castris certo ordine dispositis, coeperunt. Tamen qui praesentes erant, loca sibi certa deputantes, et his qui venturi erant, congrua designantes, ad id specialiter omnimodam dabant operam, ut civibus introitum negarent et exitum. Lacus tamen, qui civitati, ut praediximus, erat conjunctus, [Col. 0276B] huic eorum nimis obstabat proposito. Nam et invecti et egredientes, paratis navigiis, pro libero arbitrio ad partes varias indemnes ferebantur. Nostri autem cum navium prorsus nullam haberent copiam, eorum discursus minime poterant impedire. Tamen id omnimodis procurabant, ne terrestri ad eos accederetur itinere, vias et introitus cum omni sollicitudine observantes. Factum est autem quod praedictus Solimannus, intelligens urbem suam obsidione molestari, ut cives consolaretur, et ad resistendum plenius animaret, mittens duos de familiaribus suis, qui ad urbem per lacum navigio descenderent, verba consolatoria per eosdem civibus dirigit in hunc modum: Adventum in hujus felicis barbari populi, qui circa urbem nostram obsidionem [Col. 0276C] locare praesumpsit, non est opus ut multum formidetis. Nos enim cum ingenti fortium et nobilium virorum comitatu in vicino sumus constituti, majores adhuc quae nos subsequuntur, exspectantes copias: eritque in proximo, ut collectis in unum viribus, in eorum castra repente irruamus. Unde et vos quoque estote parati, ut nobis exterius irruentibus, vos etiam reseratis aditibus egredientes instetis unanimiter, nobis opem collaturi. Sed neque eorum suspectam vos oportet habere multitudinem, de remotis enim partibus, et a solis occasu descendentes, longi diuturnitate itineris, et laborum impendio fatigati, neque equos habent, qui belli pondus sustinere valeant; nec ipsi nobis qui recentes venimus, viribus et conatu pares [Col. 0276D] poterunt reperiri. Et vos ipsi tenetis memoriter, quam facile de ingenti eorum triumphaverimus multitudine, una die plusquam quinquaginta ex eis millia exterminio mandantes. Confortamini igitur, et nolite timere; cras enim ante horam diei septimam, plenam recipietis consolationem, ab hostibus expediti.
Igitur qui missi fuerant, quaerentes unde commodius enavigare possent, secus ripam applicuerunt. Dumque lustrantes quaerunt aptiorem introitum, alter, nostris in eos irruentibus, subito captus est; [Col. 0277A] alter in tumultu gladio confossus interiit. Qui vero captus est, incolumis ante principes deductus, minis et terroribus ad confessionem perductus est, ut plane cuncta edissereret: cujus gratia, et a quo missus advenisset. Constitit autem ejus relatione, quod Solimannus eos ad denuntiandum civibus ejus adventum direxerat; quodque in vicino constitutus, ingentes convocaverat copias, die altera in castra nostra clam irruiturus. Compertum igitur habentes nostrarum legionum capitanei, quod praedictus Solimannus maturaret accedere, praedictum hominem praecipiunt custodiae mancipari: et missis cursoribus, dominum comitem Tolosanum et episcopum Podiensem, qui nondum ad eos pervenerant, quantocius monent properare. Illi vero suscepta [Col. 0277B] fratrum legatione, sollicitudine non pigri, omnem arguentes moram, et tota nocte insistentes itineri, valde mane ante solis exortum, cum ingenti multitudine erectis vexillis, in armorum fulgore et maximo strepitu castris se intulerunt. Vixque sarcinas deposuerant, ut cum aliis in loco sibi deputato se collocarent; cum ecce circa horam tertiam, sicut ille qui in vinculis detinebatur, praedixerat, praedictus Solimannus cum ingentibus equitum copiis, qui ad quinquaginta millia aestimabantur, de montibus descendens, ad plana se contulerat, ad urbem accessurus. Quod nostri videntes, protinus ad arma convolant, monentibus lituis; et clangore cornicinum cohortes excitant, instruunt agmina, instaurant acies; et observata rei militaris plenius [Col. 0277C] disciplina, cujus experientiam habebant omnimodam, et usum familiarem, nihil de contingentibus omittentes, ad occurrendum hostibus se accingunt,
Solimannus igitur praemissa quadam acie, in qua erant equitum decem millia, ad portam properabat Meridianam, quae domino comiti Tolosano ad custodiam erat deputata. Ignarus enim de adventu ejusdem comitis, sicut heri et nudius tertius eam [Col. 0277D] arbitrabatur reperire posse vacantem; sed opinione frustratus, ibi pene majores quam alibi reperit copias. Horum tamen ignarus omnium, ad locum praedictum festinans, cum multo impetu in domini comitis irruit legiones, quae adhuc vix sarcinas deposuerant. A quibus exceptus mirabiliter, confractis conatibus, et priore penitus acie dissoluta, jam in fugam versi erant: cum ecce Solimannus cum majoribus subsequens copiis, eis refundens animos, qui jam erant dissoluti, secum iterum in nostros redire compulit. At vero dux, dominus quoque Boamundus, et comes Flandrensis, cum suis expeditionibus ad unguem armati, videntes hostium majores advenisse cuneos et turmas densiores, praeque gravi multitudine et animosa instantia, comitis [Col. 0278A] exercitum supra vires fatigari, irruunt unanimiter; et hostium se inferunt legionibus, gladiis et lanceis cominus instantes. Cumque hostes quasi per unius horae spatium resistendi vires et animum viderentur habuisse, interfectis ex eis quasi ad quatuor millia, et captivatis nonnullis, in fugam versi sunt. Nostri vero hac prima victoria, opitulante Domino, potiti, obsidionem continuant, castris per gyrum sine intervallo dispositis. Ab ea ergo die neque praedictus Solimannus, neque infidelium principum aliquis, simile aliquid ausus fuit attentare, quandiu in obsidione perstiterunt. Optime porro in eo conflictu se habuerunt praedicti principes; sed et dominus Tancredus, Galterus quoque de Garlanda, Francorum regis dapifer, Guido etiam de Porsessa, et Rogerius [Col. 0278B] de Barnavilla, celebrem sibi in eo negotio comparaverunt famam. Nostri igitur ad incutiendum terrorem hostibus de capitibus occisorum intra urbem plurima injici machinis jaculatoriis praeceperunt; et ex eis mille et de captivis aliquot ad imperatorem dirigentes, plurimum ejus per hoc sibi gratiam comparaverunt. Unde et pecuniam non modicam, et holosericorum diversa genera ad remunerandos exercituum principes, multa cum liberalitate direxit, praecipiens, ut et victui necessaria et rerum venalium, cum omni plenitudine, et sine dilatione ad eos deferatur commercium.
Visum est igitur principibus nostris expediens esse ad propositum, urbem ex omni parte, ut praediximus, obsidione vallare; et principes congruis locare stationibus, ut ingruente civibus undique molestia, eos ad deditionem compellerent facilius. De communi igitur consilio, aequis portionibus ambitum dividunt, singulas singulis deputantes principibus: dominumque ducem cum duobus fratribus suis, et eorum legionibus ab orientali parte locant. Dominus vero Boamundus, cum domino Tancredo, et aliis principibus, qui eum secuti fuerant, quorum superius nomina posuimus, cum suo iterum exercitu, [Col. 0278D] partem urbis septentrionalem obtinuit. Comes vero Flandrensis et princeps Normannorum, cum suis iterum cohortibus, juxta praedictos in ordine locati sunt. Australem vero plagam Raimondus Tolosanus comes et episcopus Podiensis, cum suis consortibus sibi obtinuerunt deputatam; juxta quem dominus Stephanus Blesensium comes et Carnotensium, cum domino Hugone Magno et aliis quibusdam inclytis et nobilibus viris castra locaverat. Sic igitur ex omni parte urbe vallata, placuit principibus, ex vicina silva sumpta ad eos usus competente materia, machinas ad suffodiendum murum habiles et necessarias, quas vulgo Scrophas appellant; itemque jaculatorias, quas vulgari appellatione Mangana dicunt, et petrarias sub omni celeritate fabrefieri. [Col. 0279A] Vocatisque artificibus omnimoda instant diligentia, ut opere consummato urbem satagant impugnare Dumque in eo desudarent attentius, et urbem frequentibus congressionibus, septem hebdomadarum curriculo hostiliter impugnassent, quadam die indicto de more conflictu, duos nobiles et magnificos viros et in armis strenuos, dominum videlicet Balduinum cognomento Calderon, et dominum itidem Balduinum de Gant, alterum jactu lapidis, alterum sagittae ictu dum in expugnatione urbis decertant animosius, miserabili amiserunt infortunio. Post hoc etiam, dum ex consilio et decreto principum rursum exercitus iteraret assultum, Willelmus comes de Foreis et Galo de Insula, dum in eo conflictu nimium ferventes, hostes lacessunt, sagittis transfixi [Col. 0279B] interierunt; Guido quoque de Porcessa, vir nobilis de regno Francorum, valida ibidem correptus aegritudine, carne solutus est. Super quorum casu consternatus plurimum Dei populus, eos honeste tradidit sepulturae; exsequias, quales viris nobilibus et magnificis exhiberi solent, intuitu pietatis charitatisve, impendentes.
Quadam iterum die dum omnes in circuitu principes, suas certatim ad murum applicarent machinas; et modis quibuscunque poterant, muros debilitare, [Col. 0279C] et sibi parare introitum niterentur, otium et desides ferias, strenuorum more, declinantes, comes Hermannus et Henricus de Ascha, de regno Theutonicorum viri nobiles et inclyti, instrumentum quoddam artificiose satis compositum, familiarium et domesticorum suorum conatu et virtute multa, moenibus applicant. Erat autem machina quercinis trabibus contexta, in cujus ambitu robustos intexuerant parietes; ita ut introducti equites viginti, viribus robustissimi, ab omni telorum immissione et jactu, etiam maximorum molarium, qui intromissi erant ad subfodiendum murum, viderentur consistere posse securi. Quae tandem machina, ut praediximus, muris applicata, instantibus desuper ad [Col. 0279D] muri defensionem civibus, magnorum impulsu lapidum ita penitus contrita est ut, solutis compagibus, eos qui infra se erant comprimeret universos. Condoluit itaque praedictis nobilibus (eo quod inutiliter, non sine sumptu, consumpta esset multorum dierum opera) populus universus; condoluit et viris fortibus, qui casu tam miserabili occubuerant. Spe tamen potiundae victoriae se invicem consolabantur, eoque maxime, quod vitam meliorem non diffiderent esse consecuturam eos, qui in hujusmodi negotio animas pro Christo poneret. Instar enim martyrii non immerito reputabant in agone hujusmodi vitam amisisse. Unde, morte contempta, vitam pro nihilo ducentes praesentem, quibuslibet periculis se objiciebant confidentius, ea spe facti animosiores. [Col. 0280A] Instabant igitur principes ad urbis expugnationem per circuitum unanimiter; et ut quisque in parte sibi deputata sollicitum se exhiberet, et obsessos molestaret amplius, gloriosum reputabat; fervebat opus impendio, et assiduis congressionibus, et pugna pene continua requies civibus negabatur. Lacus tamen civitati adjacens, nostrorum maxime praepediebat operam, et studium citra optatam detinebat efficaciam, civibus omnimodam praebens consolationem. Nam per eum navigantes, liberius victus et alimentorum inferebant copias, et armentorum nonnunquam, videntibus nostris et contradicere non volentibus, multitudinem introducebant.
Convenientes igitur Deo amabiles principes, super eo specialiter deliberant articulo qua ratione huic malo commodius possint occurrere; et tandem placuit in communi ut, missa populi parte maxima, et equitum etiam cum eis aliquot legionibus ad mare, naves inde sive integras, sive per partes dissolutas, super currus et vehicula, vel alio quocunque artificii genere usque ad lacum pertrahant, alioqui futurum ut, evacuatis eorum conatibus, consumptis studiis et impensis, res in irritum deducatur. Porro pervenientes ad mare, quibus id [Col. 0280C] muneris erat injunctum, vias eorum et propositum Domino misericorditer dirigente, naves reperiunt mediae cujusdam quantitatis: quas a domino imperatore facilius impetratas educentes de mari, sicco locaverunt in littore. Copulatisque ad invicem tribus aut quatuor plaustris, prout navium longitudo deposcebat, eisque desuper impositis, unius noctis spatio per milliaria septem vel amplius, funibus, humeris et cervicibus hominum et equorum impositis, usque ad praedictum pertraxerunt lacum. Erant autem et inter eas quaedam non ita modicae, sed quae centum aut quinquaginta pugnatorum numerum possent recipere. Receptis igitur navibus, et in lacum depositis, laetatus est supra modum Christianus [Col. 0280D] exercitus; et concurrentibus viris ad lacum primoribus, remiges inducunt, navigandi habentes peritiam; et simul cum eis viros in armis strenuos, et animositate commendabiles, spem habentes omnino certam, quod, auctore Domino, urbem essent in proximo habituri. At vero cives solito plura in lacu videntes navigia, admirati sunt, haerentes an suorum esset apparatus, qui eis subsidia ministrare curaret, an hostium. Tandemque cognito quod nostri multis laboribus a mari deductas et terrestri devectas itinere eas in lacum immisissent, nostrorum admirati sunt et vires et argumentum, quod rem desperatam, et pene impossibilem effectui mancipassent.
Praeoccupato itaque, classe immissa, civium per lacum discursu, decretum est publice et voce indictum praeconia, quatenus legiones singulae, sicut sub certis principibus erant constitutae, ad impugnandam urbem denuo viriliter armarentur, et majore solito instantia, quantas possent civibus inferrent molestias. Sicque singuli principes suos animantes exercitus, et armatos ad congressum dirigentes, factus est assultus longe solito asperior. Machinis quoque instantes animosius, alii [Col. 0281B] murum suffodere, alii magnos contorquere molares ad debilitanda moenia satagebant. Erat autem in parte australi, quae domino comiti Tolosano ad impugnandum erat deputata, turris quaedam, sublimitate simul et grossitie caeteris notabilior, juxta quam praedicti Solimanni uxor dicebatur habere domicilium: ad hanc dejiciendam comes omne studium jam per dies aliquot impenderat; sed inutiliter. Nam, cum duabus machinis jaculatoriis eam continuis jactibus flagellasset instantius, prae operis soliditate lapidem etiam unum ex ea dissolvere non poterat. Unde, ne ab incepto quasi victus desisteret, instantiam ingeminans, tormenta etiam multiplicat et contortis majoribus saxorum molibus, et mirae soliditatis cautibus immissis, rimas coepit agere, et in pulverem [Col. 0281C] ictibus fatigata resolvi. Quod videns exercitus, adunata manu se invicem cohortantes vallum exsuperant: et ad murum accedentes, praedictam turrim dejicere, aut saltem perforare nituntur. Cives autem compertum habentes quod praedicta turris ruinam minaretur, eam interius lapidibus et caemento repleverunt, ut si forte murus aut suffossus, aut tormentis debilitatus corrueret, opus novum pro vetusto succederet, et penetrare volentibus praestaret impedimentum. Nostri tamen sub testudine latentes solidissima, quam violenter secus murum appulerant, murum suffodere nitebantur. Tandemque effectum est ut foramen, quo duo armati viri facilius possent intrare, ferreis instrumentis [Col. 0281D] et multo labore conficerent. Cives autem e converso, importune insistentibus omnino resistere, argumenta argumentis, et vires viribus non inferiore spiritu objectare unanimiter parati, arcubus et balistis, et omni armorum genere, lapidum quoque contorsione pugillarium, hostes a se repellere, et illatas propulsare nitebantur injurias.
Erat autem inter eos, qui murum ab impugnantibus tuebantur, quidam caeteris improbrior, corpore quoque et viribus notabilior, qui arcu in nostros multam operabatur stragem. Insuper etiam et [Col. 0282A] de successu, quo diu nimis usus fuerat, intumescens, nostros probris afficiebat et contumeliis, desides eos vocans et timiditatis objiciens titulum. Erat autem hic in ea parte ita importune desaeviens, quae domino duci et suis cohortibus ad impugnandum erat deputata: quod vir illustris non perferens dominus Godefridus, sumpta balista locum quaerens opportunum, manus contra praedictum caussatorem dirigit, et telo per vitalia directo, confossum et exanimem ad terram dejicit, justam pro his omnibus quae nostris intulerat rependens vicissitudinem. Quo facto, caeteros ejusdem operis consortes, qui in ea parte illius exemplo animati, resistebant animosius, maxime deterruit; ita ut minus minusque et missilia contorquerent, et jacularentur [Col. 0282B] convicia. Alii tamen, qui in caeteris partibus pro urbis defensione desudabant attentius, facti hujus ignari, nihilominus de turribus et muris tota se tuentes diligentia, in nostros et caedem et vulnera totis viribus procurabant exercere; picem quoque, oleum, et arvinam, et caetera quae incendiis solent fomitem ministrare, et accensas faces in nostras machinas dirigentes, eas ex parte plurima, ubi non observabantur diligentius, consumebant. Quibus autem in parte australi ad expugnandam praedictam turrim erat labor sedulus, curam ad idipsum continuabant et studium; sed videntes quidquid hesterna die in muro suffoderant, totum nocte secuta reparatum, coeperunt fieri remissiores, videntes quod non proficerent. Dumque pene desisterent ab [Col. 0282C] incepto, ecce quidam valde strenuus et nobilis eques de exercitu comitis Normannorum, sui exemplo volens alios animare, lorica indutus et galea, et opertus clypeo, vallum transiens, ad murum accessit imperterritus, novam lapidum structuram, quam eadem nocte cives opposuerant, volens convellere; et foramen quod hesterna die factum fuerat rursus aperire; sed, instantibus desuper cum omni importunitate civibus, nec aliorum quisquam ut opem ferret ausus fuit accedere, nec ille potuit consummare propositum: magnis enim lapidum molibus ibi secus murum contritus, cernentibus nostris, nec subvenire volentibus, interiit: cujus corpus exanime, uncis ad se ferreis sublevantes, [Col. 0282D] infra moenia suis expositum ludibriis dejecerunt; tandemque lorica nudatum et galea, ad nostros rejecerunt extra moenia. Quo debitis exsequiis sepulturae tradito, flevit super eum populus, ejus plurimum commendans animositatem et mortem ejus in conspectu Domini reputans pretiosam, per quam ejus animam electis spiritibus non dubitabant sociandam: omnium enim, ut praediximus, una mens erat et eadem sententia, eos qui sic in acie procumbebant, vitam mereri perpetuam, et in parte sortis sanctorum praedestinato collocari in lumine.
Interea de more, quem sibi fecerant adinvicem, [Col. 0283A] convenientes nostrarum legionum Deo devoti principes, compertum habentes quod non proficerent, sed potius inutiliter operam consumerent et studium, apud se quaerunt diligentius, deliberatione proposita, quo in tanta necessitate opus sit consilio. Dumque circa id insisterent, plurimum anxietatis sustinentes, ecce quidam Longobardus natione, accedens ad principes, videns quod omnium artificum eluderentur argumenta, et labor sine fructu deperiret, hujus artis professus est se habere peritiam, asserens, quod si ei sumptus de publico ad operis consummationem sufficientes, et necessarii ministrarentur, ipse, auctore Domino, infra paucos dies turrim praedictam, sine damno nostrorum ad terram dejiceret; et late patentem introitum [Col. 0283B] omnibus ingredi volentibus, ministraret. Sumptibus igitur de publico ministratis ad omnem sufficientiam, et salario insuper condigno pro ejus laboris recompensatione designato, subjecta pro votis materia, machinam miro construit artificio: ita ut qui intus erant, nolentibus hostibus, sine suo periculo secus murum eam possent applicare; et interius latentes, murum suffodere non timerent, quod ipso rerum experimento plenius edocuit ad evidentiam. Nam composito et armato undique pro sua voluntate instrumento, viros fortes et loricatos, armis et ferreis instrumentis, ad suffodiendum murum necessariis instructos, sub eadem secum colligit machina; quam etiam cum suis opificibus [Col. 0283C] probe nimis, et argumentose plurimum, trans vallum positam moenibus applicat. Cives autem solita instantes protervia, immissis magnis molaribus, et igne superinjecto, quae omnia propter culminis arduitatem et latera devexa, quoniam inhaerere non poterant, ut damnum subjectis irrogarent, de consueto auxilio coeperunt diffidere; et instrumenti, quod nullatenus laedere poterant, robur admirantur, et artificis argumentum. Qui autem sub ea latebant testudine, securi penitus ab hostium insidiis ad infringendum murum, et turrim subvertendam totis instant viribus; et convulsorum loco lapidum stipites supponunt, et ligneam materiam; ne parte muri inferiore suffossa, subito corruat pars superior et machinam comprimat, quae tantae pondus [Col. 0283D] magnitudinis, et immensitatem ruinae nullatenus ferre poterat. Facta igitur tanta suffossione, quae ad turris dejectionem sufficere posse videbatur; et sustentaculis quae murum casurum sustentabant igne supposito, et nutriendis ignibus apta subjecta materia, machinam relinquunt, ad suos cum omni celeritate se conferentes. Factumque est, ita ut circa noctis medium, omni fulcimentorum consumpta materia, et ignibus edacibus in cineres redacta, turris cum tanto fragore ceciderit, ut etiam remotos quodam horrore concuteret; et terraemotus instar corda conturbans et ingerens formidinem, ad quem sonitum excitae legiones, ad arma convolant, animos induunt, tanquam urbem violenter ingressuri.
Solimani vero uxor, quae hactenus urbis obsessae molestias multo labore pertulerat, turris casu, femineo more perterrita, paratis navibus urbe clam egressa, ad loca tutiora se cum ancillis et familiaribus transferre proposuerat; sed nostri, qui per lacum in navigiis erant, ad cohibendos introitus exitusque civium deputati, dum studiosius more prudentium cuncta perlustrant, abeuntem reperiunt, capiunt repertam; et captam cum duobus filiis tenellis admodum, principibus repraesentant, qui sub [Col. 0284B] arcta custodia cum aliis concaptivis eam praecipiunt diligentius observari. Cives autem et de aditu hostibus patefacto et de captivitate tantae feminae, mente plurimum consternati, prorsus de viribus diffidentes, missa legatione, a principibus inducias postulant, de sua deditione cum eisdem tractaturi. Tatinus autem, de quo superius mentionem fecimus, praesentiens, sicuti vir erat versutissimus, populi a sui tuitione deficientis voluntatem, majores civitatis convenerat, monens ut in sui deditione dominum imperatorem honorarent, proponens quod hic peregrinorum exercitus, qui praesens erat, ad alia properabat negotia; nec ex principali proposito, sed incidenter, et quasi praetereundo in eam descendissent [Col. 0284C] obsidionem. Dominum autem imperatorem circa se positum haberent perpetuo, de cujus commendabili plurimum possent clementia praesumere, et semper exspectare meliora. Optimum ergo erat, ut in eo facto imperatorem, hominibus ignotis et genti barbarae praeponerent, ita ut in ejus manu fieret deditio, quam declinare non poterant; et per eos urbem reciperet imperator, cujus non multis retro temporibus, per Turcorum violentiam, imperium injuste amiserat. His et hujusmodi persuasus civium conventus, in manu imperatoris eligunt urbem, personas quoque suas et omnem substantiam salva incolumitate, resignare; nec tamen id nostris molestum fuit principibus; quippe cum ad alia tota eorum properaret intentio, nec his inhaerere [Col. 0284D] eorum esset propositum; sperantes tamen, quod juxta pactorum tenorem, salva essent exercitui in solatium laboris et damnorum quae pertulerant, spolia civitatis. Captivos tamen de fratribus, quos tum saepe dictus Solimannus tum de exercitu Petri Eremitae, apud castrum Civitot, tum etiam quos cives in obsidione ceperant, libertati restitutos, noster recepit exercitus universos antequam de eorum deditione vellent tractari sermonem, et eorum in hac parte votis satisfacere. Factum est igitur, quod de principum conniventia et populi consensu missi sunt ad imperatorem nuntii, dicentes: Principes et Christianus exercitus, qui apud urbem Nicaenam in ejus obsidione pro Christi nominis amore fideliter laboraverunt, eam auctore Domino, [Col. 0285A] multa sollicitudine et urgente instantia compulerunt ad deditionem. Unde nos ad tuam dirigentes serenitatem, monemus et exhortamur attentius, quatenus ad partes illas de tuis principibus cum sufficientibus expeditionibus aliquos mittere non moreris, qui urbem traditam ad honorem tui nominis conservare valeant; et captivorum multitudinem hinc transferre sint idonei. Nos enim, urbe vestrae celsitudini resignata, iter quod semel assumpsimus, auctore Domino, prosequi non differemus.
[Col. 0285B] His auditis, laetabundus imperator et gaudens, quosdam de familiaribus suis, de quorum fide praesumebat et industria, cum ingentibus copiis, ad partes illas dirigit, qui et urbem suscipiant, et communiant susceptam; omnem captivorum substantiam, tam in auro et argento, quam in quolibet supellectilis genere sibi vindicantes: singulisque principibus dona mittens ingentia, eorumque litteris et viva voce captans benevolentiam; grates pro tam honesto servitio, tantoque imperii, quod per eos accesserat, incremento, refert ingentes. Verum populus et secundae manus homines, qui ad hoc in praedictae urbis orbis obsidione studiosius desudaverant, ut de spoliis captivorum civium, et de substantia [Col. 0285C] multiplici infra urbem reperta, rerum suarum dispendia quae pertulerant, resarcire possent; videntes, quod non satis aequa mercede eorum remuneraret labores; quodque publicandum erat ex compacto, rebus familiaribus et fisco inferre suo proponeret, aegre nimis tulerunt, ita ut poeniteret eos et impensi laboris et sumptuum, quos, ut eis videbatur, inutiliter attriverant. Sed et principes eumdem imperatorem, circa pactorum tenorem malitiose versatum constanter asserebant. Nam in pactorum serie quae inter eos inita fuerant, haec formula dicebatur interserta: Quod si aliquam de urbibus, quae ejus imperii fuerant, tota illa eorum profectione, usque in Syriam, praevia Domini misericordia, capi contingeret, urbe cum adjacentibus pertinentiis [Col. 0285D] imperatori restituta, praeda, manubiae, et universa reliqua substantia, exercitibus, in laboris remunerationem et refusionem impensarum omnino cederet sine contradictione. Et licet nostris satis facile et in expedito esset, imperatoris familiam longe ab urbe repellere, et ad dominum suum remittere vacuos idque jure fecisse viderentur; nam iniquum est ei fidem servari, qui contra pacta nititur versari: tamen timorem Domini habentes prae oculis et ad majora festinantes, verbum de communi providentia dissimulant; populumque moleste id ferentem, honestis comprimunt persuasionibus, ut expediti proposito valeant satisfacere. Graeci vero qui ad hoc missi fuerant, urbem ingredientes, susceptis armis civium, et deditione completa, exeuntes ad castra, [Col. 0286A] et statuti coram principibus, pro vita civium et incolumitate supplicant, dicentes eo domino imperatori urbem restituisse, et suas jugo illius potestatis cervices mancipasse. Sic ergo urbe capta, et copiis quae sufficere videbantur ad urbis tuitionem deputatis, Solimanni uxor cum duobus filiis, de quibus praediximus, et captivorum ingenti multitudine Constantinopolim translata est, ubi ab imperatore non solum clementer, verum et liberaliter nimis tractati, infra paucos dies libertati pristinae sunt restituti. Id autem ea fecisse dicitur intentione, ut et Turcorum sibi reconciliaret gratiam, et in nostram propensiores suis beneficiis excitaret injuriam; et alios, si quando urbem casu quolibet contingeret obsideri, a deditione simili non deterreret. Capta est autem [Col. 0286B] urbs Nicaea anno ab Incarnatione Domini 1097 mense Junio, 20 die mensis.
Soluta igitur obsidione, de mandato principum, iterum ad proficiscendum invitatur exercitus, et compositis sarcinis, III Kalend. Julii iter arripiunt. Cumque per biduum junctis legionibus incessissent, casu nocte illa secus quemdam pontem, aquarum commoditatem secuti, castrametati sunt, unde summo diluculo ante lucis exortum, dum adhuc essent tenebrae, rursus ad iter se accingentes, transito [Col. 0286C] ponte, sive casu, sive ex industria, divisi sunt principes ab invicem, cum suis expeditionibus. Dominus enim Boamundus et Normannorum comes, et Stephanus comes Blesensium, Tancredus etiam et Hugo comes de Sancto Paulo, laevam secuti, seorsum illa die profecti, in vallem pervenerunt cui nomen Gorgoni: ibique secus ripam fluvii decurrentis, pascuorum habentes commoditatem et graminis circa horam nonam castra locaverant, ubi et noctem illam, solliciti tamen, locatis in gyrum excubiis, quietam transegerunt. Reliqui vero omnes dextram tenentes, illam compleverunt diaetam; et vix a praedictorum castris duobus distantes milliaribus, in locis itidem pascuis, et aquarum habentibus commoditatem, castra composuerant. Solimannus [Col. 0286D] vero, illatae memor injuriae, et ad animum revocans sine intermissione, quomodo per illos urbem egregiam, uxorem et filios amisisset, ad id totis viribus anhelabat ut eis vicem rependeret, et aliquas, si posset, eis praestrueret insidias. Convocatis itaque ingentibus denuo militum copiis, nostrorum a laeva, aequis pene passibus, subsequebatur exercitum; in quo etiam exploratores habens, qui de statu proficiscentium, eum indesinenter redderent doctiorem, praestolabatur assidue quomodo, sumpta occasione opportuna in eos posset irruere. Cognito autem per eosdem quod divisus esset exercitus, et pars altera quae viribus et numero minor videbatur, sibi erat vicinior, horam ratus invenisse competentem, descendit de montibus cum illo suorum [Col. 0287A] infinito comitatu. Vixque aurora solis subsequentis nuntiabat adventum, et noctis umbra densior luce propinqua dissolvi coeperat, cum ecce qui in speculis erant constituti, ut hostium, si quae essent, de remoto praesentirent insidias, et exercitum admonerent, visis hostibus, lituis concinunt, et cursu rapti velocissimo hostes adesse denuntiant. Igitur cornicinum clangore et voce praeconia excitae legiones universae, ad arma convolant, equos praeparant, tanquam praelium cominus habituri. Erat autem mane, in ipsa die Kalendarum Juliarum. Disposita igitur universa populi multitudine per acies, et praepositis singulis cohortibus quinquagenariis et centurionibus, et per alas pedestrium turmarum primiceriis constitutis; sarcinas et impedimenta, [Col. 0287B] omnemque senum, mulierum ac debilium invalidam multitudinem, quo expeditiores ad pugnam possent procedere, secus arundinetum in vicino positum, curribus et vehiculis eos praetexentes, collocant quasi in tuto. Missisque nuntiis ad reliquas partes exercitus, a quibus temere divisi fuerant, monent et hortantur attentius ut accelerare velint, significantes in quantis angustiis positi sint. Postquam vero juxta rei militaris disciplinam in castris domini Boamundi omnia videntur secundum ordinem disposita, ecce circa horam diei secundam adest Solimannus, infinita secum Turcorum agmina trahens: quodque nostris erat mirabilius, in tanta multitudine, quae ducentorum millium dicebatur excedere quantitatem, nec unus nisi eques poterat [Col. 0287C] reperiri. Nostri autem, ut praediximus, promiscue utriusque ordinis secum trahebant legiones.
Accedente igitur Turcorum exercitu, tantus factus est in castris tumultus, quod vix alicujus sermo poterat exaudiri. Fragor enim armorum et equorum strepitus, tubarum classica et tympanorum sonus horribilis, ipsorum etiam certatim conclamantium ululatus usque ad sidera tolli videbatur, ita ut plurimum inassuetis et minus circa hujusmodi exercitatis legionibus, terrorem incuterent vehementem. [Col. 0287D] Irruentes igitur in nostrum exercitum Turcorum acies, tantam immiserunt sagittarum multitudinem, ut instar grandinis aerem occuparent, et in nostrorum legionibus vix vacuus a vulnere aliquis inveniretur; vixque prior nubes descenderat cum arcubus, sequens emissa non rarior; si quid prior intactum dimiserat, secunda illaesum non praeteriit. Nostri autem, quibus id pugnae genus erat incognitum, eoque minus tolerabile, quo et minus usu compertum, videntes quod equi eorum sine remedio deficerent, ipsique subitorum vulnerum, et quae non multum praecavere poterant, confixionibus interirent, gladiis et lancearum acumine in hostes irruendo, eos a se propellere satagebant. Illi autem irruentium pondus ferre non valentes, studiose dividebantur [Col. 0288A] ab invicem, ut eorum impetus eluderent, et neminem sibi obviam habentes ad suos redirent, concepta spe delusi. Quibus ad suos infecto negotio redeuntibus, Turci denuo religabantur adinvicem, et immissa iterum in modum imbrium sagittarum multitudine, neminem pene absque lethali vulnere praeteribant. Resistebant tamen nostri quantum poterant loricis, cassidibus protecti et clypeis; sed equi eorum et inermis populus passim et sine delectu prosternebantur. Ceciderunt in eo conflictu viri ex utroque ordine memorabiles ad duo pene millia: inter quos egregiae indolis adolescens Willelmus marchionis filius, domini Tancredi frater, dum pro suis in agone desudat viriliter, sagitta confossus interiit. Robertus quoque Parisiensis, vir in armis [Col. 0288B] strenuus, eodem mortis genere vitam finivit. Dominus quoque Tancredus, dum in mediis fulminat hostibus, vitae prodigus et suae conditionis immemor, vix a domino Boamundo mortis casibus, nolens et invitus violenter ereptus est. Invalescebant igitur hostium agmina, et nostris pene deficientibus, arcu ab humeris dependente, et ejus neglecto officio, gladiis instant cominus; ita ut dissolutis cohortibus, nostri fugam arriperent, ad sarcinas et impedimenta redeuntes: ubi circa currus et vehicula, sub arundineti densitate arbitrantes se aliquod invenire posse refugium, conglobati sunt.
Dum igitur sic afficeretur fidelium exercitus, et domini Boamundi virtus prorsus collapsa deficeret, ecce viri illustres et magnifici, dux Godefridus, comes Raymundus, Hugo Magnus, Balduinus et Eustachius ducis fratres, et alii Deo devoti principes, deducentes secum optime armatorum equitum quadraginta millia, in castris suorum turbis pedestribus relictis cum omni genere impedimentorum, veloces advolant suis opem collaturi. Accedentibus vero eis ad castra domini Boamundi, iterum qui jam pene succubuerant, resumptis animis, et restitutis in integrum viribus, rursus ad certamen redeunt; [Col. 0288D] et illatam quaerentes injuriam ulcisci, et priores redimere defectus, in hostes irruunt animosius; et gladiis instantes viriliter, quos prius quasi superiores horruerant, forti prosternunt dextera, jam resistere non valentes. Dominus vero Podiensis episcopus, cum aliis ejusdem officii comministris populos admonent, hortantur principes ne manus remittant; sed certi de victoria divinitus conferenda, interemptorum sanguinem ulciscantur, et de fidelium strage fidei hostes et nominis Christiani non patiantur diutius gloriari. In his et hujusmodi populum incitabant ad congressum viri Dei, et vires quantas poterant eorum animis infundebant. Irruentes igitur nostri solito vehementius, et protervius instantes gladiis, dissolutis agminibus, non sine [Col. 0289A] strage innumera, eos in fugam vertunt: fugientibus etiam tanta adhaerentes instantia, ut per tria aut quatuor milliaria ultra eorum castra, quae in valle opima locaverant, continuam ex eis caedem operantes, persequerentur. Unde eis cum multa confusione dispersis et interfectis quampluribus, reductis etiam captivis nonnullis, quos ex nostris violenter abductos trahebant secum, ad hostium castra reversi sunt: ubi reperientes infinitas auri et argenti copias, alimentorum quoque commoditates amplissimas, greges, armenta, asinorum turbas et jumentorum, camelorum quoque phalanges, quales prius nostri non viderant, et equos nonnullos, papiliones quoque et tentoria varii coloris, et formae inauditae; transferentes secum omnia, onusti spoliis [Col. 0289B] uberrimis, praedam agentes et manubias, in castra reversi sunt sua. Cecidisse dicuntur illa die de hostium numero viri potentes et inclyti, et apud suos locum maximum obtinentes, ad tria millia; de nostris vero popularibus, et plebe infima promiscui sexus, quatuor millia: nam de majoribus duos tantum ibi corruisse, veterum tradit memoria. Pugnatum est ibi ab hora diei secunda, usque in horam octavam, vario eventu, die Kalendarum Juliarum, viribus longe imparibus et numero multum dissimili. Nam qui Solimannum secuti fuerant, centum quinquaginta millium, solis connumeratis equitibus, dicebantur excedere numerum. Nostrorum autem qui praesentes illo in tanto certamine desudarunt, [Col. 0289C] vix fuit numerus equitum ad millia quinquaginta. Obtenta igitur divinitus tanta victoria, ut saucios, aliqua concessa requie, ad modicum refoverent, revocatis adinvicem exercitibus, tribus diebus continuis in locis amoenis et pascuis virentibus corpora curaverunt, et equorum habuerunt sollicitudinem, in omni alimentorum abundantia et infinitis copiis, quas hostes comportaverant, et reliquerant fugientes. Optime se habuerunt in eo tam periculoso discrimine, nostri majores principes; sed et quidam de mediocribus, Balduinus videlicet, de Burgo, Thomas de Feria, Reinaldus de Belvaco, Galo de Calvomonte, Guastus de Beders, Chirardus de Cheresi, perennem sibi gloriam in eodem facto pepererunt. Ab ea igitur die, communi decretum est [Col. 0289D] consilio, quatenus de caetero junctis agminibus, indissolubili copula simul incederent, ut et adversa communicarent, et prosperis couterentur.
Postquam ibi per triduum, ut praediximus, moram sibi et equis suis fecerunt necessaria, iterum monentibus lituis, ad iter se accingunt, viam inceptam continuaturi. Ubi transcursa universa Bithynia, Pisidiam ingressi sunt, inde viae quaerentes compendia, casu descenderunt in regionem arentem et inaquosam, in qua et caloris immoderati, qualem solet ardens Julius ministrare, et sitis importunae [Col. 0290A] gemina fatigati molestia, coepit populus pene deficere, ita ut promiscui sexus illa die prae sitis anxietate et caumatis intemperantia, plus quam quingenti spiritum dicerentur exhalasse. Accidisse dicitur ea die, quae nulla alia tradit historia, quod praegnantes prae sitis angustia et caloris intemperie, ante tempus a natura decretum, fetus edere compellerentur: quos prae anxietate spiritus, quosdam vivos, exstinctos quosdam, alios etiam semineces in castra projiciebant; aliae ampliore abundantes humanitate, proles suas circumplexae, per vias volutabantur, et sexus oblitae feminei, arcana denudabant, magis pro instante mortis periculo sollicitae quam ut sexui debitam conservarent reverentiam. Sed et viris non multum proderat sexus robustior, [Col. 0290B] qui sudore deficientes et calore, ore patulo et naribus aera captantes, contra sitis importunitatem quaerebant, quod invenire non poterant, humoris remedium. Nec solum homines his tantis erant subjecti periculis; verum et jumenta deputata sarcinis et alia quaelibet animantium genera, arefactis interioribus et vitalibus interclusis, sua negabant obsequia; sed nec avibus delicatis, quarum praeda et volatu solet recreari nobilitas, nisis, videlicet, accipitribus et herodiis, proderat cura dominorum, quibus inter manus flatum vitalem exhalabant. Catuli quoque naribus sagaces et apti venatibus, dominorum deliciae, relictis dominis quibus fideliter adhaerere consueverant, anhelantes et sitibundi passim [Col. 0290C] per vias deficiebant: quodque his omnibus longe erat periculosius, equi fideles praeliorum consortes, et in quibus de propria salute dominis multa erat fiducia, quique et calce et dentibus suam prius protestabantur superbiam, urgente sitis et caloris immoderati periculo, quasi vilia deficiebant subjugalia. Tandem omnibus a tanta aquarum laborantibus inopia, misericorditer adfuit pater misericordiarum et Deus totius consolationis. Nam diu optatus et quaesitus multum inventus est fluvius: ad quem pervenientes, prae nimio desiderio certatim ad aquas properant; ubi, reperta aquarum pro votis copia, bibendi modum excedentes, in gravius descenderunt periculum. Nam plures qui sitis discrimen evaserant, sicut in talibus solet accidere, aviditate [Col. 0290D] potus, modum non ponentes, mortem quam evasisse videbantur, in aquarum repererunt opulentia. Nec solum de hominibus, verum et de jumentis multa eo casu ceciderunt. Tandem vero, opitulante Domino, his erepti periculis, in regionem copiosam satis et uberem, rivis, nemoribus et pascuis amoenissimam descenderunt; juxta Antiochiam minorem, quae praedictae Pisidiae metropolis esse dignoscitur, in locis pascuis castrametati.
Hic primum quidam de principibus studiose ab exercitu separati sunt, seorsum particulares trahentes [Col. 0291A] exercitus. Quorum primus fuit dominus Balduinus ducis frater, et cum eo Petrus comes de Stadeneis, Rainardus comes Tullensis, frater ejus, Balduinus de Burgo, Guillebertus de Monte claro, cum septingentis equitibus et pedestribus manipulis aliquot. Secundus fuit dominus Tancredus, et cum eo Richardus de principatu, Robertus de Ansa, et quidam alii viri nobiles, cum quingentis equitibus et peditibus etiam nonnullis. Horum autem omnium unum atque idem erat propositum, vias praetentare, circumpositas explorare regiones, et fortunam experiri, rerumque eventum, qui pro loco et tempore occurreret, ad principum, qui eos miserant, referre notitiam, quo prudentius et magis sine discrimine proficisceretur exercitus. Qui a castris egressi, primum [Col. 0291B] viam regiam non deserentes, urbes finitimas Iconium et Heracleam praetergressi, tandem in dextram declinantes, versus oram maritimam festinare coeperunt. Dux vero et alii principes, qui in castris remanserant, locorum in quibus castrametati fuerant, tracti amoenitate et vicinitate nemorum, ut sibi inter tot laborum difficultates, aliquid recreationis indulgerent, et curis edacibus, quibus angebantur continue, subtraherent, vel modicum, venandi gratia certatim saltus ingrediuntur, ubi variis semitis ad diversa rapti desideria, varios invenerunt rerum eventus. Inter quos dux etiam, recreationis gratia et exercitii silvas ingressus, in ursum immanissimi corporis et horrendi casu incidit. Qui, dum pauperem peregrinum ligna arida comportantem [Col. 0291C] persequeretur atrocius, illoque vix refugium inveniret ante faciem subsequentis, et imminens multo clamore protestaretur periculum, forte dux adfuit, et, sicuti plurimus erat in compatiendo fratribus, velox irruit, opem laturus patienti. Videns ergo bellua ducem instantem gladio, spreto eo quem prius persequebatur, in hostem fortiorem se contulit, dente armatus et unguibus; tandemque equo dux periculose vulnerato, factus pedes, instat gladio nihilominus. Ursus autem patulo rictu et murmure occurrens horrisono, ducis instantiam parvipendens, contempto gladio, nititur se cominus ingerere confligenti. Porro dux irruentem a se propulsans gladio, totis enitebatur viribus ut cum mucrone [Col. 0291D] perforaret; verum ille, declinans gladium et brachiis complexum illigans, in solum nititur dejicere, ut sub se positum, dente et unguibus facilius possit laniare. Vere miles egregius gladium non deserens, sicuti vir robustissimus erat, laeva complexus belluam, dextra impingit aciem, et capulotenus immerso gladio, mortem ingerit colluctanti; saucius tamen et crure laesus periculosissime, cruentam nimis obtinuit victoriam. Vulnere quippe gravatus, et nimia sanguinis debilitatus effluxione, solo decubans, se non poterat erigere. Tandem vero praedicto paupere, qui ejusdem ducis beneficio mortem evaserat, proclamante, et casum qui acciderat denuntiante legionibus, cucurrit illuc universus populus, ubi fortis athleta, exercituum patronus, laesus [Col. 0292A] jacere dicebatur: quem lectica impositum cum universorum gemitu et lacrymis, reliqui principes in castra detulerunt, chirurgicorum adhibita sollicitudine, quorum opera et studio, convenientibus remediis, plenam posset salutem recipere.
Per idem tempus vir quoque magnificus et illustris dominus Raymundus Tolosanus comes, gravi correptus aegritudine, lectica similiter deferebatur: qui eo usque gravatus exstitit ut in terra depositus, quasi moriturus, pene spiritum exhalaret. Unde vir venerabilis dominus Willelmus Aurasicensis episcopus, [Col. 0292B] quasi jam defuncto, fidelium animabus debita impendit obsequia. Sic ergo tantorum legiones, quasi destitutae consilio virorum, pene in desperationem conficiendi itineris et consummationis votorum descenderant; unde pro eorum statu plurimum solliciti omnes uno spiritu fusis lacrymis, ut restituerentur saluti Dominum precabantur. Fiebantque orationes in celebratione divinorum, pro eis ab universa illa peregrinante ecclesia: quorum supplicationes et desideria miserator Dominus clementer exaudiens, sospitati eos et plenae convalescentiae, supplicantis populi vota benigno favore prosequens, restituit. Transcursa igitur Pisidia, Lycaoniam ingressi, Iconum ejusdem regionis metropolim pervenerunt: quam vacuam reperientes, alimentorum [Col. 0292C] maximam penuriam passi sunt. Turci enim, nostrorum adventu cognito, in nulla urbium suarum resistendi habebant fiduciam; sed expoliatis urbibus et vastata regione universa, cum uxoribus et liberis, gregibus et armentis, et omnimoda substantia ad montes confugiebant impervios in eo solo spem habentes, quod nostri alimentorum inopia fatigati, eorum pertransire regiones maturarent. Neque hac sua sunt opinione delusi, cum nostri regionis sterilitatem fugientes, et victus defectum, quantum poterant iter accelerare properabant. Inde Heracleam pertranseuntes, ad urbem Marasiam applicati, castrametati sunt, moram ibi per triduum continuum facientes. Ubi domini Balduini, germani ducis, [Col. 0292D] longa et gravi fatigata aegritudine uxor, quam ipse abiens fratribus commendaverat, ex praesenti luce vocata, optimo fine quievit in Domino. Erat autem nobilis matrona, ex Anglia trahens originem, Gutuera nomine, vita et moribus commendabilis: quam cum honestis exsequiis ibidem sepelierunt.
Interea vir per omnia commendabilis dominus Tancredus, primus in Ciliciam, viarum casu secutus compendia, perveniens, Tarsum, ejusdem provinciae metropolim, cum iis qui eum secuti fuerant, obsederat. Est autem Cilicia una de provinciis quae [Col. 0293A] in Oriente continentur. Orientem autem Antiochenam, juxta veterum auctoritatem vocamus dioecesim. Habetque Cilicia ab oriente Celessyriam, ab occidente vero Isauriam; a septentrione Tauri montis juga; ab austro vero, mare Cypricum, sive Myrtoum. Continet autem infra se duos metropoles, Tarsum videlicet, doctoris gentium patriam et natale domicilium, de qua nobis in praesenti est sermo, et Anavarzam, utramque cum suis suffraganeis urbibus: unde duae potius dicuntur Ciliciae, prima et secunda. Tarsum autem fundasse dicitur Tarsis, secundus filiorum Japhan, filii Japhet, filii Noe tertii, sicut veterum habent traditiones, et argumento est urbis a vocabulo conditoris denominatio. Solinus tamen de urbis conditore [Col. 0293B] aliter sentit, dicens ita in quadragesimo tertio capitulo De memorabilibus: Cilicia matrem urbium habet Tarsum, quam Danae proles nobilissimus Perseus locavit. Hanc urbem intersecat Cydnus amnis; hunc alii praecipitari Tauro monte, alii derivari ex alveo Hydaspi tradiderunt. Et potest tamen utrumque verum esse, et quod Tharsis primus eam fundaverit, et quod postmodum eam reparaverit, vel ampliaverit Perseus. Ubi cum dies aliquot dominus Tancredus et sui in eodem perseverassent negotio, cives ad hoc compulerat, et minis et blandis suasionibus, quod, introducto ejus vexillo et super turrim eminentiorem locato, signum deditionis futurae fecisse viderentur; ea tamen conditione, ut usque adventum domini Boamundi et majoris exercitus, [Col. 0293C] eos conservaret indemnes; nec a propriis domiciliis interim demigrare, aut sua deserere praedia invitos compelleret; ipsi autem eidem advenienti, urbem sine difficultate resignarent: quod verbum domino Tancredo bonum visum est et acceptum. Erat autem praedicta civitas, sicut et reliqua universa regio, Christianos habens habitatores, Armenos videlicet et Graecos, exceptis paucis, qui usum et auctoritatem habentes militiae, munitionibus praeerant, populum violenta dominatione prementes; fidelibus autem militare non permittebatur, sed negotiationibus et agriculturae dabant operam. Interea dominus Balduinus ducis frater, cum his qui secum advenerant, devia secutus, maximam [Col. 0293D] victus pertulerat inopiam, tandemque post multos errorum circuitus in montis verticem casu se contulit, unde subjectam Ciliciae regionem, cum suis urbibus usque ad mare prospectu libero posset intueri. Qui, postquam circa Tarsum castra esse cognovit, hostium ratus tabernacula, iter suum coepit habere suspectum; experiri tamen volens, cujus esset illa regio, et cujus castra, quae de remoto conspexerat, animositate solita, cum omni suo comitatu ad campestria descenderat. At vero dominus Tancredus, praemonitus ab his quos in speculis sublimioribus locaverat, hostium praecavens insidias, socios convocans, arma corripit: et hostium ratus agmina, quae urbi vellent subsidia ministrare, occurrit eis imperterritus, fiduciam [Col. 0294A] habens in Domino; et erectis vexillis, suos exhortatione corroborans, procedit advenientibus obviam. Postquam vero utrinque mutuo sibi occurrentes et contemplantes se de vicino, arma cognoscunt non esse hostilia, confidentius accedentes, in mutuos ruunt amplexus; et post gratas ad invicem confabulationes, junctis agminibus ad urbem redeunt, obsidionem continuaturi. Ubi a domino Tancredo multum hospitaliter et plena charitate suscepti, de gregibus et armentis, quae de adjacente contraxerat regione, honestum ea nocte habuerunt convivium.
Mane autem facto, videntes dominus Balduinus et qui cum eo erant domini Tancredi vexillum in superiore civitatis arce locatum, invidiae stimulis agitati, professionis immemores (qua, velut uterini fratres, quanto tempore incesserant, habentes unanimitatem spiritus in vinculo pacis, usi fuerant, et perpetuo decreverant utendum, indignati sunt quod, eis praesentibus, qui multo fortiores et majores haberent copias, signa sua in urbem immittere praesumpsisset. Dominus vero Tancredus eorum, sicut modestus erat, indignationem mitigare cupiens, allegabat quod de ejus vexillo factum fuerat minime in eorum redundare ignominiam: nam ante eorum adventum et adventus spem aliquam, eas cum civibus [Col. 0294C] in virtute sua obtinuerat conditiones. Dominus autem Balduinus, suggerentibus sociis, et ad id pro posse instigantibus, causae meritum non distinguens; sed praeter debitum suo ductus spiritu, verbis procacibus dominum exacerbans Tancredum, rem eo arroganter deduxit, ut pene arma in se converterent, stragem mutuam operantes. Factumque est ut civibus ad se vocatis publice minaretur; quod nisi Tancredi vexillum deponerent, et suum loco illius erigerent, invito eo qui eis securitatem promiserat, urbem et suburbana in gyrum omnia traderet exterminio. Videntes porro cives quod Balduini multo majores essent copiae, et virtus longe praestantior, sub eisdem conditionibus et pactorum [Col. 0294D] forma, quam prius domino Tancredo pepigerant, dejecto priore, domini Balduini in eadem arce locaverunt vexillum. Quod videns dominus Tancredus, tanta confusus injuria, merito concepit indignationem; sed saniore consilio, et pia longanimitate, motum animi temperans, timens ne periculosa nimis inter fidelium acies oriretur dissensio, solutis castris, ad urbem vicinam, cui nomen Adana, se contulit. Ad quam perveniens, non est permissus introire: obtinuerat enim eamdem civitatem quidam Guelfo, natione Burgundio, qui cum aliis a majore divisus exercitu, turbas seorsum traxerat; et ad civitatem illam casu perveniens, ejectis inde Turcorum copiis, eam violenter occupaverat. Audiens igitur dominus Tancredus, [Col. 0295A] quod in nostrorum potestatem urbs praedicta, auctore Domino, pervenerat, missis nuntiis gratia hospitandi et emendi vitae necessaria, implorat a praedicto domino urbis aditum sibi et sociis reserari: quibus admissis, cuncta vitae necessaria tam sibi quam equis, partim gratis, partim interveniente pretio, ministrata sunt sufficienter. Repererat enim Guelfo praedictus, eamdem urbem auro et argento, gregibus et armentis, frumento, vino et oleo, et omni commoditate redundantem.
At vero dominus Tancredus summo diluculo urbem ingressus, viam secutus regiam, et iter accelerans, [Col. 0295B] cum omni suo comitatu Mamistram pervenit. Erat autem Mamistra una de nobilibus ejusdem provinciae civitatibus, turribus et muro, et multorum incolatu insignis; sed et opimo agro, et gleba ubere, et amoenitate praecipua commendabilis. Juxta quam castrametatus, infra paucos dies continuis assultibus et jugi congressione urbem impugnans, auctore Domino, interemptis infidelibus, qui in ea reperti sunt, occupavit violenter. Ubi etiam infinitas divitiarum copias, et alimentorum ubertatem reperiens omnimodam, portiones suis congruas; pro meritorum qualitate distribuens, locupletavit universos: in qua defectus victualium quem pertulerant, grata redimentes opulentia, sibi, equis et subjugalibus universis pastum benignius indulserunt, otio simul [Col. 0295C] et alimentis corpora recreantes.
Verum dominus Balduinus, post discessum domini Tancredi, iterum Tarsenses frequentius commonet, et monitis potenter minas permiscens, urbem sibi praecipit aperiri et suum intromitti comitatum. Non enim honestum ei videbatur quod usque ad adventum exercitus ita tereret otium, et sederet inutiliter occupatus. Videntes autem cives quod Tancredus ei resistere non potuerat, et quod si id detrectarent, cominus urbem esset impugnaturus, facientes de necessitate virtutem, et de propriis viribus diffidentes, portas aperiunt, domino Balduino [Col. 0295D] cum universo comitatu ejus introducto. Designaverunt autem eidem turres geminas quas interim possideret, reliquis ejus consortibus per civitatem promiscue in domibus fidelium hospitio susceptis. Turci vero qui praeerant urbi, alias adhuc in sua potestate turres detinebant. Et licet plures essent, et majora civitatis munimina tranquille adhuc possiderent, tamen suspectam habentes nostrorum quos introduxerant societatem, subsidii quoque spem nullam habentes, opportunitatem quaerebant quomodo cum uxoribus et liberis et omnimoda substantia sua clam possent egredi. Accidit autem quod eadem nocte viri trecenti de expeditione domini Boamundi Tancredum sequentes, ad urbem [Col. 0296A] pervenerunt praedictam, quibus de mandato Balduini urbis interdictus est introitus. Illi autem longo fatigati itinere, rebus vacui necessariis, multa precum instantia urbis precabantur hospitalitatem, et alimentorum commercium: pro quibus etiam qui interius erant, inferioris manus homines, compatientes fratribus, cum preces porrigerent, non sunt admissi, eo quod de familia dicerentur esse Boamundi, et in Tancredi festinarent auxilium. Populus tamen interior a fraterna non deficiens compassione, cum egredi non valeret, in sportis panem, in utribus vinum per murum funibus porrigentes, sufficienter ministraverunt unde noctem illam possent transigere. Ibi ergo ante civitatis portam secundum quod poterant se locantes, [Col. 0296B] quoniam intrare non permittebantur, quieverunt. Nocte vero eadem, cum se tam qui intrinsecus erant quam exteriores sopori dedissent, et circa intempestum silentium grata perfruerentur requie, accidit quod Turci, et alii qui in civitate erant infideles cum uxoribus et liberis, servis et ancillis, et omni supellectile, apertis portis, clam et eum silentio egredientes, urbem deserunt: non enim satis bene cum suis quos receperant hospitibus, poterant convenire, suspectam habentes eorum cohabitationem; egredi autem eis erat liberum: nam civitatis unam vel duas portas habebant in sua potestate; sed, ut cruentam hostibus post se relinquerent victoriam, praemissis sarcinis et impedimentis omnibus, eos quos extra portam repererunt somno gravatos, [Col. 0296C] pene omnes interficiunt.
Mane facto, cum jam se lux adulta infunderet, surgentes qui in civitate quieverant, urbem reperiunt vacuam: et clandestinam admirantes hostium fugam, moenia perlustrant et aditus, quaerentes diligenter qua parte fuerint egressi: dumque singula diligenter discutiunt, stragem reperiunt quam in servos Christi Turci abeuntes exercuerant. Unde gravi dolore percussi, et moerore consternati debito, in lamenta se dederunt; divisique ab invicem, [Col. 0296D] secunda classis contra dominum Balduinum et majores arma corripiunt, fratrum eis necem imputantes et interitum, eo quod hospitalitatis gratiam, quae ad omnes merito se porrigit indigentes, viae consortibus denegassent. Unde facto impetu, in primates suos justa indignatione commotus irruit populus; et nisi se in turres sublimiores contulissent, satis aequipollente numero stragem exteriorem in suis majoribus recompensassent. Tandem turba cognita, et schismate, quod ex justa causa exortum erat in populo, jam ingravescente, sollicitus elaborare coepit quomodo sedaretur tumultus, sed apud populum excusando. Postquam igitur pace ad tempus impetrata, et indicto silentio, arma sustinens, quievit aliquantulum turba pedestris, pro se allegare coepit, [Col. 0297A] ut se innocentem assereret, jurans et obtestans quod non ob aliam causam eos a civitate arcuerat, nisi quia neminem se admissurum usque ad adventum ducis fide promiserat interposita. Unde factum est quod per quorumdam ex nobilibus interventum, blandis persuasionibus, sed pro tempore et loco necessariis, sedatus ad modicum quievit populus, ipso plebi reconciliato. Dumque ibi sopitis scandalis per dies aliquot in omni tranquillitate sedissent, ecce classis visa est in pelago, vix tribus milliaribus distans ab urbe: ad quam ex utroque ordine tam equites quam pedites certatim properantes, ad mare descendunt: ubi de littore mutuo sibi colloquentes, cognoverunt per eorumdem relationem, quod Christianae professionis essent homines. Interrogati [Col. 0297B] autem de patria, responderunt, quod a Flandria, Hollandia, Frisonia, in quibus partibus piraticam annis octo exercuerant; tandem compuncti corde et delictorum suorum poenitentes, orationis gratia, ut ad Hierosolymam proficiscerentur, in hoc mare descenderant. Cognito autem quod viri fideles essent, eos ad portum invitant, et datis dextris in osculo pacis susceptos, classe in tuto locata, usque ad Tarsum perduxerunt. Erat autem quidam eorum primicerius Guinemerus nomine, de pago Boloniensi, de terra comitis Eustachii, patris domini Godefridi. Hic postquam dominum Balduinum cognovit, sciens quia domini sui filius esset, relicta classe, cum eodem Hierosolymam ire disposuit, [Col. 0297C] erat autem dives admodum, ex illa arte pessima quam diu exercuerat, factus locupletior, et multos habens in suo obsequio, quos ex parte plurima secum trahens, eum sequi decrevit. Unde ordinata ex utriusque comitatu quingentorum virorum urbi sufficiente custodia, iterum procedere et tentare fortunam disposuerunt.
Proficiscentibus ergo illis, et viam regiam non deserentibus, contigit pervenire Mamistram, quam paulo ante, ut praediximus, dominus Tancredus violenter occupaverat, et in manu forti detinebat [Col. 0297D] occupatam: quo pervenientes, arbitrati quod in urbem minime reciperentur, extra in pomoeriis hospitati sunt. Tancredus vero audiens quod Balduinus juxta urbem sua castra locasset, iratus admodum, memor injuriarum quas ab eodem immeritus pertulerat, infremuit spiritu; et ira succensus, suos ad arma convocat, paratus de omnibus quae ille intulerat, vicem rependere condignam. Praemissis itaque nonnullis sagittariis, qui eorum equos per pascua dispersos sauciarent, aut secum deducerent comprehensos, ipse subito cum quingentis loricatis equitibus in eorum castra irruens, antequam possent arma corripere, omnes pene contriverat. Tandem vero illis arma corripientibus, et ad resistendum paratis, fit conflictus asperior, parte utraque [Col. 0298A] decertante protervius: factumque est ita ut, confligentibus inter se nimis hostiliter aciebus, plures ceciderint, nonnullis etiam ex utraque parte retentis. Tandem vero domini Tancredi manus impar viribus et numero, pondus certaminis ferre non valens diutius, terga dedit fugiens, in urbem se receptura. Erat autem inter urbem praedictam et castra domini Balduini fluvius, super quem pons erat valde angustus: quo dum in urbem redire domini Tancredi properaret familia, pontis angustia impedimentum ministrante, interierunt ex utroque ordine plures, aliis infra urbem se recipientibus. Et fortasse majora utrinque ardentibus odiis passi forent dispendia, nisi nox conflictum dirimens irruisset. Capti sunt ibi de comitatu domini Tancredi [Col. 0298B] Richardus de Principatu, ejus consanguineus, et Robertus de Ansa, viri nobiles et praeclari, quorum persuasionibus et stimulis ad praedictam dominus Tancredus convolaverat ultionem. De familia vero domini Balduini captus est vir praeclarus et nobilis, Gilleberus de Monteclaro: pro quorum absentia, turbatae sunt plurimum hinc inde acies, arbitrantes quod in hesternis congressionibus vita decessissent. Luce demum postera sole oriente restituta, detumescentibus odiis et indignatione aliquantulum mitigata, professionis suae memores, ad cor, respiciente eos divina clementia, reversi sunt; et missa legatione, rogantes quae ad pacem sunt, restitutis hinc inde captivis, et sibi mutuo [Col. 0298C] satisfacientes, in plenam gratiam, interveniente pacis osculo, redierunt.
Inde cum omni suorum comitatu dominus Balduinus ad majorem exercitum, qui jam Maresiam, ut praediximus, pervenerat, sociis id exigentibus, reversus est. Audierat enim quanto quamque periculoso casu dominus dux ante Antiochiam Pisidiae laboraverat: unde de ejus plurimum salute sollicitus, praesens de ejus statu plenius volebat edoceri. Tancredus vero, assumpto sibi populo residuo, qui [Col. 0298D] in classe advenerat, et ex eo viribus adauctis, universam percurrens Ciliciam, hostium praesidia, quotquot ibi reperit, expugnat, incendit, hostibus qui in eis reperti sunt gladio peremptis; perveniensque ad locum, cui nomen Alexandria minor, violenter expugnatum nihilominus occupavit, universam regionem suae subjiciens potestati. Audientes vero qui in montibus habitabant, tam Armeniorum quam Turcorum satrapae, quod praedictus Tancredus in manu robusta et exercitu copioso universam sibi subjugaret provinciam, timentes ne forte ad eos ascendens, eorum quoque captivaret populos, subverteret municipia, missis certatim legationibus, ejus sibi satagunt conciliare gratiam, et amicitiam foederare: unde ut propositum facilius valerent [Col. 0299A] effectui mancipare, missis donis ingentibus in auro, argento, equis, mulis et holosericis, foedus contrahebant, tanti principis iram et indignationem multa [Col. 0300A] liberalitate declinantes. Erat itaque vir in cunctis prospere agens, fuitque Dominus cum eo, et omnia ejus opera, tanquam servi fidelis dirigebat.
[Col. 0299B] Dum igitur Tancredus ita in Cilicia viriliter cuncta sibi subjiceret, et major exercitus apud Maresiam jam pervenisset, praedictus Balduinus viso fratre, cujus gratia ad exercitum redierat, ejusque cognita convalescentia, rursum aestuat; et Tancredi succensus stimulis et virtutis ejus quae publice praedicabatur aemulus, socios colligit; et rursum egredi et casus experiri recentes proponit. Audientes vero qui ab eo super hoc sollicitabantur, quanta adversus dominum Tancredum apud Tarsum Ciliciae, de majore confisus comitatu, intumuisset malitia, cum eo proficisci verebantur; abominabilis enim factus erat pene omnibus, illa ejus culpa id exigente. Et nisi domini ducis obstitisset reverentia, Boamundus et sui impunitam non reliquissent, [Col. 0299C] quam Tancredo intulerat injuriam. Unde factum est, ut paucos inveniret illius viae consortes. Super quo a fratre, servo Dei, correptus graviter, reatum cum omni humilitate recognoscens, et condignam nobili viro pro commisso satisfactionem promittens; et quoniam praeter morem, et alterius magis suggestione, quam de proprio motu deliquerat, indulgentiam consecutus est, et omnium sibi reconciliavit gratiam. Erat enim vir alias per omnia commendabilis, nec auditus fuit amplius sermo hujusmodi de illo. Porro huic eidem familiaris erat quidam nobilis Armenius, Pancratius nomine, quem a carcere domini imperatoris elapsum, apud Niceam sibi fecerat familiarem, viaeque consortem semper habuerat; [Col. 0299D] erat autem idem vir in armis strenuus, sed perversae fidei et subdolus nimis. Hic dominum Balduinum horis pene singulis sollicitabat instantius, ut assumpta militia, secum proficisceretur in regionem, quam cum paucis posset occupare facilius. Tandem vero associatis sibi ducentis equitibus et populo non modico, duce praedicto Pancratio, in partem septentrionalem proficiscens, ingressus est regionem opulentissimam. Erant autem praedictae regionis habitatores Christianae professionis, et veri Dei cultores, exceptis paucis, qui in praesidiis morabantur, fidelem populum, et quibus inhibitum erat militare, pro arbitrio tractantes. Ingressus igitur regionem, Christianis locorum cultoribus, infidelium abhorrentibus principatum, et eidem praesidia [Col. 0300A] tradentibus, infra paucos dies usque ad Euphratem fluvium magnum, universam obtinuit regionem. Factumque est nomen ejus hostibus circumpositis ita formidabile, ut munita etiam sponte deserentes praesidia, fugam inirent nemine persequente. [Col. 0300B] Fidelibus autem qui enim receperant, tanta de ejus praesentia accessit virtus, et ex virtute fiducia, ut, sicut legitur in propheta: Unus fugaret decem, et duo decem millia (Deut. XXXII, 30) . Nec solum vulgus ita mente ei adhaerebat, sed qui in partibus illis erant Christiani principes, cum eodem foederati, ad propositum cooperantes, se communicatis viribus et impensis devote obsequiis exhibebant.
Post haec, diebus aliquot evolutis, egrediens [Col. 0300C] fama, magnifici viri nomen et opera longe lateque per adjacentes divulgabat provincias; strenuitatem, fidem et constantiam animi praedicans commendabilem. Exiit ergo sermo iste ad cives Edessanos, et universam eorum, rumore crebrescente, implevit urbem; quod talis tantusque princeps de exercitu Christianorum advenerat, qui jugum servitutis eorum penitus posset dissolvere, et eos restituere libertati. Unde tam qui civitati praeerant quam majores natu, penes quos universa civitatis illius residebat auctoritas, missa legatione, litteris et viva voce, eum ad se satagunt evocari. Est autem Edessa nobilis Mesopotamiae metropolis, quae alio nomine Rhages appellatur. Haec est civitas, ad quam Tobias [Col. 0300D] senior, juniorem Tobiam filium suum misit, ut a Gabelo consanguineo suo decem talenta argenti reposceret, quae ei, dum adhuc esset infantulus, commodaverat. Hujus cives statim post Domini passionem per Thaddaeum apostolum, salutarem Christi susceperunt doctrinam: digni inventi per omnia, et tanti praedicatione apostoli, et epistola Salvatoris, quam ad Abgarum regem eorum rescribens misit, sicut in primo ecclesiasticae historiae, quam Eusebius Caesariensis scripsit, reperitur. In qua, sicut ab initio et a temporibus apostolorum susceperant, fidei sinceritate perseverantes, infidelium jugum eatenus patiebantur, quod eis tributa et vectigalia annuatim cogebantur exsolvere; vineas quoque et agros, et quaelibet praedia exterius [Col. 0301A] posita, pene continuis exactionibus compellebantur redimere. Infra tamen urbem nemo nisi fidelis habitare praesumebat. Haec enim sola inter omnes illius regionis urbes, in sua manens ingenuitate illibata ab infidelibus, qui circumpositas jampridem occupaverant provincias, nec subjugata fuerat, nec alterius professionis quempiam pertulerat habitatorem; sed exterius in urbibus finitimis et praesidiis confinibus habitantes, tantas praedictis civibus inferebant molestias, ut egredi urbem non liceret, nec sua exterius procurare negotia. Huic autem urbi praeerat quidam natione Graecus, multo confectus senio, utriusque sexus liberis carens, qui ab eo tempore, quo universa provincia Constantinopolitano subjecta erat imperio, missus ad eamdem urbem, [Col. 0301B] praeses fuerat; et Turcis supervenientibus antequam praesidatus sui tempus esset evolutum, de necessitate moram facere compulsus, jurisdictionem continuaverat suam; nec ipso ad propria redire valente, nec populo ab administratione eum cedere compellente. Erat tamen praelatus inutilis, a subditis non valens propulsare molestias, aut quietem aliquam procurare. Convenientes ergo cives ad invicem, cum ejus tamen conscientia et bona voluntate, legatos, ut praediximus, ut suis remedium aliquod adhiberet molestiis, ad dominum Balduinum dirigunt. Qui populi et majorum intellecta postulatione, habito cum suis consilio, acquievit; et ad iter se accingens, cum octoginta tantum equitibus Euphratem transiit, reliquos de comitatu suo per [Col. 0301C] arces et municipia, quae sibi contulerat dominus, citra Euphratem ad custodiam derelinquens. Porro Turci qui trans Euphratem habitabant, praecognito ejus adventu, ei paraverant insidias; erat autem in itinere oppidum, cui praeerat quidam Armenius, in quod, ut praetentas sibi declinare posset insidias, se contulit, a domino loci benigne et hospitaliter susceptus. Cum autem ibi per duos quievisset dies, non ausus procedere, Turci qui per biduum illic latuerant in insidiis, moram fastidientes longiorem, ante praedictum oppidum erectis vexillis, cum turmis validioribus subito astiterunt, praedam quam in pascuis adjacentibus repererunt, violenter abducentes. Nostri autem quoniam impares et numero [Col. 0301D] erant et viribus, ad eos egredi non praesumentes, infra oppidum se cohibebant. Tandem die tertia abeuntibus illis, et reversis ad propria, Balduinus inceptum iter peragens, Edessam pervenit, ubi a praedicto civitatis duce, occurrente ei universo clero et populo, cum tubis et tympanis, cum hymnis quoque et canticis spiritualibus, et multo praeventus honore, et omnium gratia susceptus est.
At vero dux qui eum citari fecerat, apud se tacitus considerans honorem et gratiam, quam advenienti populus exhibuerat, invidere coepit, et a pactorum [Col. 0302A] tenore quae prius proposuerat, resilire. Cum enim ad hoc eum evocasset, ut universorum bonorum, vectigalium et tributorum, quae civitas habebat, eum in vita sua decrevisset ex aequo fore participem, et post ejus obitum cuncta ex integro possessurum, mutato proposito, coepit offerre: Quod si urbi et civibus suis vellet contra Turcorum importunitates ministrare subsidium, et arcere violentiam, ipse juxta boni viri arbitrium, honestam annuatim laboris recompensationem designaret. Quod dominus Balduinus omnino respuens, ut tanquam gregarius aliquis apud eum stipendia mereret, ad reditum se parabat; cum ecce cives, eo cognito, ad eumdem ducem properant, monentes et instantes attentius, quatenus tantum principem tamque eorum libertati [Col. 0302B] necessarium, nullatenus abire patiatur; sed juxta priorem tenorem pactorum eum sibi obliget, ut de caetero tam ipse quam universa civitas optata quiete perfruatur. Videns autem dux unanimem plebis et majorum instantiam, et fervorem dilectionis quam erga eum conceperant, reniti, et eorum obviare postulationibus periculosum ducens, invitus licet, et suspectum ejus habens introitum, tamen assensum praestitit; et sub quodam colore, cumulatae recompensationis, eo in filium adoptato, praesentibus civibus, quandiu viveret, omnium bonorum ex aequo, solemniter contulit participium; et post ejus obitum, ex integro successionem. Gavisus est autem populus, libertatis suae omnimodam in eo spem habentes. Ab ea igitur die, de domini Balduini protectione [Col. 0302C] praesumentes, injurias quas a duce perpessi fuerant, solito liberius revocantes, ad animum, propositum habebant ultum iri si quando locus daretur et tempus opportunum: quod postmodum rei subsequens exitus evidentissime declaravit.
Erat autem juxta eos antiquissima civitas et munita supra modum, Samosatum nomine, cui praeerat vir infidelis, natione Turcus, Balduc nomine, in armis strenuus, sed subdolus et nequam. Hic praedictos cives multis afficiebat molestiis, tributa et agrorum vectigalia, et angarias multiplices eis ingeminans; [Col. 0302D] et pro his omnibus eorum liberos habebat obsides, quibus nullam impendens humanitatem, in luto et latere sibi servire compellebat. Pro quibus molestiis cives universi ad domini Balduini provoluti genua, orant unanimiter, et cum lacrymis implorare satagunt quatenus ab illius vexatione eos protegere dignetur; et ita efficere, ut liberos suos, qui ab eo detinebantur inviti, possent recipere. Ille autem eorum hanc primam postulationem volens exaudire benignius, et per hoc sibi populi gratiam ampliorem promereri, convocato populo et armis communito, ad locum praedictum in manu robusta pervenit, ubi cum per dies aliquot frequentibus congressionibus et multa instantia urbem impugnasset, [Col. 0303A] Turcis qui intus erant strenue resistentibus et de loci praesumentibus munitione, videns quod non proficeret, relictis militibus septuaginta, in loco vicino et munito aliquantulum, qui Samosatenis sine intermissione requiem negarent, et continuas molirentur insidias, ipse Edessam reversus est. Videntes autem cives quod esset dominus Balduinus vir strenuus et in cunctis prospere agens, et indignum reputantes quod qui dignus erat, tanquam liberator urbis et quietis fundator, universa possidere et pro arbitrio cuncta disponere, parem haberet in civitate virum inutilem: accito Constantino nobili et potente viro, qui in montibus vicinis munitissima habebat praesidia, de communi proponunt consilio, ut, duce eorum interempto, dominum [Col. 0303B] Balduinum sibi ducem constituant et principem singularem. Cives enim, ejus meritis exigentibus, oderant illum; multis enim calumniis eos dicebatur affligere, aurum et argentum et quaelibet pretiosa ab eis violenter extorquens; cui si quis tentabat resistere, eidem statim, data pecunia, Turcorum suscitabat inimicitias et odium, ita ut non solum vinetis et hortis et satis succendendis, gregibus quoque et armentis abducendis timerent; verum et de vita periclitarentur saepius.
[Col. 0303C] Convenientes igitur ad invicem, horum malorum memores et videntes quod major ad diu desideratam libertatem obtinendam, per hospitem susceptum pateret via, ex condicto ad arma convolant; et turrim in qua domicilium habebat, multa impugnant instantia, proterva animositate diruere satagentes. Videns autem plebis fervorem, et pro meritis adversus se indignationem conceptam, accito domino Balduino, pro vita sollicitus, rogat, ut effusis thesauris, pro ejus salute ad populum intercedat. Ille autem, cum bona fide civium ab eo vellet propulsare injurias et ab illo proposito cohibere, videns quod non proficeret, sed magis et magis irritaretur populus, reversus ad ducem, monet et hortatur [Col. 0303D] attentius, quatenus quocunque modo vitae consulat et saluti. Ille autem desperati more, quaerens remedium ubi non erat, per fenestram fune demisso, seipsum etiam deponebat, ubi antequam ad terram perveniret, mille sagittis confossus interiit. Quem defunctum et exanimem per plateam trahentes, amputato capite, vix adversus eum conceptam indignationem expleverunt. Die vero altera dominum Balduinum invitum et renitentem, sibi praefecerunt in dominum, exhibitis corporaliter de conservanda fidelitate juramentis; et introducentes eum solemniter, et cum omni gloria in praesidium civitatis, universos thesauros et infinitas, quas ille a multis retro temporibus congregaverat, ei tradunt divitias, universa in tranquillo constituta civitate. [Col. 0304A] Balduc vero, quem Samosatenae praeesse civitati dixeramus, videns quod Balduinus de die in diem proficiens, universam sibi subjugabat regionem, praedictam civitatem sub pretio decem millium aureorum venalem obtulit. Dominus vero Balduinus post multam deliberationem, videns loci munimen et quod non facile viribus poterat superari, data infinita pecunia, urbem et civium obsides cum multa gloria suscepit. Hic primum tantam civium Edessanorum in se conciliavit gratiam, ut jam non solum dominum, sed et patrem eum haberent, parati pro ejus incolumitate et gloria usque ad mortem decertare.
Erat in eadem provincia civitas, Sororgia nomine, infidelibus eodem modo referta habitatoribus, Edessanis in vicino constituta, cui praeerat quidam Turcorum satrapa, Balac nomine. Hic etiam praedictis civibus, multas inferebat injurias et continuis vexabat molestiis: pro quo etiam domino Balduino supplicantes Edessani, facile obtinent, ut congregato exercitu, urbem praedictam obsideret. Unde factum est, ut statuta die illuc proficiscens, desiderium populi manciparet effectui, civitatem obsidens. Locatis autem in gyrum castris et machinis congrua provisione dispositis, urbem animosius coepit impugnare. Videntes autem cives viri [Col. 0304C] constantiam, et de viribus diffidentes, nimia concussi formidine, missa ad eum legatione, pacem impetrant ea conditione, ut urbe resignata, vita eis et incolumitas conservetur. Suscepta autem civitate, et ejus praesidio relictis de suo comitatu ad ejus custodiam sufficientibus, praefectoque uno ex illis, qui ejus ibidem procuraret negotia, civibus quoque annuatim praestando imposito tributo, Edessam cum ingenti gloria reversus est. Factumque est, ut per hujus urbis impugnationem, liber ab Antiochia usque Edessam transire volentibus, pateret commeatus. In medio enim itinere, inter praedictam urbem et Euphratem constituta, transire volentibus, praestabat prius impedimentum. His [Col. 0304D] ergo dictis de domino Balduino, ad ea quae restant de majore exercitu dicenda, redeamus.
Interea dum circa partes Edessanas trans Euphratem dominus ita desudat Balduinus, major exercitus, ut praemissum est, per abrupta montium et vallium devexa, Maresiam usque pervenerat. Erat autem praedicta civitas Christianos habens habitatores, paucis exceptis qui in praesidio civitatis morabantur, caeteros pro libero detractantes arbitrio. Hi vero audito nostrorum adventu, perterriti, [Col. 0305A] clam aufugerant, urbem solis fidelibus relinquentes; ad quam postquam Deo devotus pervenit exercitus, ante urbis moenia, in pascuis virentibus castrametati sunt, violentiam inferri civibus omnino prohibentes. Unde factum est ut rerum venalium illic, cum omni tranquillitate, ministrata sit abundantia. Compertum autem habentes, ex indigenarum relatione fideli, quod in proximo alia quaedam esset civitas, bonis redundans omnibus, et caeteris multo fertilior, quae a Turcis detinebatur, nomine Artasia; illuc cum omni celeritate de communi consilio comes Flandrensium Robertus, assumptis sibi quibusdam nobilibus, Roberto videlicet de Roseto et Goscelone filio Cononis, comitis de Monteacuto, cum mille loricatis proficiscitur; quo perveniens, protinus eam [Col. 0305B] obsidione vallat. Turci autem de loci munimine praesumentes, urbe relicta, in praesidium se contulerunt. At vero Armeniis et alii fideles ejusdem urbis habitatores, comperientes quod hi qui in tanto armorum fulgere advenerant, de exercitu essent, quem diu, et cum multo exspectaverant desiderio, in spem libertatis erecti, arma corripiunt: et in Turcos, qui eos violenta dominatione per multa oppresserant tempora, gladios convertunt. Factumque est, ut subito perimentes universos, eorum capita exterius projicerent; et portis apertis fideles qui exterius erant, intra urbem devotissime invitarent ad hospitium; et plenis hospitalitatis legibus, eis et equis eorum necessaria ministrarent. Est autem [Col. 0305C] haec civitas, quae alio nomine Calquis appellatur, quae sicut praedicta Maresia una de suffraganeis urbibus, quae ad thronum Antiochenum subjectionis habent respectum. Distat autem ab Antiochena milliaribus quindecim. Haec ergo fama longe lateque per regionem diffusa, cives Antiochenos excivit, ut arma corriperent; et in perniciem illorum qui ad Artasiam convenerant et ejus cives occidendo urbem occupaverant, accingerentur. Electi ergo de his qui apud Antiochiam ad tutelam ejusdem urbis convenerant, quasi ad decem millia, illuc sub omni festinatione contendunt. Ad quem cum approximarent locum, praemissis armaturae levis equitibus triginta, qui equos habebant velocissimos, reliqui in loco occulto ad insidias derelicti remanserunt. [Col. 0305D] Hi ergo qui praemissi sunt, quasi excursores, ut nostros ad insectandum incautius invitarent, ante urbem Artasiam coeperunt libere nimis, quasi praedas abacturi, discurrere. Nostri autem qui in urbe erant, eorum ferre non valentes superbiam et liberos nimis excursus, certatim ad arma convolant; et eos insectantes incaute aliquantulum, super eas quas studiose locaverant insidias, descenderunt: qui de latebris egredientes, nostros ab urbe laborabant excludere, ne ad eam confugientes, contra irruentes majores copias possent invenire refugium. Nostri tamen, auctore Domino, eos a se viriliter repellentes, sani et incolumes, cum omni suo comitatu infra praedictam urbem se receperunt. Videntes autem quod non erat opus facile ut civitatem [Col. 0306A] ita subito sibi vindicarent, apponunt eam obsidione vallare. Cumque per diem integrum urbem expugnassent, et illis qui intus erant resistentibus viriliter, non proficerent; audientes etiam quod major appropinquaret exercitus, cujus periculosum erat nimis adventum exspectare, saniore ducti consilio, Antiochiam reversi sunt; ponte tamen, qui medius erat, militibus communito. Comes igitur cum his qui secum erant, urbem quam ei contulerat Dominus, usque ad adventum majoris exercitus sollicitus conservabat. Sed interim egregiae indolis adolescens praeditus, Goscelo domini Cononis comitis de Monteacuto filius, valida correptus aegritudine, vita decessit: ibidem cum honestis exsequiis traditus sepulturae.
Vix circa auroram, Turci qui ab Antiochia venerant, discesserant ab Artasia, cum ecce nuntiatur, majorem exercitum ejusdem civitatis fines ingressum, non longe ab urbe castra locasse. Dumque pro fratribus qui apud Artasiam obsidionem pati dicebantur, debitam gerunt sollicitudinem, de communi consilio mille et quingentos in subsidium eorum loricatos dirigunt, praecipientes ut si ad urbem, obsidione soluta, liberum possent accessum habere, relictis custodibus, qui ad urbis defensionem [Col. 0306C] sufficere possent, dominus comes Flandrensis et alii nobiles, qui cum eo ibidem erant, ad exercitum redeant. Redierat etiam dominus Tancredus, eamdem mandati formam suscipiens, a Cilicia, ubi regionem universam suae mancipaverat ditioni. Reversi erant et alii nihilominus, qui circumquaque dispersi, variis rapti fuerant studiis: excepto domino Balduino ducis fratre, qui circa partes Edessanas, de die in diem, praevia Domini misericordia, magis ac magis proficiebat. Sic igitur reintegrato exercitu, et partibus recollectis, quasi lege praecipiunt edictali, ut de caetero, nemo, nisi jussus, praesumat ab exercitu separari. Solutis igitur castris versus Antiochiam acies dirigunt, viarum compendia secuti. Et quia fluvius in via medius erat, et [Col. 0306D] super fluvium pontem audierant esse munitissimum, timentes ne exercitus aliquod ibi sustineret impedimentum, dominum Robertum Normannorum ducem cum suo comitatu jusserunt praecedere et praetentare itinera, quatenus si quid difficultatis occurreret id subsequentibus legionibus faceret notum, et principes super eo redderet doctiores. Praecedebant autem ejus exercitum quasi legionum primicerii, vexilla bajulantes, viri nobiles et inclyti, et in usu armorum commendabiles, dominus Eurardus de Pusato, Rogerus de Barnavilla. Separatus igitur ab exercitu dominus comes cum suis cohortibus, et majores praecedens copias, ad praedictum pontem pervenit. Erat autem pons lapideus, in utraque fronte turres habeus munitissimas ex [Col. 0307A] opere solido, sicut et totus pons erat compositus: in quibus centum viri fortes et in armis strenui, arcus usum habentes familiarem et sagittandi peritiam, ad earum custodiam erant deputati, et ut transire volentes a vadis et fluminis accessu violenter arcerent. Advenerant praeterea ab Antiochia equites septingenti, qui in ulteriore ejusdem fluminis ripa constituti, vada praeoccupaverant, transitum nostris omnino pro viribus inhibituri. Fluvius autem, qui pons superpositus est praedictus, Orontes appellatur, verbo vulgari Fer dictus, qui ab eo loco secus Antiochiam defluens, inde ad mare descendit. De hoc quidam somniare solent, quod sit Farfar Damasci fluvius; sed compertum habemus, quod errore trahuntur, qui hoc asserunt. Farfar [Col. 0307B] enim et Albana a Libano trahentes originem, per agrum Damascenum secus ipsam urbem defluentes, in Orientem properant, ubi in arenosa solitudine deficere dicuntur; Orontes vero secus Heliopolim, quae alio nomine appellatur Malbec, primum habens exordium, per Caesaream et praedictam Antiochiam in mare descendit Mediterraneum. Perveniens igitur ad pontem Normannorum comes, cum suis expeditionibus transire prohibitus est, tum ab his qui in turribus erant super pontem, tum ab his etiam qui fluminis ulteriorem occupaverant ripam: factus est itaque ibidem conflictus asperrimus, dum et nostri violenter fluvium transire nituntur; et hostes transire volentibus omnino contradicere et a vadis arcere, sagittarum immissa grandine moliuntur. [Col. 0307C] Dumque in hoc utrinque desudarent atrocius, ecce major adventabat exercitus. Cognitoque quod circa pontem comes et qui cum eo praecesserant, bello detinebantur occupati, iter accelerant, ut laborantibus sociis opem ferant, et exclusis hostibus transitum sibi praeparent expeditum. Postquam ergo universae advenerunt legiones, voce praeconia et lituis commoniti, arma corripiunt, et totis viribus insistentes, pontem, hostibus in fugam versis, violenter occupant. Alii vero qui secus pontem propter locorum angustiam pugnare non poterant, ut interim otiosi non torpescerent, vado reperto fluvium exsuperantes, ripam ulteriorem, exclusis hostibus, liberam possident. Translato igitur [Col. 0307D] universo exercitu cum curribus et vehiculis et impedimentorum universo genere, citra fluvium, sex aut quinque ab urbe distantes milliaribus, in locis pascuis et late virentibus castrametati sunt. Die vero sequenti iterum procedentes, inter montes et fluvium, viam secuti regiam, ante urbem infra milliare unum castra locaverunt.
Est autem Antiochia civitas gloriosa et nobilis, tertium, vel potius secundum (nam de hoc maxima quaestio est) post urbem Romam dignitatis gradum sortita: omnium provinciarum quas tractus continet Orientalis, princeps et moderatrix. Haec priscis temporibus dicta est Reblata, ad quam Sedechias [Col. 0308A] rex Juda cum filiis ante Nabuchodonosor Babyloniorum regem deductus est, ubi in patris praesentia filios ejus occidi praecepit, et ipsum consequenter oculis privari. Hanc, post mortem Alexandri Macedonis, Antiochus, qui post eum regni ejus partem obtinuit, turribus et muro validissimo circumdatam, et in statum reparatam meliorem, de nomine suo vocari praecepit Antiochiam, regni sui caput constituens, et in ea sibi et successoribus ejus, in perpetuum, domicilium ordinans familiare. In hac apostolorum princeps, cathedram obtinuit sacerdotalem, et pontificali primus functus est dignitate; viro venerabili Theophilo, qui erat in cadem civitate potentissimus, in proprio domate basilicam dedicante. Cui Lucas, ex eadem urbe trahens [Col. 0308B] originem, tam Evangelium suum, quam Actus scribit apostolorum; qui etiam beato Petro septimus in ordine pontificum, in eadem Ecclesia successit. In hac etiam primus fidelium habitus est conventus, in quo et Christianorum nomen dedicatum est. Prius enim, qui Christi sequebantur doctrinam, Nazaraeni dicebantur; postmodum vero a Christo deducto nomine, auctoritate illius synodi, Christiani dicti sunt fideles universi. Unde et, quia gratis et sine difficultate praedicantem suscepit Apostolum, ad Christi fidem unanimiter conversa; et nomen, quod sicut unguentum effusum, longe lateque redolet; prima invenit et docuit, nomen ei designatum est novum, et Theopolis est appellata; ut quae prius hominis nequam et impii nomen pertulerat, [Col. 0308C] ejus qui eam ad fidem vocaverat, domicilium et civitas deinceps appellaretur, super hoc condignam recipiens a Domino retributionem, ut quae prioris erroris magistra, multis sub se positis regionibus imperaverat, postmodum in via Domini, et honesta morum disciplina, easdem haberet nihilominus suffraganeas. Viginti enim provincias in sua jurisdictione ejusdem, Deo amabilis, civitatis dicitur habere patriarcha, quarum quatuordecim, singulos habent metropolitas, cum suis suffraganeis; sex vero reliquae, sub duobus primatibus, qui vulgari appellatione dicuntur Catholici; quorum alter est Aniensis, alter vero Hirinopolitanus, qui est Baldacensis; cum eorum suffraganeis disponuntur. [Col. 0308D] Quae omnes uno nomine, Oriens videlicet, nuncupantur, sicut ex synodo Constantinopolitana colligitur, quae sic habet: Orientis autem episcopi, solius Orientis curam gerant, servato honore primatus Ecclesiae Antiochenae, qui in regulis Nicenae synodi continetur.
Sita est autem in provincia, cui nomen Syriaceles, quae Majoris Syriae pars esse dignoscitur, commodissimam et amoenam habens positionem. Protenditur vallibus, agrum habens optimum et glebam uberem, rivis et Tontibus tota pene irrigua, amoenitate singularis, inter medium montium ab [Col. 0309A] oriente in partes declivis occiduas; longitudinem habens quasi ad milliaria quadraginta; latitudinem vero, pro diversitate locorum, sex vel quatuor. In superiore sui parte lacum ex adjacentibus collectum fontibus habens, piscosum maxime, a fluvio qui vallem percurrit ad mare secus urbem defluens, spatio unius distans milliarii, unde rivus egreditur, qui postmodum in eumdem fluvium inferius circa urbem derivatur. Montes vero, qui eam ex latere vallant utroque, etsi sublimes sint valde, tamen dulces et perspicuas emanant aquas; et usque ad suprema culmina, in clivis et lateribus suis, agriculturae praebent habilitatem praecipuam. Quorum qui ab austro est, sicut et fluvius, qui eamdem urbem praeterlabitur, Orontes dicitur, [Col. 0309B] teste Hieronymo, qui Antiochiam inter Orontem fluvium et Orontem promontorium dicit consistere; cujus pars inferius secus mare in immensam se porrigens altitudinem, nomen sibi vindicat speciale, et vulgari appellatione dicitur mons Parlier; hunc quidam Parnassum reputant, Baccho dedicatum et Apollini; quorum opinioni suffragari videtur fons Daphnidis, quem quidam Castalium reputant, juxta veterum tenorem fabularum, Musis sacrum et gymnasiis celebrem philosophorum; qui ad radices ejusdem montis, in eo loco qui dicitur Scala Boamundi, juxta urbem praedictam habere dicitur exordium. Sed a vero secus est haec opinio. Nam Aoniae regionis, quae pars est Thessaliae, Parnassum [Col. 0309C] constat esse promontorium; secundum quod Naso in primo Metamorph. describit ita:
Hic autem juxta Solinum, Cassius appellatur, de quo in Polyhistoris sui capitulo quadragesimo primo, sic ait: Juxta Seleuciam Cassius mons est, Antiochiae proximus; cujus e vertice vigilia noctis adhuc quarta, globus solis conspicitur, et brevi corporis circumactu, radiis caliginem dissipantibus, illinc nox, illinc dies cernitur. Sed ne te Seleuciae nomen decipiat aequivocum, noveris duas esse urbes, quarum utraque [Col. 0309D] dicitur Seleucia. Prima, quae Isauriae metropolis est, quae ab Antiochia plus quam dierum quinque distat itinere; et altera quae Antiochiae proxima; vix ab ea milliaribus distat decem, juxta fauces Orontis fluminis; qui locus hodie Portus Sancti Simeonis dicitur. Fons autem supradictus, Daphnis dicitur, et Castalius, ubi fanum fuisse dicitur Apollini dedicatum, quod gentilis superstitio frequentare consueverat, ut inde reportaret oracula et super ambiguis quaestionibus responsa. Quem locum Julianus Apostata, postquam a Christo et a pietatis doctrina descrivit, dum in partibus Antiochenis moram faceret, ad Persas iturus, ut Apollinem super eo facto consuleret, adibat frequens, secundum quod Theodoritus in tricesimo primo capitulo Tripartitae historiae asserit [Col. 0310A] ita: Cum igitur Julianus apud Pythonem Daphneum responsa peteret, de Parthici belli victoria; et ille de vicinitate corporis Babylae martyris eum accusaret, jussit ejus corpus auferri. Id ipsum etiam evidentius aliquantulum in decimo ecclesiasticae Historiae dicitur, hoc modo: Dedit et aliud Julianus vecordiae suae ac levitatis indicium; nam cum Daphnis, in suburbano Antiochiae juxta fontem Castalium litaret Apollini, et nulla quae quaerebat responsa reciperet; causasque silentii percunctaretur a sacerdotibus daemonis; aiunt Babylae martyris sepulcrum prope assistere, et ideo responsa non reddi. Quia licet fons praedictus dicatur Castalius, non tamen intelligendus est esse ille Castalius, qui alio nomine Pegasaeus, Caballinus et Aganippe dicitur; [Col. 0310B] ille enim in praedicta esse legitur Aonia, juxta verbum Solini, quod sic se habet: Thebis Helicon locus est, Cytheron saltus, amnis Ismenus, fontes Arethusa et Hypodia, Salmace, Dirce; sed ante alios Aganippe et Hippocrene. Quos quoniam litterarum primus repertor, equestri ordinatione deprehendit, dum rimatur quaenam insideret loca, incensa est licentia poetarum, ut utrumque pariter disseminaret, et quod aperta foret alitis equi ungula; et quod potus, inspiratione faceret litteraturam. Qui vero a septentrione, verbo vulgari et consueto Montana nigra dicitur, mons videtur pinguis et uber fontibus et rivis irriguus, in silvis et pascuis multas suis habitatoribus praebens commoditates, ubi et [Col. 0310C] priscis temporibus multa traduntur fuisse virorum religiosorum monasteria; et usque in praesens, Deum timentium loca plura fovet et nutrit venerabilia. Per medium autem hujus vallis, fluvius, de quo supra fecimus mentionem, fluenta deducit usque ad mare. In eum tamen montem qui ab austro est magis vicinus et proclivior, inter montem et fluvium civitas constituta est, ita ut a sublimioribus montis partibus muri sumentes initium, per devexum montis usque ad flumen deducti, maximum infra se spatium, tam de montis declivo latere quam de plano, quod a radice montis usque ad fluvium protenditur, ambientes. Clauduntur autem infra muri ambitum, mirae celsitudinis montes duo; in quorum alterius vertice, qui videtur [Col. 0310D] eminentior, situm est praesidium munitissimum et insuperabile; qui duo ab invicem profundissima, sed angusta separantur valle, per quam torrens demissus a montibus, ingreditur, et urbem per mediam defluens, multas civibus praestat commoditates. Sunt praeterea in eadem civitate fontes nonnulli, inter quos praecipuus est, qui in porta Orientali est, quae dicitur Sancti Pauli; sed et fons Daphnidis, ab urbe tribus aut quatuor distans milliaribus, formulis et aquaeductu artificialiter immissus, in locis pluribus multo argumento aquas ministrat horis constitutis. Sunt autem tam qui in montibus, quam qui in devexo, quam qui in planicie ex opere solidissimo muri, densi plurimum et proportionabilem habentes altitudinem: [Col. 0311A] turribus frequentibus et ad defensionem aptissimis, aequis spatiis circumsepti. In parte autem occidentali inferius, circa partes civitatis novissimas, ita moenibus et monti fit vicinus fluvius, ut pons quo transitur, portae civitatis et muro continuetur. Longitudinem autem civitatis quidam ad duo, quidam vero ad tria reputant milliaria. Distat autem a mari milliaribus decem aut duodecim.
Hujus autem tam egregiae civitatis dominus erat quidam Acxiamus nomine, natione Turcus, qui de familia fuerat magni et potentissimi principis [Col. 0311B] soldani Persarum, de quo superius fecimus mentionem, Belfetoh videlicet, qui universas illas provincias suo violenter subjugaverat imperio; tandem vero subactis populis et nationibus, volens ad propria redire, nepotibus suis ac vernaculis, universas quas sibi vindicaverat, distribuit provincias, ut tantorum beneficiorum memores, perpetuo sibi fidelitatis nexu tenerentur obligati. In qua distributione, Solimanno ejus nepoti, ut praediximus, Nicea cum adjacentibus provinciis collocata est. Cuidam vero alteri ejus nepoti, Ducac nomine, urbem contulit Damascenam cum urbibus suffraganeis et adjacentibus regionibus, quorum utrique Soldanatus et nomen contulit et dignitatem; Solimanno, [Col. 0311C] quia cum Graecis limitans, imperii Constantinopolitani, perpetua, et sine intermissione patiebatur certamina; Ducac vero, cum Aegyptiis, quorum praedicto Soldano suspectum erat incrementum et vires formidabiles, jugem et pene continuum habebat conflictum et guerram pertinacem. Cuidam vero servo ejus, Assungur nomine, qui fuit Sanguini pater et avus Noradini, famosissimam contulit civitatem Alapiam. Huic quoque, de quo sermo, est in praesenti, Acxiano, urbem eadem liberalitate concessit Antiochenam, cum finibus modicis. Nam usque Laodiciam Syriae, calipha Aegyptius universas possidebat regiones. Hic ergo, audiens quod tantus fidelium principum adveniret exercitus, missis frequentibus nuntiis, et viva [Col. 0311D] voce et epistolarum officio, omnes principes universi sollicitabat Orientis; maxime autem et calipham Baldacensem, et eximium et caeteris omnibus potentiorem soldanum Persarum. Eratque ei satis facile et in expedito persuadere quod postulabat; nam de nostrorum adventu erant multo ante praemoniti, de quorum numerositate et virtute insuperabili Solimannus, qui ipso rerum experimento et fide oculta conspexerat, eos reddiderat fida relatione doctiores. Instat ergo uterque multa precum instantia, et profusis opem postulant lacrymis; hic, ut illatam ulcisci possit injuriam; ille vero, ut patriam ab eorum possit impugnatione tutam reddere, et eorum a se propulsare violentiam. Promittunt igitur illi manus et subsidium pollicentur [Col. 0312A] imploratum: quod postmodum, sicut res ipsa docuit, fideli interpretatione impleverunt. Acxianus tamen interea de nostrorum adventu sollicitus, quanta potest diligentia, ex adjacentibus provinciis et finitimis urbibus vires corrogat et inducit; et obsidionem de die in diem praestolans, victus et alimentorum colligit copias, arma congregat: materiam ad contexendas varii generis machinas, ferrum, chalybem et caetera quae in hujus modi solent usum praestare necessarium, ardentibus studiis cives hortatur inducere; qui certatim pro statu publico et urbis tutela solliciti, quanta possunt, insistunt diligentia, ut nulla eis desit rerum, quae civibus obsessis solent ministrare solatium. Circumcuntes itaque regionem, suburbana spoliant; frumentum, [Col. 0312B] vinum, oleum, et caetera vitae necessaria, greges quoque et armenta inde secum trahentes, urbem necessariis cumulant, contra advenientium importunitatem hostium, multa providentia et labore non parvo, se communientes. Convenerant autem de universis regionibus, quos idem exercitus pertransierat, multi nobiles et magni viri, ante faciem nostrorum fugientes, qui ob loci munimen et robur, quod videbatur insuperabile sine alicujus vocatione, sola spe obtinendae salutis in eamdem urbem contulerant. Unde ampliato numero, dicebantur in civitate esse tam ex civibus quam ex congregatis auxiliis, equitum sex vel septem millia; peditum autem ad pugnam expeditorum [Col. 0312C] copiae, quindecim aut viginti millium summam dicebantur excedere.
Videntes ergo nostri civitatem in vicino constitutam, antequam ad civitatem accederent, convenerunt ad invicem, super instanti facto deliberationem habituri. Erant enim de principibus nonnulli qui, propter instantem hiemem, urbis differre obsidionem usque ad veris initium persuadere conabantur, allegantes quod exercitus per urbes et castella divisus erat, qui non facile ante veris initium posset revocari. Dicebatur praeterea, quod imperator Constantinopolitanus eis infinitas mitteret [Col. 0312D] copias in subsidium; et quod etiam de partibus transalpinis recens iterum adveniret exercitus: quorum utrumque oportere exspectare, ut multiplicatis viribus, facilius possent obtinere propositum. Interim vero per partes divisum, per loca opulentiora hiemandi gratia dirigendum exercitum, ut vere redeunte, et reparatis viribus, et equis pabulo refocillatis, fortiores iterum ad debita possent opera consurgere. Aliis vero longe videbatur expedientius, ut statim et subito urbs obsidione vallaretur, ne datis induciis eam cives communire possent diligentius; et vocati ad eorum subsidium, colligendi majores copias, ferias haberent ampliores. In hac igitur tanta deliberatione ea pars obtinuit, quae operi protinus insistendum, moram esse periculosam, et expeditionis [Col. 0313A] vires non esse ab invicem separandas allegabant. Placuit igitur de communi consilio, ut ad urbem unanimiter accederent et eam vallarent obsidione: unde factum est ut, solutis castris, urbi appropinquantes, mense Octobri, octava decima die mensis, ante urbem consisterent, castrametati. Et licet nostrorum qui gladium poterant educere, ad trecenta millia diceretur numerus, exceptis mulieribus et parvulis, tamen civitatem non potuerunt undique castris circumpositis vallare; nam exceptis montibus, qui, ut praediximus, moenibus eorum claudebantur, circa quos nec attentatum fuit castra locare, civitatis partem, quae a montis radice usque ad fluvium loco protenditur planiore, non potuit obsidio continuata universam cohibere. In hoc [Col. 0313B] igitur nostrorum adventu et castrorum positione, licet cum multo strepitu et cornicinum stridore, equorumque hinnitu, et armorum fragore, et confusa vociferatione, quae usque ad sidera tolli videretur, noster accederet exercitus; tamen tota illa die, et per subsequentes aliquot, tanto silentio conquievit civitas, ut neque ex ea sonus aut strepitus audiretur; et ut merito crederetur defensoribus vacua, quae tamen multis tam alimentorum, quam optime armatorum copiis militum redundabat.
[Col. 0313C] Erant itaque in ea civitatis parte, quae in plano sita est, portarum aditus quinque. In plaga enim superiore, quae ad orientem respicit, erat porta una, quae hodie dicitur Sancti Pauli; eo quod monasterio ejusdem apostoli, in clivo montis posito; sit subjecta. Secunda vero eidem e regione opposita, tantum ab ea distans, quantum in longum civitas porrigitur universa, porta est occidentalis, quae hodie S. Georgii dicitur; eo quod ejusdem martyris basilicae sit vicina. In latere autem septentrionali, tres erant portae, quae ad flumen habebant exitum: quarum superior porta Canis dicitur, pontem habens ante se, per quem palus, muris contermina transitur; secunda vero, hodie porta Ducis appellatur, quarum utraque, quasi spatio unius [Col. 0313D] milliarii distat fluvius. Tertia vero porta, Pontis dicitur, eo quod ibi pons est, quo fluvius transitur; nam inter praedictam Ducis portam, quae media est, usque ad hanc, quae est in eo latere novissima, ita muris applicatur fluvius, ut de caetero muris continuus, a civitate non recedat. Hanc igitur, et eam quae dicitur S. Georgii, quoniam ad utramque illarum, non nisi flumine transmisso, pervenire poterat exercitus, inobsessas dimiserunt, reliquis tribus superioribus obsidione vallatis. Superiorem igitur dominus Boamundus obsedit, cum his qui ab initio ejus castra secuti fuerant: circa eum, a parte inferiore, Robertus comes Normannorum, Flandrensium comes Robertus, Stephanus quoque Blesensium comes, dominus Hugo magnus; hi a [Col. 0314A] castris domini Boamundi, usque ad portam Canis, castra cum suis Normannis, Francis et Britannis continuaverant sua. Circa portam vero eamdem dominus Raimundus comes Tolosanus et episcopus Podiensis, cum aliis nobilibus, qui eorum castra secuti fuerant, cumque omni Guasconum, Provincialium et Burgundionum infinita multitudine, castra locaverant, usque ad sequentem portam omne spatium occupantes. Circa vero eamdem portam, dux Godefridus cum fratre suo Eustachio et Balduino Hemacorum, Rainardo Tullensium, Conone de Monteacuto, comitibus praeclaris et illustribus viris, et aliis nobilibus qui ab initio ejus castra secuti fuerant, Lotharingis, Frisonibus, Suevis, Saxonibus, Franconibus et Bavaris, castra locavit [Col. 0314B] sua, reliquas partes, pene usque ad portam pontis occupans: inter civitatem, et ei jam cohaerentem fluvium, et reliquorum castra principum, quasi in triangulo constitutus. Erant autem in praedicta regione pomeria, quae nostri succidentes universa, claustra sibi, et equis eorum inde contexebant repagula. Admirabantur itaque qui de turribus et muris per cancellos castra contemplabantur cives, armorum fulgorem, operum diligentem instantiam, hospitandi modum, castrorum positionem et suspectam tam viribus quam numero multitudinem; dumque praesentia cum praeteritis comparant tempora, praesentem molestiam cum tranquillo qui praecesserat rerum statu conferentes, uxoribus et liberis, [Col. 0314C] paternis quoque laribus, et quod praecipuum est mortalibus, libertati timentes, felices eos reputant, quos tantis mors amica subtraxerat periculis; quibusque dederat obitus, ne tot involverentur calamitatibus. Suspensi igitur de die in diem suorum cladem et urbis exspectabant impugnationem; quasi certum habentes, quod absque ruina civitatis et libertatis ejus naufragio, tanta obsidio solvi non posset, quae ad id totis viribus anhelabat.
Igitur qui in castris erant, ut equis pabulum, [Col. 0314D] sibique necessariam procurarent alimoniam, trans fluvium de necessitate egredi consueverant, et procedere longius aliquantulum. Cumque saepe ac saepius illuc properantes cum omni incolumitate reverterentur indemnes; civibus adhuc infra urbem se cohibentibus, nec praesumentibus adhuc exterius evagari; pro consuetudine sibi fecerant, fluvium saepius in die transire: idque cum multa fiebat difficultate; nam invadabilis erat fluvius, et natando transire oportebat. Quod compertum habentes qui in civitate erant, plerumque palam, sed clam frequentius, per pontem flumine transmisso, nostris incaute discurrentibus, et gratia quaerendi necessaria, dispersis ab invicem, caedem inferebant et vulnera: ea maxime freti fiducia, quod non poterant [Col. 0315A] facilem habere ad castra reditum, fluvio impedimentum ministrante. Eodemque pacto et qui in castris erant, quamvis suos coram se male tractari cernerent, non facile poterant optatum suis praebere subsidium: unde visum est principibus omnino esse expediens, ut pontem ibi ex quacunque erigerent materia, per quem facilius hostium insidiis possent occurrere; et suos recipere compendiosius, ad castra redire cupientes; utque non deesset etiam peditibus eorum, ad suas necessitates evocatis, maximeque usque ad mare volentibus descendere, via compendiosior, et sine difficultate. Inventis igitur aliquot navibus, tam in flumine quam in lacu superiori, eisque ad invicem competenti nexu colligatis; superpositis etiam trabibus, [Col. 0315B] et lignea ad id conveniente materia, vimineis desuper contexuerunt cratibus, ita ut pluribus una fronte transire volentibus, solidam in se praeberet habilitatem. Unde ex eo facto majorem populus consecutus est commoditatem. Distabat autem pons iste ligneus, a ponte lapideo qui urbi erat contiguus quasi unius spatium milliarii; eratque positus juxta domini ducis castra, e regione contra portam quae eidem duci erat ad custodiam deputata; quae etiam usque hodie ab eo cui commissa fuerat, porta Ducis appellatur, ita ut ejus castra intra praedictam portam et pontem de novo constitutum, essent sine intervallo media. Nec solum per pontem superius dictum et portam ei cohaerentem [Col. 0315C] nostris procurabant pericula; verum et per superiorem, quae ab illa erat tertia, quae porta Canis etiam hodie dicitur, multa nostris occurrebant discrimina. Erat enim, ut praediximus, pons ibi lapideus super paludem quamdam urbi conterminam, quae tum ex ejus fontis, qui est in orientali porta Sancti Pauli; tum ex aliorum derivatione jugi et rivulorum continuo processu conficitur. Per hunc igitur pontem in castra domini comitis Tolosani, cui ad custodiam porta illa casu contigerat, nocturnae fiebant eruptiones; et per diem etiam, repentini nonnunquam assultus. Aperta enim porta, subita sagittarum immittebant grandinem; et pluribus ex ejus comitatu sauciis vel interemptis, in eo spem habentes, quod nonnisi [Col. 0315D] per pontem eos insectari poterant, facto impetu et caede perpetrata, illico per pontem ad portam redeuntes, infra urbem se recipiebant indemnes, unde fiebat ut praedictus comes et episcopus Podiensis, et alii nobiles, qui in parte illa castra locaverant, majorem equorum jacturam, et plura multo amplius in equis et mulis paterentur dispendia, quam aliorum principum legiones.
Comes igitur et reverendus episcopus, tanta suorum non ferentes aequanimiter dispendia, convocantes [Col. 0316A] suos, praecipiunt ut, malleis et instrumentis repertis ferreis, omnes unanimiter ad praedicti pontis dissolutionem se praepararent: factumque est ita ut, die quadam, loricati, cassidibus tecti et clypeis, ad pontem convenientes, praedictum cum multa instantia pontem dissolvere conarentur; sed, resistente plurimum operis soliditate omni ferro duriore, et civibus sagittarum immissione et contorsione lapidum, eorum laborem impedientibus, videntes quod non proficerent, ab incepto destiterunt. Mutato igitur consilio, machinam decernunt e regione contra pontem erigendam, de qua per introductorum sollicitudinem et instantiam armatorum, civium irruptiones cohiberentur. Comportata igitur competente et pro votis materia, et artificibus convocatis, [Col. 0316B] subito et infra paucos dies suis absoluta partibus et diligentius completa, cum multo labore et eam trahentium periculo, ante pontem in modum excelsae turris erecta est, et domino comiti ad custodiam deputata. Cives autem videntes machinam muro proximam, illuc sub omni celeritate contendunt; et directis ad machinam jaculatoriis iterum tormentis, crebra molarium contorsione eam debilitare festinant. Ipsi quoque in turribus et muro constituti, sagittis et omni jaculorum genere his qui in machina erant et circa eam instantes animosius, eos a ponte arcere satagebant. Dumque qui supra murum erant, ex omni latere instarent et jacularentur frequentius, ita ut prae sagittarum immissione et jaculorum frequentia nostros a se aliquantulum [Col. 0316C] propulissent, alii, aperta porta, cum multo exeuntes impetu, pontem violenter occupant; et rem gladiis cominus peragentes, ad machinam accedunt, et exclusis inde qui ad ejus erant deputati custodiam, machinam succendunt, et subito redigunt in favillam. Videntes autem nostri principes quod neque sic contra eas, quae per eam portam inferebantur, molestias plene proficerent, sequenti die tres jaculatorias erigunt machinas, ut saltem eorum jactu continuo et saxorum contorsione muros et portam debilitare, et civibus per eam exitum possent impedire. Fiebat itaque ut quandiu se in jaculando continuarent machinae, nemo per eam portam auderet egredi; remittentibus vero illis operam, [Col. 0316D] iterum cives ad solitas recurrebant irruptiones, castri vicinis multas inferentes molestias. Videntes igitur nostri quod neque sic proficerent, de quorumdam consilio, rupes ingentis magnitudinis, quae vix centum devolvi possent manibus, et robora praegrandia, in virtute loricatorum mille, protegente eos universo exercitu, ultra pontem deferentes, portae objiciunt, tantam ex eis praestruentes congeriem, ut porta de caetero civibus inutiliter aperiretur, molarium aggere conatus eorum praepediente. Sicque factum est ut tali argumento per eamdem portam civium frangeretur impetus, et eruptiones quiescerent repentinae.
Factum est autem die quadam quod de nostro exercitu viri, tam ex equitibus quam ex peditibus, numero trecenti, nostrum pontem pabulandi gratia transeuntes, coeperunt per regionem, more suo, ut sibi quaererent necessaria, dispergi. Morem autem fecerat, et pro consuetudine induxerat, tum necessitas importuna, tum id etiam quod frequentius ab illis partibus, licet secum plura comportarent necessaria, redierant indemnes: unde sibi quamdam incautam nimis pollicebantur securitatem, abitrantes [Col. 0317B] quod se perpetuo in hujusmodi continuarent successus, nec se, sicut in bellicis solet fieri negotiis, casus sinister interponeret. Quos ex urbe contuentes, egressi in majore multitudine cives, per pontem transeuntes lapideum, ad eos quos incautius deambulantes viderant, sub omni celeritate contendunt: in quos irruentes subito, pluribus ex eis interfectis, reliquos in fugam vertunt. Qui, dum ad pontem navium tanquam in castra se collaturi properarent, primis pontem occupantibus, plures ex eis vado transire cupientes, mortem invenerunt in undis, in quibus arbitrabantur reperire salutem. Alii quoque nihilominus de ponte, licet inviti, turbis comprimentibus ferebantur in alveum praecipites; [Col. 0317C] quos ex parte plurima aquarum opprimebat violentia, et involutos pariter trahebat in profundum, absorbens avide, quod postmodum reddere denegabat. Quod postquam nostris innotuit, concurrentes ad arma loricatorum aliquot millia, flumine transmisso, hostes a nostrorum redeuntes caede, et de spoliis exsultantes habent obviam: quos usque ad pontem civitatis, gravissimam in eis stragem operantes, multa prosecuti sunt instantia. At vero cives videntes suorum stragem et vulnera, et deficientibus compatientes, reserata porta in gravi multitudine et audacia solito ampliore, pontem transeunt lapideum; et, ut suis necessarium procurarent auxilium, in nostros irruentes animosius, primum valide resistentes, demum vi oppressos [Col. 0317D] multitudinis, in fugam vertunt, et usque ad pontem contextum navibus persequi non desistunt: in quo facto plurimi, ex nostris peditibus gladio ceciderunt, pluribus etiam submersis in flumine. De equitibus vero, dum super pontem arctius se comprimunt, hostes fugiendo insectantes, de ponte in fluvium dati praecipites, cum equis, loricis, galeis et clypeis postmodum comparere desierunt, fluentorum voragine praefocati. Sic ergo noster exercitus non leviorem quam qui in urbe erant, patiebatur obsidionem: nam cohibentibus eos tam civibus, quos latere non poterat nostrorum exitus, quam hostibus exteris, qui in silvis et montibus delitescebant, nostris insidias praetendentes, et de nostris triumphantes saepius, non erant ausi extra castra procedere, [Col. 0318A] aut victus quaeritandi gratia longius evagari; nec in ipsis etiam castris tuta satis erat mora, timentibus universis, ne hostium ingens, quae ex locis plurimis congregari dicebatur, super eos repente irrueret multitudo; ita ut prudenti viro merito posset venire in ambiguum, utris magis timendum esset, quorumve melior esset conditio, an obsidentium, an eorum qui obsidionem pati videbantur.
Referre casus singulos, qui in tanta obsidione et tanto continuo tempore per loca varia diebus pene singulis accidebant, longum esset enumerare, et [Col. 0318B] historiae compendio, quod studiose quaerimus, valde contrarium: unde, omissis specialibus, generalia prosequamur. Inter hos igitur assidui Martis eventus varios, cum jam quasi in mensem tertium protracta esset obsidio, coepit in castris victus deficere, et prae alimentorum inopia exercitus laborare. Cum enim ab initio maximam rerum necessariarum habuissent opulentiam, et equis eorum non deessent pabula, more imprudentium arbitrati sunt, quod se in eodem statu deberent continuare tempora, nihil sibi facientes reliquum; sed concessa abutentes ubertate, infra paucos dies quae ad multos sufficere poterant, si congruo dispensarentur moderamine, profligabant victualia. Non erat in castris modus, [Col. 0318C] nec prudentibus amica parcimonia; sed ubique luxus, ubique superfluitas: nec solum in his quae ad hominum pertinebant alimoniam, verum et in cibis jumentorum, et in equorum pabulis, omnis omnino modus defecerat: unde factum est ut exercitus ad tantam redigeretur inopiam quod, fame invalescente, pene populus deperiret universus. Colligebantur ergo ad invicem, praebitis inter se juramentis quod aequis portionibus et bona fide, cuncta quae lucro cederent, dividerentur: trecentorum aut quadringentorum simul egrediebantur agmina, universam perlustrantia regionem, ut sibi victum quacunque ratione procurarent. Hi tale propositum habentes, in principio, antequam cives ad eos egredi et insidias moliri consuevissent, dumque suburbana longe lateque gregibus [Col. 0318D] et armentis, frumento, vino, et aliis redundarent alimentis, cum multa praeda, et uberibus spoliis, et victu plurimo revertebantur unde praedicta in castris fuerat opulentia. At nunc exhaustis locis conterminis, et Turcis, qui prius timore contabuerant, resumptis viribus, et animositate recepta, sua loca defendentibus, aut vacui penitus revertebantur; aut, quod saepius contingebat, interemptis omnibus, non supererat, qui vel de eorum interitu castra certificaret. Invalescebat igitur per singulos dies fames et inedia; ita ut vix pro duobus solidis, qui uni personae semel in die sumpto cibo, sufficeret, panis inveniretur. Bos vel juvenca, quae ab initio quinque dabatur solidis, duabus marcis vendebatur; agnus vel haedulus, qui pro tribus aut quatuor denariis [Col. 0319A] dari consueverat, quinque aut sex solidis vix repertus vendebatur. Equo autem pro cibo necessario per noctem octo vix poterant solidi sufficere: unde factum erat ut qui advenientes equorum secum deduxerant plus quam septuaginta millia, vix in castris haberent duo millia, caeteris fame et algore consumptis: quique superesse videbantur, inedia tabescentes quotidie, et frigoris attenuati violentia, paulatim deficiebant. Computruerant praeterea castrorum papiliones et tentoria, ita ut multi quibus adhuc victus supererat, consumpti frigoris inclementia, vitam exspirare cogerentur. Tanta enim erat aquarum inundantia, et pluviarum intemperies, ut et victus et vestes computrescerent, et non esset locus ubi aut capita, aut necessariam possent in [Col. 0319B] sicco locare supellectilem. Tanta igitur lues legiones in castris oppresserat, ut jam locus deesset sepulturae, jam funeribus exsequiarum negarentur officia. Si qui autem adhuc vigoris aliquid in se videbantur habere, ne ipsi quoque pari consumerentur periculo, aut in fines Edessanos ad dominum Balduinum, aut in Ciliciam ad eos qui urbibus ibi praeerant, aut ad alia loca quaelibet, quae in nostrorum jam devenerant potestatem, occulte se conferebant. Sic ergo his abeuntibus, aliis vero languore et fame consumptis, aliis etiam peremptis gladio, adeo comminutus erat exercitus, ut vix ejus dimidium videretur superesse.
Videntes igitur Deo devoti principes afflictionem populi et molestias quibus incessanter premebantur, compassione liquefientes et pereuntis exercitus dolore tabidi, convenerunt ad invicem, sicut et frequenter facere consueverant, deliberationem habituri, quomodo et quale tantis malis possent adhibere remedium. Tandemque post multas diversi generis opiniones, visum est expedientius, ut quidam de magnatibus, assumpta secum exercitus parte, hostium terras ingrederentur, ut inde sibi praedam et victui deferrent necessaria; alii vero medio tempore in castris residentes, cum omni sollicitudine [Col. 0319D] exercitum tuerentur. Factumque est ita ut domino Boamundo, et comiti Flandrensi id muneris injungeretur, domino comite Tolosano et episcopo Podiense ad custodiam castrorum derelictis. Comes enim Normannorum aberat, et dux Lotharingiae dominus Godefridus lecto decubans, gravi molestabatur aegritudine. Assumptis ergo tum ex equitibus, tum de numero peditum convenientibus copiis, et quales fatigatus exercitus poterat ministrare, in terras hostium profectus est. Audientes ergo cives quod Boamundus et Flandrensis comes abierant, comes Normannorum aberat, dux vero infirmabatur, occasionem sumentes ex tempore et ex utroque solito majorem audaciam, proponunt de communi consilio in nostrorum castra irruere, et oportunitatem [Col. 0320A] non negligere quam principum absentia videbatur ministrare. Convocata igitur ex universa civitate omnimoda multitudine, ad portam Pontis conveniunt; et reserato aditu, quidam per pontem, quidam per vadum quod erat inferius, certatim transeuntes in castra moliebantur irruere. Comes autem cum quadam equitatus manu illis occurrens, duobus ex eis interemptis, reliquos infra urbem se recipere compulit. Acciderat autem in eo conflictu quod nostri equites equum quemdam vacuum, cujus dominum ad terram dejecerant, persequerentur ut eum caperent. Quod videns populus infelix et indiscretus, arbitrati quod nostri equites timoris causa fugerent, in fugam quoque se dederunt, et prae timore se coangustantes ad invicem, [Col. 0320B] ipsi sibi mortis causam ministrabant. Videntes igitur cives quod nostri fugerent, nemine persequente, rursus per pontem egressi, fugientibus instant quominus, a ponte lapideo usque ad navalem pontem nostros insectantes, caedem in eis plurimam operati sunt: nostris enim se ad invicem comprimentibus, et praepedientibus iter, partim gladio, partim flumine de equitibus quindecim, de numero peditum viginti consumpti sunt. Quo successu hostes plurimum erecti, in urbem cum gloria se receperunt.
At vero praedicti principes, dominus Boamundus [Col. 0320C] et Flandrensium comes, qui de communi consilio pabulatum exierant, ut castrorum, victu lato, relevarent inopiam, cum suis cohortibus hostium regionem ingressi, hunc nostrorum casum quocunque modo, factis felicioribus recompensaverunt: nam, expugnata hostium villa quadam bonis omnibus referta, Boamundus ad partes varias exploratores direxerat, ut de statu regionis eum redeuntes instruerent, et praedam, si possent, congregarent ampliorem. Factum est autem ut quidam ex eis revertentes, Turcorum multitudinem in proximo constitutam renuntiarent, contra quam dominum Flandrensem cum honesto dirigens comitatu, ipse cum majoribus copiis subsequebatur, quasi opem, [Col. 0320D] si deficeret, collaturus. Ille vero, sicut vir strenuus erat et magnificus, in hostes animosius irruens, non prius ad Boamundum rediit quam caeteris in fugam versis, centum ex eis gladio peremit. Dumque victor ad majores reverteretur copias, ecce exploratores alii, multo fortiores ex alio latere nuntiant acies advenire: contra quas multiplicatis viribus, et adaucto comitatu, eumdem Flandrensem dirigit; ipse vero cum reliqua parte copiarum pone subsequebatur in subsidium cum opus foret, descensurus. Factum est itaque praevia Domini misericordia, ut hostibus in locis quibusdam angustioribus deprebensis, cum videret quod neque sagittis, neque arcu, sed gladiis quominus res cum eis ageretur, pugnae hujusmodi usum non habentes familiarem, [Col. 0321A] in fugam versi sunt: quos quasi per duo milliaria insectantes, stragem plurimam in eis exercuerunt. Unde cum tropaeo redeuntes, cum equis et mulis et uberibus spoliis, et praeda multimoda, quam de universa contraxerant regione, in castra sani et incolumes se contulerunt. Laetatus est exercitus de fratrum successu, et coepit a laboribus suis aliquantulum respirare; quoniam tamen praeda pauca fuerat, et quae tantae multitudini vix ad paucos dies poterat sufficere, non multum relevata est exercitus inopia.
[Col. 0321B] Interea de partibus Romaniae rumor quidam moerore plenus et anxietate, universorum corda perculerat, et praesentibus miseriis adjecerat cumulum tristiorem. Dicebatur enim, et vere sic erat, quod quidam homo nobilis et potens, Danorum regis filius, Sueno nomine, vir genere, moribus et forma conspicuus et illustris, ejusdem peregrinationis accensus desiderio, mille quingentos optime armatos ejusdem nationis juvenes secum trahens, in subsidium nostris, et ad praesentem properabat obsidionem. Hic de regno patris tardior egressus, plurimum acceleraverat, ut se praecedentibus cum omni suo comitatu adjungeret legionibus; sed causis praepeditus familiaribus, non potuit assequi quod [Col. 0321C] optaverat. Seorsum igitur trahens agmina, solus absque alicujus aliorum consortio principum, iter arripuerat, et viam aliorum secutus, pervenerat Constantinopolim, ubi ab imperatore satis honeste tractatus fuerat; et cum incolumitate Nicaeam perveniens, in partes Romaniae ad exercitum properans, cum omni suo comitatu descenderat. Dumque inter urbes Finiminis et Termam castrametatus esset, et minus provide se haberet aliquantulum, irruentibus super eum clam et de nocte Turcorum ingentibus copiis, in ipsis castris gladio perempti sunt; tamen advenientium strepitu praecognito, sed nimis e vicino ad arma convolant; ubi antequam plenius instructi hostes possent excipere, ab improvisa oppressi multitudine, pene omnes ceciderunt; [Col. 0321D] sed tamen diu et viriliter resistentes, ne gratis animas viderentur impendisse, cruentam post se hostibus reliquerunt victoriam.
Tatinus etiam, de quo et supra fecimus mentionem, imperatoris apocrisiarius, qui quasi pro duce itineris ab eodem imperatore nostrorum exercitui fuerat adjunctus, et usque in praesentem diem nostras secutus fuerat legiones, videns molestias quibus premebatur exercitus, timensque, sicuti et timidus erat, ne principes possent in proposito perseverare, et populus una die sub hostium gladiis [Col. 0322A] contereretur universus, ad conventum accedens principum, persuadere coepit cum multa instantia, ut soluta obsidione ad urbes et finitima praesidia, universus se transferret exercitus, ubi et vitae necessaria possent abundantius reperire, et Antiochenis frequentes inferre molestias, quousque domini imperatoris exercitus, quem ex diversis nationibus, ad infinita contraxerat millia, ut eis subsidium ministraret, circa veris adveniret initium. Adjiciebat etiam quod, quia laboribus eorum ab initio communicare decreverat, et tam prosperitatis quam adversorum se optabat habere consortium, majorem se ob communem gratiam et publicam utilitatem velle laborem assumere; videlicet ut ad imperatorem directo festinet itinere, exercitum maturare compellat, et de universis [Col. 0322B] citra urbem finibus, victui necessaria faciat comportari. Cujus mentem, licet nostri principes extunc et ab initio subdolam cognovissent et fallacem, tamen illius verbo, nemo se obvium dedit, nec fuit quisquam qui ejus se moliminibus opponeret. Tunc, ut quocunque colore fraudem suam palliaret et commentum, tentoria reliquit, et ex plurima parte familiam; aut eorum negligens salutem, aut in occulto significans, ut ad locum destinatum die stastatuta eum sequerentur. Abiit ergo, quasi in proximo rediturus: qui postea non comparuit vir infidelis et nequam, morti perpetuae tradendus. Reliquit ergo post se perniciosum exemplum: nam ab ea die, quicunque a castris clam se potuerunt subducere, fugam occultam inierunt, juramentorum [Col. 0322C] immemores, et publicae professionis, quam ab initio votis conceperant ardentibus. Fames tamen interim invalescebat, nec poterant principes huic tanto malo praesens aliquod remedium adhibere. Nam licet bini et bini de electis principibus, cum ingentibus alternatim copiis, hostium regiones saepe ingrederentur, et saepius victoresque redirent ad propria; tamen nec praedas, nec victui secum deferebant necessaria. Hostes nimirum comperta exercitus eorum qui depraedandi gratia exire consueverant fama, greges et armenta, et si qua alia in peculiis habebant animalia, ad montes impervios et loca transferebant penitiora, ubi nec nostris pateret accessus, et pervenientibus etiam non esset [Col. 0322D] facile praedas abducere.
Per idem tempus, cum circa exercitum de die in diem fames, et ex fame lues, et alia increbrescerent pericula, videntes seniores populi, et qui sensus habebant magis exercitatos, peccata hominum id exigere, et Dominum ad iracundiam provocatum, merito haec flagella populo durae cervicis infligere; convenientes ad invicem, et Domini timorem habentes prae oculis, anxie deliberare coeperunt quomodo commissa celeri poenitudine diluentes, et pro culpis [Col. 0323A] praeteritis condigne satisfacientes, et similia inpostorum praecaventes, indignationem Domini sibi possent reddere placabilem. Factum est igitur de mandato et auctoritate domini Podiensis episcopi, qui legatione sedis apostolicae fungebatur, et aliorum Deo amabilium pontificum, consentientibus et idipsum fieri summopere postulantibus principibus laicis et universo exercitu: indictum est triduanum jejunium, ut afflictis corporibus, animae ad orationem possent consurgere fortiores. Quo cum omni devotione expleto, decernunt pariter, fatuas ac leves mulierculas ab exercitu sequestrare, adulteria et omne fornicationis genus sub poena mortis inhibentes, comessationes et ebrietates, et periculosum alearum ludum, incauta juramenta, in pondere [Col. 0323B] et mensura fraudem, et omnem circumventionem, furtum et rapinam interdicentes. Quibus decretis, et universorum corroboratis conniventia, judices etiam super horum omnium cognitione certos constituunt, quibus, et cognoscendi et animadversionis plenam conferunt auctoritatem. Inventi sunt tamen postea quidam harum sanctionum violatores, quibus per praedictos judices, accusatis et convictis solemniter, juxta legum severitatem poena pro modo culpae inflicta, alios a similibus deterrueruut commissis. Factumque est per Domini superabundantem gratiam, ut, populo ad frugem melioris vitae revocato, ex parte quiesceret ira Domini saevior. Statim enim dominus Godefridus, qui totius exercitus [Col. 0323C] quasi singularis erat columna, de valida aegritudine, qua diu molestatus fuerat, occasione vulneris quod ei apud Antiochiam Pisidiae ursus intulerat, plene coepit convalescere: unde totus exercitus plurimam suae afflictionis recepit consolationem.
Rumor interea, et fama celebris jam universum repleverat Orientem, sed nec etiam austri regna et exteras nationes intactas reliquerat, tantas Christianorum advenisse copias, et urbem in manu valida obsedisse Antiochenam. Unde regum quisque pro suo statu sollicitus, exploratores ad nostrum [Col. 0323D] dirigebant exercitum, ut per eos de moribus et virtute et proposito tantae multitudinis redderentur prudentiores: eratque tanta in castris eorum copia, ut pene singulis diebus, aliis abeuntibus, his qui eos miserant, statum exercitus nuntiaturi, recentes eisdem conditionibus advenirent. Nec erat difficile hujusmodi hominibus inter nostros latere, cum linguarum habentes commercium, alii Graecos, alii Surianos, alii Armenios se esse confingerent, et verborum idiomate, et moribus, et habitu talium personas exprimerent. Super eo quoque, ut reipublicae consuleretur, convenientes ad invicem, deliberare coeperunt principes quid fieri oporteret. Videntesque quod hujusmodi exploratores non facile erat a castris expellere, quoniam a praedictis [Col. 0324A] nationibus, lingua, moribus et habitu penitus erant indifferentes. Interim donec plenius deliberetur, quid contra illos statuendum sit, optimum judicant consilia sua communicare paucioribus, ne per plures diffusa usque etiam ad illos pervenirent, qui in laesionem Christianae plebis, ea essent hostibus propalaturi. Cumque nihil aliud contra talium improbitatem excogitare possent amplius, dominus Boamundus, sicuti perspicacis erat ingenii, et mentis acumine pollebat, fertur dixisse principibus: Fratres et domini, omnem istam sollicitudinem projicite super nos. Nam nos, auctore Domino, conveniens huic morbo inveniemus remedium. Sic itaque soluto principum consistorio, quisque ad castra sua reversus est. Boamundus vero promissi [Col. 0324B] memor, circa primum noctis crepusculum, cum alii per castra pro coenae apparatu more solito essent solliciti, educi praecipit Turcos aliquot, quos habebat in vinculis, et tradens eos carnificibus, jugulari mandat; et igne copioso supposito, quasi ad opus coenae, diligenter assari praecipit, et studiosius praeparari, praecipiens suis, quod si ab aliquibus interrogati essent, quidnam sibi talis coena vellet? responderent: Quod inter principes convenerat, ut quotquot deinceps de hostibus, aut eorum exploratoribus caperentur, omnes prandiis et principum et populi ex seipsis escas, via simili cogerentur persolvere. Audientes igitur, qui in expeditione erant, quod talia in castris domini Boamundi tractarentur, facti admirantes novitatem illuc concurrunt universi. Quo [Col. 0324C] facto, qui in exercitu erant exploratores deterriti, totum esse serium et sine simulatione, quod decretum dicebatur, arbitrantes, ex eo quod acciderat evidens trahebant argumentum: timentesque ne simile quid eis contingeret, a castris egressi, redibant ad propria, his qui eos miserant dicentes: Quoniam populus hic, quarumlibet nationum, sed et ferarum exsuperat saevitiam: cui non sufficiat urbes, castella, et omnimodam hostium diripere substantiam; et eos vinculis mancipare, aut more hostium torquere inclementius, aut saltem occidere, nisi etiam et de carnibus eorum ventrem suum impleant, et adipe saginentur inimicorum. Exiit ergo sermo iste ad partes Orientis remotissimas; et non solum finitimas, verum [Col. 0324D] longe positas exterruit nationes. Civitas quoque tota contremuit, verbi novitate et acerbitate facti conterrita. Sicque factum est per studium et operam domini Boamundi, ut haec exploratorum pestis ex parte quiesceret, minusque nostra hostibus divulgarentur consilia.
Porro Aegyptius calypha, inter caeteros infidelium principes, divitiis et militia potentissimus, nuntios suos ad nostros direxerat principes, cujus legationis causa haec erat. A multis retro temporibus vetus odium et graves inimicitiae inter Orientales [Col. 0325A] et Aegyptios ex dissimilitudine superstitionis eorum, et contrariis dogmatibus ortae fuerant, et usque in praesens, tractu continuo, inexorabiliter deductae ita ut praedicta regna mutuis congressionibus plerumque collisa, fines suos contra se porrigere, et terminos alternatim protelare certatim contenderent, sicut in primo hujus operis libro dictum est diligentius. Factis vero nunc his, nunc illis, pro temporum differentia et sucessuum varietate superioribus, regna quoque suscipiebant incrementa, ita ut quidquid uni accideret, toti alterum decessisse videretur. Possidebat autem per idem tempus princeps Aegyptius, a finibus Aegypti usque Laodiciam Syriae universas itinere dierum triginta regiones. Persarum vero soldanus, Antiochiam, regni Aegyptiorum [Col. 0325B] finibus conterminam, modico ante nostrorum adventum sibi vindicaverat tempore; et universas usque ad Hellespontum, ut praediximus, occupaverat regiones. Suspectum igitur habens Aegyptius Persarum vel Turcorum incrementum, super eo plurimum congratulabatur, quod amissa Nicaea, Solimannus cum suis male tractatus diceretur, et quod circa Antiochiam nostri locassent obsidionem; Turcorum damnum sibi pro lucro reputans; et eorum molestias, pro summa sibi et suis tranquillitate. Timens [Col. 0326A] ergo ne nostri ab incepto deficerent et laboris superati diuturnitate fatigarentur, nuntios dirigit familiares, assumptos ex domesticis, qui nostros principes ad continuandam obsidionem sollicitent; et ejus opem et auxilium promittentes, principum sibi corda concilient et gratiam, foederent cum eis pacta et amicitiam. Qui mandatum domini fideliter exsequentes, navigio vecti, in nostrorum castra pervenerunt, pro his omnibus quae injuncta fuerant, valde solliciti. Hi, licet a nostris principibus satis hospitaliter et honeste suscepti fuissent et ad eorum colloquium, ut injuncta nuntiarent, frequenter admissi; nostrorum tamen tolerantiam, vires et armorum genus admirantes, et laboris patientiam, suspectas habebant tantae multitudinis copias, quod [Col. 0326B] futurum erat, animo praesagientes; nam quod ille fraudulenter in aliorum supplantationem tractabat, id in se postmodum coactus est experiri. Nam Antiochena urbe devicta et Christianae restituta fidei et pristinae libertati, quidquid ab eadem civitate, usque ad rivum Aegypti, qui Gazae conterminus est, itinere dierum quindecim, fidelis hodie detinet populus, totum ab ejus violenta dominatione per omnipotentis Dei gratiam, ab eo sibi potenter vindicavit.
Interea cives Antiocheni, simul et eorum dominus, pro statu suo valde solliciti, videntes nostrorum longanimitatem et in laboribus perseverantiam, quodque nec fame nec frigoris inclementia ab incepto poterant revocari; sed inter tot molestias propositum continuare satagebant, missis epistolis et crebris legationibus, principes finitimos in sui subsidium evocare contendunt, orantes et persuadere nitentes attentius, quatenus fratrum compassione [Col. 0325D] moti, eis opem maturare non differant. Modum etiam, quo sibi subveniri possit commodius, insinuant talem; ut ad urbem accedentes, occulte in insidiis lateant, exspectantes ut cives more solito cum hostibus, secus pontem congrediantur, et circa eos detineantur occupati; dumque circa id tam interiores quam exteriores plurimum fuerint negotiosi, tunc irruant subito et incautos opprimant; futurumque esse, ut et ante et retro eis occurrentibus, nec uni ex eis liceat mortem evadere. Factum est igitur per eorum jugem instantiam, quod ab Halapia, Caesarea, Hama, Emissa, Hierapoli, et aliis conterminis civitatibus ad ingentem numerum congregata militia, clam et sine tumultu, sicut in mandatis acceperant, accedentes, circa castrum cui [Col. 0326C] nomen Harenc, quod ab Antiochia vix quatuor decim distat milliaribus, castra taciti locaverant: propositum habentes, sicut ab Antiochenis formam receperant, nostris circa urbis assultum occupatis, ex improviso irruere. Verum fidelibus locorum incolis, qui nostris multo usui saepius fuisse noscuntur, statum eorum et adventum significantibus, principes praemoniti conveniunt ad invicem, super eo negotio deliberaturi. Placuit itaque demum, ut omnes quotquot in exercitu erant equites, equos quibus uti possent habentes, circa primum noctis crepusculum armis instructi, clam et sine tumultu vexilla suorum sequentes principum, in silentio [Col. 0326D] castris egrediantur; pedites autem in castris remaneant, pro tuitione castrorum solliciti, quousque majores proficiscentes, auctore Domino revertantur.
Sub primo igitur noctis crepusculo, sicuti condictum fuerat, a castris egressi per pontem navium, vix septingentos secum eduxerunt equites, ad eum proficiscentes locum, qui medius inter lacum, de de quo superius fecimus mentionem, dum de urbis situ loqueremur, et Orontem fluvium, qui a se quasi unius milliarii distant spatio: ibi ea nocte quieverunt. [Col. 0327A] Hostes vero nihilominus eadem nocte, eumdem fluvium per pontem superiorem transierant, de nostrorum adventu ignari penitus. Mane autem facto, ubi lux prima terris se intulit, nostri cum omni celeritate arma corripientes, in sex acies suum ordinant exercitum, certis ducibus praesignatis. Turci vero, jam in vicino constituti, habentes compertum per exploratores, quod nostri eis occurrebant, ipsi etiam de suis copiis duas acies praemiserant, reliquarum copiarum majore turba subsequente. Factum est autem divinitus, ut nostri, qui vix erant, ut praediximus, septingenti, per turmas, juxta rei militaris disciplinam dispositi, quasi suscepto de supernis incremento, infinita millia viderentur. Procedentibus itaque paulatim contra se [Col. 0327B] legionibus, coeperunt eorum primae acies in nostros cum impetu irruere maximo; et immissa sagittarum grandine, ad suos habere recursum. Nostri autem eorum neglecto impetu, sed quominus accedentes, vibratis solito vigore lanceis et gladiis incumbentes, eos in unam compellunt turbam solidari; comprimentibus autem eos locorum angustiis, hinc lacu, inde fluvio evagandi licentiam inhibente; videntes quod ad consuetas discurrendi artes et sagittandi habilitatem recurrere non dabatur, nostrorum non valentes sustinere instantiam, et se prae timore gladiorum comprimentes, in sola fuga spem salutis constituunt; dantes ergo terga, fugam arripiunt. Nostri vero certatim insectantes, usque ad praedictum eorum castrum, Harenc nomine, quod a loco [Col. 0327C] pugnae decem distabat milliaribus, eos occidendo et stragem infinitam operando, persecuti sunt. Videntes autem oppidani, suos in fugam versos, hostium gladiis pene omnes occubuisse, timentes post eorum casum in praesidio remanere, succenso oppido, ipsi quoque in fugam versi sunt. At vero regionis incolae Armenii et alii fideles, quorum illic multa erat copia, praedictum occupant municipium, illud statim nostris principibus antequam redirent ad castra, resignantes. Ceciderunt illa die de hostibus quasi ad duo millia: ex quibus quingenta capita reportantes, erecti in spem bonam, et de gemino qui eis acciderat triumpho, laetantes, cum mille validis equis, qui eis plurimum erant necessarii, et spoliis ingentibus [Col. 0327D] ad castra reversi sunt, Domino maximas persolventes gratiarum actiones.
At vero cives interim tota nocte promissum exspectantes subsidium, votis ardentibus lucem adfore praeoptabant, ut videlicet hostibus exterius irruentibus, ipsi quoque nihilominus ab interius prodeuntes, nostros harum rerum ignaros et repertos incautius, possent opprimere. Videntes autem circa noctis novissima jam illucescente aurora; quod adventus illorum nulla comparebant argumenta; et cognito per exploratores, quod nostri principes eis obviam processissent, congregati adinvicem et per [Col. 0328A] portas civitatis certatim egredientes, pene tota die nostris gravissima intulerunt cortamina, quousque de superioribus civitatis significantibus excubiis nostrorum adventum, in urbem se receperunt: ubi super turres et moenia, et loca eminentiora constituti, adventare quidem considerant legiones, ignari tamen nostrorum an suorum essent castra, quae accederent. Tandem vero nostris propius accedentibus, ubi eorum coeperunt arma cognoscere, eosque praedam et manubias trahere conspexerunt; et eos redire victores, attritis suorum copiis compertum habuerunt, in gravia se dederunt, tanta spe frustrati, lamenta. Nostri vero ad urbem accedentes, et castris illati, in victoriae signum, et doloris eorum incrementum, ducenta Turcorum capita machinis [Col. 0328B] jaculatoriis in urbem contorqueri fecerunt; reliqua vero ante urbem in palis praeceperunt conservari suspensa, ut tam haec quam illa, tanquam spina in oculo, eorum augerent et multiplicarent molestias. Dicitur autem numerus fuisse eorum qui ad praedictum Antiochenorum subsidium venire decreverant, ad viginti octo millia, sicut ex relatione captivorum plenius compertum est. Factum est autem hoc mense Februario, septima die mensis, anno ab Incarnatione Domini 1097.
Eodem tempore visum est nostris principibus, [Col. 0328C] ut in colle quodam qui supra domini Boamundi erat tentoria, castrum aedificaretur; ut si aliquando in nostras expeditiones Turci tentarent irrumpere, eis nova munitio impedimentum praestaret, et nostrorum castris esset quasi antemurale. Quod postquam factum est et diligenti custodiae deputatum, totus exercitus ita collocatus est in tuto, tanquam si urbis moenibus essent per circuitum vallati. Erat enim eis ab oriente haec nova munitio; ab austro murus civitatis, et palus muris adjacens; ab occasu vero solis et septentrione, fluvius in civitatem se obliquans. Cumque jam in mensem quintum se protraxisset obsidio, naves quaedam Januensium, peregrinos et victualia deferentes, infra fauces [Col. 0328D] fluminis egressae a pelago, se contulerant; exspectantes et id ipsum nuntiis frequentibus exigentes, ut missis de principibus aliquot, qui eos secure conducerent, ad castra proficiscerentur. Hostes enim scientes, quod eorum qui in expeditione erant, frequens erat ad mare discursus, et eorum iterum qui in navibus erant, recurrendi ad castra votum non remissius, vias obsidebant et itinera; et frequentes transeuntibus porrigebant insidias et stragem in eis operabantur: unde non nisi in maximo comitatu ad castra praesumebant accedere. Decreverant autem per eosdem dies in capite pontis, ubi erat quoddam eorum superstitionis oratorium, munitionem quamdam nostri principes erigere, ut minus liber hostibus per pontem pateret exitus. [Col. 0329A] Sed quoniam infiniti de exercitu ad mare descenderant, qui, peractis negotiis, ad castra redire proposuerant, eliguntur de principibus dominus Boamundus, et comes Tolosanus, et cum eis dominus Evrardus de Pusato et comes Garnerus de Gres, qui Aegyptiorum nuntios redire cupientes, usque ad mare prosequerentur; et eos qui in portu erant, tam qui recentes advenerant quam qui de castris ad eos descenderant, ad castra reducerent. Audientes vero Antiocheni, quod praedicti principes ad mare descenderant, missis quatuor millibus expeditorum militum illis obviam, praecipiunt ut eis parent insidias; et incaute redeuntibus, si ita contigerit, viriliter occurrere non formident. Factum est autem, ut post diem quartum, cum in [Col. 0329B] redeundo essent, secum traherent inermis populi et jumentorum victualibus, et omnimoda supellectile onustorum multitudinem, hostes eis in quibusdam locorum angustiis repente ex insidiis occurrerent. Praeibat autem dominus comes Tolosanus, dominus vero Boamundus posteriora tuebatur agmina; qui, licet viri strenui essent, et per omnia commendabiles, plebem tamen inconsultam pro voluntate regere non valentes, nec vires addere, vel alios, quibus natura negabat, postquam diu, tum pro sua honestate, tum pro illorum arcendo periculo restiterunt, videntes quod mora ad se traheret periculum, nec eos amplius inutiliter laborare oporteret, sibi providentes, imparem nimis conflictum reliquerunt, ad castra cum suis qui eos [Col. 0329C] sequi poterant, se conferentes. At vero vulgus, relictis sarcinis et impedimentis, partim ad silvas, partim ad montes fugit; qui vero fugere nequiverunt, hostium gladiis ceciderunt interempti. Facta est ibi nostrorum strages maxima; sed de numero occisorum quidam aliter et aliter nobis retulerunt: tamen plurium opinio est, promiscui sexus et aetatis usque ad trecentos cecidisse.
Rumor interea ad castra pervenerat, eos qui a mari ascendebant, omnes in via hostium insidiis et congressione improvisa, penitus corruisse; de [Col. 0329D] principum autem vita vel morte, non erat quispiam qui pro certo aliquid nuntiaret. Intereavero dominus Godefridus, sicuti vir erat impiger et ad arma promptissimus, tantam pro Dei populo, quantam pro liberis gerens sollicitudinem, convocatis principibus et legionibus universis, arma eos incunctanter jubet arripere; et emissa voce praeconia, sub poena mortis interdicitur, ne quis tantae necessitatis articulo se audeat subtrahere; sed omnes ad arma convolent, fratrum sanguinem vindicaturi. Nec mora, quasi vir unus convenerunt universae legiones; quibus in unum redactis, pontem transit navium; et per acies diviso exercitu, principes ei praeficit, dominum Robertum Normanniae comitem, dominum quoque Flandrensem, dominum [Col. 0330A] Hugonem Magnum dominumque Eustachium fratrem suum, singulis singulas acies distribuens, congruis locat stationibus; verbis infundens animos, ad virtutem invitat, et tanquam viris prudentibus propositum aperit, dicens: Si ita, ut nobis nuntiatum est, peccatis nostris exigentibus, Domino permittente, de dominis et fratribus nostris hostes nominis et fidei Christianae triumphaverunt, nihil aliud restare video, viri illustres, quam ut cum eis moriamur, aut tantam Domino Jesu Christo illatam ulciscamur injuriam. Mihi, credite, quia nec vita, nec salus, morte vel quolibet aegritudinis genere, charior est, si tantorum principum sanguis impune effusus est super terram, aut tanta Deo devoti populi strages maturam non invenerit ultionem. Videtur [Col. 0330B] ergo mihi quod hostes de praesenti aliquantulum elati victoria, imprudentius se habebunt; et de sua virtute praesumentes, per nos ad urbem redire, praedam et manubias inferre non verebuntur. Solet enim prosperitas eos, quibus praesens arridet, reddere incautiores; sicuti versa vice, miseris et afflictis rebus, solet solertia major accedere. Nos ergo, si tamen ita vobis videtur, hic simus parati, et justam causam foventes, de obtinenda victoria, in eo cui militare nos credimus, spem certam habeamus; et hostes, si per nos redire voluerint, in ore gladii, hostium more suscipiamus, injuriae memores illatae, et a paternis virtutibus non degeneres. Placuit itaque sermo iste, et in oculis omnium visus est bonus; dumque in eo adhuc consisterent verbo, ecce dominus [Col. 0330C] Boamundus a mari rediens, in castra se contulit; et post modicum intervallum, comes est subsecutus: quos revertentes, cum lacrymis et plena charitate suscepit populus, tantorum principum pene solatio destitutus. Intellecto itaque domini ducis consilio, verbum approbant, et ita fieri oportere protestantur. Axcianus itaque cognoscens quia sui vicerant, timensque redeuntibus, maxime propter egressas de castris praeter solitum legiones, quotquot erant in civitate armorum usus habentes, sub edicto publico ad portam Pontis, praecipit convenire, ut suis redeuntibus, opem impendere, si opus fuerit, non morentur. Nostri vero, missis exploratoribus, diligenter percunctari faciunt, quo [Col. 0330D] accedant itinere, de obtinenda victoria spem habentes in Domino.
Nec mora, dum ordinatis aciebus et erectis vexillis, hostium praestolantur adventum, ecce advolant, qui eos in vicino constitutos denuntiant, et nostros armari, et hostibus exire obviam, multa vociferatione hortantur. Illis vero appropinquantibus et eatenus vicinis, quo nostris progrediendum esse videretur, invocato de supernis auxilio, mutuo se exhortantes, vibratis hastis, pristinae virtutis memores, in eos unanimiter irruunt, gladiis instantes [Col. 0331A] cominus. Dumque solita eis incumbunt instantia, et injuriae memores, quam pertulerant, nec respirandi permittunt ferias, emarcuit virtus eorum, et prae timoris angustia renibus dissolutis, in fugam versi, versus pontem civitatis certatim contendunt. Sed praevenerat eorum molimina, in hujusmodi assuetus negotiis, Lotharingiae dux illustris; et locum, qui ante pontem eorum erat aliquantulum eminentior, cum suis occupat; et eos quos venerabiles principes gladiis insectabantur, ad pontem volentes effugere, aut gladiis obtruncat, aut in agonem unde fugerant violenter redire compellit perituros. Instat comes Flandrensium, tanquam vir strenuus; et armorum usum habens familiarem, cum suis sequacibus hostium prosternit agmina, [Col. 0331B] objiciens animosius et frequenter quae in nostros mala commiserant, exaggerat. Normannorum vero nihilominus comes, a paterna virtute non degener, strenue nimis in eodem desudat opere. Comes quoque Tolosanus, zelo Dei succensus; Hugo etiam Magnus, regii memor sanguinis et a tantae dignitatis culmine non recedens; comes Eustachius, domini ducis frater; Balduinus quoque, Hermancorum comes, et Hugo de Sancto Paulo, cum aliis nobilibus, tanta hostes animositate insequuntur, tanta in eos virtute desaeviunt, ut contritis eorum viribus, more pecudum impune caederentur. Acxianus autem urbis portas post suos, quos inde ad pugnam emiserat, claudi praecipiens, ut eis animos ampliores [Col. 0331C] infunderet, et pro desperatione reditus, magis animaret ad praelia, dum sibi credit consulere, suos inconsulte trahit in ruinam; dum enim nostrorum impetus et armorum instantiam sustinere non valerent diutius, salutis unicum erat fuga remedium, cujus spe frustrati penitus, passim gladiis caeduntur et pereunt, qui ea via mortem poterant evasisse. Erat autem in castris tantus armorum fragor, et gladiorum tinnitus et coruscatio, equorum fremitus et populi vociferantis clamor, quod nisi armorum genus manifestam inter eos praeberet differentiam, multos potuisset error indiscretus imminentibus subjecisse periculis aut sinistris casibus exemisse. Matronae autem civitatis cum filiabus et parvulis, senes quoque et imbellis populus, [Col. 0331D] de turribus et muro suorum stragem contuentes, gemitibus et lacrymis suorum deplorant exterminium: Felicia judicantes quae praeterierant tempora; eos felices nihilominus, quibus mors amica pridem contulerat, ne istis involverentur calamitatibus. Quaecunque fecundas, beatas prius matres reputaverant, nunc mutato cantico, faustas esse steriles, et matribus multo praedicant feliciores. Acxianus interea populum suum videns penitus defecisse, quodque residuum erat gladiis expositum, strage vicina consumendum, portas praecipit sub omni celeritate aperiri, ut populi reliquias in tuto permitteret collocari. Reserato autem aditu tanta per pontem fugientium facta est turba et tumultus, ut hostibus insectantibus, et prae timore se invicem [Col. 0332A] comprimentibus, infiniti praecipitarentur in fluvium. Dux vero Lotharingiae, etsi in toto conflictu optime se habuerat, tamen circa pontem jam advesperascente die, tantum tamque insigne virtutis, qua singulariter praeeminebat, dedit argumentum, ut perpetua dignum judicetur memoria factum ejus celebre, quo se universo exercitui reddidit insignem. Nam, postquam multorum capita loricatorum, sine ictus repetitione, solita virtute amputavit, unum de hostibus protervius instantem, licet lorica indutum, per medium divisit, ita ut pars ab umbilico superior, ad terram decideret; reliqua parte super equum cui insederat infra urbem introducta. Obstupuit populus, visa facti novitate; nec latere patitur, quod ubique praedicat, factum tam mirabile. [Col. 0332B] Cecidisse ea die dicuntur de hostibus, quasi ad duo millia: quod nisi nox importuna, nostrorum titulis et palmae invidens, se intulisset immatura, finem ea die procul dubio Antiochenorum habuisset negotium. Tanta autem circa pontem et in flumine perpetratae caedis exstabant vestigia, ut mutato colore fluvius totus ad mare sanguineus descenderet. Fama est etiam, et ita per quosdam fideles, qui ab urbe egressi ad nostros se contulerunt, plenius innotuit, quod duodecim de majoribus eorum satrapis, in ea congressione gladiis obtruncati, irreparabile civitati damnum intulerunt.
Luce demum postera solito cursu terris restituta, iterum convenerunt principes adinvicem, gratias Omnipotenti pro collata exhibentes victoria, ut de instantibus deliberarent negotiis. Visumque est omnibus expedire, ut ad id quod prius conceperant redeuntes, munitionem quamdam in capite pontis erigerent, ut et civibus praepediretur exitus et nostris securior discurrendi ministraretur facultas. Erat autem ibi, ut praedixisse nos meminimus, superstitionis eorum oratorium; ubi etiam sepulturae suorum, locum deputaverant. Illuc ergo tam nocte praeterita, quam diei parte sequentis jam exacta, defunctorum suorum transtulerant et sepelierant corpora. Quod ut plebi nostrae plenius, et pro [Col. 0332D] certo compertum est, illuc violenter irruentes, occasione spoliorum, quae cum ipsis tradita fuerant sepulturae, sepulcra violant; sepultos effodiunt, aurum et argentum, et vestes pretiosas cum ipsorum funeribus de monumentis extrahentes. Factum est autem, ut qui prius de numero interemptorum, eo quod de nocte consummatum erat praelium, dubitarent, per hanc talem revelationem facti doctiores, pleniorem de hesterno negotio laetitiam conceperint. Nam praeter eos qui in flumine variis casibus submersi sunt, et qui in urbe sepulti, quique lethaliter saucii, mortem adhuc praestolabantur imminentem, mille quingenti in praedicto loco reperti sunt. Ex quibus trecenta vel ampliora capita ad portum dirigentes, nostros qui illuc ab hesterno [Col. 0333A] conflictu redierant, laetificaverunt admodum: Aegyptiorum quoque legatos, qui nondum a portu discesserant, plurimum in eo facto deterrentes: unde factum est, ut qui in montibus et speluncis, et silvis et frutectis, ab hesterno elapsi periculo, latebant, audita nostrorum victoria, ad castra se contulerunt; multique milites, quos in praelio cecidisse crediderant, sani et incolumes, auctore Domino, reversi sunt. Unde recepto populo, qui ad varia loca se contulerant, castrum circa pontis initium, ex ipsis lapidibus, quos de monumentis effoderant, unanimiter et ferventi studio muro erigunt solido, et erectum vallo profundo communiunt. Dumque inter principes de ejus custodia esset deliberatio, et nemo esset eorum, qui tanto oneri se vellet subjicere; [Col. 0333B] et causas quisque pro sua excusatione varias allegaret, vir Deo amabilis, dominus comes Tolosanus, ultro se obtulit; et publicae utilitatis gratia novum praesidium in suam suscepit curam. Unde et universarum expeditionum gratiam, quam toto anno valde demeruisse videbatur, sibi reconciliavit in integrum. Nam ab aestate praeterita, per totam insequentem hiemem, occasione cujusdam aegritudinis, ita remissus jacuerat, et pene inutilis, ut curam exercitus, quam principum aliorum quisque pro viribus et studio supportabant indefesso, ipse solus videretur negligere, nemini se exhibens munificum, nemini affabilitatis gratiam indulgens; eratque id in eo notabilius, eo quod omnibus aliis amplius posse et habere plura diceretur. Ut igitur et [Col. 0333C] desidiam simul et avaritiam excusaret, onus praedictum gratanter assumpsit. Praeterea in manu domini Podiensis et quorumdam nobilium quingentas dicitur marcas argenti examinati, ad restaurationem equorum, quos in conflictu amisisse contigerat, dedisse. Unde ejus facti animosiores domestici, de damno equorum resarciendo habentes fiduciam, hostibus solito fortius instabant; et domini comitis, quam passus fuerat, lenita est invidia, ita ut ab omnibus pater et conservator exercitus appellaretur.
[Col. 0333D] Porta igitur pontis per praedictum novum praesidium, in quo quingentos viros fortes dominus comes locaverat, sic obsessa, ut civibus per eam non nisi cum maximo periculo pateret exitus, nostri ad necessaria prosequenda discurrebant liberius. Hostes vero jam non nisi per portam Occidentalem, quae inter radicem montis et fluvium erat, exire poterant. Et licet nostris, quorum castra omnia trans fluvium posita erant, non multum eorum exitus per eam portam posset esse periculosus, quia tamen nimis liberam evagandi videbantur habere licentiam; et vitae necessaria per eam solam adhuc inferebantur obsessis, convenientes iterum, ut super hujusmodi necessarium haberent tractatum, viri virtutum et immortalis memoriae principes, [Col. 0334A] decernunt praesenti plurimum expedire negotio, ut trans fluvium in loco ad id idoneo aliqua constitueretur munitio, ubi aliquo ex principibus locato, illa talis evagandi amputaretur licentia. Cumque de constituenda munitione apud omnes constaret, nemo tamen se obtulit, qui ejus praesumeret tuitionem sibi assumere. Dumque sic haererent, et factum non procederet, dominus Tancredus, vir insignis et industrius, ad id muneris eligitur; sed cum de rei familiaris tenuitate excusationem vellet intexere, praedictus comes Tolosanus ad opus aedificii centum ei marcas argenti contulit; et ut laboris consortibus honestum non deesset salarium, quadraginta eis marcae per menses singulos ex publico sunt deputatae. Sicque factum est, [Col. 0334B] ut in colle quodam eidem portae contermino, ubi pridem monasterium fuerat, praesidio locato, et viris prudentibus et robustis ad ejus deputatis custodiam, dominus Tancredus tam strenue quam feliciter, usque ad consummationem negotii, debita sollicitudine conservavit illaesum. Erat autem inferius, secus fluminis decursum, secessus quidam inter montes et eumdem amnem, herbidus, et pascuorum amoenitate simul et ubertate commendabilis, tribus aut quatuor vix ab urbe distans milliaribus; in hunc ob defectum in urbe pabulorum, Antiocheni equos ex parte plurima transtulerant suos, quod ubi nostris compertum est, clam convocatis equitum cohortibus, quaedam secuti viarum dispendia, ut propositum occultarent, ad locum praedictum [Col. 0334C] conveniunt: ubi occisis qui armentis praeerant nonnullis equitibus, exceptis mulis et mulabus, duo millia nobilium ad castra deduxerunt equorum. Nec erat praeda vel manubiarum genus aliud eo tempore, quod magis exercitui foret necessarium; nam suos tum in acie, tum fame, tum frigore, aliisque casibus innumeris pene omnes amiserant.
Sic igitur civitate ex omni parte obsidione vallata, ut jam civibus ad procuranda exterius negotia, nec liber exitus, nec sine difficultate daretur introitus, coeperunt multa difficultate laborare, et [Col. 0334D] multis aggravari molestiis. Victus enim deficiens et subito exorta inopia, cives plurimum molestabat; imminuta quoque equorum usibus alimonia, eos inedia tabescere, et omnino sua negare officia compellebat. Nostris autem solito liberior tum ad mare, tum ad alia loca ad quae eos sua trahebat necessitas, progrediendi data erat facultas: unde et in castris ex parte plurima relevata erat illa victus inopia, qua periculose nimis per totam hiemem laboraverat exercitus. Nam decursa hiemis asperitate, et veris jam adulti temperie restituta, sedato pelago, classis quae in portu erat, ire et redire poterat tranquillius; et viarum difficultate temporis incalescentis beneficio deposita exire poterant, qui cura domestica et familiari sollicitudine [Col. 0335A] ad procuranda negotia trahebantur. Et jam etiam qui in castris et in urbibus finitimis, castrorum fugientes asperitatem, latuerant, reddito favore temporis clementioris, iterum ad castra revertebantur, arma reparantes; et redintegratis viribus iterum se accingebant ad praelia. Sed et dominus Balduinus, ducis frater, de quo supra fecimus mentionem, de suarum cumulo divitiarum, quas ei, ut praediximus, multa liberalitate contulerat Dominus, audiens quod tanta inopia laboraret exercitus, illorum decrevit de sua plenitudine piae compassionis affectu, relevare paupertatem: et missis ingentibus donis, in auro, argento, sericis, equis nobilibus et pretiosis, singulorum principum rem domesticam reddidit ampliorem. Nec solum [Col. 0335B] majoribus, verum et multis de plebe munificum se exhibens et liberalem, propensius omnium sibi reconciliavit gratiam, universos in suam excitans charitatem. Insuper autem ne domino suo et fratri primogenito aliquid minus fecisse videretur, in terra quam citra Euphratem possidebat, omnes reditus quos circa Turbessel, et in suburbanis ei adjacentibus, in frumento, hordeo, vino et oleo habebat, nec non et aureorum quinquaginta millia fratri designavit persolvenda. Praeterea quidam Armeniorum potens satrapa, domini Balduini familiaris, Nichossus nomine, tentorium miri operis, maximae capacitatis, gratia domini Balduini, per nuntios suos direxit ad dominum ducem; sed positis [Col. 0335C] in itinere a Pancratio insidiis, ablatum est praedictum tentorium a pueris deferentibus; et ex parte praedicti Pancratii, ad dominum Boamundum dono delatum est: quod postquam domino duci innotuit, et per pueros praedicti Nichosii ita rem processisse cognovit, adjuncto, sibi Flandrensium comite, cujus amicitia specialiter in tota expeditione usus fuerat, dominum Boamundum convenit, ut munus sibi destinatum et ablatum violenter, restituat; ille vero licet donationis nobilis viri Pancratii titulum praetenderet, seque juste possidere, quod dux petebat, allegaret; tamen, ne tumultus fieret in populo aut inter principes scandalum oriretur, multa precum reliquorum principum victus instantia, munus quod sibi oblatum fuerat, restituit, [Col. 0335D] gratia inter eos plenius reformata. Unde miramur plurimum, quod vir tanta modestia insignis, tantaque morum dignitate conspicuus, rem modicam et contemnendam facile, tanta importunitate repetiit; nec aliquid nobis pro solutione occurrit, nisi quia scriptum est:
Interea fama celebri vulgabatur, Persarum principem potentissimum, ad Antiochenorum instantiam et suorum etiam postulationes assiduas, ex universo imperio suo in eorum subsidium innumerabiles dirigere copias; et infinitam Turcorum multitudinem in Syriam ascendere, sub deputatis magistratibus, lege edictali praecepisse. Nec solum ab exterioribus rumor hic originem habebat et incrementum; verum etiam qui de urbe egrediebantur, ad castra nostra habentes refugium, id ipsum consone protestabantur. Cumque per dies singulos magis et [Col. 0336B] magis rumor hic ampliaretur et jam pro foribus dicerentur imminere, timor nostrum concussit exercitum; ita etiam ut dominus Stephanus Carnotensium comes, vir potentissimus et princeps illustris, quem ob meritum singularis prudentiae principes suis consiliis quasi patrem praefecerant, simulata aegritudine, sumpta a fratribus licentia, cum domesticis et familiaribus universis et omnimoda qua plurimum abundabat substantia ad mare descenderet, dicens se apud Alexandriam minorem, quae non longe a portu in littore maris sita, initium praestabat Ciliciae, moram velle facere, quousque recepta plena convalescentia et viribus resumptis, iterum redire valeat: quo discedente, secuti sunt eum, qui [Col. 0336C] in ejus comitatu advenerant, viri quasi ad quatuor millia, qui ad mare perveniens, ad praedictam secessit Alexandriam, rei eventum praestolans: habens apud se propositum quod, si nostris in bello, quod sperabatur futurum, prospere succederet, rediret ad exercitum, quasi de aegritudine convalescens; sin autem, in navibus quas sibi paraverat, cum probro perpetuo et existimationis jactura, redire in patriam tentaret. Quo facto tam notabili et perennem irrogante infamiam, principes qui in castris erant consternati, nobili viro compatientes, qui et decus generis et honestatem propriam tanta culpa funestaverat, coeperunt anxie deliberare quomodo huic tanto malo possent occurrere: ne qui residui erant, pernicioso illius provocati exemplo, simile [Col. 0336D] aliquid auderent attentare. Placuitque tandem de communi consilio ut missa voce praeconia, omnibus generaliter ab exercitu discessus interdiceretur: adhibita poena, quod si aliquis, cujuscunque conditionis officio fungeretur, aut cujuscunque dignitatis cingulo praeemineret, furtim et sine principum licentia, se a castris subtraheret, tanquam sacrilegus aut homicida, perpetuae subjaceret infamiae et ultimum praeterea supplicium cogeretur subire. Factumque est ita, ut tum virtutis amore, tum poenae formidine, nemo jam de caetero, nisi a principibus impetrata licentia, vel ad modicum auderet se a castris subtrahere; sed omnes unanimiter, tanquam viri claustrales, principibus suis sine difficultate et molestia se obedientes exhibebant.
Porro haec civitas Deo amabilis, a tempore apostolorum, ut praediximus, Christi doctrinam et jugum suave, praedicante ei apostolorum principe, suscepit, et usque in praesentem diem fideliter et devote portavit. Dumque totus concuteretur Oriens, successoribus Mahumet ad impietatem superstitionis et perversorum dogmatum universas violenter subjugantibus provincias, haec et eorum languorem respuit; et gentis incredulae dominationem, quam diu potuit, ferre detrectavit. Nam, cum omnes a sinu Persico usque ad Hellespontum, et ab India usque ad Hispanias, haereses illius seductoris, universas [Col. 0337B] occupassent regiones, haec in medio perversarum nationum, quasi sola et singularis, fidei conservavit integritatem, et pro sua stetit viriliter libertate. Nam vix annorum quatuordecim elapsa erant curricula, ex quo perurgente eam intolerabili hostium procella, longis obsidionibus fatigati ejus cives inclyti, et jam diutius resistere non valentes, urbem hostibus nominis et fidei Christianae resignare coacti sunt. Unde factum est quod etiam, adveniente nostrorum exercitu, pene omnes civitatis habitatores fideles erant, sed nullam in civitate habentes potestatem; nam eis negotiationi et aliis mechanicarum artium officiis vacantibus, solis Turcis et infidelibus militare licebat, et majores civitatis administrare dignitates, unde nec arma [Col. 0337C] eis licebat tractare, nec ad curam rei militaris admittebantur: et maxime postquam de adventu Occidentalium Christianorum rumor ad principem civitatis pervenerat, ita suspecti habebantur, et praesertim postquam urbem vallaverat obsidio, ut etiam non nisi certis horis de domibus exire et prodire in publicum liceret. Erant autem ex eis in civitate familiae valde nobiles, antiquam ducentes ex generosis proavis sanguinis dignitatem; inter quas erat tribus una generositate insignis, quae dicebatur Beni Zerra, quod in lingua Latina interpretatur filii loricatoris. Hi enim sive a primo eorum parente, qui hanc artem exercuit; sive ab eo quod ipsi hanc professionem exercerent, ut loricas intexerent, dicebantur [Col. 0337D] filii loricatoris. Probabilius tamen est et videtur, quod quidam ex eis adhuc eidem arti darent operam, ut sicut nomen habebant haereditarium, ita et per successionem traditam artem non desererent. Unde et in parte civitatis occidentali secus portam, quae hodie dicitur S. Georgii, turris una quae vulgari appellatione dicitur duarum sororum, ut in ea artis suae, quae domino et civitati plurimum videbatur utilis, quieti convacarent, erat eis deputata. Erantque in ea familia duo fratres, quorum major et qui contribulium suorum et familiae princeps erat, dicebatur Emirfeirus, vir potens plurimum et urbis domino multa familiaritate conjunctus, ita ut in ejus palatio notarii fungeretur officio et plurima esset insignis dignitate. Hic autem, quoniam [Col. 0338A] vir erat valde industrius et vafer, audiens quod dominus Boamundus princeps magnificus esset et illustris, et in omnibus quae exterius gerebantur, primas haberet partes; statim post urbem obsidione vallatam, per fideles internuntios ejus sibi conciliavit gratiam, totoque obsidionis tempore, fideliter et devote se continuaverat in proposito, ita ut diebus pene singulis de statu civitatis et Acxiani proposito eum redderet doctiorem. Dissimulabat enim quantum poterat, sicuti vir discretus erat et prudens, hanc quam cum domino Boamundo contraxerat familiaritatem, ne forte aliis cognita, sibi et suis posset esse in periculum. Dominus quoque Boamundus versa vice hanc boni viri occultabat amicitiam, et arcanum penes se quasi sepultum [Col. 0338B] comprimebat; ita ut nec eorum familiaritatis et discurrentis internuntii, etiam utriusque domestici et contectales, nullum vel leve possent intelligere argumentum.
Dumque jam quasi mensibus septem haec inter eos se continuasset gratia, ita occulte, ut diximus, plerumque de eo, quomodo civitas Christianae restitueretur libertati, sermo inter eos habitus est familiaris; cumque super eo a domino Boamundo saepius esset commonitus, semel eidem per filium, qui secretorum erat bajulus, respondisse dicitur: Nosti, virorum optime et mea mihi luce charior, quam sincere [Col. 0338C] te dilexerim, ex quo, auctore Domino, in hanc communem gratiam descendimus; teneoque nihilominus memoriter quod, in verbo tuo firmam et bono viro condignam reperi usquequaque stabilitatem: unde factum est ut, per dies singulos, mihi magis et magis insinueris et multo charior occurras. Super eo autem, unde me commonuisti saepius, nonnunquam sollicitus deliberavi, partes congruo pensans libramine. Nam, si patriam pristinae restituere libertati, et exclusis immundis canibus, quorum violenta dominatione premimur, Dei cultorem populum possem introducere, certus sum aeterna mihi non defutura praemia et cum sanctis animabus aeternae beatitudinis non defuturum consortium. Si vero rem, semel aggressus, difficilem [Col. 0338D] et arduam consummare nequivero, certum est et nulli venit in dubium quin domus mea et praeclarae nomen familiae penitus deleatur, ita ut non memoretur nomen illius ultra. Verumtamen quoniam consuevit emolumentorum spes mortalium mentes ad similia saepius invitare, si hoc posses apud tuos consortes obtinere quod nostro studio traditam tibi, propriam vindicares civitatem; ego, tui gratia, (cui omne bonum, tanquam liberis meis, cupio) ad praedictum opus, licet difficile videatur, auctore Domino, cujus glutino mihi conjunctus es, me accingam; et turrim hanc munitissimam, ut vides, cujus plenam habeo potestatem sine difficultate tibi tradam, unde vestris omnibus liber in civitatem esse poterit introitus. Si vero, sicut pares estis, ita urbem captam aequis inter [Col. 0339A] vos portionibus proposuistis dividere, ego gratia illorum, ad quos nulla mihi est proportio, in hoc periculum non descendo. Unde tu diligenter elabora et enitere, publicae utilitatis et salutis gratia, ut apud tuos conprincipes id obtineas: sciturus procul omni dubio quod, quacunque die te id obtinuisse cognovero, urbis tibi aditum, sicut persuadere niteris, aperire non differam. Ad haec, noveris quod, nisi hoc in proximo fiat, differetur fortasse in perpetuum; nam diebus pene singulis civitatis domino, et nuntii diriguntur et epistolae, quod qui in subsidium ejus ex omni Oriente convenerunt, circa Euphratem castrametati sunt, equitum ducenta trahentes secum millia. Quod si vos extra urbem repererint, difficile est, ut et civium et advenientium multitudinem hostium, tolerare [Col. 0339B] possitis.
Ab ea igitur die dominus Boamundus praetentare coepit sollicitus et singulorum principum corda percunctari diligenter, quidnam haberent in animo; et quid si urbs obsessa caperetur, de ea disponerent, celans tamen propositum, nisi apud eos de quibus certum habebat, suis grato assensu obtemperaturos desideriis. Cumque intelligeret se apud quosdam illorum non multum posse proficere, rem distulit usque in tempus magis opportunum. Dux tamen Godefridus et Normannorum comes, et comes [Col. 0339C] simul Flandrensium, nec non et dominus Hugo Magnus, ejus acquieverant postulationi, et grato concurrebant assensu; secretum nobilis viri approbantes, et admirantes prudentiam, et apud se occultum, et nemini unquam publicandum comprimentes. Solus vero Tolosanus comes in eo ab aliis erat dissonus. Unde factum est quod res in periculosam pene descendit dilationem; nam nec ille, domini Boamundi familiaris, tantum sibi aliorum gratia laborem volebat assumere, nec tantis se mancipare periculis; nec ipse dominus Boamundus tanta pro utilitate communi, quanta pro domestica et familiari laborabat instantia; familiaritatem tamen cum viro praedicto, muneribus et obsequiis prosequebatur, legibus sincerae impletis amicitiae; [Col. 0339D] missisque frequentibus et receptis pariter nuntiis, utrinque semel concepto vires et fomitem ministrabant amori.
Interea qui ab Acxiano et civibus subsidium postulaturi missi fuerant in Persidem, consummato pro votis negotio et impetrata postulatione quam praetulerant, revertebantur ad propria. Princeps enim ille magnificus, Antiochenorum molestiis, quas audierat compatiens, et occurrere volens nostrorum conatibus et vires praecidere, ne regnorum ejus aliquas partes sua violentia possent comprimere; [Col. 0340A] infinitas Persarum, Turcorum, Curdinorumque copias in Syriam dirigit, quemdam familiarem suum, de cujus virtute, fide et industria plurimum praesumebat, illis praeficiens; et sub eo centuriones, quinquagenarios et inferiores constituens magistratus, qui omnes ejus et parerent et regerentur imperio. Epistolas praeterea ad universarum sibi subjectarum praesides regionum, vim legis obtinentes, ei delegat, praecipiens populis et nationibus, tribubus et linguis, ut omnes sine excusatione dilectum filium suum Corbagath, quem exercitibus suis de meriti electione praefecerat, sequantur; et ejus omnes subjiciantur potestati, parentes in omnibus quaecunque pro liberae voluntatis arbitrio ipse imperare decrevisset. Assumptis igitur de mandato domini [Col. 0340B] praedictis legionibus et quae toto itinere occurrebant, cum ducentis millibus Mesopotamiam ingressus, circaque partes Edessanorum castrametatus est. Hic cum eidem multorum relatione cognitum esset, quod unus de Francorum principibus, contra quos dirigebatur, tam civitatem quam universam adjacentem obtineret provinciam, decrevit antequam Euphraten pertransiret, praedictam impugnare et violenter occupare civitatem. Dominus autem Balduinus, praecognito ejus adventu, urbem suam victualibus, armis et viris strenuis undique corrogatis, diligenter communierat, ita quod de ejus minis et terroribus modicum quid erat sollicitus. Cumque voce praeconia publice mandatum esset [Col. 0340C] cohortibus ut urbem obsidione vallarent et obsessam tota impugnarent instantia, videntes quod, resistentibus strenue civibus, non multum in eo facto possent proficere, qui sensus habebant magis exercitatos, ad illum accedentes principem suum, post multa tandem persuaserunt ut, relictis incidentibus causis, principale propositum exsequeretur; et, Euphrate transmisso, Antiochiam, quo principaliter dirigebatur, obsidionem dissoluturus maturaret. Nam in reditu suo, obtenta victoria, vix unius opus esset diei, et praedictam occupare civitatem, et Balduinum vinculis mancipare. Cumque per tres septimanas continuas ibi operam consumpsisset et impensam, praecepit legionibus ut transirent fluvium; et ipse nihilominus transiens, proposito [Col. 0340D] coepit instare diligentius. Haec autem ejus circa partes Edessanas mora causa fuit quod dominus Balduinus praedictae obsidioni se praesentem dare non potuit; causa fuit etiam et nostrorum salutis. Nam si directo ad eos pervenisset itinere, sicuti et domino Boamundo ab ejus amico praedictum fuerat, antequam urbem obtinerent, in gravi esset res eorum constituta discrimine; nam etiam, urbe prius per Dei gratiam obtenta, vix ejus potuerunt adventum sustinere.
Rumor interea adventum tantorum exercituum praecurrens castra repleverat, et multis id ipsum [Col. 0341A] referentibus, quasi pro certo habebatur quod in vicino essent constituti. Super quo principes valde solliciti, viros experientissimos, de quorum fide et industria merito possent praesumere, ad loca dirigunt diversa, ut, quanta possint diligentia, per suos de quibus dubitare non erat licitum, percontarentur et fierent prudentiores, an ita foret sicuti vulgo dicebatur. Eliguntur ergo ad id muneris viri nobiles et in armis strenui, Drogo de Neella, Clarenbaldus de Vendoil, Girardus de Cerisiaco, Rainardus comes Tullensis, et alii nonnulli, quorum nomina non tenemus: qui ad varias partes dispersi cum suis comitatibus, sedulitate quanta possunt diligenter investigant; et, missis iterum suis exploratoribus ad loca ulteriora, ex omni parte expeditiones [Col. 0341B] confluere et convenire in unum exercitus, sicut solent flumina in mare decurrere, pro certo colligunt: tandemque mature reversi, principes qui eos miserant, super eo plenius instruunt, jam non de caetero dubitantes. Septem itaque diebus, antequam praedictus princeps cum suis adveniret legionibus, praemoniti sunt nostri majores exercitus, exploratoribus injungentes, ne id populo notum fieret; ne forte plebs famis angustia et laboris diuturnitate fatigata, timore concuteretur nimio et de fuga cogitaret; quod quibusdam etiam de majoribus nuper acciderat.
[Col. 0341C] Convenientes igitur adinvicem super facto in quo totius negotii videbatur summa consistere, in spiritu humilitatis et in animo contrito coeperunt adinvicem deliberare quid in tanta necessitate fieri oporteret; tandemque placuit quibusdam ut omnes quotquot erant in obsidione, exterius advenienti multitudini urbe relicta procedant obviam ad duo vel tria milliaria: ibique cum superbo principe et de viribus suis nimium praesumente, invocato de coelis auxilio, belli fortunam experiantur. Aliis autem videbatur expedientius ut partem exercitus in castris deserant, qui cives egredi et hostibus admisceri volentes, infra moenia cohibeant; pars vero potior et armis magis instructa, juxta consilium [Col. 0341D] priorum, advenientibus hostibus in virtute Omnipotentis occurrant ad tria milliaria; ibique si ita est a Domino provisum, congrediantur. Dumque in hac deliberatione studiosius disceptarent adinvicem et quisque suam pro arbitrio daret sententiam, dominus Boamundus majores principes, dominum ducem Godefridum, et dominum Flandrensium comitem Robertum, dominum item Robertum comitem Normannorum, dominum quoque Raymundum comitem Tolosanum, seorsum a turba secretius convocat, et in loco familiari constitutos alloquitur, dicens: Video vos, fratres dilectissimi et divinae servitutis consortes, de adventu istius principis qui venturus esse dicitur, multa sollicitudine macerari; et in deliberatione praemissa variis affectos desideriis, [Col. 0342A] varia sensisse; sed tamen neutram partium illuc se dirigere, ubi totius negotii summa consistit. Nam sive omnes egrediamur, ut volunt ex vobis quidam, sive pars in castris remaneat; videmur operam et studium, et impensas per tam longa tempora inutiliter expendisse; nam egredientibus universis solvetur obsidio et nostrum evacuabitur propositum, civibus in suam se libertatem recipientibus, aut dum hostibus egressu libero se adjungent, aut dum urbi auxiliares introducunt cohortes. Si vero pars legionum in castris remanserit, id ipsum video de necessitate contingere. Nam quomodo poterit pars una, praesente eorum subsidio, cives infra urbem cohibere, cum nos omnes, viribus communibus et indivisis, absque ulla spe subsidii dejectos, vix poteramus cohibere? Alterutrum [Col. 0342B] horum mihi videor videre profecto futurum ut, vel suis conjuncti auxiliis, mistis viribus in nos irruant fortiores; aut saltem introductis auxiliariis copiis, urbem victu et armis diligenter communiant: ita ut etiamsi, auctore Domino, exteriores viterimus, de obtinenda tamen urbe nulla nobis fiducia reservetur. Unde mihi videtur, Patres reverendissimi, quod illuc omnis nostra deberet festinare intentio et circa id sollicitudo versari, ut ante hujus tanti principis adventum civitas in nostram prius descenderet ditionem. Quod si modum quaeritis quo hoc nostrum tale consilium effectui valeat mancipari, ne impossibilia videamur suggerere, in promptu est nobis viam aperire compendiosam et qua facile ad finem perveniatur optatum. Amicum habeo in civitate fidelem, quantum [Col. 0342C] humanus dijudicare valet oculus, et prudentem plurimum: hic, secundum quod aliquibus ex vobis jam me retulisse memini, turrim habet in sua potestate munitissimam, quam sub certis conditionibus, quoties id ab eo exegero, fide media obligatus, mihi resignare tenetur. Pro quo facto multam illi pactus sum dare pecuniam; sibique et haeredibus ejus in perpetuum non modica praedia et libertatem omnimodam, quasi pro labore salarium, si res optatum sortiri poterit eventum, fide interposita, compromisi. Si ergo vestrae videtur amplitudini ut nostra sollicitudine et studio capta civitas in nostram jure haereditario possidenda transeat jurisdictionem, paratus sum cum praedicto familiari meo pacta complere. Sin autem, [Col. 0342D] elaboret vestrum quilibet et quocunque studio urbem poterit obtinere, habeat eam sibi in omni pace quietam; ego illi inpraesentiarum meas cedo actiones et juri meo renuntio.
His dictis, principes gavisi sunt gaudio magno; et petitioni oblatae grato concurrentes assensu (excepto comite Tolosano, qui partes suas se nemini cedere, proterve nimis asseverabat) urbem cum suis pertinentiis jure haereditario possidendam concedunt in perpetuum; et compromittentes adinvicem et datis dextris se obligantes, quod sibi creditum nemini revelarent arcanum; dominumque Boamundum [Col. 0343A] monent et hortantur attentius, quatenus ad rei consummationem tota incumbat sollicitudine, ne periculosam intercedere patiatur moram. Soluto itaque conventu, ille sicut vir erat morae impatiens et ardenter urgens propositum, amicum solitis convenit internuntiis; et significans quod apud principes cuncta pro votis impetraverat, amici animum solito reddidit laetiorem. Monet ergo et per fidem invitat mediam ut, nocte proxime subsequente, auctore Domino, res effectui mancipetur. Acciderat autem medio, ut dicitur, tempore quiddam, quod ad conceptum prius opus eum nihilominus animaverat. Nam, dum circa frequens ministerium et curam, quam in domo domini sui et urbe universa habebat amplissimam, detineretur occupatus, casu [Col. 0343B] filium quem habebat, jam puberem, ex causa urgente, sed nobis occulta, domum direxisse dicitur, qui illuc perveniens rem invenit detestabilem. Unum enim de majoribus Turcorum principibus cum matre reperit puer, illicita carnis copula commisceri; quod abhorrens et dolore cordis tactus intrinsecus, ad patrem properus rediit, rem nefandam seriatim pandens. Ille vero facti acerbitate permotus et zelo maritali succensus, dixisse fertur: Non sufficit canibus immundis quod nos indebite jugo premunt servitutis et nostra quotidianis exactionibus debilitant patrimonia; nisi et tori leges violent et jura dissolvant conjugalia. Ego, si vixero, hanc eorum, auctore Domino, abbreviabo insolentiam, dignam pro meritis compensationem retribuens. His [Col. 0343C] dictis, injuriam dissimulans, filium secreti conscium et de illata matri turpitudine confusum, solito itinere ad dominum dirigit Boamundum, monens attentius ut ad opus praedictum universa praepararet necessaria; in se vero nullam esse moram, quo minus nocte proxima promissum impleatur. Significabat nihilominus ut circa horam nonam omnes principes, singuli cum suo comitatu, tanquam hostibus obviam profecturi de castris egrediantur; circa primam vero noctis vigiliam, clam et cum silentio revertentes, parati sint circa noctis medium, juxta ejus monita se habere. Susceptum ergo adolescentem ad principes secreti conscios occulte secum deducit; et consilii formam, quam per eumdem [Col. 0343D] a patre susceperat ordinatam, pandit ex ordine. Illi vero viri argumentum et fidei stupentes sinceritatem, consilium approbant; et ita fieri oportere consentiunt.
Accidit autem per eosdem dies quiddam, quod in majoribus negotiis solet contingere frequentius. Civium enim et eorum maxime qui curam urbis gerebant propensiorem, coepit animus praesagire, non ex aliquibus evidentibus indiciis, sed magis ex suspicione, quod de urbe tradenda occulte haberetur tractatus; coepitque sermo iste in omnium ore pene versari. Unde convenientes adinvicem majores civitatis, [Col. 0344A] principem adeunt, super eo verbo consilium habituri; videbatur enim verisimile, et multae ad id concurrebant praesumptiones. Erant enim in eadem civitate, ut praediximus, multi fideles qui, etsi omnino hujus reatus erant immunes, tamen suspecti habebantur: inter quos praedictus nobilis homo, et si de ejus fidei sinceritate Acxianus non modice praesumeret, a reliquis magnatibus in eadem habebatur suspicione. Verum et coram Acxiano positi, dum super eo facto deliberationem haberent sollicitam, inter alios qui videbantur suspecti, hujus habuerunt mentionem; ideoque majorem videbantur de ejus suspicione habere rationem, quod et vir erat industrius et prae caeteris fidelibus in urbe potentior. Quibus praedictus princeps quodammodo [Col. 0344B] persuasus, eum ad se praecipit evocari, quo in ejus praesentia constituto, de eodem verbo coram eo coepit studiose idem continuari tractatus, ut ejus super hoc consilium audiretur; et deprehenderetur ex ejus verbo manifeste, utrum merito suspectus esset vel non. Contingit autem, sicut vir industrius erat, et celeris valde perspicacitatis, quod protinus cognovit quod ejus gratia ille talis haberetur conventus, quod apud eos suspectus haberetur; unde, ut artificiose celaret propositum et se apud eos assereret innocentem, fertur dixisse his qui convenerant ut tentarent eum: Sollicitudinem geritis, viri venerabiles et hujus civitatis principes maximi, valde commendabilem, et quae nonnisi in prudente locum potest habere. Prudenter enim timetur, [Col. 0344C] quod accidere potest; et abundans in re capitali cautela non nocet. Unde non levi motu inducti esse videmini, ut pro libertate, vita, uxoribus et liberis hanc geratis sollicitudinem. Est tamen, si nostro vultis acquiescere consilio, via compendiosa satis, qua huic morbo quem venturum formidatis, possit conveniens aptari remedium, et cura competens adhiberi. Hoc negotium tam detestabile quod ita prudenter veremini posse accidere, nullatenus potest effectui mancipari, nisi per eorum operam, qui turribus et muris sunt praefecti et ad portarum deputati custodiam. Quod si de eorum sinceritate diffiditis, mutentur frequentius, ne in aliquo certo loco moram facientes diuturnam, perniciosam cum hostibus possint [Col. 0344D] contrahere familiaritatem. Hujusmodi enim negotium non facile absolvitur, sed temporis indiget diuturnitate; nec penes privatam personam tantae rei potest consistere momentum, nisi et de majoribus civitatis pari factionis scelere corrupti muneribus, involvantur. Mutatio vero haec repentina et frequens, omnem hujusmodi periculosae negotiationis amputabit opportunitatem. Haec cum dixisset, innocentiam visus est astruxisse suam, et suspicionem quam de eo conceperant, aliquatenus mitigasse. Placuit itaque ejus sermo et in oculis omnium visus est bonus; fuissetque statim effectui mancipatum ejus consilium, nisi quia nocte irruente dies jam declinaverat ita ut nequaquam circa urbis statum tanta posset fieri mutatio. Cura tamen vigili et exacta diligentia [Col. 0345A] urbem praecipiunt custodiri, eorum quae a praedicto viro tractabantur occulte, penitus ignari. Ipse autem sciens quod in proximo res esset maximam mutationem subitura, sedulum se gerit quomodo interim propositum impleretur, antequam aliquid occurreret impedimenti.
Porro cives ab ipso primo nostrorum introitu, ex quo circa urbem locata est obsidio, suspectos habuerunt Graecos, Syros et Armenios, et alios cujuscunque generis, Christianae fidei professores. Unde statim eos qui tenuiores erant, nec sibi et [Col. 0345B] familiolis suis poterant sufficere, victum penes se habentes necessarium extra urbem fecerant, ne urbi essent oneri; solis divitibus, et qui ampla habebant patrimonia, et alimenta penes se domibus suis sufficientia, retentis. Hos etiam tantis angariis affligebant et parangariis, ut melius esse videretur his quos ab urbe depulerant, quam quibus pro summo beneficio urbis indulserant habitationem. Nam et pecuniarias eis saepius infligebant multas, id quod habere videbantur violenter extorquentes; et ad quaelibet sordida munera et onera civilia rapiebant invitos. Nam si erigendae erant machinae aut immensi ponderis transferendae trabes, statim id eis muneris injungebatur. Hi lapides et caementa [Col. 0345C] et quamcunque materiam ad opus aedificiorum necessariam circumferre compellebantur; hi jaculatoriis etiam machinis, molares qui extra mitterentur tenebantur ministrare; et funibus quibus extra contorquebantur inservire, pro arbitrio praefectorum sine intermissione, nulla data requie, cogebantur. Demum vero, postquam injuncta sibi obsequia fideliter et devote compleverant, colaphos et verbera reportabant, pro mercede indignis affecti contumeliis. Nec sufficiebat hoc immundis canibus quorum violenta dominatione premebantur; sed ut inauditam complerent malitiam, octo diebus, antequam supradictum virum, ut praediximus, tanquam suspectum convenirent, consilio secretius habito, universos quotquot in urbe habitabant fideles, [Col. 0345D] subito et de nocte occidere decreverunt; quod nisi per quemdam magnum et prudentem civitatis principem, qui semper Christianis se amicum exhibuerat, octo dierum ad id complendum, invitis aliis, datae fuissent induciae, procul omni dubio, missis spiculatoribus, illius tam perniciosi exsecutoribus consilii, eadem nocte universa fidelium turba gladio cecidisset. Recepta autem fuerat eo intuitu octo dierum praedicta dilatio, ut interim considerarent utrum solveretur obsidio; quod si nostri in obsidendo perseverassent, tunc quod decretum fuerat exsecutioni mandaretur; sin autem, parceretur civibus, qui ad mortem erant deputati. Effluxerant porro feriae, eaque nox erat novissima; jamque secretius exierat edictum, ut praedicta exsecutioni [Col. 0346A] mandaretur sententia: cum de complendo eadem nocte nostris proposito, inter dominum Boamundum et praedictum Emirfeirum convenerat; et pro fixo fuerat statutum ut, quod multum ante inter eos conceptum fuerat, adimpleretur; quod, auctore Domino, factum est. Unde accidit quod eadem nocte nostris urbem occupantibus, pro excito tumultu, majores civitatis minus facti sunt solliciti; nihil aliud arbitrantes urbis strepitum significare, quam id quod in Christianos concives praeceperant exerceri. Unde et urbe violenter effracta, in domibus fidelium reperti sunt de hostibus quamplures, qui ad hoc convenerant ut, sicuti eis injunctum fuerat, incautos repente occiderent.
Igitur circa horam nonam, missa voce praeconia per castrorum ambitum, edicitur publice universis de equestri ordine, quatenus armati omnes, majores sequantur principes, id quod eis injunctum fuerit, sine mora exsecuturi. Erat autem non solum plebs hujus ignara secreti, verum etiam paucis ex majoribus revelatum erat hoc mysterium. Factum est igitur ut, juxta prudentis viri consilium, egressae a castris universae equitum copiae, principum secutae vexilla, longius se abire finxerunt, quousque nox irruens terris solitam induxit caliginem; qua occultati, clam et in silentio ad castra [Col. 0346C] sunt reversi. Huic autem viro Dei, qui tantum nostris favorem contulerat, frater erat uterinus, longe alterius mentis et disparis propositi; cui frater, quoniam de ejus non multum praesumebat sinceritate, nihil secreti sui communicaverat; sed, suspectum habens eum, quantum poterat, propositum occultabat suum. Accidit autem eadem die, dum nostrae circa horam nonam egrederentur legiones, quod ambo fratres juncti adinvicem per cancellos murorum, castra prospicerent et egredientia contuerentur agmina; laborabat autem frater senior junioris nosse propositum et ejus voluntatem diligenter indagare; unde exorsus, ad fratrem dixit: Misereor, frater mi, populo huic nostrae professionis gratiam et fidem consecuto, cui tam subitus paratur [Col. 0346D] interitus; ignarus enim quid crastina pariat dies, securus egreditur, et quasi rebus in tuto locatis, nihil timere videtur; verum si sciret quantae illae praestruantur insidiae, et quanta in proximo eorum paretur ruina, forte aliter sibi provideret. Cui frater: Stulta, inquit, sollicitudine consumeris et indiscreta compassione fatigaris: utinam Turcorum gladiis jam occubuissent universi: a die enim introitus eorum primo, multo deterior facta est nostra conditio: vixque esse poterit, ut tantum nobis per eos utilitatis accedat, quantum molestiarum eorum occasione passi sumus. Sic ergo qui prius dubitaverat an fratri suo communicaret propositum, nunc tanquam pestem de clinans, abhorret animo, exsecratur in conscientia, et, ne Christi obsequium per eum praepediretur, [Col. 0347A] de ejus coepit morte (charitati fraternae publicam fidelium praeponens salutem) tractare.
Interea dominus Boamundus tota mente anhelus, quomodo votis satisfaceret, ne de ejus desidia res optata susciperet dilationem, principes circuit, tota instantia monet esse sollicitos, scalam in funibus cannabinis satis artificiose intextam, paratam habens prae manibus, quae uncis inferius ferreis, superius vero ad murorum propugnacula debeat alligari. Jam vero nocte media, cum se universa quieti dedisset civitas, continuis vigiliis et labore immenso [Col. 0347B] vires sopori ministrantibus, interpretem domesticum et valde familiarem ad praedictum amicum dirigit, ut ab eodem sciscitetur diligentius, utrum adhuc sibi velit adesse domini sui familiam. Adveniens autem ille, virum in cancellis reperit vigilantem. Cumque ei interpres voce submissa, verba domini sui exposuisset, respondit ei: Sede quietus et tace, quousque praefectus vigilum, qui cum multo accedit comitatu, et fulgore lampadarum, locum istum pertranseat. Erat enim in civitate consuetudo, quod praeter vigiles, qui singulis turribus erant deputati, eorum superior magistratus, ter vel quater in nocte, muros cum ingenti circuiret comitatu, faculas ardentes gestando prae manibus, ut si [Col. 0347C] quos inveniret aut somno gravatos, aut negligentius se habentes, debitae animadversioni subjiceret. Pertransiens autem hic, cujus tanta erat jurisdictio, et praedictum virum vigilantem reperiens, ejus commendavit diligentiam, ad ulteriora deproperans loca securus. Videns autem vir praedictus horam se obtulisse rebus agendis opportunam, interpretem sepositum alloquitur, dicens: Vade citus, et dic domino tuo ut cum viris electis festinus adveniat. Qui dicto citius recurrens ad dominum et paratum reperiens, convocatis clam aliis principibus, et in ictu oculi, sicut praemoniti erant, subsequentibus, quisque cum suo domestico comitatu, subito ante turrim diu ante praenotatam, quasi vir unus astiterunt, ita ut nec clamor, nec strepitus ex eis audiretur. [Col. 0347D] Interea ille vir praedictus turrim eamdem ingressus, fratrem reperit somno gravatum, cujus quia mentem noverat alienam a suo proposito, timens ne per eum rei jam pene consummatae ministraretur impedimentum, gladio transverberat, facto pius et sceleratus eodem. Post haec rediens ad cancellos, et quos evocari praeceperat praesentes conspiciens, dato et resumpto mutuae salvationis affatu, funem demittit inferius, quo scalam ad se pertrahat sublevatam. Erecta igitur scala, et tam a superiore parte, quam ab inferiore firmius annexa, nemo repertus est qui ad vocem superioris vel domini Boamundi mandatum praesumeret ascendere et in se hujusmodi experimentum facere. Quod dominus Boamundus videns, conscendit ipse [Col. 0348A] prior intrepidus. Cumque jam muri propugnaculo, transcursa scala, manum adhibuisset, comprehendens eam qui erat interior, sciens quia Boamundi esset manus, dixisse fertur: Vivat haec manus. Et ut ejus et omnium fidelium sibi majorem conciliaret gratiam, eo quod fratrem uterinum in opere tam sancto non consentientem transverberaverat, inducit eum in turrim; et fratrem ostendit exanimem proprio sanguine cruentatum. Deosculatus igitur dominus Boamundus viri constantiam et fidei sinceritatem, ad murum rediens, emisso paulisper per cancellum capite, voce suppressa suos ad ascensum coepit invitare: cumque adhuc dubitarent, nec erat aliquis ausus ascendere, totum reputantes sophisticum, quidquid de muro dicebatur: quo [Col. 0348B] cognito, ad suos per eamdem scalam rediens, suae incolumitatis evidens dedit argumentum. Unde factum est, ut certatim ascendentes, in momento murum replerent; et non solum turrim illam, verum et de collateralibus nonnullas occuparent. Audivimus quod inter alios dominus Flandrensium comes et dominus Tancredus ascenderint, quorum doctrina caeteri regebantur.
Videntes vero principes, quod sufficiebat numerus et prudentia eorum qui jam ascenderant, ut una vel plures portae aperirentur, sub omni velocitate [Col. 0348C] reversi sunt ad castra, ut suas praeparent copias, et dato signo ab interioribus, urbem ingredi non morentur. Qui vero supra murum ascenderant, virtute induti ex alto, duce praedicto viro qui eos introduxerat, jam decem turres, in eodem sine interpolatione tractu, occisis earum custodibus occupaverant: et tamen adhuc universa quiescebat civitas, ita ut nec rumor aliquis audiretur. Erat autem secus eam partem muri, unde nostri ascenderant, porta adulterina; ad quam descendentes, confractis ejus vectibus et seris, eam violenter aperiunt; et admittentes eos qui de foris exspectabant, crevit eorum numerus qui intus erant in immensum, ita ut ad portam, quae Pontis dicitur, facto impetu concurrentes, caesis gladio ejus custodibus, [Col. 0348D] eam violenter aperirent. Interea quidam de familia domini Boamundi, ejus vexillum super eum contulerant montem qui urbi praeeminebat; et juxta praesidium superius in arce quadam, loco eminentissimo collocaverant. Cognoscentes autem quod aurora rutilans solis ortum nuntiaret, dato signo cornibus et lituis, coeperunt perstrepere ad urbis ingressum, eos qui in castris erant, animantes. Principes vero, signi quod condixerant intelligentes argumentum, raptis armis, subito sua secum trahentes agmina, in urbem irruunt, aditus et portas occupantes. Interea populares exciti, quos hactenus secretum latuerat, videntes jam castra pene vacua, alios secuti, in urbem certatim se ingerunt. Cives autem tanto tumultu [Col. 0349A] expergefacti, primum dubitant quidnam sibi velit clamor iste insolitus; deinde videntes discursus per urbem loricatorum insuetos et stragem quae passim per vicos fiebat et plateas, rem prout erat, arbitrati sunt. Relictis ergo domibus, cum uxoribus et liberis tentabant effugere; dumque armatorum declinant acies, latebras quaerentes et salutis viam, attoniti quid faciant, armatis se ingerunt imprudenter. Qui autem erant urbis habitatores, Syri, Armenii et aliarum nationum fideles, hi de eventu qui acciderat congratulantes plurimum, correptis armis, nostrorum se adjungebant coetibus; et sicuti majorem habebant locorum peritiam, ita alios post se trahentes urbis docebant diverticula; et portas, si quae adhuc clausae tenebantur, [Col. 0349B] obtruncatis eorum custodibus, confractis seris aperientes, reliquum exercitus intromittebant. Videbatur eis haec a Domino egressa vicissitudo, ut qui canibus immundis, indebitae servitutis jugo subjecti fuerant, angariis et parangariis et cruciatibus immisericorditer fatigati, nunc versa vice, aequipollentes refunderent calumnias, et eis procurarent interitum. Et jam universus nostrorum introductus erat exercitus; jam libere portas turresque sibi vindicaverant, et moenia; jam principum vexilla, et omnibus nota in locis sublimioribus constituta insignia, victoriae dabant argumentum. Erant ergo ubique strages, ubique luctus, ubique mulierum ejulatus; et, interfectis patribus familias, [Col. 0349C] passim obtruncabatur familia; et, effractis domibus, vasa diripiebantur; et, universa illarum substantia his qui primi accedebant, concedebatur ad praedam. Discurrebant victores per loca prius inaccessa; et, tracti caedis cupidine et lucri desiderio, nec sexui parcunt, nec conditioni; aetatis etiam apud eos nulla erat differentia. Occurrentes autem sibi per vicos et plateas civitatis, quaerunt diligentius ubi potentum sint domicilia et ubi habitaverant locupletiores; illucque junctis concurrentes agminibus, interfectisque domesticis, effringentes penetralia, nobilium liberos, matres quoque familias gladiis transverberantes, domus supellectilem, aurum, argentum, et vestes pretiosas aequa sorte invicem partientes. Caesa fuisse dicuntur ea die de [Col. 0349D] civium numero plus quam decem millia, quorum corpora passim et sine delectu per vias jacebant insepulta.
Acxianus vero videns, quod hostibus erat tradita civitas, et quod turres et moenia et urbem sibi vindicaverant universam; vidensque quod populus, [Col. 0350A] qui stragem evaserat, in praesidium certatim se conferebat, timens ne Christianus exercitus illuc eos prosequens, praesidium vellet obsidione vallare, solus absque comite per posticum egressus, amens, vitae tamen et salutis quaerens compendium, fugam iniit; dumque solus prae doloris angustia, sine certo proposito errabundus vagaretur, casu habuit obviam quosdam Armenios, qui statim eum cognoscentes, accesserunt, quasi solitam exhibituri reverentiam; dumque ille, quasi extra se factus, hos passus esset ad se pervenire, cognoscentes ex eo quod solus ita aufugerat urbem esse devictam, violenter eum ad terram dejecerunt; et educto ejusdem gladio, caput ei praecidentes, in urbem intulerant, coram universo populo illud principibus offerentes. Erant autem [Col. 0350B] in civitate quidam nobiles, qui de remotis partibus ad Antiochenorum, gratia exercendae virtutis, venerant subsidium: hi locorum ignari, cognito quod civitas in nostrorum devenerat ditionem, dubii quid facerent et pro vita solliciti, in praesidium superius se recipere decreverant; dumque illuc tota properarent intentione, casu accidit quod nostros a parte superiori habentes obviam, et inter locorum intercepti angustias, ita ut neque ascendere, neque descendere, propter montis devexitatem liceret, instantibus nostris desuper, dum quocunque modo fugere nituntur, praecipitati sunt cum equis et armis, quibus erant insigniti, quasi trecenti; qui, confractis cervicibus et membris contritis, [Col. 0350C] vix de seipsis reliquerunt aliquam memoriam. Qui autem aut de urbe aut de adjacente provincia locorum habentes peritiam, inventi sunt expeditiores, hi summo diluculo, postquam cognoverunt urbem effractam, per portas, quae jam incipiebant reserari, junctis agminibus egrediebantur, ut confugerent ad montana; quos nostri cominus insectantes, partem reduxerunt, violenter eos compedibus alligantes; pars equorum erepta beneficio, ad montana confugiens, vitae consuluit et saluti. Circa horam vero diei quintam, redeuntibus nostris, qui egressi fuerant; et qui per urbem dispersi fuerant recollectis adinvicem, quaesitum est diligentius et pro certo cognitum, quod nihil prorsus alimentorum in urbe repertum fuerat: nec mirum, [Col. 0350D] cum jam pene mensibus novem continua obsidione vallata fuisset. Sed tamen in auro, argento, gemmis, vasis pretiosis, tapetibus et holosericis, tot et tantae repertae sunt copiae, ut qui prius mendicabat esuriens, nunc factus locupletior, omnibus affluenter abundaret. Reperti sunt autem in tota urbe qui ad arma facerent, equi vix quingenti; et hi etiam confecti macie et inedia tabescentes. Capta est ergo Antiochia, anno ab Incarnatione Domini 1098, mense Junio tertia die mensis
Sedato autem tumultu et gladiis inebriatis sanguine, fessis a caede continua victoribus, cum jam civitas quievisset, convenientes adinvicem principes; multum adhuc superesse laboris et nondum consummatum negotium intelligentes, per portas et moenia designatis custodibus, in montem ascendere decreverunt, et oppugnare praesidium. Et missa voce praeconia, cohortes universas, in montem praedictum ascendere certatim compellunt; quo pervenientes, cum praesidii constaret munitione, quod [Col. 0351B] omnino esset insuperabilis et quod sola fame poterat expugnari; videntes quod inutiliter consumerent operam et studium, et res multorum dierum ferias exigeret, ad alia se convertunt argumenta. Mons enim iste, qui urbi praeeminet, valle quadam profundissima et devexo plurimum praecipitio divisus est, ita ut ejus pars quae in orientem respicit sit humilior, largam in sui vertice habens planitiem, vinetis aptam et agriculturae; tanta tamen est profundae intercapedinis distantia, ut potius montes duo quam unus in duo divisus videatur. Qui vero in occidentem protenditur, longe sublimior est et cacuminatus, in cujus parte sublimiore situm est praesidium, muro solido et turribus validioribus: ab [Col. 0351C] oriente et a septentrione praedictum habens immane et in modum barathri praecipitium, ita ut nec excogitari possit quomodo ex illis duabus partibus praesidio noceatur. Ab occidente vero collis erat depressior, inter quem et praesidium vallis erat, sed modica, nec latitudine diffusa, nec profunditate praeceps, per quam volentibus a praesidio in urbem descendere, iter unicum et singulare, satis per se nemine impugnante periculosum. Hunc ergo collem nostris visum est principibus occupare, ne forte per portam praesidii hostibus immissis, in nostrorum laesionem, in urbem pateret descensus. Locatis ergo ibi viris prudentibus et strenuis, et relictis tam in armis quam in victu necessariis; factoque muro cum propugnaculis ex opere solido, et locatis [Col. 0351D] super eum ordine congruo machinis, quibus a se hostium possent repellere molestias: principes de majoribus deliberaturi in urbem descenderunt, ad eumdem locum completis negotiis redituri. Omnes enim illic moram facere, quousque expugnaretur praesidium, decreverant: excepto domino duce, qui de communi principum consilio, portam Orientalem in suam receperat custodiam, simul et praesidium, quod nostri extra urbem firmantes, domino [Col. 0352A] Boamundo commiserant. Audientes igitur, quod magnus princeps, de quo supra dictum est, Corbagath videlicet, in proximo venturus esset, et jam fines Antiochenos ingressus, innumerabiles infuderat copias: decernunt usque ad mare aliquem de principibus dirigere, ut eos de fratribus, qui illuc gratia alimentorum et colligendi victus se contulerant, revocent; et quidquid necessariorum illic repererint, totum ad urbem quantocius praecipiant comportari.
Factum est autem, ut per illud biduum, quod usque ad adventum majorum copiarum superesse videbatur, in omni sollicitudine discurrentes; quidquid victus et pabulorum undecunque contrahere potuerunt, in urbem introducentes, ad ejus [Col. 0352B] conductionem toto studio laborarent. Sed et suburbanorum incolae, et agrorum cultores, scientes Christianis urbem esse redditam, quaecunque inferre poterant, diligenti studio comportabant. Sed modicum erat et pene nihil quod undique inferebatur; nam diutina obsidio, quae mensibus novem continuis universam exhauserat regionem, nihil reliqui fecerat, unde vel ad paucos dies nostris posset subveniri.
Altera vero die post urbem captam, cum nostri [Col. 0352C] circa urbis custodiam et pro inferendis alimentis essent valde solliciti, ecce trecenti equites de exercitu Corbagath, studiose praemissi, si forte ex nostris aliquos extra urbem incaute se habentes reperire possent, armati ad unguem et equis invecti celeribus, juxta urbem se locant in insidiis. Ex quibus triginta, qui equos videbantur habere velociores, usque ad urbem coeperunt discurrere, ex industria ignorantiam praetendentes, et discurrentes incautius. Hos cum nostri qui in civitate erant, ita viderunt discurrere, aegre tulerunt, indignum omnino reputantes, nisi eis obviam procederetur. Unde vir in armis strenuus, cujus multa in eodem exercitu egregia fuerunt opera, Rogerus videlicet de Barnavilla, de comitatu domini Roberti Normannorum [Col. 0352D] comitis, assumptis secum consortibus quindecim, eis in occursum ab urbe properat, more suo aliquid insigne gesturus. Qui dum laxis habenis in praedictos excursores irrueret animosius, subito, sed fraudulenter, in fugam versi sunt, tandiu fugam continuantes, quousque ad suorum pervenerunt insidias. Unde consurgentibus his qui latuerant, reintegrato suorum numero, in eos qui socios insectabantur, calle reciproco irruentes, in fugam [Col. 0353A] adegerunt; dumque Rogerus et sui, viribus impares et numero, in urbem se contendunt recipere, hostilium equorum velocitate praeventus, ictu sagittae trans praecordia lethaliter confossus, equo lapsus interiit: vir suis perpetuo lugendus, expeditionis Christianae quantum in se erat, fidelissimus procurator. Caeteris autem in urbem se recipientibus, in praesentia omnium qui in muro erant et turribus, nemine ex eis opem ferente, viri memorabilis capite amputato, hostes reversi sunt indemnes. Quibus abeuntibus, nostri corpus ejus cum honestis exsequiis, non sine lacrymis et universorum gemitu in urbem introducentes, in porticu basilicae apostolorum Principis, supremo humanitatis officio, praesentibus principibus et universo populo, sepulturae [Col. 0353B] dederunt magnifice.
At vero sequenti die, quae ab urbis liberatione erat lux tertia, summo diluculo, circa solis exortum saepe dictus princeps potentissimus, cum infinitis et majoribus etiam quam prius diceretur copiis, regionem quantum ex sublimiore civitatis parte poterat quis intueri, suorum multitudine occupaverat universam; et, ponte superiore transito, inter lacum et fluvium, qui inter se quasi spatio [Col. 0353C] unius milliarii distare videntur, castrametatus est. Erat autem tanta expeditionum ejus multitudo et militiarum numerus, ut etiam illa tam insignis planities, in qua sitam esse praediximus Antiochiam, vix eorum castris sufficeret, ut de collibus etiam vicinis locando tabernacula, nonnullos occuparent. Die demum tertia, postquam ante urbem castrametatus est, videns quia nimis esset ab urbe remotus, habito cum suis consilio, ut his qui praesidium tuebantur, de loco viciniore conferret solatium; et ut per eam portam, quae castro suberat, suos in civitatem posset immittere, solutis castris, ad montana conscendit, a porta Orientali usque ad Occidentalem universum australe latus continua vallans obsidione. Erat autem secus eamdem Orientalem [Col. 0353D] portam praesidium quoddam in colle aliquantulum edito situm, quod ab initio ad castrorum tuitionem fundatum, domino Boamundo prius tradiderant conservandum; urbe vero capta, postquam generalem coepit gerere administrationem, praedictam munitionem, simul cum vicina porta, domini ducis custodiae deputaverunt. Circa quod praesidium, dum castra hostes locassent sua, et his qui erant in praesidio assultus darent cum multa instantia frequentissimos, dux eorum non ferens insolentiam, cum suo egressus est comitatu, ut his qui in praesidio erant pene deficientibus ministraret subsidium, et castra quae ante portam erant locata dissolveret; sed egredienti duci et suis volenti subvenire, occurrit Turcorum multitudo ingens, quam [Col. 0354A] et viribus et numero longe superiorem dux sustinere non valens, vix eorum ereptus gladiis, fuga inita, in urbem se recepit: ubi hostibus proterve nimis insistentibus, dum plebs indiscreta comprimeretur acrius et mutuo sibi prae turba negarent introitum, ducenti pene partim oppressi, partim vulneribus saucii, nonnullis etiam captis, miserabiliter perierunt.
Sic igitur duce confuso, qui quasi omnium praecipuus videbatur. Turci in tantam elati sunt audaciam, [Col. 0354B] ut per portam superioris praesidii, quibusdam notis compendiis, in urbem descendentes, in nostros subito irruerent; et reperientes improvidos, sagittis et gladiis plerumque multos interficerent; nostris autem eos insequentibus, subito montem corripientes, in arcem se recipiebant superiorem; aliunde vias habentes, quam per eum collem, quem nostri occupaverant et communierant diligentius. Dumque saepius ita contingeret, et multi de populo in civitate hac fraude deperirent, convenerunt in unum principes, ut huic tanto malo remedium procurarent. Factumque est quod de communi consilio, dominus Boamundus et dominus comes Tolosanus, inter partem urbis inferiorem et clivum montis, vallum duxerunt profundum admodum et latitudinis [Col. 0354C] competentis, quo impetus eorum qui descendere de monte consueverant, retardaretur et populus infra urbem posset tranquillus quiescere. Et ut etiam vallum ad sui tuitionem redderent habilius, munitionem ibi construunt, fidelem et devotam operam impendentibus, tanquam pro salute propria, universis legionibus. Turci vero, qui superius adhuc obtinebant praesidium et qui exterius erant in obsidione, per superiorem portam admissi, per occultas semitas descendentes, huic novae munitioni frequentes dabant assultus, et quanta poterant instantia, ut eam dejicerent, elaborabant. Accidit autem die quadam, quod erumpens a superioribus partibus, per solita compendia Turcorum manus [Col. 0354D] solito numerosior, circa praedictum et de novo conditum praesidium, tanta coepit eos qui intus erant oppugnare instantia, quod nisi principes qui aliis urbis partibus erant ad custodiam deputati, et universus qui per urbem dispersus erat populus, maturius subvenisset, pene dominum Boamundum et Evrardum de Pusato, Radulphum de Fontanis, Reibaldum Creton, Petrum filium Gilae, Albericum et Ivonem, viros strenuos et nobiles, qui ad ejus tuitionem intro se contulerant, expugnassent; sed advenientes cum multo impetu dux, et comes Flandrensis, et princeps Normannorum, eorum adeo represserunt insolentiam, ut interemptis pluribus et captivatis nonnullis, non solum a praesidio, verum ab urbe universa, conversos in fugam et male tractatos [Col. 0355A] sub omni celeritate fugere compellerent: qui ad dominum suum reversi, nostrorum vires et admirabilem animorum constantiam praedicabant, ita ut in eis videretur completum illud vaticinium: Lingua canum tuorum ex inimicis (Psal. LXVII, 25) ; nam fidelis populi extollebant praeconium, qui erant ejus persecutores. Corbagath vero, cum per dies quatuor in montanis, ut praediximus, moram fecisset continuam, videns quod non proficeret, et quod equis pabula deficerent, solutis castris, iterum cum universis legionibus suis denuo descendit ad campestria; et transito flumine per vadum inferius, partitis agminibus aequipollentibus spatiis et locatis in gyrum principibus suis, urbem vallat obsidione: ubi dum die sequente, quidam ab exercitu divisi, [Col. 0355B] nostros ad conflictum provocarent, contigit ut de equis descendentes et his qui in muro erant instantes protervius suorum jacturam incurrerent. Dominus enim Tancredus per portam egressus Orientalem, in hos tales irruit subitus, et antequam ad equos possent habere recursum, sex ex eis interimens, reliquos in fugam adegit; quorum amputans capita, in urbem intulit ad consolationem populi, qui pro defectu Rogeri de Barnavilla, qui ibidem occisus fuerat, gravi moerore concutiebatur.
[Col. 0355C] Interea populus, qui paucis ante diebus eamdem urbem obsederat et obsessam vindicaverat violenter, nunc versa vice, sicut et rerum solet esse vicissitudo, obsidionem sustinens, gravi supra modum molestabatur inedia et immensis supra vires fatigabatur laboribus. Foris erat gladius, et intus pavor. Nam, praeter eam, quam de numerosis expeditionibus quae ab exterioribus urbem obsederant, merito conceperant formidinem; hostibus adhuc praesidium detinentibus, unde fiebant saepissime, ut dictum est, irruptiones, non erat illis tranquillitas. Fiebat igitur, peccatis eorum exigentibus, quod multi in desperationem lapsi, professionis immemores et juramentorum quae exhibuerant prodigi, clam funibus [Col. 0355D] et in sportis per murum demissi, derelictis sociis, aufugerent ad mare: ex quibus nonnulli in manus hostium devenientes, perpetuae mancipati sunt servituti; alii vero ad mare pervenientes, eos qui in navibus erant, praecisis anchoris, in fugam compulerunt, dicentes: Princeps hic magnus, qui cum innumerabilibus advenit copiis, urbem quam nos expugnaveramus, exstincto universo nostrorum numero et principibus interemptis, violenter recepit; nos autem, opitulante Domino, gladios eorum evasimus. Vos igitur funes praecidite et maturate fugam, ne ad mare descendentes, pari vos involvant periculo. Ipsi autem cum eis conscendentes, fugam inierunt. Erant autem qui sic aufugerant, non solum de popularibus et plebeiis, verum etiam viri nobiles, et multa generositate [Col. 0356A] insignes: Willelmus videlicet de Crantemaisnil, vir inclytus de Apulia, qui sororem domini Boamundi habebat uxorem, et Albericus frater ejus; Willelmus Carpentarius, Guido Trussellus et Lambertus Pauper, et alii multi, quorum nomina non tenemus, quia deleta de libro vitae, praesenti operi non sunt inserenda. Nonnulli etiam, quod multo erat abominabilius, futuri timore periculi, famis et laborum impatientia, ad hostes se conferebant, Christi doctrinam et ejus fidem cum impietate abnegantes. Hi de statu nostro certificantes adversarios, supremum eodem modo pene nostris intulerunt periculum. Alii vero qui in civitate remanserant, spem diffugii nihilominus ex parte plurima conceperant. Sed vir vitae venerabilis, Podiensis [Col. 0356B] episcopus et dominus Boamundus princeps illustris eorum praevenerunt molimina. Nam, designatis per portas singulas viris prudentibus, et de quorum experientia simul et fide merito praesumerent; turribus quoque per singulos nobiles collocatis, ita nocte et die studio indefesso servabant excubias, ut nemini penitus, quantumcunque properanti et arguto, ulla pateret via subterfugii. Et ut liberius generalem, quae eis concessa fuerat, exercere possent jurisdictionem, juraverunt omnes, a majore usque ad minimum, quod usque ad consummationem negotii Antiocheni, et bellum quod sperabatur futurum, completum, domini Boamundi mandatis devote et fideliter obedirent: unde ille incessanter nocte ac die, suis comitatus domesticis et familiaribus, [Col. 0356C] et de his quibus ampliorem habebat fidem, vicos et plateas, muros et turres civitatis cum multa circuibat sollicitudine, diligenter investigans, ne quis incaute se haberet, ne quis hostium introitus pateret insidiis. Erant autem praesidia quatuor, in quibus major exigebatur custodiae diligentia; superius videlicet, quod contra arcem superiorem e regione positum erat; secundum item, quod inferius, infra urbem supra vallum erat constitutum, contra eorum irruptiones, qui a porta castri superioris in urbem consueverant descendere; tertium extra portam Orientalem positum, quod ad castrorum custodiam ante urbem captam fuerat fabricatum; quartum quoque, quod in capite pontis constructum [Col. 0356D] fuerat, per quod porta pontis novissime fuerat obsessa, cujus curam dominus comes Tolosanus, ex quo civitas capta fuerat, cum aliis in urbem se conferens, dereliquerat. Urbe autem capta, Flandrensium comes praedictum ingressus castrum, cum quingentis viris fortibus et strenuis diligenter communierat, timens ne, si in manus forte hostium deveniret, nostris per pontem introitus negaretur et exitus; in quo fieret obsessorum deterior multo conditio.
Contigit autem die quadam, quod videns Corbagath, [Col. 0357A] nostros nimiam egrediendi et ingrediendi habere licentiam, et praedictum juxta pontem praesidium, multum suis obstare conatibus, praecipit de suis ad duo millia loricatorum armari et praedictum cum omni instantia impugnare praesidium. Illi autem dicto citius parentes, circa praedictae munitionis vallum congruis locatis stationibus, quanta possunt instantia, immissa sagittarum grandine, praedictum locum, ab hora diei prima usque in undecimam continuis infestant assultibus et congressionibus impugnant: comite cum suis resistente viriliter, et locum, cujus tuitionem assumpserat, totis viribus protegente. Cumque circa solem jam occiduum et vesperam imminentem viderent impugnatores, quod non multum proficerent, soluto assultu [Col. 0357B] in castra reversi sunt. At vero comes timens ne, multiplicatis viribus, in crastino ad opus simile accingerentur; sciensque quod nullatenus posset contra tantum exercitum, praedictam tueri munitionem, intempestae noctis silentio ignem adhibens et incendio tradens universa, in urbem cum suis ejusdem rei consortibus se contulit. Mane autem facto, redeuntes in id ipsum qui hesterna die castrum impugnaverant, assumptis sibi duobus aliis millibus, iterum ad idem opus se accingunt; et ad praedictum locum properantes, ubi desertum reperiunt et ex parte plurima dirutum, infecto negotio reversi sunt ad propria. Per eosdem dies accidit quod quidam de hostium exercitu latenter egressi, quosdam de nostris casu obviam habentes, viros egenos [Col. 0357C] et inopes, proficiscentes incautius, ceperunt: quos ante principem suum deductos statuerunt, ut ei tanquam domino, successus sui et manubiarum dedicarent primitias. Ille autem in captivis et armorum, et habitus contemnens vilitatem (erant enim eis arcus lignei, enses quoque sordebant operti rubigine; vestes etiam prae continuis laboribus lacerae et assiduitate utendi praetendentes vetustatem; non enim erant populo peregrinanti, diversa, quibus alternatim uterentur, mutatoria) dixisse fertur: Ecce populus qui regna debeat sollicitare aliena; cui pro multis divitiis deberet sufficere, ut in quocunque terrarum angulo panis eis quasi vilibus daretur mercenariis. Ecce arma, quibus Orientalium [Col. 0357D] ingenuitas debeat flagellari, quibus vix passer ictus periret. Alligate eos et compeditos cum armis suis, et isto suo habitu, domino meo qui me misit repraesentate, ut ex istis colligat quam nullius momenti sit de talibus triumphare: qualesque habendi sint, quos tam miserabilis populus se gloriatur subegisse. Abjiciat ergo a se curam, et omnem istam super me projiciat sollicitudinem; in proximo enim erit, quod canes eae immundae comparere desinant, et consumptae penitus nequeant in populis numerari. His dictis, tradi praecipit quibusdam ad hoc deputatis, qui eos juxta ejus definitionem ad majorem Soldanum vinctos deducerent in Persidem. Levissimum enim judicabat, eos sibi posse subjicere, quorum virtutem nondum expertus fuerat: quod quia sibi pro gloria putaverat [Col. 0358A] ascribendum, ut eos apud dominum suum vilipenderet, id in ejus postea confusionem retorsum est: quanto sane a contemptibilioribus, suo judicio, victus abiit et confusus, tanto illi major est inflicta contumelia; tantoque major irrogata confusio. Solet enim esse victis quasi pro solatio et casum reddere leviorem, si a viris fortibus et strenuis dicantur superati, sicut e diverso, ruborem ingeminat et adauget ignominiam, ab indignis et vilibus obtenta victoria.
Urbe igitur sic ex omni parte obsidione vallata, cum jam populo egredi vel ingredi et sua exterius [Col. 0358B] procurare negotia non liceret, facta est nostrorum multo deterior conditio; nam cum nihil inferretur alimentorum, exorta est fames in civitate solito vehementior, ita ut prae defectu victualium et famis importune urgentis acerbitate, jejuna plebs propagandi cibi gratia, ad turpia nimis declinaret compendia. Non erat in escis, etiam apud delicatos, differentia; non erat mundorum ab immundis legalis illa distinctio; sed quod casus offerebat, sive gratis sive cum pretio, id in cibum vertebatur: inde venter rugiens et famelicus, si tamen ad hoc sufficiebat quod assumptum fuerat, implebatur. Non erat rubor nobilibus, non ingenuis verecundia, mensis alienis importunos se convivas ingerere, avide manibus alienis inhiare, importune [Col. 0358C] petere quod saepius negabatur. Fugerat a matronis, quibus aliquando familiaris fuerat, pudor; a virginibus reverentia: et suorum oblita natalium, exhausta facie, vocibus flebilibus, et quae saxa possent movere pectora, non timentes repulsam, passim victum quaeritabant; quas autem famis acerbitas expugnare non poterat, ut rubore deposito, fronte indurata ad mendicandum descenderent, hae in abditis delitescentes, in seipsis tabescebant; mori magis eligentes quam se dare in publicum ut aliquid postularent. Erat denique intueri viros robustiores prius, quos virtus praecipua et nobilitas praeclara cunctis reddiderant conspicuos et insignes, innixos prae nimia debilitate baculis, per vicos et [Col. 0358D] plateas artus circumferre semineces; vultu dejecto, etsi non voce, eleemosynam petere a transeuntibus. Intueri erat nihilominus pueros vagientes et adhuc lactis egentes alimonia, per compita passim expositos, quibus quae eos genuerant, materna denegabant obsequia, dum sibi non sufficerent ad hoc saltem, ut sibi aliquid peterent necessarium. Vix erat in tanto populo qui sibi sufficeret: universis pene sumptus defecerant; omnibusque, quasi in usum venerat mendicare. Aut si cui res adhuc domestica suppetebat, dum non occurrebat venale quod erat necessarium, nihilominus indigebat; quique apud suos in largiendis dapibus prius liberales judicabantur, et profusi, hi secessus quaerentes abditissimos et loca inaccessa caeteris, qualemqualem sumentes [Col. 0359A] refectionem, his quae undecunque collegerant incumbebant avidius, nemini quod eis erat pro cibo communicantes. Quid plura? Camelos, equos, asinos, mulos et immunda quaelibet et indigna relatu, suffocata et morticina, quoties dabatur ex his aliquid habere, pro summis reputabant deliciis; et ex his importunam repellentes esuriem, miseram quocunque modo sustentabant vitam. Nec solum plebeios et mediae manus homines hujus tam miserabilis inediae calamitas involverat, verum et majoribus nimis importune se ingesserat principibus; eratque eis tanto molestior, quanto pluribus providentes, indigebant amplioribus; et suam, petentibus, negare non poterant munificentiam. Referre vero quid singulis acciderit majoribus, licet hoc [Col. 0359B] habeant adhuc veterum traditiones, et quanta egestate pii pro Christo laboraverint principes, longe esset ab historiae compendio et speciales tractatus exigeret. Sed ut in summa dicatur, vix est quod aliqua contineat historia, tantos principes, tantumque exercitum, tantas alibi sine defectu et tam patienter pertulisse molestias.
Interea dum ita civitas per studium et operam Corbagath et suorum, ex omni parte circumdata esset obsidione; et populus inclusus nusquam egredi, nullusque ad eos introire posset; insuper et [Col. 0359C] congressionibus pene continuis, tam in urbe quam extra supra vires fatigati essent, accidit ut prae laboris diuturnitate et famis angustia in se ipsis deficientes, minus vigiles, minusque solliciti urbem custodirent; quibus cura circa corporis alimentum pene tota versabatur, necesse erat, ut ad caetera tractanda consurgerent remissiores. Unde factum est, ut die quadam turris una, juxta eam per quam nostris datus fuerat in civitate introitus, custodita negligentius, hostibus paulo minus ad urbem iterum impugnandam occasionem praestitisset. Quidam enim de hostibus sperantes, quod in noctis silentio potuissent eam occupare, ut inde sibi, sicuti et nostris prius in urbem pateret descensus, ad eam [Col. 0359D] obtinendam scalas muro clam adhibuerunt, quibus jam circa noctis crepusculum, quasi triginta super murum ascenderant, turrim vacuam ingressuri; in quo negotio dum ferventius desudarent, casu contigit, quod qui vigilum administrabat praefecturam, moenia perlustrans, ad eam partem pervenit, ubi haec talia gerebantur. Cognitisque eorum moliminibus, multa vociferatione eos qui in vicinis erant turribus excitavit, turrim denuntians, fraudulenter ab hostibus occupatam. Ad quem tumultum excitati sunt, qui in ea regione observabant excubias; inter quos vir strenuus et insignis Henricus de Ascha cum duobus aliis, Francone videlicet, et Sigemaro, cognatis, de villa quae dicitur Machela, super Mosam fluvium, ad partes illas impiger convolat: timens [Col. 0360A] ne forte ab aliquibus pecunia corruptis, civitas proditione tradita esset hostibus. Quo perveniens cum confluentibus ad eum qui in vicinis erant turribus, hostes invadit viriliter; et strenuitate solita, in momento, licet perplurimum resistentes, a praedicta turri depulit, quatuor ex eis peremptis gladio; reliqui viginti sex (triginta enim jam ascenderant, alios postmodum introducturi), fractis cruribus et brachiis et cervicibus, de muro praecipitati sunt. Amisit tamen vir strenuus socium suum Sigemarum, transverberatum gladio; Franconem vero lethaliter saucium, quasi seminecem, domum fecit reportari.
Perurgente igitur obsessos singulis diebus majore inedia et fame periculosius invalescente, affligebatur populus vehementius: unde prae angustiarum multitudine et quotidianae afflictionis pondere intermisso, quidam vitae negligentes et salutis, urbe clam egressi, per medias hostium acies, per mille discrimina, ad mare, ubi adhuc aliquot tam Graecorum quam Latinorum erant naves, descendebant, ut cibos emerent et iterum referrent in urbem venales; alii vero, ut se tantorum eximerent casibus periculorum, abibant non redituri; nullam spem habentes, quod eorum qui in urbe relicti fuerant, in melius possent procedere negotium, aut hostium saltem gladios declinare. Quod postquam Turcis [Col. 0360C] compertum est, clandestinis itineribus et nocturnis causa quaerendi victus nostros ad mare descendere, et circa urbem evagari; missis nonnullis locorum habentibus peritiam, qui eis praetenderent insidias, saepissimas ex eis operati sunt strages. Et quoniam saepius eis in eo successerat facto, duo millia electorum equitum ad oram maritimam dirigunt, qui peremptis nautis et institoribus, et classe succensa, omne de caetero commerciorum genus amputarent; ut et ea praecisa negotiandi semita, omnis omnino Christianis deficeret alimonia et salutis spes intercluderetur: quod et factum est. Nam mandatum exsequentes, succensis ex parte navibus, et earum nautis, quos incautos repererant, [Col. 0360D] ex plurima parte interfectis, reliquos in fugam adegerunt: quo rumore, qui a Cypro, Rhodo et aliis insulis, quique de Cilicia, Isauria et Pamphilia, et aliis maritimis regionibus gratia commerciorum solebant accedere, plurimum deterriti, jam illuc redire et merces inferre formidabant, nec audebant accedere; unde nostris, etsi nimis periculosa prius, periculosior tamen facta est conditio, rerum venalium penitus cessante commercio. Nam, dum institoribus liber per mare patebat accessus, etsi modicum erat quod per eos inferebatur, nec tanto poterat sufficere populo; tamen ad nonnullam nostris erat consolationem, et eorum aliquatenus relevabat inopiam. Hostes vero redeuntes ab ora maritima, de nostris etiam in via quosdam reperiunt, [Col. 0361A] quos omnes gladiis interimunt, exceptis paucis, qui per dumos et fruteta et speluncarum latebras delitescere potuerunt; quae fama mali nuntia, nostros non minus quam ipsa famis enormitas molestavit: quoties enim suorum casum audiebant, toties eorum dolor renovabatur. Unde tot molestiis et laboris immensitate, et quotidiana suorum ruina, et infortuniorum acerbitate supra vires fatigati, jam de vita desperare; jamque minus pro sua tuitione sollicitari, minusque obedire principibus incipiebant.
Interea Willelmus de Grentemaisnil et alii qui [Col. 0361B] cum eo aufugerant, pervenientes Alexandriam Minorem, ubi dominus Stephanus Carnotensium et Blesensium comes, cujus reditum tam principes quam universus populus, per dies singulos ardentibus praestolabantur desideriis, adhuc suam simulabat aegritudinem: quae apud Antiochiam gerebantur, exponunt; et ne ipsi etiam ob levem et frivolam causam, et tanquam timidi socios deseruisse viderentur, aerumnarum et afflictionis modum qui erat, amplificant. Et licet magnus esset et incomparabilis, tamen studiosa relatione majorem efficiunt, et de magnis majora loquuntur. Nec erat difficile ei persuadere quidquid timiditatem augere poterat, cum ipse prius ejusdem rei gratia socios deseruerat et fugerat a consortibus, aegritudine simulata. [Col. 0361C] Factum est itaque, quod communicato adinvicem consilio, naves habentes paratas, mare ingressi sunt; qui, dum aliquandiu navigassent, pervenientes in unam ex urbibus maritimis, sicuti solliciti erant, ut ubinam imperator esset diligenter investigarent, didicerunt per quorumdam dissonam relationem et veridicam, quod imperator cum infinitis legionibus tam Graecorum quam Latinorum, apud urbem Finiminis castra locaverat, Antiochiam proficiscens, quasi nostris subsidium collaturus, sicuti ex compromisso tenebatur. Exceptis autem exercitibus quos ipse ex universis nationibus collegerat, erant ei adjuncti, quasi ad quadraginta millia Latinorum, qui a legionibus quae praecesserant, aut [Col. 0361D] paupertatis causa, aut sua suorumque valetudine, aut ex quibusdam aliis urgentibus causis, per terram imperatoris derelicti fuerant; nunc vero resumptis viribus et animo de imperatoris praesentia, et ejus innumerabilibus copiis, transeundi fiduciam habentes, ad viae consortes toto spiritu, totaque mente festinare satagebant. Audiens ergo praedictus comes Stephanus, quod illic residens imperator, vires majores praestolaretur et ad proficiscendum se accingeret, assumpto cum his qui secum erant, itineris compendio, versus imperatoris exercitum cum omni celeritate contendit; quo perveniens, ab imperatore honeste satis, sed cum admiratione susceptus est; noverat enim eum imperator; et ab initio dum cum aliis transiret, ejus sibi contraxerat [Col. 0362A] amicitiam. Interrogans igitur ab eo imperator diligenter de vita et salute et statu principum; et quaenam esset causa quod ab aliis rediret separatus, respondit:
Fideles tui, imperator invictissime, qui paulo ante per tuam habuerant transitum eminentiam, et de tua plenitudine, te largiente, facti sunt locupletiores, capta Nicaea, usque Antiochiam satis prospero cursu pervenerunt, urbemque ipsam jugi obsidione quasi per novem continuos menses expugnatam, praevia Domini misericordia, violenter sibi, excepto urbis praesidio, quod in monte sublimiori situm, urbi praeminet nullis [Col. 0362B] superabile viribus, vindicaverunt. Cumque crederent rem esse consummatam, quodque se periculis exemissent universis, urbe jam recepta, factus est error novissimus pejor priore, et in multo majora quam passi fuerant, inciderunt discrimina. Vix enim ab urbe capta tertia dies elapsa fuerat, cum ecce Corbagath Persarum princeps potentissimus, cum infinitis Orientalium copiis, et in multitudine omnem numerum excedente, eamdem obsidione vallavit urbem; et ex omni parte obsessis introitum negans et exitum, principes et omnem populum tot et tantis molestiis affligit, quod nec etiam de eorum vita sperare liceat. Multitudinis autem eos obsidentium non est facile numerum comprehendere; nam ut in summa dicatur, omnem adjacentem [Col. 0362C] urbi regionem, locustarum more operuerunt eorum agmina, ita ut etiam tabernaculis videatur locus deesse. Noster autem populus, fame, frigore simul et aestu, caedibus et clade, ita comminutus est, quod totus infra urbem se collegerit, et vix ad ejus tuitionem sufficere posse videatur. Praeterea et id solatii, quod de regno tuo, tam de insulis quam de aliis urbibus maritimis, navigio inferri consueverat, noveris funditus esse praecisum. Nam emissa copiarum parte, omnem inter Antiochiam et mare regionem, ita occupaverunt, ut classe penitus consumpta, nautis et institoribus gladio peremptis, omnem commerciorum spem et obtinendi victus fiduciam nostris amputaverint. Sed nec in civitate tantum alimentorum dicitur superesse, ut vel unius diei subvenire possit necessitati. [Col. 0362D] Ad haec, ad majorem aerumnarum cumulum, nec in urbe etiam tutum habent refugium; nam irruentibus iis qui per castrum superius in urbem clam et saepius immittuntur, in ipso civitatis medio per vicos et plateas periculosae fiunt congressiones; nec minorem curam intestinorum habentes conflictuum, quam eorum quae ab exterioribus inferebantur. Unde nos, et qui hic nobiscum sunt praesentes capitanei et nobiles viri, videntes confratrum negotia non posse procedere, eos convenimus, saepius et fraterne monentes, ut sibi consulerent; et invita divinitate rem impossibilem comprehendere velle desisterent; quos cum a suo non possemus revocare proposito, nos, ne paribus imprudenter involveremur calamitatibus, nostrae curavimus saluti providere. Et nunc, si placet, et tuis ita visum [Col. 0363A] fuerit illustribus, desiste procedere, ne tuae felices quas tecum trahis expeditiones, paribus involvantur periculis; nam a facie tantae multitudinis, quam universus ministravit Oriens, consultius est intentato negotio, re adhuc integra, discedere; quam temere, casu fortuito, cum tot et tantis experiri. Testes sunt eorum quae loquimur praesentes inclyti viri, ejusdem sortis participes; sed etiam et Tatinus vir prudens et vafer, quem nobiscum tua direxit amplitudo, qui nostrorum cognoscens defectum, prudenter nimis ab eorum se subtraxit collegio, ut haec tuae nota faceret majestati. Erat autem in praedicto imperatoris exercitu, quidam domini Boamundi frater, Guido nomine; qui hoc audiens, pene ad insaniam motus est, fratris et amicorum casum deplorans. Hic, licet primum comitis [Col. 0363B] narrationi obvium se daret, timoris causam objiciens, quod a tantorum coetu principum se subtraxisset imprudenter; compescuit eum praedictus vir, secundum carnem inclytus, et si moribus non ita, Willelmus de Grentemaisnil, qui suam et domini Boamundi sororem habebat uxorem.
His igitur auditis, convocato principum suorum consistorio, deliberat, utrum procedendum sit ei, an domum exercitus oporteat revocare; habitaque pro tempore et negotio deliberatione argumentosa, tandem de communi consilio visum est expedire, [Col. 0363C] tutius esse, incolumes domum exercitus revocare, quam universi in se excitare Orientis regna; et se dubiis inconsiderate committere fortunae casibus, et praeliorum. Tantam igitur imperator verbis praedicti comitis fidem adhibuit, ut non solum ita fore, prout asseruerat; verum etiam ut timeret apud se, ne princeps praedictus, nostris, ut dicebatur, interemptis, cum universa multitudine quam secum trahere dicebatur, in regnum ejus introiret; et quam, de opera et studio peregrinantium principum, Nicaeam cum universa Bithynia receperat, iterum cogeretur amittere. Unde huic providens articulo, universas provincias ab Iconio usque Nicaeam rediens, a dextra laevaque incendiis et rapina mandari praecipit, ut si casu quolibet suas adversus ejus imperium [Col. 0363D] hostes vellent expeditiones dirigere, regio vastata alimentis carens, et habitatoribus viduata, aliquod saltem ministraret impedimentum. Sicque factum est, ut per operam praedicti comitis, subsidium, quod ex compromisso conferre paratus erat imperator, Christianus eo plurimum indigens non haberet exercitus. Considerantibus tamen interius, et rem perscrutantibus diligenter, videri potest, etsi praedicti comitis opus nullatenus valeat excusari, utpote vitiosam habens originem et causam primam ab honestate dissentientem, tamen quod ex eo subsecutum est, eo procurante qui solus potest et novit ad meliores exitus, etiam quae malo sunt inchoata principio pertrahere, in eorumdem [Col. 0364A] principum et plebis Dei, quae ita cecidisse videbatur, certum est gloriam redundasse. Nam qui portaverant pondus diei et aestus, et relictis uxoribus et liberis, peregrinantes Domino decreverant militare, dignum erat, ut gloriam pro suis laboribus reportarent; quam si praesens fuisset imperator, caeteris omnibus invidisset. Videretur enim, si cum suis expeditionibus abfuisset, ob praecipuam sui auctoritatem et copiarum majorem numerum, negotium consummasse; et ita sibi merito palmam competere. Unde creditur a Domino procuratum, ut qui fideliter, et devote et cum innumerabilibus desudaverant periculis, laboris fructum et victoriae titulum reportarent.
Rumor interea de recessu imperatoris, multorum relationibus urbem repleverat, qui et molestiis quibus premebantur incessanter, adjecit cumulum et in desperationis barathrum omnes pene dedit praecipites. Abominantur praedicti comitis et in perpetuum damnant memoriam, exsecrantur Willelmum de Grentemaisnil et omnes illius impietatis participes, imprecantes ut cum proditore Juda in aeternis incendiis habeant portionem; qui non solum communibus se subtraxerunt laboribus, verum etiam tanto, quod eis videbatur Dominus praeparasse, Dei [Col. 0364C] populum defraudaverunt subsidio. At vero Corbagath, et qui in castris ejus erant principes maximi, sicuti cognito per exploratores imperatoris adventu, suspensi merito tenebantur, viresque ejus suspectas habentes, robur imperii non immerito formidabant; ita nunc notum per eosdem ejus habentes discessum, in majorem se erigunt insolentiam; et quasi de victoria certa spe concepta, nostros animosius comprimebant, et coangustabant attentius. Unde fiebat, ut in tanta essent, fideles qui in urbe erant, calamitate, et multiplicis miseriae novissimo constituti, ut jam nec salutis spes, nec consolationis via ulla superesse videretur. Adeoque invaluerat et omnes occupaverat desperatio ut, circumeunte [Col. 0364D] domino Boamundo civitatem, cui super omnes universi exercitus cura commissa erat generalis, nec verbo, nec verberibus quidquam proficeret, ut vel unum de domibus in quibus latitabant, posset avellere; et ad peragendas excubias, vel ad occurrendum hostibus, sive intus sive extra, quorum multiplices patiebantur insidias, destinare. Unde die quadam, defatigatis vociferando praeconibus et apparitoribus, infecto negotio reversis, cum videret quod inutiliter operam consumerent, nec aliquem de latebris posset educere, in locis plurimis incendia per ministros suos procurari jubet et urbem succendi, ut saltem incendiorum metu prodirent in publicum, qui congelatis visceribus, obsequio divino studium negabant et operam, unde factum est, ut quorum [Col. 0365A] prius non poterat habere copiam, eos postmodum ad prosequenda munera certatim inveniret praecipites. Dicitur etiam, quod principes de vita desperantes et salute, habito invicem familiari consilio occulte decreverant ut, relicto populo et plebe universa, ipsi clam de nocte aufugerent, ad mare properantes. Quod postquam duci innotuit et viro venerabili Podiensi episcopo, convocantes eos ad se, justis in eos increpationibus invecti sunt, ponentes prae oculis, quam perennem infamiae notam sibi et posteritati suae in perpetuum meruerint praedicti nobiles viri, qui contra honestatem morum, generositatis suae titulos denigrantes, tanto fidelium Christi se collegio subtraxerant. Erat igitur in populo Dei tantus alimentorum defectus, tanta famis angustia, tot et [Col. 0365B] tantae, tam exterius quam interius, hostium importunitates, ut nusquam contra ea solatium, nusquam contra remedium inveniretur. Majores et minores, paribus involuti calamitatibus, nullam sibi adinvicem consolationis gratiam impendebant: memores uxorum et liberorum quos domi reliquerant, amplissima quae ob Christi charitatem dimiserant patrimonia, mente recolunt, et de Domini quasi conqueruntur ingratitudine, eo quod labores eorum et devotionis sinceritatem non respiciat; sed quasi a Deo alienum populum, in manus hostium tradi patiatur.
[Col. 0365C] Dum ergo sic affligeretur Dei populus, respexit eum Dominus, et gemitus eorum audivit, mittens eis consolationem de sede majestatis suae. Quidam enim Petrus clericus, ut dicitur, de regione quae dicitur Provincia, ad episcopum Podiensem, et dominum comitem accessit Tolosanum, asserens quod ei beatus Andreas apostolus in somnis apparuerat; et eum ter vel quater commonuerat diligentissime; quatenus ad principes loqueretur et nuntiaret ut lanceam, qua Domini nostri Jesu Christi latus fuerat perforatum, in ecclesia Principis apostolorum occulte repositam, cum omni studio perquirerent eique locum certis designaverat indiciis. Qui accedens ad praedictos Deo amabiles [Col. 0365D] viros, verbum sicut ei injunctum fuisse testabatur, ex ordine pandit, asserens se ab eodem apostolo multis terroribus ad hoc compulsum. Nam, cum saepe legationem hanc sibi assumere, quoniam pauper et nullius prudentiae erat, detrectasset, urgentissimam apostoli jussionem, nisi cum mortis periculo, declinare se non posse profitebatur. Hi autem reliquis principibus verbum secretius communicantes, eumdem clericum praesentem constituunt ut ab eodem modum et formam jussionis acciperent. Quibus verbis fidem habentes, ad locum quem eis infra septa praedictae ecclesiae designaverat, conveniunt: ubi effossa terra in altum aliquatenus, lanceam, sicuti praedixerat, reperiunt. Quod audiens populus, tanquam immissa de supernis consolatione, [Col. 0366A] ad ecclesiam cucurrit unanimis; et donis muneribus tam pretiosum multo honore praevenientes inventum, coeperunt quodammodo a suis anxietatibus respirare, et in obsequiis divinis reparari fortiores. Fuerunt et alii nonnulli, qui se dicebant visiones angelorum et sanctorum apostolorum vidisse, quibus quasi in invicem consonantibus fides habebatur amplior, et populus a sua dejectione resurgebat in immensum. Factum est igitur, ad suggestionem venerabilium et Deum timentium virorum, quod principes universi, iterum voto concepto et juramentis corporaliter praestitis, se obligaverunt mutuo, ut si Dominus eos de praesenti casu clementer eriperet, et de hostibus suis optatam indulgeret victoriam, quod ipsi ab invicem [Col. 0366B] non discederent, quousque auctore Domino, urbem sanctam, et gloriosum ejus sepulcrum Christianae fidei et pristinae restituerent libertati.
Cum autem diebus viginti sex continuis hac tam intolerabili afflictione laborassent, coepit iterum populus ad cor rediens fortitudine lumbos suos accingere, et longanimitate plus solito abundare, quadam spe immissa divinitus se confortans: ita ut omnes unanimiter a majore usque ad minimum his molestiis finem imponendum consonarent, et cum hostibus pugnandum ut subito, per divinae [Col. 0366C] virtutis auxilium, eos de suis viribus praesumentes, a se possent repellere, et urbem quam eis contulerat Dominus, liberam vindicare. Utilius enim judicabant belli semel fortunam experiri quam perpetua tabescere inedia, et ingruentium molestiarum jugi sarcina torqueri. Hic igitur erat, et in omnium ore sermo vertebatur, ut extra urbem egredientes, cum hostibus decertarent: nec erat ea mens nobilium tantum sed etiam populares eodem desiderio succensi, principum arguebant desidiam et moras increpabant. Convenientes igitur principes in unum, et populi immissum divinitus cognoscentes fervorem, de communi decernunt consilio, ut missa legatione ad principem hostium, alterutrum [Col. 0366D] duum proponant: Quod aut cedat, urbem nostris perpetuo possidendam derelinquens, sicut juris eorum ab initio fuerat, et nunc, auctore Domino, in idipsum est reversa; aut ad pugnam se praeparet, gladii judicium subiturus. Electus est igitur ad id muneris prosequendum, Petrus Eremita, vir vitae venerabilis, de quo in superioribus multa diximus, adjunctusque est ei socius et comes quidam Herluinus, Persarum idiomatis, et Parthicae linguae aliquam habens peritiam, vir itidem prudens et discretus: quibus datum est in mandatis id quod praemisimus, cum subdivisione tamen hac, ut, si pugnam praeeligere inveniretur, esset in ejus optione, utrum singulariter ipse cum uno ex principibus experiri vellet an certum numerum suorum, nostrorum totidem [Col. 0367A] opponere, an simul hinc inde universos confligere exercitus, et legiones unanimiter ad pugnam convenire. Impetrato igitur ad tempus foedere, et gratia mittendae legationis pace petita, profecti sunt duo praedicti viri, cum sibi destinatis consortibus, usque ad tentorium principis: ubi eum reperientes cum suis ducibus et satrapis, Petrus Eremita, sicuti vir magnanimus erat, licet statura pusillus esset, munus injunctae legationis strenue et fideliter procuravit. Accedens enim ad praefatum Persarum satrapam, nullamque ei omnino exhibens reverentiam, constanter et imperterrite verba proposuit, dicens: Direxit nos ad tuam nobilitatem Deo amabilium qui in Antiochia sunt principum sacer conventus, monens ut ab eorum infestatione, et ab urbis, quam eis restituit [Col. 0367B] divina clementia, impugnatione desistas: hanc enim apostolorum princeps Petrus, nostrae fidei fidelis et prudens dispensator, verbi sui virtute, et exhortationis qua praeminebat gratia, sed et signorum magnitudine ab idololatria revocans, ad fidem Christi convertit, nobis eam reddens peculiarem. Nunc vero a vobis violenter, sed indebite occupatam, nobis restituit fortis et potens Dominus: unde pro avita haereditate, et Christi domicilio familiari debitam gerentes sollicitudinem, unum tibi ex pluribus proponunt: ut aut ab urbis obsidione, et eorum molestatione quiescas; aut tertia ab hac die cum eis gladiis decernentibus experiaris. Ac ne forte oblatum certamen causeris, et subterfugii causam justam invenias, optionem tibi proponunt, ut unum e pluribus eligere [Col. 0367C] possis: an solus cum uno ex principibus tantum congrediaris, et victor totum obtineas, aut victus conquiescas; aut plures cum totidem eisdem conditionibus decertent; aut universae hinc legiones bellicis eventibus experiantur. Ille vero, spreta ejus legatione, respondisse dicitur: « Non videtur, mi Petre, quod principum qui te huc miserunt, res sit in eo statu collocata, quod mihi debeant optiones proponere; vel quod ego tenear, pro eorum arbitrio, aliquid eligere cum ad hoc per nostrum devenerint gladium, ut neque sibi liberam habeant optandi facultatem, sed pro nostro arbitrio eos oporteat sumere et deponere voluntatem Vade ergo, et dic imprudentibus qui suam adhuc non intelligunt conditionem, qui [Col. 0367D] te huc ad nos direxerunt, quod omnes quotquot integrae aetatis ex utroque sexu reperire potero, domini mei obsequiis deputatos, vitae reservabo; omnes vero alios, tanquam arbores inutiles, gladio succidam, ita ut neque eorum aliqua supersit memoria. Quod nisi satius duxissem eos famis acerbitate consumi quam gladiis interire, jampridem effractis moenibus et urbe violenter occupata, viarum suarum fructus collegissent, gladiis ultoribus subjecti.
At vero Petrus intellecta principis, ad quem missus fuerat, mente et superbia cognita, quam ex multitudine suorum et incomparabilibus divitiis [Col. 0368A] collegerat, sumpta licentia ad suos revertitur. Quem infra urbem receptum, et quae secum deferebat responsa volentem edere, et significare his qui eum miserant principibus, adfuit universa tam patrum quam plebis multitudo, cum summa aviditate audire gestientes responsi formam et legationis finem. Dumque Petrus secundum verborum seriem, principis ad quem missus fuerat, superbiam, minas et immoderatum fastum, praesente populo universo, seriatim proponere decrevisset timens vir illustris dux Godefridus, ne si cuncta ex ordine populo continuis afflicto laboribus, et jam prae aerumnarum immensitate deficienti panderentur, plebs nimis deterreretur, et timore deficeret, volentem in narratione procedere compescuit, seorsum ducens [Col. 0368B] eum a turba frequentiore, suggerens ut omissis aliis, id solum breviter et in summa significetur, quod bellum exigant hostes, et ad id omnino se praeparent. Populus ergo juxta Petri verbum intelligens quod hostes pugnam deposcerent, unanimiter omnes a majore usque ad minimum, paribus accensi desideriis, id ipsum votis expetunt ardentibus, cum tanta hilaritate verbum suscipientes, ut jam omnino pressurarum quas pertulerant viderentur immemores, et de victoria securi. Acclamantibus ergo universis et tam voce quam signis consonantiam et omnium conniventiam significantibus, bellum crastina die futurum indicitur. Gavisus igitur reversus est populus ad propria, totamque illam noctem prae pugnae desiderio ducunt insomnem: [Col. 0368C] dum arma exerunt, dum equos praeparant, loricas detergunt et galeas, aptant clypeos, gladios acuunt, somno locus non datur, nec indulgetur sopori. Edicitur praeterea publice, et voce praeconia nuntiatur quatenus summo mane, ante solis exortum, unusquisque armis correptis et instructus ad praelium, suis associetur legionibus; et proprii principis vexillum sequatur. Mane autem facto, circa primum diei crepusculum, sacerdotes et ministri Domini, per ecclesias divina celebrantes, et consummantes sacrificium, plebes monent ut, peractis de more confessionibus in spiritu humilitatis et animo contrito, contra mundi pericula corpore et sanguine Domini se communiant; et indultis offensis, [Col. 0368D] et rancore deposito, si quis erat, reformata plenius charitate, cum majore fiducia ad praelium egrediantur, et ejus vere sint auditores et membra qui dixit: In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XIII, 35) . Celebratis ergo divinis et legionibus universis coelesti munere satiatis, tanta est eis divinitus infusa gratia, ut qui heri et nudius tertius quasi segnes et abjecti, macilenti et exsangues, prae defectu virium vix poterant attolere lumina, frontes erigere et jejuniis attenuati, victi laboribus quaerebant latibula, pristinae honestatis immemores, nunc ultro in publicum prodeuntes, abjecta ignavia, quasi resumptis viribus, arma bajulant viriliter, et de bellicis tractare animositate praesumunt [Col. 0369A] solita, palmam sibi promittentes. Vix reperiebatur in tanto populo conditionis aut aetatis cujuspiam qui non meditaretur fortia, qui ad arma non consurgeret, qui non sibi praesagiret victoriam. Sacerdotes vero sacris induti vestibus turmas circumeuntes et conventus, cruces deferebant in manibus, et sanctorum patrocinia, peccaminum promittentes indulgentiam, et plenam delictorum remissionem his qui fortiter in acie desudarent, et paternarum traditionum et Christianae fidei vellent esse defensores. Episcopi nihilominus, principes, et exercitus primicerios tam seorsum quam in publico exhortantes, quanta eis divinitus dabatur exhortationis gratia instabant, benedicentes populum, et Domino commendantes: inter quos praecipuus [Col. 0369B] Christi cultor dominus Podiensis episcopus, exhortationibus jugiter insistens, jejuniis, et orationibus et larga eleemosynarum liberalitate seipsum Domino dabat in holocaustum.
Convenientes igitur summo diluculo, quarto Kalendas Julii, ante portam quae ponti erat contermina, invocato de supernis auxilio, omnes unanimiter quasi vir unus, antequam urbem egrediantur, acies instruunt, et instructis ordinem et modum assignant procedendi. In prima igitur acie, Hugonem Magnum, fratrem regis Franciae, ducem et signiferum [Col. 0369C] constituunt; eique associant virum per omnia commendabilem, Anselmum de Riburgismonte, cum aliis nobilibus, quorum numerum vel nomina non tenemus. Secundae praeficiunt dominum Robertum, qui cognominatus est Friso, Flandrensium comitem, cum his qui ab initio castra ejus secuti fuerant. Tertiam jussus est regere dominus Robertus Northmannorum dux, et cum eo vir inclytus, nepos ejus, comes Stephanus de Albamarla, et alii nobiles, qui in ejus advenerant comitatu. Episcopus vero Podiensis, dominus Ademarus, bonae memoriae, cum sua et domini comitis Tolosani familia, quartae praeerat aciei, Dominicam secum deferens lanceam. Quintam vero Rainardus comes Tullensis, et Petrus de Stadeneis frater ejus, comes Garnerus de [Col. 0369D] Gres, Henricus de Ascha, Rainardus de Ammerbac, Galterus de Dommedart, suo moderamine jussi sunt producere. Sextae vero aciei de mandato principum praefecti sunt Rainboldus comes de Oringis, Ludovicus de Moncons, Lambertus filius Cononis de Monteacuto. Septimam vero vir illustris et magnificus, dominus Lotharingiae dux Godefridus, cum viro venerabili fratre suo Eustachio, juxta militarem disciplinam disposuit. Octavae vero vir in armis strenuus et morum generositate insignis praefuit Tancredus. Nonam vero comes Hugo de Sancto Paulo, et Engelrandus filius ejus, Thomas de Feria, Balduinus de Burgo, Robertus filius Gerardi, Rainoldus Belvacensis, Galo de Calvomonte disponere jussi sunt. Decimae vero praefecti sunt Rotoldus [Col. 0370A] comes Percensis, Everardus de Pusato, Drogo de Monci, Radulphus filius Godefridi, Conanus Brito. Undecimam vero Iscardus comes Diensis, Raimundus Piletus, Gastus Biterensis, Girardus de Roseilon, Wilhelmus de Montepessulano, Guilhermus Amaneus tenuerunt. In duodecima vero, quae erat novissima, et caeteris refertior, constitutus est princeps et moderator dominus Boamundus, jussusque est postremus incedere, ut praecedentibus tempore opportuno ministraret subsidium, et pro his qui amplius ab hostibus gravarentur providam gereret sollicitudinem. Dominum autem comitem Tolosanum aegritudine valida periculosius laborantem, in urbe dimiserunt ad ejus custodiam, contra illos qui adhuc rebelles erant in praesidio, ne forte in absentia principum, [Col. 0370B] urbem arbitrantes vacuam, super debiles et infirmos, senes et mulierculas, et imbellem populum, irruptiones molirentur. Fecerunt autem et in colle qui praesidio erat oppositus, murum ex calce et lapidibus cum propugnaculis solidissimum, super quem machinas jaculatorias constituerunt nonnullas, ducentos viros, robustos viribus et armis instructos, qui locum tuerentur, ibi relinquentes.
Sic ergo dispositis suorum ordinibus, et in aciem redactis, de communi decernunt consilio quod dominus Hugo Magnus, dominus quoque comes Flandrensis, et dux Northmannorum reliqua praecedant [Col. 0370C] agmina: universisque praecipiunt hunc observare proficiscendi ordinem, ut praemissis peditibus equites subsequerentur, et eis diligentem adhiberent custodiam. Cautum est etiam edicto publico, et lege communi promulgatum, ne quis hostium spoliis inhiare praesumat; sed omnes hostium caedi unanimiter incumbant, quousque, obtenta victoria et prostratis hostibus, licite possint ad spolia colligenda redire. Porro Corbagath suspectum habebat ab initio, et maxime postquam ad eum Petrus missus fuerat, nostrorum subitum in castra sua egressum: unde et cum iis qui in praesidio erant, convenerat, ut si quando nostri de exitu cogitarent, et se praepararent ad egressum, oppidani dato signo castris id [Col. 0370D] significare properarent. Factum est igitur circa horam diei primam, dum nostri acies suas disponerent, qui in praesidio erant, id compertum habentes, signo dato de quo inter eos convenerat, id castris cominus significaverunt. Unde nostrorum volentes praepedire propositum, praemiserunt de suis quasi ad duo millia, qui circa pontem nostris occurrerent, et eos egredi non paterentur: qui, ut instarent protervius et ad sagittandum essent habiliores; descendentes de equis pedites se constituerunt, pontis partem ulteriorem occupantes. At vero nostri, compositis aciebus et juxta rei militaris disciplinam ordine congruo digestis, reserata porta, observatis stationibus et legionibus impermistis seriatim egrediuntur. Dumque praedicti hostes qui ad [Col. 0371A] cohibendum nostris exitum convenerant, in eo proposito fortius desudarent, dominus Hugo Magnus, qui primae praeerat, ut praemisimus, cohorti, praemissis turbis pedestribus et sagittariis, in eos irruens animosius, primo tentantes resistere, sed tandem nostrorum impetum ferre non valentes, violenter dissolutos adegit in fugam, tanta instans animositate, ut vix equos ex quibus descenderant, recipere possent: quibus fugam ingressis, vir memoria dignus Anselmus de Riburgismonte, qui in prima constitutus erat acie, protinus irruens, saeculis memorabile virtutis suae dedit experimentum; nam in mediis eorum cuneis salutis immemor, audaciter involutus, dum hos dejicit, illos perforat, et in eorum strage desudat animosius, universorum ordinum in [Col. 0371B] se provocavit et oculos et favorem. Quod videntes Hugo Magnus, et Robertus comes Flandrensium, Robertus quoque Northmannorum comes, et Balduinus comes Hemaucorum, et Eustachius ducis frater, praedicto nobili viro ut subsidium administrent, advolant celerius, viri strenuitatem admirantes; et collatis viribus irruentes, si quid adhuc erat roboris, potenter confringunt, et stragem ex eis operantes innumeram, pene usque ad eorum castra insectati sunt fugientes.
Accidit autem in exitu nostrorum ab urbe quidam [Col. 0371C] memoria dignum, quod, dum essent in procinctu, et jam extra portam acies dirigerent, hostibus qui aditum praepedire proposuerant, partim interemptis, partim in fugam versis, ros quidam suavissimus immissus de supernis, modicus, sed gratissimus, super nostrum exercitum descendit ita placidus, ut quasi in eo benedictionem et gratiam suam videretur Dominus infudisse. Quicunque enim eo imbre coelitus immisso conspersus est, ita plenam mentis et corporis, suscepit hilaritatem et integritatem sospitatis, tanquam nihil laboris, nihil molestiae tota illa expeditione passus esset; nec solum hominibus, verum etiam equis vigor pristinus a Deo restitutus est in integrum, ut qui per multos ante dies non nisi folia et cortices arborum habuerant [Col. 0371D] pro pabulo, hostium equos et hordeo pastos et palea, tota illa die et celeritate vincerent et laboris patientia. Tanta ergo ex illius benedictionis rore nostris legionibus victoriae spes et fortitudinis gratia videbatur accessisse, ut de eis videretur esse dictum: Pluviam voluntariam segregabit Deus haereditati suae (Psal. LXVII, 10) , et Spiritus sancti gratiam manifeste se non dubitarent accepisse. Eductis autem extra urbem legionibus, decernunt esse utilius versus montana acies dirigere, quae ab eadem urbe quasi distabant duabus milliaribus et ita universam occupare planitiem, ne forte hostes infinitas habentes copias inter eos et urbem clam vel violenter transeuntes, sicuti facere consueverant in praeliis, nostros possent ex omni parte vallare, et [Col. 0372A] aditum ad urbem intercludere fugientibus. Procedebant autem gradu lento, ita tamen ut non permiscerentur acies, neque ordines confunderentur. Factumque est divinae virtutis operatione ut qui intra urbem hostibus pauciores, imo pene nulli eorum comparatione crederentur, tot et tanti, quot et quanti extra urbem, aut plures aut non pauciores esse viderentur. Qui enim quinque panes post quinque millium refectam esuriem in tantam fragmentorum quantitatem novit prius multiplicare (Matth. XIV, 17) ; idem populum sibi acceptabilem et sectatorem bonorum operum, ad nominis sui gloriam, non inferiori miraculo voluit augere. Erant autem immisti procedentibus ad praelium, Deo devoti sacerdotes et levitae stolis amicti albis, signum [Col. 0372B] crucis mirabile deferentes in manibus. Qui vero in urbe remanserant super muros ascendentes, vestibus induti sacerdotalibus, in lacrymis et oratione perseverantes, expansis manibus pro fideli populo sine intermissione orabant ad Dominum, ut parceret populo suo, et ne daret gentibus in opprobrium haereditatem suam.
Interea princeps hostium intellecto nostrorum egressu, tum ex signo quod in praesidio urbis conspexerat, [Col. 0372C] tum ex eorum relationum qui ab egredientibus devicti aufugerant, convocatis senioribus et expeditionum primiceriis, jam incipit habere pro seriis, quae prius quasi ludicra reputaverat; et quorum prius arma et tenuitatem negligere videbatur, jam incipit habere suspecta. De communi igitur consilio, Antiochenorum tamen maxime usus experientia, acies instruit, disponit agmina; et qui praecedere, qui subsequi debeant, diligenti studio distinguit, et debita digerit sollicitudine. Inter caetera vero antequam nostri universa inter urbem et montes occupassent campestria, aciem unam, viris prudentibus et robustis insignem, cui praeesse dicebatur vir illustris Solimannus Nicaenorum princeps, de quo superius mentionem fecimus saepissimam, [Col. 0372D] versus mare dirigit, eo intuitu ut, nostris devictis et conversis in fugam, volentibus ad mare descendere vel in urbem ingredi, illi occurrerent, et ita inter molares duos, videlicet inter subsequentes et occurrentes a fronte, Dei populus contereretur. Reliquas autem a dextris locans et a sinistris, sub singulis principibus, sub obtentu gratiae suae, districte praecipit, quatenus pristinae virtutis memores, strenue et viriliter decertare contendant, frivolum reputantes quidquid tam imbellis populus, vulgus famelicum, plebs inermis et inconsulta, niteretur moliri. Occupata igitur universa planitie, et proviso diligentius ne ab hostibus possent circumdari. monentibus lituis, et praecedentibus legionum vexilliferis, nostri versus acies hostium gradatim prodeunt: [Col. 0373A] quibus cum appropinquassent, adeo ut jam in eos, hostes sagittas suas contorquere possent, facto impetu, tres primae acies unanimiter in eos irruunt, lanceis et gladiis instantes cominus. Sed et nostri pedites qui arcubus utebantur et balistis, equitum praecedentes manipulos, votis ardentibus ultro et certatim se ingerebant; quibus subsequentes equitum turmae, quantam poterant, adhibebant custodiae diligentiam. Dumque primae acies viriliter in agone desudant, ecce subsequentes eis, adjunctae et illatae impetu non inferiore, eos qui se praecesserant reddunt tam audacia quam viribus praestantiores. Cumque jam omnes, excepta novissima, cui praeerat dominus Boamundus, ad hostes pervenissent acies, et cum eis decertarent viriliter, ita [Col. 0373B] ut pluribus interfectis, jam pene dissolutis agminibus hostes in fugam verterentur, duxque cum suo comitatu validiorem et densissimam hostium cohortem jam penitus in fugam adegisset, ecce Solimannus, cum ea legione quam supra diximus eum versus loca maritima deduxisse, rediens, in aciem domini Boamundi audacter et cum multo impetu a tergo irruit, tantam immittens sagittarum multitudinem, ut instar grandinis totam aciem operiret; moxque depositis arcubus, et eorum neglecto officio, clava instans et gladiis, ita ut importunam eorum instantiam dominus Boamundus vix sustineret: dumque iis premeretur atrocius, et pene dissolveretur legio cui praeerat, licet ipse strenui [Col. 0373C] more et fortis viri, in hostes medios cum paucis consortibus decertaret, dux subito cum suis copiis evocatus, unaque cum eo vir spectabilis dominus Tancredus, impiger advolat, domino Boamundo subsidium ministraturi: quorum opportuno adventu, statim hostium enervatae sunt vires, et omnis eorum virtus emarcuit, instantibus nostris animosius, vulneraque et mortem ministrantibus. Dumque vident se viribus impares, irruentium pondus se non posse sustinere diutius, ad alia se convertunt argumenta; et ignem solito excutientes artificio, subjiciunt in stipulam; erat enim fenum multum in loco aridum valde, et stipula apta prorsus incendio; quae subjectum ignem suscipientia gratum ministraverunt fomitem, et licet flammam quidem modicam, [Col. 0373D] tetram tamen atque densam fumi dederunt caliginem, qua involutae acies, minus quidem instabant hostibus, fumo plurimum officiente luminibus, et pulvere nihilominus, qui equorum et peditum excitabatur frequentia. In hac igitur tanta fumi caligine studiosius excitata, hostes nostros insecuti, de peditibus, nonnullos occiderunt; equites autem equorum rapti beneficio periculosam illam declinantes nebulam, redeuntes in idipsum, et divino freti adminiculo agonem continuantes, reintegratis divino munere viribus, hostes in fugam gladiis persecutoribus convertunt; nec desistunt insequi, quousque ad suorum jam dissoluta agmina, eos recurrere violenter compulerunt.
Erat autem in eadem regione vallis modica, per quam horis hiemalibus torrens de monte defluens descendere consueverat, cursuque praecipiti alveum in vallem subegerat, ultra quam cum hostes confugere noster compulisset exercitus, in colle quodam eminentiori aliquantulum, dum tentarent resistere, et tubarum sonitu et strepitu tympanorum dissolutas iterum revocare conarentur legiones, sine intermissione eos subsecuti, nostri principes advolant celerius: tam qui in postremis, ubi majus exercebatur negotium, cum Solimanno laboraverant, dominus dux Godefridus, dominus Boamundus, [Col. 0374B] Tancredus quoque, et alii quidem nobiles, auctore Domino, victoria potiti; quam qui in prima fronte, obvias sibi jam contriverant acies, Hugo Magnus videlicet, et uterque Robertus, tam Flandrensium quam Northmannorum comes, et alii multi perpete digni memoria: vallo transmisso hostes a praedicto colle dejiciunt violenter; et iterum ab invicem dissolutos, nostrorum constantiam sustinere non valentes, fugam inire compulerunt. Corbagath autem ab initio turbam declinans, in colle quodam constitutus frequentes dirigebat nuntios, qui ad eum recurrentes saepius, de belli eventu eum edocebant. Hic dum praestolaretur anxius quo fine tantum terminaretur negotium, repente suas dissipatas penitus et in nullo sibi cohaerentes, diffluere [Col. 0374C] conspicit legiones. Quo facto perterritus, monentibus suis qui eum comitabantur, ut saluti consuleret, relictis castris et suorum immemor, fugam iniit quantocius, tanta correptus formidine, ut neminem exspectans, et equos permutans alternatim, ut fugae possent sufficere, transito Euphrate vix tutum se reputaret. Relictae vero acies, principis destitutae solatio, resistendi animo simul et viribus vacui, quibus equi sufficere poterant, eadem via saluti consulentes, fuga elapsi, insequentium gladios evaserunt. Nostri autem equorum timentes defectum, non multum insequi praesumpserunt, excepto domino Tancredo, et paucis aliis, qui usque ad occasum solis, tribus aut quatuor milliaribus eos [Col. 0374D] sternendo prosecuti sunt. Tantum siquidem divina virtus eis timorem immiserat, ut vel resistere, vel a se insectantium propulsare injurias nec attentarent; decem enim ex nostris videbantur eis quasi multa millia; nec erat qui a facie nostrorum fugientibus ministrare posset consolationem. Hic plane innotuit quia non est consilium contra Dominum (Prov. XXI, 30) : quamque vere dicatur quod non deserit Dominus sperantes in se (Judith. XIII, 17) , ipso rerum experimento factum est evidens et manifestum, cum populus inops et famelicus tantam virorum fortium multitudinem, Dei fretus auxilio, potuit superare; et praeter spem propriam, in uno praelio universum a Deo destitutum Orientem confundere.
Consummato igitur praelio, et divinitus concessa nostri principes potiti victoria, in castra hostium redeunt: ubi tantam rerum necessariarum reperiunt opulentiam, tantas Orientalium divitiarum copias, ut jam auri, argenti, gemmarum, holosericorum et pretiosarum vestium, nec non et vasorum, tam artificio quam materia commendabilium, neque numerus esset, neque mensura: equorum etiam, sed et gregum et armentorum, annonae quoque nihilominus et victualium tanta ibi reperta est abundantia, ut jam nescirent quid eligerent, etiam qui suprema prius laboraverant inopia. Colligentes itaque [Col. 0375B] hostium papiliones et tentoria, quibus plurimum indigebant (sua quippe vetustas et imbrium quos saepe pertulerant intemperies corruperant, ut jam essent inutilia) gazas in eis reperiebant multiplices; sed et ancillas et parvulos quos fugientes dimiserant, secum in urbem detulerunt. Inter caetera autem, et majoris eorum principis admirabile reperiunt tabernaculum, in modum civitatis, turribus, propugnaculis et moenibus, ex optimo serico et variis coloribus contextum: a cujus medio quasi a triclinio principali, in partes plures adnexa defluebant diversoria, quae quasi per vicos distinguebantur, quibus duo hominum millia spatiose considere posse dicebantur. Onerati igitur spoliis et manubiis ditati, cuncta in urbem deferunt, diem [Col. 0375C] agentes solemnem in laetitia et exsultatione, gratias illi exhibentes de cujus munere venerat, ut tot casibus superatis, tot decursis laboribus, optatam consecuti essent victoriam. Qui autem erant in praesidio videntes quod sui defecerant, et necessariam subsidii spem haberent nullam, interpositis conditionibus, quod cum salute liceret egredi, uxoresque ac liberos simul et omnem eorum substantiam libere possent educere, arcem nostris resignant principibus, eorum vexillis in summis turribus collocatis. Sic igitur factum est per Domini superabundantem gratiam, ut recepto urbis praesidio, et obtenta victoria, qui heri et nudius tertius tenues erant et pene famelici, bonis inciperent omnibus abundare. [Col. 0375D] Ad hoc enim jam devenerant etiam qui inter eos erant potentissimi et eximii nominis, ut etiam mendicare compellerentur. Nam ut de gregariis taceamus, comes Harmannus vir nobilis de regno Teutonico, ad eam deductus est paupertatem, ut ei de mensa ducis, panis pro quotidiano stipendio, quasi magnum, deputaretur. Henricus quoque, de Ascha, vir probitate singularis, inedia penitus consumptus esset, nisi ab eodem domino duce assumptus esset in convivam. Sed et ipse etiam dux, dum civitas obsideretur, antequam egrederentur ad praelium, tanta laborabat inopia ut equos non habens, eum cui insedit in praelio a comite Tolosano multis precibus vix extorserit. Jam enim tam ipse quam alii principes quidquid pecuniarum secum detulerant, [Col. 0376A] in larga eleemosynarum liberalitate et pietatis operibus, et his maxime quae ad communem respiciebant utilitatem, prona devotione consumpserant. Unde factum est quod multi nobiles, et apud suos tam genere quam strenuitate praeclari, ea die qua bellum indictum est, consumptis opibus inopes facti, et equos non habentes, partim pedites, partim super asinos et vilia jumenta, egressi sunt ad pugnam: quorum inopiam benigne respiciens consolator Dominus, antequam sol vergeret ad occasum, devictis hostibus, opes contulit redundantes. Renovatum est ibi evidentius illud Samariae antiquum et vetus negotium, de mensura similaginis et hordei, quae statere uno accipiebatur. Nam qui mane vix sibi sufficere poterat, vespere habuit unde multos aleret. [Col. 0376B] Factum est autem hoc, anno ab Incarnatione Domini 1098, mense Junio, vicesima octava die mensis.
Reversis igitur principibus de praelio, et urbe jam in omni tranquillitate composita, curae fuit omnibus, et praecipue patrono exercitus, viro venerabili domino Podiensi episcopo, cooperantibus aliis qui in eodem exercitu erant pontificibus, et plebe suffragia ministrante, tam majorem urbis ecclesiam, quae in honore Principis apostolorum dedicata erat, quam reliquas, quae per urbem erant constitutae, in pristinum decorem reformare basilicas, et in eis [Col. 0376C] clerum restituere, qui divinis jugiter se manciparet obsequiis. Gens enim Turcorum impia, loca profanaverat venerabilia; et ejectis inde cultuum divinorum ministris, usibus profanis ea deputaverant; in aliis equos et jumenta, quasi in stabulis collocantes; in aliis vero indigna locis exercentes negotia. Venerabiles quoque sanctorum imagines (quibus simplex populus, et plebs Dei cultrix pia ruditate commendabilis, quasi pro libris utitur, quae vice lectionis simpliciores ad devotionem excitant), ex ipsis corraserant parietibus; et quasi in viventes personas desaevientes, oculos effoderant, mutilaverant nares, et luto sumpto de immundis obduxerant, dejecerant altaria, et nefandis operibus inquinaverant [Col. 0376D] Domini sanctuarium. Placuit igitur de communi consilio ut statim sine dilatione in eis clerus restitueretur et pristina reformaretur dignitas, designatis stipendiis unde possent sustentari qui in eis Domino militarent. Obtulerunt itaque de spoliis hostium aurum et argentum, unde fierent candelabra, cruces, calices, et textus Evangeliorum, et caetera ecclesiasticis necessaria usibus utensilia, holoserica quoque ad opus sacerdotalium indumentorum, et altarium operimenta. Dominum quoque patriarcham, Joannem nomine, qui tanquam verus Christi confessor, post nostrorum adventu, infinita ab infidelibus pertulerat supplicia, in sede propria cum multo honore locaverunt, per urbes finitimas, quae cathedralem consueverant habere [Col. 0377A] dignitatem, constituentes episcopos. Nostrae vero Latinitatis patriarcham, eo vivente qui pridem ibi ordinatus fuerat, eligere vel consecrare non praesumpserunt, ne duo unum et eumdem obtinere thronum viderentur: quod manifeste contra sacros canones et contra sanctorum constituta Patrum esse dignoscitur. Sed tamen postmodum vix evoluto biennio, videns ipse quod non satis utiliter praeesset Graecus Latinis, urbe cedens, Constantinopolim abiit. Post cujus discessum convenientes ejusdem civitatis clerus et populus, Artasiensem episcopum Bernardum nomine, natione Valentinum, qui in eadem [Col. 0378A] expeditione dominum Podiensem episcopum secutus, fuerat capellanus ejus, sibi praefecerunt patriarcham. Urbis autem potestatem et dominium sicuti ab initio promiserant, omnes unanimiter domino Boamundo concesserunt, excepto comite Tolosano, qui portam ponti conterminam cum adjacentibus turribus, suis munitam satellitibus detinebat: quas postmodum post discessum comitis ex urbe, ejectis inde militibus, sicuti inferius dicetur, recepit. Quoniam autem apud suos nomine dignitatis princeps dictus fuerat, obtinuit consuetudo, ut de caetero Antiochiae dominus, princeps appelletur.
Rebus igitur in urbe sic dispositis, de communi decernunt consilio, ut dominum Constantinopolitanum imperatorem per nuntios suos sollicitent, quatenus juxta pacta quae cum eis inierat, eis auxilium in propria persona non differat ministrare; sed proficiscentes Hierosolymam, sicut tenebatur ex promisso, mature subsequatur; alioquin pactorum seriem negligenti, ipsi nullatenus vellent se obligatos teneri. Electi autem sunt ad id muneris prosequendum viri nobiles et clarissimi, dominus [Col. 0377C] videlicet Hugo Magnus, domini Philippi Francorum regis frater, et dominus Balduinus Heumaucorum comes: quorum alter irruentibus in itinere hostibus, comparere desiit, cujus usque hodie dubius est exitus, aliis dicentibus eum in acie cecidisse, aliis ab hostibus captum et mancipatum vinculis, in ulteriora deductum Orientis, asseverantibus. Dominus vero Hugo Magnus irruentium insidias declinans hostium, ad imperatorem pervenit incolumis, ubi insignibus gestis ejus multam nubem induxit, et titulo generis derogavit non modicum. Nam cum in expeditione multa gessisset egregie, unde sibi famam pepererat immortalem, in ea legatione meritum denigravit, dum expleto negotio, ad eos qui eum miserant nec responsa detulit, nec [Col. 0377D] curavit redire. Fuitque in eo delictum hoc, tanto notabilius, quanto ipse genere erat praeclarior: nam juxta verbum nostri Juvenalis:
Suscitata est itaque, ex causis occultis, statim urbe capta et consummata victoria, postquam res jam erant in tranquillo collocatae, tanta clades in populo, ut vix aliqua praeteriret dies, in qua triginta vel quadraginta non efferrentur funera; ita [Col. 0378B] quod de populo supererat, jam quasi penitus deleretur. Qua lue pestifera et contagione, cunctos longe lateque indifferenter involvente, vir vitae venerabilis et immortalis memoriae, dominus Ademarus Podiensis episcopus viam universae carnis ingressus est, atque cum gemitu et lacrymis et intimis omnium suspiriis, tanquam pater et praecipuus plebis universae moderator, in basilica beati Petri, in eo loco ubi lancea Domini reperta fuisse dicebatur, cum multa sepultus est honorificentia. Ejusdem cladis acerbitate Henricus de Ascha, vir et generis titulo et strenuitate commendabilis, apud castrum Turbessel consumptus est, ibique sepultus. Sed et Rainardus de Amesbach, miles pariter et manu et sanguine clarissimus, eodem occubuit [Col. 0378C] casu, sepultus in vestibulo basilicae Principis apostolorum. Sexus quoque femineus ibi pene universus eadem lue deperiit, ita ut infra paucos dies pene quinquaginta millia deficerent. Cujus tanti mali, quidam circa hoc curiosi, causas assignare cupientes, dissentiebant ab invicem; dicentibus aliis quod ex occultis quibusdam aeris passionibus hoc accideret; aliis vero id pro causa assignantibus, quod populus longo tempore famis acerbitate vexatus, postquam alimentorum attigit abundantiam, cibos cum aviditate sumens nimia, praeteritos defectus quaerens redimere, sibi ipsi causam mortis immoderata gulositate inferebat. Idque pro suae opinionis assertione in evidens trahebant argumentum, [Col. 0378D] quod sobriis et iis qui sibi parce sumebant alimenta, multo melius erat, et redibant ad convalescentiam.
Interea vero tum cladis effugiendae gratia, tum assumptae peregrinationis intuitu coepit vociferari populus, et instanter acclamare, ut ad iter versus Hierosolymam, cujus causa venerant iterum principes [Col. 0379A] se accingerent, et Domini praeirent exercitui, causae principali, quae omnes de regionibus suis exciverat, satisfacientes. Qua ex causa principes convenientes in unum, super hac populi postulatione tam favorabili et exauditione digna, deliberationem ingressi sunt, in qua alius sic, alius aliter afficiebatur: quibusdam enim id videbatur expedientius, ut statim sine dilatione iter arriperent, et populi satisfacerent desideriis; quibusdam vero ob instantis fervorem aestatis et aquarum penuriam, et populi famis acerbitate diutius afflicti debilitatem, et equorum defectum, usque ad clementioris initium temporis et Kal. Octobr. iter differendum videbatur, ut hoc medio tempore, equis de novo acquisitis et refocillatis veteribus, populo quoque alimentis et [Col. 0379B] requie in statum pristinum reformato, et omnium viribus reparatis, ad laborem itineris possent resurgere fortiores. Placuit tandem omnibus posterior sententia, et usque ad tempus praetaxatum de communi conniventia receptae sunt feriae. Ut vero interim et cladis declinarent imminentis periculum, et necessariorum majorem alibi reperirent abundantiam, divisi sunt principes ab invicem, ea conditione, ut sine dilatione, tempore redirent condicto. Boamundus enim in Ciliciam descendens, Tharsum, Adanam, Manistram, Anavarzam urbes recepit, et, custodibus deputatis, regionem sibi vindicavit universam. Alii quoque per urbes dispersi finitimas, seorsum a turbis, equis et sibi, agentes, indulgebant. Multi etiam tam de plebe quam de nobilioribus [Col. 0379C] ad dominum Balduinum ducis fratrem, ut ab eo aliquid accipere mererentur, Edessam, cui praeerat, transito Euphrate, certatim properabant. Quos ille cum multa honestate suscipiens, et apud se commorantes tractans benignius, multis donatis muneribus, hilares remittebat ad suos.
Accidit autem per eosdem dies quod Rodohan Halapiensium princeps, cum quodam de suis satrapis, qui castello Hasarth praeerat, contraxerat inimicitias; eoque odium inter eos pervenerat, quod, [Col. 0379D] convocata ex universis sibi subditis regionibus militia, castrum praedictum obsederat. Videns autem praesidii dominus, quia non facile nisi per auxilium Francorum, domino potenti et irato posset resistere, missa legatione ad ducem Godefridum per quemdam Christianum fidelem suum, missis muneribus, ut ejus sibi facilius conciliaret gratiam, ejus amicitiam postulat; servitium suum cum devotione spondet, indissolubili nexu foederis ei se cupiens obligare; et ut verbis ejus pleniorem haberet fidem, et nulla ex parte de ejus promisso dubitaret, filium suum ei destinat obsidem, orans et petens, ut a praesenti eum solvat periculo, condignam pro meritis tempore opportuno retributionem percepturus. His et hujusmodi vir venerabilis persuasus, praedicto [Col. 0380A] nobili amicitia foederatur, in suam eum gratiam recipiens, missoque nuntio, fratrem suum Edessanum comitem cum militaribus copiis ad se praecipit evocari, ut amicum obsidione soluta expediat. Vixque praedictus Rodohan circa castrum Hasarth per quinque dies cum suis expeditionibus consederat, cum ecce dux Godefridus in magna multitudine tam fidelium suorum, quam amicorum, quos ad persequendum propositum invitaverat, ab Antiochia egressus in manu forti, ad partes illas ut amico subveniret, impiger properabat. Qui autem a praedicto nobili viro ad dominum ducem missi fuerant, videntes quia prospere et pro votis cuncta compleverant, in conspectu ducis domino suo gratiam obtinentes cumulatiorem, quoniam ipsi in persona [Col. 0380B] propria dominum suum super eo nullatenus poterant reddere doctiorem (exercitus quippe hostilis ita undique castrum vallaverat, ut nec introitus alicui pateret, vel exitus) duas emiserunt columbas, ad id muneris prosequendum instructas apprime, quibus litterulas legationis suae seriem continentes, ad caudas religaverunt, quibus dominum suum super his omnibus quae obtinuerant, instruerent diligentius. Quae suae libertati restitutae, in momento ad locum unde eductae fuerant redeuntes, ab earum custode pariter et alumno captae sunt, et dissolutae paginulae praesentatae sunt domino. Quibus perlectis, in tantam spem erectus est, ut qui prius obsidentem veritus multitudinem, de resistendo diutius [Col. 0380C] desperaverat, eosdem sponte lacessere non vereretur.
Interea cum jam diei unius itinere dux cum suo comitatu processisset, occurrit ei frater ejus cum tribus millibus virorum fortium, et armatorum optime: quo cum plena charitate et pietatis affectu benigne suscepto, propositi pandit seriem, et gratiam quam cum praedicto nobili vero contraxerat, aperit diligenter: quae omnia frater approbans, ante omnia monet, ut quoniam ejus vires, ad tantam [Col. 0380D] obsidionem violenter dissolvendam, non videbantur posse sufficere; antequam procedat, principes qui apud Antiochiam remanserant in suum evocet auxilium, ut confidentius valeat in facto procedere. Acquiescens ergo dux fraternis monitis, missa legatione, dominum Boamundum, dominumque Tolosanum comitem multa precum exorat instantia, et sub obtentu fraternitatis invitat humiliter, ut sibi pro amico laboranti, opem ferre non differant, vicem condignam tempore accepto recepturi. Invitaverat autem eos et prius, antequam urbem egrederetur, et multum amice illorum sibi postulaverat suffragium; sed invidiae stimulis agitati, eo quod praedictus vir nobilis, ducis prius quam suum expetierat adminiculum, eum sequi [Col. 0381A] detrectaverant: at nunc iterata vocatione commoniti, videntes quod non possent cum sua honestate ducis preces non admittere, convocatis copiis dominum ducem secuti, ejus se expeditioni sociaverunt. Qui postquam convenerant adinvicem, facti sunt omnes quasi ad triginta millia pugnatorum. Rodohan vero, licet Turcorum quadraginta diceretur habere millia, tamen diffidens de viribus, et nostrorum timens adventum, quos in proximo adfuturos per suos noverat exploratores, soluta expeditione, reversus est Halapiam. Dum autem nostrorum exercitus fugae Rodohan ignarus, coeptum adhuc continuant iter, multique ab Antiochia utriusque ordinis viri de remoto sequerentur, ut proficiscentibus se associarent legionibus, in quasdam [Col. 0381B] hostium, quas illi studiose praetenderant, non pauci, casu descenderunt insidias, longe a praecedenti, ut diximus, agmine separati: quos longe et industria et viribus impares exsuperantes Turci, captivatis nonnullis, plurimos ex eis occiderunt. Quod postquam duci caeterisque principibus innotuit, a coepto desistentes itinere, praedictos malefactores unanimiter insecuti, antequam in suos se possent secessus recipere, et solita reperire diverticula, eos casu habuerunt obviam: quos gladiis excipientes et irruentes in eos animosius, dissolverunt in momento; et retentis nostris, quos captivos abducebant in compedibus, interemptisque ex eis quampluribus, et captivatis innumeris, in fugam verterunt, pene ad supremam deletos internecionem. Erant autem hi [Col. 0381C] ex electa saepe dicti Rodohan millitia, ex familiaribus et domesticis ejus quasi decem millia. Quo peracto, iterum rediens in unum noster exercitus, ad locum destinatum cum victoria pervenerunt: quibus cum trecentis equitibus praesidii dominus occurrens, in conspectu universarum legionum, prono capite, defixis in terram genibus, primo duci, dein principibus aliis in multa devotione magnas agens gratiarum actiones, se coram omni populo praebitis corporaliter juramentis, Christianis principibus fidelem obligavit et tradidit, asserens, quod ab eorum gratia et obsequiis, nulla dies, casus nullus, illum avelleret in perpetuum. Sic igitur feliciter consummato negotio, et amico pro votis expedito, exercitus [Col. 0381D] reversus est Antiochiam, domino Balduino fratre ducis Edessam redeunte.
Dux ergo videns adhuc praedictam in urbe regnare pestilentiam, et cladem magis ac magis in populo dominari, fratris acquiescens petitionibus, qui eum praesens quam intime rogaverat, ut in suam descenderet regionem, ibique Augusti fervorem et pestilentis aeris declinaret malitiam: assumpto familiari comitatu, et indigentium maxima manu, ut eis in necessariis charitative provideret, in terram [Col. 0382A] fratris descendit, in finibus Turbessel, Hatab et Ravandel habitans, regione tota pro suo utens arbitrio, et fratris saepius habens praesentiam. Accidit autem, dum moram ibi faceret, quod regionis incolae, et maxime viri religiosi, qui in monasteriis, quae illinc erant plurima, graves de Pancratio et Covasilio ejus fratre in ejus praesentia fundebant quaestiones. Erant autem hi duo fratres, Armenii natione, viri praeclari, sed subdoli supra modum; habentes in ea regione municipia, de quorum munimine praesumentes, regionis habitatores, et maxime monasteria, gravibus et indebitis molestabant exactionibus; processeratque eo usque eorum temeritas, quod etiam domini comitis Edessani nuntios cum muneribus ad fratrem directos, dum adhuc obsidio [Col. 0382B] circa Antiochiam perseveraret, in itinere spoliare praesumerent, et destinata domino duci munera, domino dirigerent Boamundo ut ejus sibi adversus comitem Edessanum conciliarent gratiam. Auditis ergo querimoniis, et justa motus indignatione, missis quinquaginta de numero suorum equitibus, cum populo regionis, eorum praesidia effregit violenter, et effracta solotenus dejecit, ut eorum intolerabilem aliquatenus comprimeret insolentiam. Duce igitur in partibus illis commorante, universi pene majores nostri exercitus, sed de popularibus infiniti, ut contra imminentes paupertatis angustias aliquod reperirent solatium, ad dominum comitem praedictum certatim confluebant: et maxime ex quo [Col. 0382C] praesidium Hasarth, quod in medio itinere constitutum erat, in nostrorum devenerat gratiam. Quos omnes in tanta suscipiebat honorificentia, et tanta remunerabat liberalitate, et ipsi etiam qui ad hoc venerant, mirarentur.
Factum est itaque quod nostrorum turbis ad urbem saepe dictam confluentibus, tanta erat in ea Latinorum multitudo, quod civibus jam inciperet esse molestum: frequentes enim eis in hospitio suscepti inferebant molestias, supra modum in populo [Col. 0382D] dominari volentes. Jamque civium consilio nobilium, quorum beneficio tantam urbem acquisierat, minus et minus utebatur. Unde vehementi indignatione adversus eum suosque succensi sunt, poenitentes admodum, quod eum sibi praefecissent; timentes, una die, ab eo cui nihil sufficere videbatur, bonis omnibus spoliari. Facta ergo conspiratione cum principibus Turcorum finitimis, tractare coeperunt quomodo dominus Balduinus aut casu occideretur repentino, aut urbe saltem pelleretur. Ut autem ad hoc propositum invenirentur paratiores, thesauros suos, et omnem substantiam per castella et urbes finitimas apud suos deposuerant familiares. Dumque circa id plena sollicitudine tractarent frequentius, factum est ut relatione cujusdam, [Col. 0383A] qui erga eumdem plurima fidei et dilectionis sinceritate abundabat, hujusmodi ad eum sermo perveniret: cui rei plurima et digna fide reperiens argumenta, missa satellitum suorum numerosa manu, omnes homicidas illos teneri praecepit, et vinculis alligari. Tandem re per eorumdem confessionem plenius intellecta, factionis illius principes excaecari praecipiens; alios vero, qui minus deliquerant, confiscatis eorum bonis, urbe fecit extorres; aliorum autem substantiam suos applicans aerario, urbis habitatione clementer indulta, pecunialiter tantum multavit. Unde, suscepta ad viginti aureorum millia quantitate, his qui ad se venerant, quorumque ope urbes et finitima sibi subjiciebat municipia, multa liberalitate erogabat stipendia; et [Col. 0383B] tam civibus quam populis adjacentibus, solo nomine inferebat formidinem. Unde et de ejus exterminio multi cum omni sollicitudine cogitabant; ita ut socer ejus timens, nec pro dotis residuo, quam cum filia promiserat, necdum persolverat, graves quaestiones pateretur, in montes, ubi sua habebat praesidia, clam aufugit.
Erat porro in eadem regione nobilis quidam, genere [Col. 0383C] Turcus, Balas nomine, eidem comiti confoederatus, qui aliquando Sororgiae dominus fuerat, ante illum Latinorum frequentem accessum comiti plurimum familiaris. Hic videns quod circa eum comitis amor intepuerat, sive rogatu civium, sive propria ductus malitia, accessit ad eum orans et petens ut unicum, quod ei supererat praesidium, veniens ipse in propria persona, susciperet: asserebat enim, sibi ejus gratiam sufficere, et pro multa haereditate reputari. Uxorem autem ac liberos, et omnem substantiam suam in urbem Edessanam asserebat se velle introducere: multum enim contribulium suorum indignationem fingebat severeri, eo quo Christianis factus esset familiaris. Quibus verbis comes persuasus, diem condixit, ut ad locum perveniens, [Col. 0383D] ejus satisfaceret voluntati. Statuta autem die, assumptis secum ducentis equitibus, ad locum praevio Bala destinatum pervenit. Balas autem oppidum occulte praemunierat, Turcos centum fortes viribus et armis optime instructos introducens, qui ita latebant in praesidio, ut nullus ex eis compareret. Cum ergo ante oppidum constitissent, rogavit comitem ut cum paucis et familiaribus castrum ingrederetur, ne forte omni illa intromissa multitudine, ipse in substantia sua aliquam jacturam sustineret. Et jam pro voto cuncta pene persuaserat, cum proditionem quodammodo praesagientes quidam, qui circa eum erant nobiles et viri circumspecti, ingredi volentem quasi violenter detinuerunt, hominis suspectam merito habentes malitiam, et [Col. 0384A] tutius judicantes per alias personas hoc primum fieri experimentum. Quorum prudenti comes acquiescens consilio, duodecim de suis viros robustissimos et armatos egregie, in praesidium jussit introire; ipse autem exterius in loco satis vicino cum reliqua millitia subsedit quietus, donec rei exitum fide conspiceret oculata. Qui autem ingressi sunt, fraudem et malitiam iniqui proditoris in seipsos experti sunt: nam egressi de latibulis armati ad unguem Turci, de quibus praediximus centum, seductos equites resistere volentes, sed incassum, violenter comprehenderunt, vinculis eos mancipantes.
Quo cognito, comes pro suis fidelibus, quos ita fraudulenter amiserat, tristis admodum et maxime [Col. 0384B] sollicitus, accedens propius ad praesidium, coepit Balas diligenter commonere; et sub obtentu juramentorum, quae illi de observanda fidelitate exhibuerat, attentius convenire ut, sumpta immensitate pecuniae, quos proditiose ceperat, restitueret; negavit penitus, nisi ei Sororgia redderetur. Comes autem videns quod non proficeret; erat enim praesidium in excelsis rupibus situm, arte et viribus insuperabile, reversus est Edessam, suorum aegre ferens captivitatem, et fraudem quam pertulerat animo revolvens anxietate nimia. Praeerat autem praedictae urbi Sororgiae, quidam Fulbertus Carnotensis, vir in militaribus negotiis expertissimus, centum expeditissimos sub se habens equites. Hic [Col. 0384C] dolum comperiens quem dominus ejus passus fuerat, tota mente compassus, aestuabat animo, quomodo tantam ulcisceretur injuriam. Unde die quadam positis in loco ad id opportuno insidiis, ante saepius memoratum oppidum, quasi praedam abacturus, cum paucis studiose, ut eum insequerentur, accessit; qui autem erant in municipio, videntes quod ex pascuis praedam abigeret, armis correptis, certatim illum ultra quas idem posuerat insidias, insectati sunt fugientem. Unde resumptis viribus, et erumpentibus his qui latuerant, in eos irruentes, quibusdam interfectis, aliis in oppidum vix refugium habentibus, ex eis sex vivos comprehendit; pro quibus totidem de suis, modico temporis intervallo, facta compensatione, recepit; quatuor vero ex [Col. 0384D] eisdem, deceptis custodibus elapsi, in suam se receperunt libertatem; duos vero, qui de illorum supererant numero, vir nequam et impius decollari praecepit. Unde factum est ut ab ea die dominus Balduinus Turcorum declinaret amicitiam, et suspectam penitus haberet fidem: quod statim evidenti docuit argumento. Erat enim in eadem regione quidam ejusdem generis, Balduc nomine, qui urbem Samosatum veterem et munitissimam, pretio interveniente, eidem comiti vendiderat. Hic uxorem et liberos, et universam familiam in urbem Edessanam traducere tenebatur ex compacto; sed calvas quaerens occasiones, propositum adimplere differebat, malignandi quaerens opportunitatem: hunc ad se more ingressum solito, et morae causas allegantem [Col. 0385A] frivolas, ne simile aliquid ab eo pateretur, decapitari jussit.
Interea vero dum circa Turbessel dux moram faceret, et haec circa partes Edessanas agerentur, comes Tolosanus cum suo comitatu et multo pauperum populo egressus Antiochia, ne interim otiosus torpesceret, Albaram urbem munitissimam in Appamiensi provincia constitutam, ab Antiochia quasi duorum dierum itinere distantem, obsedit, et obsessos in ea cives violenter compulit ad deditionem. Urbe vero capta, et adjacente sibi cum universis [Col. 0385B] suburbanis subjecta regione, quemdam Petrum Narbonensem genere, de suo comitatu, virum honestae conversationis, et valde religiosum, in ejusdem loci elegit episcopum; cui statim dimidium civitatis et universi contulit territorii, Deo gratias exhibens, quod per ejus operam et studium Oriens episcopum haberet Latinum: qui Antiochiam ut suae consecrationis munus susciperet, de mandato comitis profectus, pontificalis adeptus est plenitudinem potestatis. Postmodum vero Antiochena ordinata Ecclesia, per dominum Bernardum ejusdem civitatis patriarcham Latinorum primum, suae metropolis in eamdem Ecclesiam transtulit dignitatem, suscepto ab eodem pallii genio, factus archiepiscopus. Erat per idem tempus cum domino comite [Col. 0385C] Tolosano quidam nobilis Willelmus nomine: hic effracta urbe Antiochena, casu fortuito uxorem Aciani, Antiochenorum principis, cum duobus nepotibus ex filio Samsadolo parvulis ceperat, et apud se detinebat in vinculis: pro quorum redemptione, praedictus Samsadolus, supra nominato nobili viro infinitam dedit pecuniae summam, matre cum liberis pristinae restitutis libertati. Eodem quoque tempore ingens virorum multitudo de regno Teutonico, de partibus Ratisponensibus, numero quasi mille quingenti prospero vecti navigio, in portu Sancti Simeonis applicaverant; qui omnes infra modicum tempus eadem clade consumpti sunt. Tribus enim mensibus continuis usque ad Kalend. Decembris. [Col. 0385D] morbus ille pestilens, ita populum afflixerat, ut infra hoc temporis spatium, de equestri ordine ceciderint viri nobiles plus quam quingenti; de plebe vero infinitus erat numerus.
Kalendis autem Novembribus, cum jam sicut ex compacto tenebantur omnes principes, qui cladem evitantes ab urbe secesserant, essent reversi, capta jam, ut praemisimus, Albariensi urbe, de communi consilio, Marram urbem munitissimam, ab Albara octo distantem milliaribus, ne nil interim ageretur, expugnare proponunt; non enim poterant vociferantis [Col. 0386A] populi, et iter versus Hierosolymam expetentis clamorem tolerare. Praeparatis igitur necessariis, die constituta profecti sunt, ut proposito satisfacerent, comes Tolosanus et Flandrensis, comesque Northmannorum; dux etiam et dominus Eustachius ejusdem frater et Tancredus, una cum illis supranominatam urbem obsidione vallaverunt. Erant autem cives ejusdem loci superbi admodum, et prae multitudine divitiarum arrogantes; eoque maxime, quod semel in quodam conflictu, multos de nostris occiderant; unde adhuc apud se gloriabantur, nostrum contemnentes exercitum et principibus irrogantes convicia. Sed et cruces etiam super turres et moenia figentes, sputis et aliis modis quibusdam probrosis nimium, in nostrorum contumeliam afficiebant. [Col. 0386B] Unde motu majore et indignatione vehementi, quantam poterat incendere sacrilegii dolor, urbem aggredientes, continuis assultibus, si scalarum habuissent copiam, die secunda, qua ad eamdem applicuerant, urbem violenter effregissent. Tertia demum die, adveniens Boamundus cum majoribus copiis, urbem ex ea parte qua inobsessa remanserat, obsidionem continuavit; post cujus adventum diebus aliquot, indignantes nostri, quod ibi tam diu detinerentur inutiliter, crates contexunt, et turres erigunt, ligneas machinasque componunt jaculatorias, et impatientes morae, urbem protervius impugnare satagunt. Complanato igitur multo labore vallo, nostri murum suffodere nitebantur, [Col. 0386C] qui vero intus erant totis viribus resistentes, lapides, ignem, et plena apibus alvearia, calcem quoque vivam, quanta poterant jaculabantur instantia, et eos a muro propellerent; sed Dei virtute et misericordia, de nostris nullos, aut paucos laedere poterant; tantoque nostri instabant vehementius undique urbem impugnantes, quanto cives deficere et eorum evacuari conatus conspiciebant. Cum autem a primo diei crepusculo usque ad solem occiduum continuatus esset assultus, defatigatis labore continuo civibus, et jam minore resistentibus cura, applicatis ad murum scalis, violenter nostri muros conscendunt. Inter quos vir nobilis de episcopatu Lemovicensi Guilferus, cognomento de Turribus, murum primus conscendit; quem plures subsecuti, [Col. 0386D] quasdam civitatis turres occupaverunt; sed in eodem facto procedere et urbem sibi vindicare universam, nox irruens intempesta prohibuit. Differentes autem usque in sequentem diem, nostri equites et majorum manus, negotium, ut summo mane redirent in id ipsum, tota nocte circa urbem, ne hostibus pateret exitus, custodierunt vigilias. At vero plebs indomita longis fatigata laboribus et diutinae famis acerbitate vexata, videns quod hostium nemo compareret in moenibus, quod civitas sine strepitu tota quiesceret, absque majorum conscientia in urbem ingressa est; et eam reperientes vacuam, clam et sine strepitu universa ejus obtinuerunt spolia. Cives enim in speluncas se contulerant subterraneas, ut saluti consulerent vel ad tempus. Mane [Col. 0387A] autem facto, exsurgentes principes, et urbem obtinentes sine praelio, pauca inde sustulerunt spolia; cognoscentes tamen, quod in latibulis subterraneis se cives occultaverant, appositis ignibus et fumo copiosius immisso, eos ad deditionem compulerunt; et inde violenter abstractos partim obtruncaverunt gladiis, partim compedibus mancipaverunt. Mortuus est ibi dominus Willelmus, bonae memoriae, Aurasiacensis episcopus, vir religiosus ac timens Deum. Dux autem cum per dies, cum aliis, ibi moram fecisset, quindecim, cum Flandrensium comite familiaribus tractus negotiis, Antiochiam reversus est.
Per idem tempus videns dominus Godefridus Lotharingiae dux, quod populus ad proficiscendum se accingeret et principes ad id ipsum invitaret instantius, proposuit, priusquam a regione illa discederet, fratrem videre et ejus colloquio recreari. Profectus ergo cum familiari comitatu, in fratris regionem descendit: quo viso, completisque pro quibus ierat negotiis, et sumpta licentia, Antiochiam, ad caeteros principes, qui eum exspectabant, revertebatur. Cumque jam urbi per sex vel quinque milliaria esset proximus, accidit quod in loco herbido et amoeno satis, secus fontem, qui dulces et [Col. 0387C] perspicuas emanabat aquas, ipsa loci facie ad id invitante, descendit ut cibum sumeret; dumque in eo sociorum ferveret intentio, et aptus pro loco et tempore prandii fieret apparatus, ecce repente de carecto paludis, quae loco illi erat contermina, hostium equites ad unguem armati, super convivantes irruunt. Dux tamen et sui, antequam ad eos Turci accederent, arma corripuerant equis insidentes: unde factum est ut, habito inter eos conflictu, praevia Domini gratia, dux fieret superior, ita ut, interfectis pluribus, reliquos in fugam adigeret; et inde cum gloria in urbem se recepit.
Capta ergo civitate praedicta, orta est inter dominum Boamundum et Tolosanum comitem grandis controversia. Comes enim Albariensi episcopo eam dare proposuerat; Boamundus vero eam civitatis partem quam occupaverat, pro comitis arbitrio episcopo nolebat concedere, nisi comes eas quas ipse apud Antiochiam possidebat, prius ei resignaret turres. Tandem vero neglecto negotio quod apud Marram gerebatur, dominus Boamundus cum indignatione reversus est Antiochiam, ubi expugnatis turribus quas Tolosani comitis munitas detinebant [Col. 0388A] satellites, ejus inde violenter dejecit familiam; et sic universam absque consorte possedit civitatem. Comes vero videns quod ejus recesserat aemulus, et pro libero arbitrio de urbe capta posset disponere, episcopo eam sicut et prius proposuerat, contulit Albariensi. Dum autem cum eodem ordinaret episcopo, quomodo deputatis ex utroque ordine custodibus, urbem possent ab hostibus conservare indemnem, sentiens hoc populus, moleste nimium coepit ferre; et apud se conqueri, quod moras innecterent principes, et pro singulis captis urbibus lites inter se suscitarent et jurgia, ita ut principale eorum propositum omnino neglectum videretur. Unde convenientes adinvicem ordinaverunt apud se, ut quacunque ex causa absente comite, urbem [Col. 0388B] diruerunt, ne de caetero eorum votis aliquot praestaret impedimentum.
Contigit vero interea, quod convenientibus apud Rugiam, quae quasi in medio inter Antiochiam et praedictam Marram sita est, principibus, ut ad vociferationes populi, super itinere deliberationem haberent, comes vocatus illuc pervenit. Ubi dissentientibus ab invicem, nihil consonum, nihilque utile de proposito constitutum est: ubi dum comes moram faceret, populus qui apud Marram relictus fuerat, nacta occasione ex comitis absentia, multum prohibente et renitente plurimum praedicto episcopo, turres et moenia dejecerant funditus, ut comes rediens, ulterius innectendi moram [Col. 0388C] ex eo causas non haberet. Redeunte vero comite, tristis admodum pro casu, qui acciderat, videns tamen populi voluntatem, factum prudenter dissimulavit. Populus vero nihilominus protervius instabat, orans et petens, ut populo Dei ad peragendum iter incoeptum ducem se praeberet: alioquin ipsi unum quemlibet de militibus sibi praeficerent, qui eorum praeesset exercitui, et eos in via Domini praecederet. Erat praeterea in eodem exercitu tanta famis acerbitas, ut deficientibus alimentis, multi contra morem, ferarum animos induti, ad esum immundorum se converterent animalium. Dicitur etiam, si tamen fas est credere, quod multi prae alimentorum inopia, ad hoc ut carnes humanas ederent, prolapsi sunt; sed neque clades deerat in [Col. 0388D] populo, nec merito deesse poterat, ubi tam immundis et pestilentibus cibis (si tamen cibi dicendi sunt, qui contra naturam sumuntur) misera plebs alebatur. Nec enim momentaneum fuerat, nec ad tempus modicum, illa tanta talisque, quae populum afflixerat, inopia; sed quasi hebdomadibus quinque, vel amplius, circa illam quam expugnare nitebantur urbem, moram fecerant cum hoc periculo. Defecerant autem ibidem non solum bellicis casibus verum etiam valetudinibus variis, viri praeclari et nobiles; inter quos perfectissimae indolis adolescens Engelrandus, filius domini Hugonis comitis Sancti Pauli, aegritudine correptus valida, diem clausit extremum.
His omnibus vir inclytus et insignis dominus comes Tolosanus, mente anxiatus et spiritu, infra se ipsum fluctuabat dubius; nam et periclitantis populi eum affligebat molestia, et fatigabat necessitas; et itineris desiderium, quo tam majores quam minores succensi erant, ita ut etiam cum clamoribus assiduis et frequenti contestatione id importunius exigerent, requiem penitus denegabant. Volens igitur utrique morbo congruum aptare remedium, certus tamen quod alii principes eum in hac parte [Col. 0389B] sequi nollent, ut populo vociferanti et suae satisfaceret conscientiae, diem ad iter aggrediendum populo praefixit quintumdecimum, et ne medio tempore fame, quae nimis invaluerat, populus periclitaretur, assumpta parte militiae, et de turbis pedestribus his, qui videbantur validiores, parte reliqua infra urbem relicta, in terras hostium descendit, ut vitae necessaria plebi quocunque periculo procuraret. Ingressus igitur cum maximo comitatu, regionem hostium opulentissimam, effractis municipiis pluribus, et succensis suburbanis aliquot, greges inde retulit et armenta, servosque et ancillas et alimentorum ingentes copias, ita ut usque ad satietatem plenam, jejunus et esuriens reficeretur populus; et sociis qui apud Marram urbem tuentes [Col. 0389C] remanserant, portiones pro sorte virili deputarent. Regressus igitur coepit comes aestuare, quid faceret, populo iterum clamante, quod ad iter aggrediendum praefixa jam instaret dies et dilationes omnes respueret. Videns autem quod causam foveret populus honestam, et quod corum non posset amplius sustinere instantiam, licet solus esset, nec eum de principibus aliquis sequi decrevisset, cum suo tantum comitatu, succensa urbe et in favillam redacta, iter aggressus est. Videns autem quia non multos haberet equites, episcopum rogavit Albariensem, ut secum proficisceretur: qui benigne preces admittens comitis, quemdam nobilem virum, Willelmum videlicet de Cumliaco, super res suas cum [Col. 0389D] septem equitibus et peditibus triginta praeficit; qui bona fide et plena devotione res suas conservans commendatas, infra paucos dies, pro septem equitibus habuit quadraginta, et pro triginta peditibus octoginta vel amplius recepit, res domini multiplicans in immensum. Igitur statuta die iter arripiens profectus est, neminem aliorum operiens. Erant autem in ejus comitatu quasi decem virorum millia, ex quibus vix trecenti quinquaginta erant equites. Cui proficiscenti, Northmannorum comes et dominus Tancredus, uterque cum quadraginta equitibus et numerosa peditum manu se aggregaverunt, comites in itinere se praestantes indivisos. Profecti autem, tantam in itinere rerum invenerunt opulentiam, ut populo nihil amplius esset necessarium. [Col. 0390A] Transeuntes enim per Caesaream, Hamam et Emissam, quae vulgari appellatione Camela dicitur, a principibus earum et ducatum merebantur habere, et rerum venalium forum optimis conditionibus; insuper et dona plurima in auro, argento, gregibus et armentis, et victualibus omnimodis, a municipalibus et oppidanis, per quorum fines transibant, ut eorum parcerent regioni. Sicque per dies singulos eorum augebatur exercitus, et in meliorem proficiebat statum, rebus ad omnem sufficientiam abundans necessariis. Equorum etiam, quorum maximam passi fuerant indigentiam, tam gratis quam pretio ingentem sibi comparaverunt multitudinem, ita ut antequam cum reliquis convenirent principibus, mille et ampliores, exceptis prioribus, in suo haberent [Col. 0390B] exercitu. Tandem cum per dies processissent aliquot, iter agentes mediterraneum, de communi decretum est consilio, ut ad oram redirent maritimam, ut de statu reliquorum principum, quos in finibus Antiochenis post se dimiserant, facilius instruerentur; et a navibus quae ab Antiochia et Laodicea per mare ascendebant, rerum necessariarum assequerentur commercium.
Fuerant sane toto illo itinere, ex quo a Marra [Col. 0390C] discesserant, eis cuncta satis prospera, nisi quod saepius circa expeditionis novissima, praedones quidam occulte consueverant irruere; et de senibus et valetudinariis, qui exercitum non poterant aequis subsequi passibus, nonnullos interimebant aut captivabant, quorum fraudibus comes argute obvians, praeeuntibus exercitum domino Tancredo, domino quoque Northmannorum duce Roberto, una cum Albariensi episcopo, ipse cum quibus viris insignibus et egregiis post exercitum remansit in insidiis, ut praedictis malefactoribus, qui proficiscentem exercitum pone sequebantur, ut incautos opprimerent, tempore occurreret opportuno. Factumque est ut more solita irruentibus maleficis, comes e latebris egrediens, [Col. 0390D] eis se daret obviam; et repente irruens prosterneret universos, equos eorum et spolia, et de captivis aliquot, cum multa laetitia in expeditionem referens. Ab ea die tute et sine difficultate incedebat populus, rebus necessariis affluenter abundans; nec fuit in omni regione quam praeterierunt proficiscentes, a dexteris vel a sinistris civitas ulla, vel municipium, cujus cives exercitui et ejus ducibus non dirigerent munera; foedus non impetrarent a transeuntibus et amicitiam: excepto uno, cujus habitatores de sua multitudine et loci praesumentes munimine, nec forum eis obtulerunt rerum venalium, nec impetrato foedere, ducibus miserunt exenia; sed junctis agminibus nostrorum expeditioni conati sunt impedimentum praestare. Quod videntes [Col. 0391A] nostri, justa indignatione succensi, in eos irruerunt unanimiter; et in momento dissolutis eorum manipulis, et captivatis nonnullis, eorum oppidum effregerunt violenter; gregesque eorum et armenta, equos etiam, qui in subjectis pascuis alebantur, et omnem eorum substantiam diripientes, adduxerunt secum. Erant autem in eodem exercitu finitimorum principum nuntii, ad hoc ut pacem impetrarent missi. Hi nostrorum videntes vires et audaciam, ut plenam pacem suis obtinerent dominis, ad propria revertebantur, ut qui eos miserant, de nostrorum muribus et fortitudine plenius instruerent; sed mox cum equis et aliis muneribus revertebantur. Post dies autem aliquot, regione media cum omni tranquillitate decursa, in campestria urbis antiquae [Col. 0391B] et loci situ munitissimae, haud longe a mari, quae Archis appellatur, descenderunt, satis in vicino juxta urbem castrametantes.
Est autem Archis una de urbibus provinciae Phoenicis, ad radices Libani, in colle sita munitissimo, quatuor aut quinque a mari distans milliaribus, longe lateque diffusa, optimi soli, et glebae uberis habens planitiem; cui etiam et laetissima non desunt pascua, et aquarum commoditates viventium. Hanc, ut veterum habent traditiones, Aracheus septimus [Col. 0391C] filiorum Chanaan fundasse dicitur, et de suo nomine Arachis dixisse; sed postea corrupto nomine, Archis dictam fuisse. Circa hanc, ut praemisimus, nostri castra locaverunt sua, non casu fortuito; sed quorumdam ex nostris, qui in vinculis hostium detinebantur, litteris et exhortatione commoniti. Erant enim in civitate Tripolitana, quae est civitas nobilissima in littore maris sita, ab Archis sex aut quinque distans milliaribus, de nostris aliquot, qui in ea violenter detinebantur. Ab initio enim obsidionis Antiochenae, et maxime post urbem debellatam, coeperunt nostri ut sibi victum propagarent, compellente inopia, imprudenter circuire regiones, et se hostibus circumjacentibus [Col. 0391D] ultro ad praedam exponere. Unde factum erat, ut vix esset civitas vel oppidum, quod de populo nostro non haberet captivos; juxta quem modum in urbe Tripolitana, de qua praemisimus, de nostris plus quam ducenti eadem detinebantur conditione. Qui nostrorum intelligentes adventum, significaverunt principibus, ut nullatenus ab Archis discederent, sed eam vallarent obsidione; sic enim aut urbem infra paucos dies possent recipere; aut a rege Tripolitano, ut ab obsidione desisterent, infinitam extorquere pecuniam et captivorum fratrum obtinere liberationem. Quod et factum est; nam statim accedentes ad urbem, propius castris circumpositis obsidione vallaverunt: tum ut id tentarent quod eis intimatum fuerat; tum ut reliquos principes [Col. 0392A] operirentur, qui eos in proximo subsecuturi credebantur.
Egressi autem de castris eisdem equites centum, cum peditum ducentorum duobus manipulis; et Raimundum Pelet secuti, usque ad urbem Antaradon, quae vulgari appellatione Tortosa dicitur, ab obsidione viginti vel amplius distantem milliaribus, ut experirentur si quid sibi necessarium et usui futurum reperirent, pervenerunt. Est autem Antarados civitas in littore maris sita, juxta se insulam habens modicam, quasi per duo distantem milliaria, [Col. 0392B] ubi antiqua et per multa saecula insignis civitas, Arados nomine fuit. Hujus Ezechiel propheta memoriam facit, ad principem Tyri dirigens sermonem, ita: Habitatores Sidonii et Aradii fuerunt remiges tui (Ezech. XXVII, 8) . Et idem infra: Filii Aradii cum exercitu tuo erant super muros tuos, in circuitu tuo (ibid., 11) . A cujus nomine et praedicta civitas nomen accepit, ut Antarados diceretur, eo quod praedictae Arado esset opposita. Harum utraque sita est in Phoenice provincia, et ejusdem civitatis unus et idem auctor fuit, Aradius videlicet, novissimus natu filiorum Chanaan, filii Cham, filii Noe. Ad hanc itaque urbem accedentes domini Tolosani exercitus pars praedicta, urbem coeperunt acrius impugnare; sed cum resistentibus civibus animose [Col. 0392C] satis, in ejus expugnatione non possent multum proficere, nocte irruente, in diem crastinam distulerunt negotium, ut receptis consortibus, qui eos subsequi decreverant, facto mane ad idem opus fortiores resurgerent. At vero cives timentes ne majores ea nocte accederent copiae, quibus tandem resistere non valerent, cum uxoribus et liberis et familia urbem egressi, ad montes vicinos, ut fugam saluti consulerent, se contulerunt. Nostri porro summo mane se adhortantes adinvicem, casus qui de nocte illa acciderat ignari, ut opus continuarent hesternum et ad urbem impugnandam se armarent, accedentes cominus, et eam reperientes vacuam, intrepide et constanter ingressi sunt, victualibus [Col. 0392D] et spoliis eam invenientes redundantem Unde onerati usque ad supremam satietatem, ad castra reversi sunt; eis quae interim acciderant, cuncta per ordinem edocentes et de successu proprio universum laetificantes exercitum.
Interea circiter Kalendas Martias, populus, qui Antiochiae remanserat; videns praefixam ad iter aggrediendum imminere diem, dominum Lotharingiae ducem Godefridum, dominum quoque Robertum Flandrensium comitem, et alios principes multa [Col. 0393A] coepit urgere instantia, ut iter arriperent; et eis volentibus voti consummationem adimplere, ducatum praeberent. Praetendebant et domini comitis Tolosani, ducis quoque Normannorum, et domini Tancredi fidem et constantiam, et admirabilem gratiam quam plebi Dei exhibuerant, eos jam per dies multos in via Domini fideliter praecedentes. His et hujusmodi persuasi principes antefati, compositis sarcinis et necessariis ad iter praeparatis, assumpta secum universa tam equitum quam peditum multitudine, quibus cordi erat et in proposito versus Hierosolymam proficisci, in Kalendis Martiis apud Laodiciam Syriae quasi ad viginti quinque millia virorum fortium et armatorum convenerunt, praedictos principes secuti. Sed et dominus Boamundus [Col. 0393B] cum suo comitatu illuc usque eos prosecutus est; non tamen aut cum eis proficisci, aut ibi moram facere longiorem poterat, ne forte recens captam Antiochiam hostibus circumpositis, temere vel ad tempus inobservatam negligere videretur; tamen ut societatis memor et gratiae, quam in via Domini cum aliis contraxerat proceribus, eos usque ad locum prosecutus est supradictum, quidquid officii et humanitatis poterat prompta exhibens devotione, ut sui memoriam altius imprimeret abeuntibus. Reversus est ergo salutatis principibus, et sumpta cum multo gemitu et suspiriis licentia, ut civitatis sibi creditae curam ageret diligentem, populo apud Laodiciam derelicto. Est autem Laodicia, civitas nobilis et antiqua, sita in maris littore, [Col. 0393C] quae fideles habens habitatores, sola de urbibus Syriae, imperatoris Graecorum jurisdictioni erat supposita. Ad hanc Guinimerus quidam Boloniensis, quem superius cum classe apud Tharsum Ciliciae, dum dominus ducis frater Balduinus eam occupasset, applicuisse meminimus, cum eadem classe sua pervenerat. Et dum eam imprudenter, non comparatis viribus aggrederetur impugnare et suae mancipare ditioni, captus erat a civibus et carceri cum omni suo pene comitatu mancipatus. Hunc quia de terra patris sui advenerat, et apud Tharsum praedictam, fratri suo utilitati fuerat et honori, dominus dux a praeside civitatis et loci primatibus sibi petiit restitui; qui verbo ducis non [Col. 0393D] audentes in quopiam contraire, praedictum Guinimerum cum sociis universis et classe quam induxerant, duci restituerunt; quem suae classi dux praeficiens, aequis eum passibus per terras gradientem subsequi praecipit: quod et factum est.
Egressus igitur Loadicia Syriae praedictus exercitus, receptis his quos in eadem urbe repererant, et qui ab Antiochia et Cilicia et urbibus finitimis, causis familiaribus et occupationibus domesticis detenti, tardius egressi fuerant, oram legentes maritimam, ad urbem Gabulensem, quam vulgari appellatione [Col. 0394A] Gibellum dicunt, quae a praedicta Laodicia duodecim distat milliaribus, pervenerunt. Ubi cum per aliquod temporis intervallum castris in gyrum locatis urbem obsedissent, is qui civitati praeerat, principis Aegyptii procurator (nam haec prima de urbibus maritimis Aegyptiorum erat sujecta potestati) aureorum sex millia duci obtulerat, insuper ingentia munera, si ab obsidione desisteret; quem, tanquam sordidorum contemptorem munerum, cum flectere nequivisset, ad alia se convertens studia, legatos de quorum fide praesumebat et industria, ad comitem direxit Tolosanum, praedictam pollicens pecuniam, si eum a ducis manibus posset expedire. Ille autem, ut dicitur, clam oblata sumpta pecunia, confinxisse dicitur, [Col. 0394B] quod infinita hostium multitudo a tractu descenderet Persico, propositum habens eas injurias ultum ire, quas Persarum populus sub duce Corbagath passus fuerat apud Antiochiam, et quod non inferius priore bellum parabatur redivivum: et super his omnibus nuntios se dicebat recepisse fide dignos, de quorum verbo nullatenus esset ambigendum. Missa igitur legatione per virum venerabilem, dominum Albariensem episcopum, et directis epistolis, dominum ducem et comitem Flandrensium anxie nimis sollicitat ut, obsidione soluta, properare non differant, sed communibus periculis fraterna compassione occurrant. Illi vero, audita fratrum necessitate, et quod imminere dicebatur periculo, in simplicitate spiritus gradientes, soluta [Col. 0394C] statim obsidione et itinere maturato, transeuntes urbem Valeniam, quae sub oppido Margat, in littore maris sita est; deinde Marecleam, quae prima de urbibus Phoenicis a Septentrione venientibus occurrit, Antaradum, quae vulgari appellatione Tortosa dicitur, quae similiter una est de urbibus supra nominatae provinciae, in littore maris similiter constituta, pervenerunt. Quam reperientes habitatoribus vacuam, insulae quae ab Occidente eidem objecta est civitati, ubi et nostrorum naves aliquot opportuna statione locatas invenerant, vicinitatem admirati sunt. Unde compendia secuti, infra paucos dies ante urbem Arscensem cum omni sua multitudine constiterunt. Quibus dominus Tancredus [Col. 0394D] occurrens, fraudem comitis universam seriatim edocuit: unde et seorsum, longe a tabernaculis eorum qui praecesserant, castrametati sunt. Videns autem comes, quod ab eo aliorum principum esset alienatus animus, missis muneribus, eos sibi reconciliare satagebat. Unde factum est ut, post modicum temporis intervallum, reconciliatis sibi principibus, excepto domino Tancredo, qui adversus eum graves suscitabat quaestiones, in unum corpus circa urbem convenerint expeditiones. Cumque comes ante ducis adventum multis jam diebus inutiliter ibi consumpsisset operam, spes erat quod in adventu reliquorum principum, urbs facile superari posset, et obsidentium labor optato fine consummari; sed contra spem accidit. Nam, [Col. 0395A] neque prius neque posterius propitium in eo facto habuit populus Dominum; quoties enim urbem nitebantur impugnare, et ad varia se attollebant nocendi argumenta, ut vel * agerent ad dejiciendum murum, vel contra eum assultus committerent, toties nova occurrebant impedimenta, et omnis eorum evacuabatur conatus, frustrabantur opera, impensa deperibat: ita ut manifeste daretur intelligi, quod in eo opere, eorum conatibus favor se subtraxisset divinus. Quippe occidebatur populus, et viri nobiles et praeclari inutiliter decumbebant. Ceciderunt ibi viri nobiles et praeclari, casu miserabili, uterque jactu lapidis, Anselmus de Riburgismonte, vir in armis strenuus et perpete dignus memoria; et Pontius de Baladuno, vir nobilis et [Col. 0395B] familiaris domino comiti Tolosano.
Propterea et populus invitus ibi detinebatur, cui erat in proposito iter inceptum consummare: unde nec operam dabat cum studio, nec multam in facto impendebat sollicitudinem, maxime autem post ducis adventum; etiam qui cum comite Tolosano advenerant ejus familiares et domestici, se subtrahebant ex industria, ut comes affectus taedio, aliorum principum vias sequeretur, qui etiam inviti et compellente comite contra conscientias detinebantur.
Renovata est ibi quaestio de lancea, quae apud Antiochiam reperta fuerat: utrum ea esset, qua de [Col. 0395C] latere Domini sanguis et unda profluxit; an res esset commentitia. Dubitabat enim valde super hoc populus; sed et majores penitus fluctuabant incerti; aliis dicentibus quod vere ipsa esset, quae Domini cruore maduerat, ejus latus aperiens, et per inspirationem divinam in consolationem plebis revelata; aliis asseverantibus, quod versutiarum Tolosani comitis esset argumentum, et gratia quaestus adinventio ficta. Hujus autem dissensionis auctor erat praecipuus quidam Arnulphus, domini Normannorum comitis familiaris et capellanus; vir quidem litteratus, sed immundae conversationis et scandalorum procurator; de quo in sequentibus multa dicenda occurrent. Cumque diu super hoc in populo [Col. 0395D] sermo hic discurreret contradictorius, hic qui eam revelationem sibi factam fuisse asserebat, ut populo fidem faceret et omnem toleret ambiguitatem, rogum copiosum praecepit accendi, pollicens se, auctore Domino, certo per ignem experimento fidem se facturum incredulis, quod nihil confictum, nihil commento adumbratum in eo facto intercessisset; sed sola revelatione divina, ad notitiam hominum et eorum consolationem, totum esset procuratum. Accenso igitur rogo copioso admodum, cujus incendii fervor etiam circumpositos terrere poterat, convenit universus populus a majore usque ad minorem, in ea sexta feria, quae sanctum Domini Pascha praecedit, in qua et mundi Salvator pro nostra salute passus esse legitur, ut tantae rei plenum haberet [Col. 0396A] experimentum. Qui vero tam periculosum examen sponte subiturus erat dicebatur Petrus Bartholomei, clericus quidem, sed modice litteratus, et quantum ad humanum diem dijudicare pertinet, homo simplex videbatur; qui oratione facta in conspectu circumpositarum legionum, assumpta secum praedicta lancea, per ignem transivit, quantum populo videbatur, illaesus. Verum hoc ejus factum non solum non amputavit quaestionem, sed majorem suscitavit; nam infra paucos dies vita decessit, cujus accelerati obitus occasionem, cum homo sanus et vitalis prius videretur, quidam asserebant tentatum incendium, dicentes quod in eo tanquam fraudis patronus, mortis causam collegisset. Alii vero dicebant quod ab incendio sanus evaserat et incolumis; sed egressum [Col. 0396B] ab igne, turbae, causa devotionis irruentes, oppresserant et contriverant eatenus, ut vitae finem ministrarent. Sicque res, quae in dubium venerat, nullam recipiens decisionem, majus induxit ambiguum.
Per idem tempus legati nostri qui, invitantibus Aegyptiis, qui ad obsidionem Antiochenam missi a calipha Aegyptio venerant, ut praemisimus, descenderant in Aegyptum, post annum quo tam violenter quam dolose detenti fuerant, ad principes, qui eos miserant, sunt reversi; venerantque cum eis Aegyptiorum principis legati, verba deferentes multum [Col. 0396C] ab his quae prius attulerant, dissimilia. Cum enim multa prius obtinere laborassent precum instantia, ut nostrorum principum contra insolentiam Turcorum et Persarum haberent gratiam et auxilium; nunc mutato cantico, pro summo beneficio se arbitrabantur nostris indulgere, si Hierosolymam ducentos aut trecentos simul permitteret inermes accedere et completis orationibus redire incolumes. Quod verbum nostri principes pro ludibrio habentes, praedictos nuntios redire compulerunt, significantes quod non secundum propositas conditiones particulatim illuc accederet exercitus; sed junctis agminibus Hierosolymam proficiscerentur unanimes, regno ejus periculum illaturi. Hujus autem mutationis [Col. 0396D] causa fuerat quiddam, quod ex nostra victoria, quae apud Antiochiam acciderat, habuerat ortum. Nam Turcis ita ibi periclitantibus, ita per omnem Orientem eorum confractus est gladius; et sublimis quae fuerat gloria, versa est in confusionem, ut ubicunque cum aliis nationibus erat eis negotium, in omni loco succumberent, et calculum reportarent in omni conflictu deteriorem. Juxta quam eorum conditionem, invalescente super eos Aegyptiorum regno, per manum cujusdam, cui erat nomen Emireius, principis militiae regis Aegyptiorum, Hierosolymam amiserant, quam triginta et octo annis ante ab eisdem Turci eripuerant violenter. Unde factum est, ut hostes, quos prius quasi fortiores horruerant, nunc per nostrorum operam [Col. 0397A] dejectos, et confractis viribus, in imo videntes constitutos, nostrorum auxilium, quod prius instanter nimis expetierant, contemnebant.
Advenerant praeterea Constantinopolitani imperatoris legati, multum conquerentes de domino Boamundo, qui contra legem pactorum et exhibiti tenorem juramenti Antiochiam praesumebat detinere; allegantes in conspectu principum, quod domino suo praebitis corporaliter juramentis, omnes qui per eum transierant, tractis sacrosanctis Evangeliis, [Col. 0397B] promiserant quod neque de oppidis, neque de civitatibus aliquam, quae de imperio ejus fuerant, usque Hierosolymam, detinere praesumerent, sed ea capta, ejus imperio resignarent; de reliquis vero habitae conventionis partibus, nullam omnino habebant memoriam. Certum est autem, quod id inter eum et principes, apud Constantinopolim convenerat; sed in fine conventorum fuerat annexum, quod ipse cum omni suo comitatu, et ingentibus copiis eos deberet sine dilatione subsequi, et auxilium in suis necessitatibus ministrare. Quibus de communi principum consilio responsum est, quod imperator pacta conventa prior violaverat; unde merito et ab his quae juxta legem pactorum sibi poterant [Col. 0397C] competere, casum patiebatur. Iniquum enim est ei fidem servari, qui contra pactum nititur versari. Nam, cum nostris principibus ex compacto teneretur obligatus, quod convocatis exercitibus, statim eos sequeretur; et per mare navibus continuum eis ministrari faceret commercium, et rerum venalium toto itinere exhiberi praeciperet opulentiam, utrumque neglexit fraudulenter adimplere, cum sine difficultate utrumque posset effectui mancipare. Unde quod de Antiochia factum fuerat, quoniam id jure fecisse videbantur, ratum volebant permanere et inconvulsum, ut is eam jure haereditario possideret in perpetuum, cui de communi liberalitate concessa fuerat. Instabant praeterea ejusdem imperatoris legati, persuadere cupientes, ut ejusdem imperatoris [Col. 0397D] adventum, quem in Kal. Julii adfuturum promittebant, praestolaretur exercitus, pollicentes quod singulis principibus ingentia daturus esset munera; sed et plebeis cum multa liberalitate stipendia, unde honeste sustentari possent, esset largiturus. Super quo deliberationem habentes, dissentiebant ab invicem. Nam Tolosanus comes exspectandum esse tanti principis adventum utile judicabat, sive ex eo quod ita futurum arbitraretur; sive ex eo quod ea occasione principes et populum detinere laboraret: quousque urbem quam obsederat, sibi posset vindicare. Turpe enim et ignominiosum reputabat, si a proposito ita manifeste deficeret, desiderium non valens adimplere. Aliis autem, opposita longe melior videbatur sententia, videlicet ut coepto instarent itineri, [Col. 0398A] et votum pro quo tot labores pertulerant, feliciter consummarent: fraudes enim imperatoris, et ejus versutias, quas saepius experti fuerant, declinare judicabant commodius, ne ejus labyrinthis et ejus ambagibus iterum se involverent, a quibus non satis facile postmodum possent expediri. Effusa est igitur inter principes contentio, et eorum pene in nullo consonabant desideria. Unde et is, qui urbi praeerat Tripolitanae, cum prius infinitam obtulisset pecuniae summam ut, obsidione soluta, ab ejus finibus nostrae migrarent expeditiones, cognito schismate, quod inter principes erat exortum, non solum dare pecuniam prius oblatam renuit, verum nostris sponte occurrere, et cum eis experiri proposuit. Factum est autem, quod de communi consilio, relicto [Col. 0398B] Albariensi episcopo, et aliis nonnullis viris potentibus in obsidione, qui castra tuerentur, principes indicto praelio, instructis aciebus, et ordine congruo dispositis, versus Tripolim agmina dirigunt: quo pervenientes, ejusdem loci praesidem, cum universa civium multitudine tam equitum quam peditum extra urbem reperiunt, ubi, ordinatis pari modo agminibus, nostrorum adventum praestolabantur intrepidi. Cum enim duobus mensibus et amplius aliquid, comes Tolosanus in praedicta obsidione operam consumpsisset inutiliter, nec profecisset quidpiam, coeperant eos Tripolitani contemnere, et nostrum exercitum minus et minus habere suspectum, quasi ab ea virtute quam prius audierant, [Col. 0398C] facti degeneres, in seipsis strenuitatis consuetae paterentur defectum. Postquam ergo ad urbem ventum est, et hostium contra se positas nostris datum est intueri legiones, in eos statim irruerunt animosius, et primo impetu dissolutis eorum cohortibus hostes in fugam versos, infra urbem certatim se recipere proterva compulerunt instantia, septingentis ex eorum numero gladio peremptis; de nostris vero tres aut quatuor cecidisse dicuntur. Ibi celebraverunt pascha, quarto Idus Aprilis.
[Col. 0398D] Obtenta igitur victoria, in castra iterum reversi sunt, ubi nihilominus vociferari et acclamare coepit populus universus, ut, illa perniciosa obsidione dimissa, versus Hierosolymam, quo eorum omnino festinabat desiderium, iter arriperent; obtinuitque proterva instantia populus, ut incensis castris, dux et Flandrensium comes, nec non et Normannorum comes, sed et Tancredus, populo satisfacientes, invito et plurimum retinente comite Tolosano, obsidionem deserentes, versus Tripolim, tanquam iter continuaturi, expeditiones direxerunt. Erantque in eo facto procliviores, qui ab initio praedicti comitis castra fuerant secuti ita ut eum deserentes, praedictos principes certatim sequerentur: quo intellecto, videns quod neque precibus neque pollicitis [Col. 0399A] eos revocare poterat, faciens de necessitate virtutem, alios secutus est, licet invitus. Cumque vix quinque milliaribus progressi, ante urbem Tripolitanam castrametati essent, ejus loci praeses, qui Egyptii caliphae in ea regione procurabat negotia, deposita illa tali arrogantia, qua prius cum nostris principibus de pari posse contendere arbitratus fuerat, cognoscens seipsum, missa legatione a principibus, obtinuit ut, datis quindecim millibus aureorum, insuper etiam muneribus in equis, mulis, sericis et vasis pretiosis, et restitutis universis quos de nostro populo detinebat captivis, a sibi commissa discederent provincia; ac tribus, quibus praeerat civitatibus, Archis videlicet, Tripolis ac Biblio cum suis pertinentiis parcerent transeuntes. [Col. 0399B] Misit insuper greges et armenta, et alimentorum uberem copiam, ne prae victualium inopia, suburbana spoliare compellerentur, et agrorum cultoribus inferre molestiam. Accitis etiam quibusdam fidelibus Syris, montis Libani habitatoribus, qui urbibus illis a parte supereminet orientali, excelsus admodum et in sublime juga porrigens, tanquam a viris prudentibus et locorum gnaris, qui ad eos gratulabundi descenderant, ut fraternae charitatis dependerent affectum, consilium ab eis petierunt, qua via versus Hierosolymam tutius possent incedere, et commodius. Illi tandem, compensatis bona fide universarum viarum, quae illuc ducebant tam commoditatibus quam compendiis, novissime viam eis commendaverunt maritimam, ut et directiorem sequerentur, [Col. 0399C] et navium suarum quae proficiscentem subsequebantur exercitum, eis solatium non deesset. Erant autem in nostrorum classe, non solum Guinimeri, sociorumque ejus, qui a Flandria, Normannia et Anglia, ut praemisimus, descenderant; verum et Januensium, Venetorum, Graecorumque naves, quae a Cypro, Rhodo, et aliis insulis rebus onustae venalibus frequenter accedebant, quae nostris legionibus multam inferebant consolationem. Assumptis ergo ducibus itineris, tum ex praedictis fidelibus, tum ex Tripolitani principis familia, oram legentes maritimam, juga Libani a sinistris habentes, Biblium pertranseuntes, supra ripam fluminis secus locum cui nomen est Maus, castrametati sunt, [Col. 0399D] ubi per diem vulgus debile, et eos, qui non ita celeriter subsequi poterant, operientes, habuerunt requiem.
Die demum tertia ante urbem Beritensium, secus fluvium, qui juxta urbem labitur, castrametati sunt: ubi, a praeside loci, ut satis parcerent et arboribus, data pecunia et victualibus ad sufficientiam ministratis, nocte quieverunt una. Sequenti vero die Sidonem pervenientes, secus fluenta, aquarum commoditatem secuti, locaverunt tabernacula. Ubi, nescimus qua fiducia, qui urbi praeerat nostris principibus nullam exhibuit humanitatis gratiam; [Col. 0400A] sed de viribus praesumens suis, exercitum nostrum aggressus est molestare: in quo facto non multum successit ei prospere. Nam quibusdam ex nostris in eos irruentibus, qui eorum discursionibus provocati, diutius dissimulare non poterant, interfectis ex eis aliquot, reliquos infra urbem se recipere compulerunt: unde factum est ut noctem illam in castris, cessantibus eorum molestiis, cum omni tranquillitate peragerent. Mane autem facto, ut aliquantisper recrearetur populus, moram ibi facere decreverunt, mittentes de exercitu expeditiores quosdam, qui de urbanis adjacentibus victui necessaria contraherent: qui comportatis, gregibus et armentis et victualium ingente copia, cum sospitate regressi sunt omnes, excepto quodam nobili [Col. 0400B] viro, Galtero videlicet de Verra, qui, redeuntibus aliis, ad ulteriora progrediens, ut majorem praedam contraheret, dubia sorte sublatus, comparare desiit, universis ejus dubium exitum nimis moleste ferentibus. Sequenti postmodum die transcursis scopulosis ex parte plurima locis, per loca planiora, a dextris relicta antiqua urbe Sarepta Sidoniorum, viri Dei Heliae nutricia, transmisso flumine, qui medius discurrit, egregiam illius regionis metropolim Tyrum, vetustissimum Agenoris et Cadmi domicilium, pervenerunt; ubi circa illum egregium et saeculis admirabilem fontem hortorum et puteum aquarum viventium castrametati, in pomoeriis late patentibus et multa commoditate refertis, nocte quieverunt una: dehinc die restituta, iterum ad [Col. 0400C] iter se accingentes, exsuperatis angustiis, quae inter montes proeminentes et mare periculose nimis jacent mediae, iterum in plana descenderunt, quae urbi Acconensium subjecta sunt. Ubi juxta civitatem, secus fluvium, qui eamdem urbem praeterlabitur, castrametati, a procuratore et civibus munera suscipientes, rerum venalium bonis conditionibus habuerunt commercium; factus est insuper nostris principibus familiaris et amicus, spondens quod si, post captam Hierosolymam, viginti dierum spatio, absque contradictione in regno possent consistere, aut Aegyptiorum vires superare, ipse urbem Acconensem absque difficultate ulla eis resignaret. Inde vero progressi Galilaeam a laeva deserentes, inter [Col. 0400D] Carmelum et mare, Caesaream secundae Palaestinae metropolim, quae prisco nomine Turris Stratonis appellata est, pervenientes, secus fluvium, qui de paludibus eidem urbi adjacentibus defluit, castrametati sunt; ubi et sanctum Pentecostes diem, quarto Kal. Junias celebraverunt, a praedicta urbe, vix duobus distantes milliaribus. Inde post diem tertium, itineris resumentes laborem, relictis a dextra locis maritimis, Antipatrida et Joppe, per late patentem planitiem, Eleutheriam pertranseuntes, Liddam quae est Diospolis, ubi et egregii martyris Georgii gloriosum usque hodie sepulcrum ostenditur, in quo secundum exteriorem hominem in Domino creditur requiescere, pervenerunt. Cujus ecclesiam, quam ad honorem ejusdem martyris, [Col. 0401A] pius et orthodoxus princeps Romanorum augustus, illustris memoriae dominus Justinianus multo studio et devotione prompta aedificari praeceperat, audito nostrorum adventu, solotenus hostes dejecerant paulo ante, timentes ne trabes ecclesiae, quae multae proceritatis erant, in machinas et tormenta ad expugnandam urbem vellent convertere. Compertum autem habentes quod in vicino nobilis quaedam esset civitas, Ramula nomine, cum quingentis equitibus dominum Flandrensium comitem praemiserunt, qui civium praetentarent animos, et quidnam haberent propositi experirentur: qui accedentes ad urbem propius, videntes quod nemo ad eos egrederetur, portas, quas patentes repererunt, ingressi sunt, urbem penitus reperientes vacuam. Nocte [Col. 0401B] enim quae praecesserat, cognito nostrorum adventu, abeuntes cum uxoribus et liberis, et universa eorum familia, urbem vacuam reliquerant: quod statim remisso nuntio, comes legionibus significans, ad urbem eos accedere maturare consuluit. Illi vero, completis de more orationibus, ad urbem accedentes, in omni commoditate frumenti, vini et olei, ibi continuum exegerunt triduum, episcopum eidem ecclesiae praeficientes quemdam Robertum Normannum genere, de episcopatu Rothomagensi, cui utramque urbem, Liddam videlicet et Ramulam cum adjacentibus suburbanis, jure perpetuo possidendas contulerunt, primitias laborum suorum cum omni devotione egregio martyri dedicantes.
Interea Hierosolymitae, de nostrorum adventu nuntiis edocti frequentibus, scientes quod omnis quae advenire dicebatur multitudo, speciale et praecipuum haberet civitatem illam obtinendi propositum, quanta possunt diligentia, quanta valent sollicitudine, urbem communire satagunt; victui necessaria, armorum genera quaelibet, ligna, ferrum et chalybem, et quaecunque obsessis solent praestare praesidium, corrogare, et in urbem inferre, studiis se invicem provenientibus, contendunt. Sed et princeps [Col. 0401D] Aegyptius, qui multo labore eodem anno, Turcorum expulso principatu, praedictam urbem receperat, comperto quod ab Antiochia noster discesserat exercitus, quanto poterat studio, turres reparari praeceperat et moenia. Civibus ut eorum sibi et fidem conciliaret et gratiam, de proprio aerario cum multa liberalitate ministrari praecipiens stipendia, tributorum et vectigalium praestationes remittens in perpetuum: qui tum ut vitae consulerent et saluti, tum ut tantae libertatis sublimarentur privilegio, regiae satagentes parere voluntati, convocatis vicinarum urbium civibus, viris fortibus et industriis, et armatis, optime, urbem communierant diligenter. Insuper etiam convenientes omnes unanimiter in atrio templi, quod erat spatiosissimum, [Col. 0402A] ut nostrorum praevenire possent adventum et praecidere, decreverunt ut, interfectis universis fidelibus, qui ejus urbis erant habitatores, ecclesiam Dominicae Resurrectionis dejicerent funditus, et sepulcrum Domini ab eadem radicitus convellerent, ne illorum occasione aut orationis gratia, fidelium populus deinceps accedere, aut urbem frequentare proponerent. Sed tandem cognito, quod per hoc majora populorum nostrorum in se conflarent odia, et in suum vehementius irritarent interitum, mutato consilio, extorta ab eis violenter universa pecunia, et quidquid habere videbantur, quatuordecim aureorum millia, tum a patriarcha, qui tunc urbi praeerat, tum a populo civitatis, tum ex adjacentibus monasteriis abstulerunt: unde oportuit [Col. 0402B] eumdem virum venerabilem, ut haberet unde tantam summam extortae pecuniae solvere posset (nam ad id universorum non sufficiebant patrimonia) et ut inopiam suam, et plebis quocunque modo consolaretur tenuitatem, in Cyprum insulam navigare, ut ibi a fidelibus eleemosynarum et piae largitionis mendicaret suffragia, quae attritae et esurienti plebi Dei, quae Hierosolymis et in ejus finibus habitabat, mitteret ad vitae sustentationem. Nec etiam hoc eis visum est sufficere, sed extortis a plebe per quaestiones et gravia tormenta bonis omnibus, exceptis solis senibus et valetudinariis mulieribus et parvulis, omnes alios urbe depulerunt: qui usque ad nostrorum adventum in viculis suburbanis delitescentes, [Col. 0402C] quotidie mortem exspectabant, non audentes urbem introire; sed nec exterius inter persequentem populum, tuta eis dabatur requies, habentibus locorum incolis omnem eorum suspectam operam, et eos usque ad immundas et intolerabiles perurgentibus angarias. Erat praeterea eodem tempore, in eadem Deo amabili civitate, vir vitae venerabilis et fide insignis, Geraldus nomine, qui ei, de quo supra diximus, praeerat xenodochio, in quo pauperes, qui orationis gratia ad urbem accedebant, hospitabantur, et aliqualem pro loco et tempore sumebant refectionem. Hunc credentes pecuniarum aliquam habere repositionem, et suspectum habentes ne in nostrorum adventu aliquid eis moliretur damnosum, vinculis subjecerunt et verberibus, ita [Col. 0402D] ut manuum ac pedum torquendo ejus confringerent articulos, et membrorum partem maximam redderent inutilem.
Consummato igitur ibi triduo, custodibus ibi aliquot deputatis, qui munitiorem ejusdem civitatis partem ab hostium tuerentur insidiis, summo diluculo ad exsequendum se accingunt propositum. Unde, assumptis itineris ducibus, viris prudentibus, et locorum peritis, pervenerunt Nicopolim. Est autem Nicopolis civitas Palaestinae: hanc, dum vicus adhuc esset, sacer Evangeliorum liber appellavit Emmaus, [Col. 0403A] beatusque Lucas evangelista hanc dicit ab Hierosolymis distare stadiis sexaginta. De hac Sozomenus in sexto Tripartitae Historiae libro ita ait: Hanc Romani post vastationem Hierosolymorum, Judaeamque victoriam, Nicopolim ex eventu victoriae vocaverunt. Ante hanc urbem in trivio, ubi Christus cum Cleopha post resurrectionem noscitur ambulasse, tanquam ad alium vicum iturus, fons quidam est salutaris, in quo passiones hominum diluuntur, et alia pariter animalia diversis detenta languoribus emundantur: quod ut ita contingat, traditur ex quodam itinere apparuisse Christum ad fontem cum discipulis suis, et lavasse pedes: ex quo aqua facta est diversarum medicamen passionum. Haec praedictus historiographus de castello Emmaus ita disserit: [Col. 0403B] Ubi noctem illam in aquarum abundantia, et rerum copia victui necessariarum egerunt tranquillam; ubi circa noctis medium, fidelium qui in civitate Bethlehem habitabant, legatio adfuit ad ducem Godefridum, orans et petens cum multa instantia, ut illuc aliquam militiae partem dirigeret. Convenientibus enim ex universis finitimis oppidis et locis suburbanis hostibus, Hierosolymam properabant, tam ut urbem tuerentur quam ut ipsi etiam in urbe salutis sibi invenirent consilium. Timebant autem praedicti fideles, ne ad partes eorum accedentes, ecclesiam dejicerent, quam multo pretio saepius ab eisdem hostibus, ne dejiceretur, redemerant. Audita igitur et cum pietatis affectu suscepta fratrum fidelium postulatione, electis ex suorum numero [Col. 0403C] centum expeditis equitibus, ad locum praedictum, ut fidelibus opem ferrent, dux praecipit contendere: quibus dominus Tancredus datus est primicerius, et consors itineris: qui ducibus ejusdem loci habitatoribus, ad locum summo diluculo perveniunt destinatum; ubi a civibus cum hymnis et canticis spiritualibus honorifice suscepti, introducente eos populo et clero, ingressi ecclesiam, felicis puerperae diversorium, et Salvatoris praesepe, in quo felicium cibus animalium requievit, beatis oculis conspexerunt. Ubi etiam et cives ejusdem loci, prae gaudii et exsultationis immensitate, votiva Domino cantica psallentes, in signum victoriae, domini Tancredi vexillum super ecclesiam statuerunt. At vero, [Col. 0403D] qui in exercitu remanserant, prae itineris desiderio, loca venerabilia scientes in proximo constituta, pro quorum amore et reverentia tot labores, tot pericula tertio jam anno sustinuerant, noctem ducebant insomnem, votis ardentibus auroram deposcentes, ut itinerarii sui felicem conspicerent clausulam, et tam longae peregrinationis beatam consummationem possent intueri. Videbatur eis nox ultra solitum vices suas producere, partemque lucis futurae sibi usurpare indebite, omnisque mora animis ardentibus periculosa videbatur, eratque abominabilis, juxta id quod proverbialiter dici solet: Animo cupienti nihil satis festinatur; et item illud: Dilatione votum creverat.
Postquam autem in castris cognitum fuit quod Bethlehemitarum nuntios dux nocte illa susceperat, et de suis in eorum subsidium praemiserat quosdam, non exspectata procedendi licentia vel opportunitate, qualem lux exoriens iter agentibus solet ministrare, intempestae noctis silentio, excitantibus se mutuo plebeis et moram arguentibus, invitis principibus, surrexerunt iter arripientes. Cumque processissent aliquantulum, vir quidam nobilis et strenuus, Gastus Biterrensis, assumpto sibi triginta expeditorum equitum comitatu, ab [Col. 0404B] exercitu separatus versus Hierosolymam, aurora jam illucescente, coepit contendere, ut si quas extra urbem gregum aut armentorum reperiret copias, eas secum in expeditionem deduceret. Cumque jam urbi esset proximus, juxta votum occurrerunt ei animalia, quibus pauci praeerant pastores, qui, visa nostrorum militia, in urbem perterriti aufugerunt. Gastus vero interim, relicta absque custodibus secum trahens animalia, ad exercitum revertebatur: cum ecce ad pastorum vocem exciti Hierosolymitae, correptis armis, praedam abactam violenter revocare cupientes, certatim insecuti sunt abeuntem. Vir vero insignis, insectantium veritus multitudinem, relicta praeda, saluti fugiendo consulens, in collis cujusdam culmine cum suo substitit comitatu; [Col. 0404C] dumque ibi rei praestolaretur eventum, ecce per vallem eidem loco subjectam, dominus Tancredus, cum praedictis centum equitibus, a Bethlehem rediens ad exercitum maturabat, quibus praedictus vir nobilis occurrens, casum qui ei acciderat, ex ordine pandit. Conjunctis itaque agminibus, eos qui praedam reducebant verso secuti sunt itinere; et antequam in urbem se reciperent, subito in eos irruentes, interfectis pluribus, reliquisque in fugam versis, praedam iterum receptam violenter abducentes, ad exercitum cum multa laetitia sunt reversi: a quibus cum quaereretur unde praedam illam contraxerant, respondentes quod de agro Hierosolymitano eam abduxissent, audito nomine civitatis, pro [Col. 0404D] qua tot et tantos labores pertulerant, prae fervore devotionis lacrymas et suspiria cohibere non valentes, pronos in terram se dederunt, adorantes et glorificantes Deum, de cujus munere venit, ut sibi a fidelibus suis digne et laudabiliter serviatur; quique populi sui vota benigne exaudire dignatus est, ut juxta eorum desideria, ad loca optata mererentur pervenire. Unde progressi pusillum, e vicino urbem sanctam contemplantes, cum gemitu et suspiriis prae gaudio fusis spirituali, pedites, et nudis ex plurima parte vestigiis, coepto ferventius insistentes itineri, subito ante urbem constiterunt, castra circumponentes eo ordine, quo a majoribus principibus singulis designabatur. Videbatur impletum esse, quod per prophetam praemissum fuerat [Col. 0405A] vaticinium, et exhibitum historialiter verbum Domini: Leva, Hierusalem, oculos, et vide (Isa. XLIX, 18) potentiam regis. Ecce Salvator tuus venit [Col. 0406A] solvere te a vinculo. Et illud: Elevare, elevare, consurge, Hierusalem (Isa. LI, 17) ; solve vincula colli tui, captiva filia Sion (Isa. LII, 2) .
Urbem sanctam et Deo amabilem Hierosolymam, in sublimibus sitam esse montibus certum est; et in tribu Benjamin positam veterum tradit auctoritas; habetque ab Occidente tribum Simeon, et Philisthiim [Col. 0405B] regionem, et mare Mediterraneum: a quo ubi propius est, juxta vetustissimum oppidum Joppen, viginti quatuor distat milliaribus, inter se et praedictum mare habens castellum Emaus, quae postea dicta est Nicopolis, ut praemisimus, ubi post resurrectionem suam Dominus duobus discipulis apparuit; Modim etiam, sanctorum Machabaeorum felix praesidium; Nobe quoque vicum sacerdotalem, ubi David, esuriens cum pueris suis, tradente Abimelech sacerdote, panes propositionis comedit; et Dispolim, quae est Lidda, ubi Petrus Aeneam virum paralyticum ab annis octo in grabato jacentem saluti restituit; et Joppen praedictam, ubi idem Petrus, discipulam nomine Tabitham, plenam operibus bonis et eleemosynis, defunctam suscitavit, et [Col. 0405C] sanctis ac viduis resignavit vivam: ubi et apud Simonem coriarium hospitatus, Cornelii nuntium suscepit, sicut in Actibus apostolorum continetur. Ab oriente vero Jordanis habens fluenta et ei adjacentem solitudinem, filiis prophetarum familiarem, quasi ad milliaria quatuordecim; et vallem silvestrem, ubi nunc est mare salis, quod et lacus Asfaltes, et mare Mortuum nuncupatur; quae omnis regio antequam Dominus subverteret Sodomam, ut in Genesi legitur, quasi paradisus Dei irrigabatur (Gen. XIII, 10) . Citra vero Jordanem, urbem Jericho, quam Moysi successor Josue, magis orando quam pugnando subegit; ubi postea Dominus praeteriens, caeco lumen restituit (Matth. XX) ; Galgala quoque Elisaei receptaculum. Ultra Jordanem vero [Col. 0405D] Galaad, Basan, Ammon et Moab, quae postmodum Ruben, Gad et dimidia tribus Manasse susceperunt in sortem, quae omnis hodie regio generali appellatione dicitur Arabia. Ab Austro vero, habens sortem Juda, in qua est Bethlehem, familiare Domini reclinatorium, et felix nativitatis Dominicae et cunarum locus; et Thecua urbs, prophetarum Habacuc et Amos domicilium; et Ebron, quae alio nomine dicitur Cariatharbe, sanctorum patriarcharum sepulcrum venerabile. A septentrione vero urbem habens Gabaon, Josue, filii Nun, insignem victoria, et defixi solis miraculo praeclaram; tribum quoque [Col. 0406A] habens Ephraim, in qua est Silo, tabernaculi Domini custos aliquando; Sichar, confabulatricis Domini Samaritanae patria; Bethel, aureorum cultrix vitulorum, et peccati Jeroboam testis. Sed et Sebastea Joannis Baptistae, Elisaei quoque et Abdiae tumulus, quae olim dicta est a monte Somer, in quo sita est Samaria, regum Israel thronus sublimior, [Col. 0406B] unde et tota praedicta regio usque in praesentem diem dicitur Samaria. Neapolis quoque, quae olim dicta est Sichem, conditoris nomen habens; in qua, secundum lectionem libri Geneseos (cap. XXXIV) , filii Jacob Simeon et Levi, in ultionem stupri, quod filius Sichem, Hemor, sorori eorum Dinae, amore illius captus, intulerat, tam ipsum quam filios ejus in ore gladii percusserunt, urbem eorum succendentes.
Est autem Hierusalem, Judeae metropolis, in loco [Col. 0406C] rivis, silvis, fontibus et pascuis penitus carente, sita. Haec, juxta veteres historias et orientalium populorum traditiones, primum dicta est Salem; deinde Jebus; postmodum tempore David, qui ejecto inde Jebusaeo ejus habitatore, postquam septem annis regnaverat in Ebron, eam ampliavit, et regni constituit solium, dicta est Hierusalem. Unde ita legitur in Paralipomenon: Abiit ergo David et omnis Israel in Hierusalem, hoc est Jebus, ubi erant Jebusaei habitatores terrae; dixeruntque qui habitabant Jebus ad David: Non ingredieris huc. Porro David cepit arcem Sion, quae est civitas David; dixitque: Omnis qui percusserit Jebusaeum in primis erit princeps et dux. Ascendit igitur primus, Joab filius Sarviae, et factus est princeps. Habitavit autem [Col. 0406D] David in arce, et idcirco appellata est civitas David, aedificavitque urbem in circuitu a Mello usque ad gyrum; Joab autem reliqua urbis exstruxit (I Par. XI, 4 et seq.) . Postea vero, regnante filio ejus Salomone, dicta est Hierosolyma, quasi Hierusalem Salomonis. Hanc vero, ut referunt egregii scriptores et illustres historiographi, Hegesippus et Josephus, Judaeorum id exigentibus meritis, quadragesimo secundo post passionem Domini anno, Titus Vespasiani filius, Romanorum princeps magnificus, obsedit; obsessam expugnavit, et expugnatam dejecit funditus, ita ut, juxta [Col. 0407A] verbum Domini: Non remaneret in ea lapis super lapidem (Matth. XXIV, 2) . Hanc eamdem postea Aelius Adrianus, quartus ab eo Romanorum augustus, reparavit, unde et ab eodem dicta est Aelia, sicut in Nicaea synodo legitur: Episcopus Aeliae ab omnibus honoretur, et caetera. Cumque prius in clivo sita esset praecipiti, ita ut in orientem partim, partim in austrum tota devexa respiceret, in latere tam montis Sion, quam Moriae constituta, ut solum templum et praesidium, cui nomen Antonia erat, in sui haberet fastigio et parte superiore; ab eodem imperatore in montis verticem tota translata est, ita ut Dominicae passionis et resurrectionis locus, qui prius extra urbem fuerat, urbe reaedificata infra murorum ambitum clauderetur. Est [Col. 0407B] autem civitas et minor maximis et mediocribus major; forma quidem oblonga, et parte altera longiore, tetragona tamen vallibus profundis admodum, ex tribus partibus circumsepta. Nam ab oriente vallem habet Josaphat; hujus mentionem facit propheta Joel, dicens: Cum convertero captivitatem Juda et Jerusalem, congregabo omnes gentes, et deducam eas in vallem Josaphat; et disceptabo ibi cum eis super populo meo, et haereditate mea Israel (Joel. III, 2) . Cujus in imo constructa est nobilis ecclesia in honore Dei Genitricis, ubi et sepulta creditur; et gloriosum ejus usque hodie, accedentibus populis, monstratur sepulcrum. Sub qua etiam torrens Cedron, aquis pluvialibus factus tumidior, hibernis mensibus defluere consuevit, cujus mentionem [Col. 0407C] beatus Joannes evangelista facit dicens: Egressus Jesus trans torrentem Cedron, ubi erat hortus (Joan. XVIII, 1) , et caetera. Ab austro vero vallem habet praedictae contiguam, cui nomen Ennon, quae sortis Benjamin et Juda, in funiculo distributionis limes fuit, sicuti in Josue scribitur (cap. XV, 8) : Ascenditque per convallem filii Ennon, ex latere Jebusaei ad meridiem, hoc est Jerusalem; et inde se erigens ad verticem montis qui est contra Gehennon ad occidentem; in qua hodie de pretio Salvatoris, pro quo Judas, mercator pessimus, Dominum Judaeis tradidit, ager emptus ostenditur, in sepulturam peregrinorum deputatus, cui nomen Acheldemac. De hac etiam valle in Paralipomenon [Col. 0407D] scribitur ita, fitque sermo de Achaz: Ipse est qui adolevit incensum in valle Ennon, et lustravit filios suos in igne juxta ritum gentium, quas interfecit Dominus in adventu filiorum Israel (II Par. XXVIII, 3) . Ab occidente vero, ejus vallis partem, in qua vetus piscina, quae tempore regum Juda celebris fuit, designatur: indeque protenditur ad superiorem piscinam, quae hodie vulgari appellatione dicitur Lacus Patriarchae, quod est juxta vetus coemeterium, in spelunca quae cognominatur Leonis. A septentrione vero plano itinere ad urbem acceditur, ubi usque hodie locus in quo protomartyr Stephanus a Judaeis lapidatus, et pro persecutoribus orans positis genibus, emisit spiritum, designatur.
Sita est autem in montibus duobus, sicut David commemorat, dicens: Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI, 1) ; quorum fastigia infra muri ambitum ex parte plurima continet, modica valle distincta, quae etiam urbem per medium dividit. Horum alter qui ab occidente est, Sion appellatur, unde plerumque et tota denominatur civitas, ut ibi: Diligit Dominus portas Sion, super omnia tabernacula Jacob (Psal. LXXXVI, 1) . Alter vero qui ab oriente est, mons Moria dicitur, cujus mentio fit in Paralipomenon [Col. 0408B] secundo, hoc modo: Et coepit aedificare Salomon domum Domini in Jerusalem in monte Moria, qui demonstratus fuerat David patri ejus, in loco quem paraverat David in area Orna Jebusaei (II Par. III, 1) . In occidentali ergo quasi in supremo montis vertice ecclesia est, quae nomine montis dicitur Sion; et non longe ab ea turris David, opere constructa solidissimo quae quasi praesidium civitatis cum turribus, muris et antemuralibus sibi annexis, universae sub se positae praeeminet civitati. In eodem quoque, sed in devexo quod ad orientem respicit, sita est sanctae Resurrectionis ecclesia, forma quidem rotunda; quae quoniam in declivo praedicti montis sita est, ut clivus eidem eminens et contiguus, Ecclesiae pene superest altitudinem, et eam reddit obscuram; [Col. 0408C] tectum habet, erectis in sublime trabibus, et miro artificio in modum coronae contextis, apertum et perpetuo patens, unde lumen ecclesiae infunditur necessarium; sub quo hiatu patulo Salvatoris positum est monumentum. Porro ante nostrorum Latinorum introitum, locus Dominicae passionis qui dicitur Calvariae sive Golgotha; et ubi etiam vivificae crucis lignum repertum fuisse dicitur; et ubi etiam de cruce depositum Salvatoris corpus, unguentis et aromatibus dicitur delibutum et sindone involutum, sicut mos erat Judaeis sepelire, extra praedictae ambitum erant ecclesiae, oratoria valde modica. Sed, postquam nostri opitulante divina clementia, urbem obtinuerunt in manu forti, visum [Col. 0408D] est eis praedictum nimis angustum aedificium: et ampliata ex opere solidissimo et sublimi admodum ecclesia priore, intra novum aedificium veteri continuo et inserto, mirabiliter loca comprehenderunt praedicta. In altero vero monte, qui in parte est orientali, in declivo ejus, quod in austrum respicit, templum Domini est in eo loco ubi, juxta lectionem libri Regum (II Reg. XXIV) et Paralipomenon, David rex, ab Aureuma sive Orna homine Jebusaeo aream emit. Ubi et praeceptum est ei altare Domino aedificare, in quo postmodum obtulit holocausta et pacifica; et invocavit Dominum, et exaudivit eum in igne de coelo, super altare holocausti. Ubi etiam de mandato Domini, filius ejus Salomon, post patris obitum templum aedificavit, cujus quae forma [Col. 0409A] fuerit, et quomodo sub Nabuchodonosor Babyloniorum rege ceciderit, iterumque sub Cyro rege Persarum a Zorobabel et Jesu sacerdote magno reaedificatum fuerit; et quomodo illud idem cum universa urbe postmodum sub Tito, Romanorum principe, deletum fuerit, veteres tradunt historiae. Hujus autem quis auctor fuerit, et quae compositionis sit forma, in praesenti sufficit edocere. Porro, in principio hujus voluminis, aedificii hujus auctorem diximus Homar filium Catab, qui tertius a seductore Mahometh, erroris et regni successor exstitit: et ita esse, antiqua litterarum monumenta in eodem aedificio intus scripta, et de foris, manifeste declarant. Forma vero hujusmodi est: platea quaedam, quantum arcus vix jacere potest habens longitudinis [Col. 0409B] et latitudinis tantumdem, quadrangula et aequidistantibus contenta lateribus, muro circumdata est valido, altitudinis moderatae; in quam ab occidente, duabus portis introitur, quarum altera dicitur speciosa; ubi secundum quod in Actibus apostolorum continetur, claudum ex utero matris suae, eleemosynam a transeuntibus petentem, consolidatis basibus erexit Petrus; alterius vero certum nomen non tenemus. A septentrione vero una; ab oriente quoque alia, quae usque hodie Porta aurea dicitur. Ab austro vero domum habet regia quae vulgari appellatione templum Salomonis appellatur. Super singulas autem portas, quae urbi sunt conterminae, et per angulos praedictae superficiei turres erant sublimes admodum, in quibus [Col. 0409C] certis horis superstitionis Saracenorum sacerdotes, ut populum ad orationem invitarent, ascendere consueverant: quarum quaedam adhuc supersunt, quaedam vero variis casibus sunt depositae. Infra haec igitur septa nemini habitare, nemini etiam introire, nisi nudis et lotis pedibus permittebatur, janitoribus per singulas portas constitutis, qui hujus rei curam haberent diligentem. Porro in medio hujus sic circumseptae areae, planities iterum quaedam est eminentior, eodem modo quadrilatera a lateribus subjectae ex omnibus partibus aequidistans; ad quam a parte occidentali, duobus locis per gradus et ab austro totidem, ab oriente vero uno tantum ascenditur: in cujus singulis angulis, [Col. 0409D] singula erant oratoriola, quorum quaedam adhuc exstant, quaedam vero, ut alia ibi construerentur, deposita sunt. In hujus superioris areae medio templum aedificatum est, forma quidem octogonum et laterum totidem; intus et deforis marmoreis tabulis et opere musaico decoratum; tectum habens sphaericum, plumbo artificiose coopertum. Harum utraque platearum tum continens et inferior, quam superior et contenta, albo strata est lapide, ita ut hibernis temporibus aquae pluviales, quae plurimae de templi descendunt aedificio, quasque aliunde non pauciores excipiunt, limpidissimae et absque coeno in cisternas defluant, quae plurimae infra septa praedicta continentur. Intus vero in medio templi, infra interiorem columnarum ordinem, [Col. 0410A] rupes est aliquantulum eminentior, cum subjecta ex eodem saxo spelunca, supra quam sedisse angelus dicitur, qui propter dinumerationem populi a David incaute factam, percussit populum, quousque praeceptum est ei a Domino, ut parcens populo gladium suum converteret in vaginam. Ubi postmodum empta sexcentis siclis auri justissimi ponderis area, altare, ut praemisimus, construxit. Haec autem ante nostrorum introitum, et postmodum annis quindecim nuda patuit et aperta; postea vero, qui eidem praefuerunt loco, albo eum cooperientes marmore altare desuper et chorum, in quo clerus divina celebrat, construxerunt.
Dicitur autem regio, in qua praedicta Dei cultrix civitas cita est, Judaea; dicitur nihilominus et Palaestina prima. Judaea sane ab eo, ex quo decem tribus Jeroboam filium Nabath secutae, a Roboam filio Salomonis discesserunt, solaeque duae tribus, Benjamin videlicet et Juda, adhaeserunt ei. Unde a cognomento Judae, utriusque tribus regio, Judaea dicta est. Unde et illud est de Evangelio: Revertere in terram Juda. Unde etiam tam ipse Roboam, quam ejus successores, reges Juda dicti sunt, cum reliquarum decem tribuum reges, reges Israel [Col. 0410C] vel Samariae dicerentur. Palaestina autem quasi Philisthina a Philisthiim deducto nomine dicitur. Dicuntur autem tres esse Palaestinae, quarum prima est quae propriae Judaea dicitur, cujus metropolis est Hierosolyma; secunda, cujus metropolis est Caesarea maritima; tertia, cujus metropolis est Bethsan, sive Scythopolis, cujus hodie dignitatem obtinet Nazaraea Ecclesia. Sive autem sic, sive sic dicatur, certum est, terrae promissionis et Syriae portionem esse, quod ex ea homelia datur intelligi, qua dicitur: Familiare est Syris, et maxime Palestinae regioni, quae pars Syriae est, in qua Dominus corporaliter apparere dignatus est, ad omnem pene sermonem suum parabolas jungere. Sed et quasi in umbilico terrae promissionis eadem posita est regio, secundum [Col. 0410D] hoc quod in Josue terrae promissionis termini describuntur, in quo ita legitur: A deserto et Libano, et flumine magno Euphrate, usque ad mare Occidentale, erunt termini vestri (Jos. I, 4) . Est autem locus in quo civitas sita est, aridus et inaquosus, rivos, fontes ac flumina non habens penitus, cujus habitatores aquis tantum utuntur pluvialibus. Mensibus enim hibernis, in cisternis quas in civitate habent plurimas, imbres solent sibi colligere, et per totum annum ad usus necessarios conservare. Unde miramur plurimum quod Solinus Judaeam aquis dicit esse illustrem; ait enim in suo Polyhistore: Judaea illustris est aquis; sed natura non eadem aquarum. Nec aliquid nobis pro solutione occurrit, nisi dicamus; aut eum rei veritatem non [Col. 0411A] esse assecutum, aut terrae pristinam faciem postmodum immutatam. Certum est tamen quod amicus Domini, Ezechias rex Juda, cognito adventu Sennacherib, filii Salmanassar regis Assyriorum, fontes qui erant extra urbem, obturavit. De quo ita legitur in secundo Paralipomenon: Quod cum audisset Ezechias, venisse scilicet Sennacherib, et totum belli impetum verti contra Hierusalem, inito cum principibus consilio virisque fortissimis, ut obturarent capita fontium quae erant extra urbem, et hoc omnium decernente sententia, congregavit plurimam multitudinem, et obturaverunt cunctos fontes, et rivum qui fluebat in medio terrae, dicentes: Ne veniant reges Assyriorum, et inveniant aquarum abundantiam (II Par. XXXII, 2) . Inter quos praecipuus erat qui dicebatur [Col. 0411B] fons Gion, de quo in eodem legitur: Hic est Ezechias, qui obturavit superiorem fontem aquarum Gion, et avertit eas subter ad occidentem urbis David (ibid., XXX) . Gion autem locus est ab austro, in valle Ennon media Jerusalem positus, ubi hodie est in honore Beati Procopii martyris ecclesia, ubi Salomon in regem inunctus fuisse dicitur, juxta quod in tertio Regum libro legitur ita: Tollite vobiscum servos Domini vestri, et imponite Salomonem filium meum super mulam meam, et ducite eum in Gion, et ungat eum ibi Sadoch sacerdos et Nathan propheta, in regem super Israel et Judam, et canetis buccina, atque dicetis: Vivat rex Salomon (III Reg. I, 33) . Id tamen ante praedicti Solini tempora fuisse certum est; nam eum et post Titum Romanorum principem, qui urbem [Col. 0411C] delevit, et ante Aelium Adrianum, qui eamdem reparavit, fuisse, evidenter ex ejusdem Polyhistoris lectione colligitur, in cujus quadragesimo capitulo ita legitur: Judaeae caput fuit Hierosolyma, sed excisa est; successit Hiericus, et haec caput esse desiit, bello Artaxerxis subacta. Extra urbem ad duo vel tria milliaria, fontes sunt nonnulli; sed et pauci numero, et modicam nimis ministrantes aquarum commoditatem, juxta urbem tamen a parte australi, ubi duae valles praedictae se continuant, quasi milliario distans ab urbe, fons est quidam famosissimus, Siloe; ad quem, eum qui a nativitate caecus fuerat, Dominus misit, ut ibi lavaretur et videret (Joan. IX) : fons quidem modicus, in imo vallis scaturiens, [Col. 0411D] et qui nec sapidas, nec perpetuas habet aquas; interpolatum enim habens fluxum, die tantum tertia aquas dicitur ministrare. Porro cives, praecognito nostrorum adventu, ora fontium et cisternarum quae in circuitu urbis erant, usque ad quinque vel sex milliaria, ut populus siti fatigatus, ab urbis obsidione desisteret, obstruxerant: unde postmodum in ejus obsidione, infinitas molestias noster passus est exercitus, sicut in sequentibus dicetur. Qui autem intus erant, praeter aquarum pluvialium, quam habebant, ubertatem maximam, fontes etiam a partibus deductos exterioribus et aquaeductis invectos, in piscinas duas maximae quantitatis, quae circa templi ambitum, exterius tamen, sed infra urbem continentur recipiebant; quarum [Col. 0412A] altera usque hodie Probatica piscina reputatur, in qua olim immolatitiae lavabantur hostiae, quae in Evangelio quinque porticus dicitur habere (Joan. V) et in quam angelus dicebatur descendere et aquam movere, illo effectu, ut qui primus post motionem aquae descenderet in piscinam, sanaretur: in qua et Dominus paralyticum curatum, grabatum jussit tollere.
Anno igitur ab Incarnatione Domini 1099, mense Junio, septima die mensis, nostrorum ante praedictam urbem castrametatae sunt legiones; diciturque [Col. 0412B] fuisse advenientium numerus promiscui sexus, aetatis et conditionis, quasi ad quadraginta millia, inter quos expeditorum vix poterant esse viginti millia peditum; equites autem mille quingenti; reliqui autem omnes, aut inerme vulgus, aut valetudinarii et debiles. In urbe autem dicebantur esse virorum fortium et optime armatorum quadraginta millia; convenerat enim ex vicinis oppidis et suburbanis adjacentibus in urbem maxima multitudo, tum ut a facie exercitus in urbem se conferentes, propriae saluti consulerent; tum ut urbem regiam ab imminentibus protegerent periculis, eam armis et victualibus communientes. Postquam ad urbem accesserunt, habito diligenti tractatu, unde facilius et commodius urbem possent impugnare, cum his [Col. 0412C] qui locorum habebant peritiam, videntes quod neque ab oriente, neque ab austro propter vallium praedictarum profunditatem possent proficere, a septentrione eam obsidere decreverunt. Ab ea igitur porta, quae hodie dicitur Sancti Stephani, quae ad aquilonem respicit, usque ad eam quae turri David subjecta est et ab eodem rege cognominabatur, sicuti et turris quae in parte ejusdem civitatis sita est occidentali, nostri principes castrametati sunt. In quorum ordine dominus Lotharingiae dux Godefridus primus fuit; post eum, dominus Flandrensium comes Robertus; tertium vero locum dominus item Robertus Normannorum comes; quartum vero locum circa turrim angularem, quae ab eodem cognominata [Col. 0412D] est, dominus Tancredus, et alii quidam nobiles obtinuerunt; ab eadem vero turri usque ad portam Occidentalem, comes Tolosanus cum suo comitatu urbem obsedit; verum postea, tum propter turrim, quae castris ejus imminebat, praedictam portam quasi sub se positam potenter tuebatur; et propter vallem nihilominus quae inter urbem et castra ejus erat media, videns quod in eo parte urbem impugnando non multum posset proficere, de consilio quorumdam prudentum, et qui locorum habebant peritiam, super montem in quo civitas aedificata est, inter urbem et ecclesiam, quae dicitur Sion, quae ab urbe distat quantum arcus semel potest jacere, in parte septentrionali, castrorum partem transtulit; parte etiam ibidem, ubi prius fuerat [Col. 0413A] derelicta. Hoc autem ea dicitur intentione fecisse, ut et facilius ad urbem expugnandam sui possent accedere, et praedictam ecclesiam ab hostium injuria tueri. Is enim locus erat, in quo Salvator cum discipulis coenasse, et eorum lavisse pedes dicitur; ibidem etiam et Spiritus sanctus super discipulos in linguis igneis die sancto Pentecostes descendisse: ibi etiam et piam Dei Genitricem mortis solvisse debitum, veterum habent traditiones, ubi etiam protomartyris Stephani sepulcrum usque hodie designatur.
[Col. 0413B] Locatis igitur, ut praediximus, castris a porta septentrionali, quae vulgo dicitur Sancti Stephani, usque ad turrem angularem, quae valli Josaphat praeeminet; et inde usque ad oppositum ejusdem civitatis angulum, qui super clivum ejusdem vallis ab australi situs est parte, et inde usque ad portam australem, quae hodie dicitur montis Sion, civitas remansit inobsessa, vix ejus dimidium obsidione claudente. Quinta igitur die, postquam ante urbem noster constitit exercitus, indictum est generaliter, et voce significatum praeconia, quatenus omnes unanimiter a majore usque ad minimum armis instructi, et protecti clypeis, ad urbem impugnandam se accingerent: quod et factum est. Consurgentes enim [Col. 0413C] omnes unanimes, tanta circa partes urbis obsessas irruerunt instantia, tantaque cura et virtute continuantes congressum, cives impugnabant, ut effractis antemuralibus, infra muros interiores eos se cum timore recipere compellerent et de resistendo diffidere cogerentur: quod si illa die, in eo urbem impugnandi fervore, scalas habuissent aut ad occupanda moenia machinas aptassent, procul omni dubio civitatem sibi poterant vindicasse. Cumque a summo mane circa horam diei septimam in eo facto desudassent, videntes quod absque machinis non multum possent proficere, propositum ad tempus distulerunt, opus auctore Domino, consummatis machinis, felicius repetituri. Dumque circa id principes plena deliberarent sollicitudine, ubi apta instrumentis [Col. 0413D] ligneis posset reperiri materia (nam adjacens universa regio nullam hujusmodi videbatur opportunitatem ministrare) casu adfuit quidam fidelis indigena, natione Syrus, qui in valles quasdam secretiores, sex aut septem ab urbe distantes milliaribus, quosdam de principibus direxit, ubi arbores, etsi non ad conceptum opus aptas penitus, tamen ad aliquem modum proceras invenerunt plures. Ubi habentes artifices et lignorum caesores, quantum ad opus praedictum necessarium videbatur, camelis et plaustris impositis, ad urbem detulerunt. Convocatis ergo artificibus, et qui in hujusmodi exercitio majorem habebant peritiam, omnem operam adhibent et studium indefessum, in securi et ascia, et in hujusmodi omnimodo instrumentorum genere, ex [Col. 0414A] subjecta materia, castella et machinas jaculatorias, quas mangana vel petrarias vocant, arietes quoque simul et scrophas ad suffodiendum murum, certatim et summa contexunt diligentia. Dabatur autem artificibus, quibus propriae non supputebant facultates, ut gratis operam possent impendere, merces, de symbolis quos populi offerebat devotio. Nam nullius principum ad hoc sufficiebant copiae, ut architectis possent ministrare salarium, excepto comite Tolosano, qui perpetuo plus caeteris abundabat. Ipse enim de proprio aerario absque collatione populi, suis artificibus impensas ministrabat necessarias; sed et multis nobilibus, quibus sua defecerant viatica, stipendia ministrabat. Dumque sic circa majora negotia majores principes essent solliciti, alii [Col. 0414B] nobiles et praeclari viri, erectis vexillis, populum educebant ad loca ubi aliquid frutectorum et silvae humilis esse, per indigenas compererant, ut equis, asinis, et omnium jumentorum genere virgulta deferrent inde, et vimina, ut inde crates contexerentur et majora supplerentur opera. Fervebat igitur opus, et omnium invigilabat studium, nec erat in tanto populo deses quispiam, aut qui otio torpescere permitteretur; sed quisque aliquid muneris impendebat, sublata differentia, quid quemque secundum suam deceret conditionem. Quidquid enim usui esse poterat, id totum tractare reputabatur honestum. Instabant operi simul in unum dives et pauper, nec conditionis reputabatur imparitas, ubi [Col. 0414C] par erat studium, et in exsequendo opere fervor non dissimilis, qui major erat meritis, magis sollicitus erat circa frequens ministerium; qui vero inferior, ad aliquod tamen obsequium admittebatur. Pro nihilo reputabant quidquid in toto itinere pertulerant, nisi tanti laboris fructum liceret carpere, et urbem introire, pro qua tot casus sustinuerant adversos: leve judicabant quidquid mandari poterat, dum ad id tantum modo cooperari crederetur, ut voti compotes fieri mererentur.
Interea siti fatigabatur exercitus vehementissima. [Col. 0414D] Nam, ut praediximus, locus civitati adjacens aridus est et inaquosus, rivos aut fontes, vel etiam puteos aquarum viventium nisi remotos, non habens aliquos: eosque ipsos, audito nostrorum adventu, ut locus ad continuandam obsidionem redderetur ineptior, jactu pulveris et modis aliis quibus poterant, oppilaverant, universos; sed et cisternas et pluvialium aquarum receptacula dissipaverant, ut aquas non valerent cohibere; aut de malitia occultaverant, ne indigentibus et populo sitienti remedium ministrarent. Cives tamen Bethlehemitae et qui apud Thecuam prophetarum urbem habitabant viri fideles, frequentes erant in exercitu, quorum ductu utebatur populus egrediens ad fontes, qui per quatuor vel quinque ab obsidione distabant milliaria: [Col. 0415A] unde cum difficultate nimia; invicem se comprimentibus et undas haurire prohibentibus, post moras longissimas, quas sibi mutuis improbitatibus innectebant, aquas in utribus deferebant lutulentas, quarum haustu, quo vix sitiens semel refocillari posset anima, multo pretio vendebatur. Sed et Siloe fons urbi conterminus, de quo supra fecimus mentionem, cum neque perpetuas aquas haberet, et easdem certo tempore funderet insipidas, populo non poterat laboranti sufficere. Augebat denique sitis importunitatem et angoris geminabat molestiam, aestatis inclementia et ardens Junius: labor quoque et excitatus pulvis, oris et pectoris ariditatem provocabat. Dispersi ergo et seorsim egredientes, aquas diligenti perscrutabantur indagine; [Col. 0415B] et, dum cum paucis se arbitrarentur quaesitos invenisse latices, subito ingens occurrebat turba, idem habens propositum, ita ut inventis fontibus inter eos nonnunquam oriretur seditio; et dum mutuo se praepedirent, plerumque ad pugnam veniretur. Qui tamen pedites erant, hi sibi quocunque modo aquis inventis parce utentes, poterant procurare remedium; verum hi quibus equorum ingens erat numerus, cum difficultate maxima, sitibundos equos per tria vel quatuor milliaria educentes, adaquare poterant. Neglecta porro animalia, et quibus domini sui providere non poterant per campos lento gradu et deficientibus viribus vagantia, equi videlicet, muli, asini, sed et greges et armenta, siti et [Col. 0415C] ariditate consumpta, in se ipsis deficiebant, tabescentia; et liquefacta interius moriebantur; unde in castris fetor erat maximus, et pestilens, et periculosa nimis aeris corruptela. Non videbatur in hac obsidione, improbae sitis molestia minus populum fatigare, quam circa Antiochiam victus inopia maceraverat eumdem. Porro victum et ad opus equorum pabula per adjacentia suburbana disquirentes, incaute dispersi, secure nimis per regionem vagabantur; unde cognitis eorum discursionibus, urbani per partes inobsessas clam egredientes, his talibus occurrebant aliquoties, multosque ex eis interficiebant, saepius equos secum deducentes: nonnullos etiam plerumque saucios, fuga lapsos, casus eripiebat prosperior. Imminuebatur diebus [Col. 0415D] singulis nostrorum numerus; et ei quod hesterna dies habere videbatur, sequens aliquid detrahebat, dum casibus variis, quibus mortalis subjacet infirmitas, pene quotidie multi deperirent: nec accederent aliunde, qui loca deficientium supplerent, vel officia. Hostium vero versa vice augebantur vires, multiplicabantur auxilia, quae per partes inobsessas liberum in urbem habebant introitum, et in nostrorum perniciem civibus adjungebantur.
Cum igitur circa construendas machinas, contexendas [Col. 0416A] crates, scalas connectendas, universus noster desudaret exercitus, et circa id plurimum sollicitaretur, cives nihilominus, ut argumentis argumenta repellerent omnem impendebant vigilantiam; et tota cura se erigebant, ut viam invenirent, per quam possent resistere. Habentes itaque sufficientem lignorum et arborum procerarum materiam, quam cum multa diligentia ante nostrorum adventum, ad urbem communiendam satis abundante cautela comportaverant, machinas interius nostris aequipollentes, sed meliore compactas materia, certatim erigebant; id toto studio procurantes, ne in hujusmodi instrumentorum genere, vel arte vel materia reperirentur inferiores; sed et continuas super murum et in turribus habentes excubias, [Col. 0416B] universa pene quae fiebant in exercitu, maxime quae ad hujusmodi instrumentorum spectabant artificia, diligentissime considerantes, majoribus pandebant civitatis, ut, arte aemula et cuncta imitari satagente, ipsi nostrorum moliminibus exaequo responderent: eratque satis facile. Nam et artificium et instrumentorum fabrilium, Terri quoque et aeris et funium et caeterorum, quae ad hujusmodi solent esse necessaria, multo majores habebant intus, quam nostri deforis copias; nec solum in eo cives, edicto publico, compellebantur laborare, verum etiam fidelibus, qui cum eis habitabant, servilem et extremam conditionem sustinentibus, angarias infligebant insolitas et gravibus affligebant [Col. 0416C] parangariis. Nec solum praestationibus eos macerabant violentis; verum ad vincula trahebant et carceres, suspectos eos habentes tanquam nostris faverent, et eis statum et secreta reserarent civitatis: nec erat de fidelium numero ausus quispiam murum ascendere, aut comparere in publico, nisi aliquibus onustus necessariis, quasi jumentum traheretur; hi enim cogebantur et onera portare; et qui alicujus artificii habebat experientiam, operas compellebantur impendere fabriles. Ad levem etiam cujuslibet delatoris calumniam, rapiebantur ad supplicia; et eos qui ex vicinis oppidis et finitimis civitatibus se in urbem contulerant, hospitio cogebantur recipere et eis ministrare necessaria; cumque domesticis et familiaribus, eorum substantia [Col. 0416D] ad victum tenuem et miserum non sufficeret, angariabantur tamen exteris bona communicare sua, ita ut ipsi indigerent primi. Ad hoc, etsi ad opera publica aliquid erat necessarium, primum ante omnia fidelium domus effringebantur, ut si in eis tale quid reperiretur, violenter extorqueretur ab eo cujus erat domicilium. Vocati porro quocunque loco vel tempore, sive nocte sive interdiu, sive quocunque ex casu moram innecterent, ut primam citationem sine temporis intervallo minus sequerentur, rapiebantur ignominiose per barbam et capillum, ita ut etiam hostium eorum misera conditio posset lacrymas excitare: miseriarum denique et laborum ponderis immensi neque numerus erat, neque finis. Unde et supra modum fatigati, in supremum [Col. 0417A] jam devenerant defectum ita ut magis mori optarent in Domino, quam vitam continuare temporalem; vita enim eorum miserabilis nimium distabat a morte, cum nec sumendae refectioni semel in die tempus indulgeretur, nec sopori necessario vel ad modicum requies praestaretur; quidquid sinistri accedebat, id illis imputabatur totum: non erat illis a propriis penatibus in publicum exitus, aut introitus in propria, a suscipione liber, quorumlibet patebant calumniis et cuilibet dabatur ad eorum accusationem locus.
Interea dum haec circa Hierosolymam in obsidione geruntur, adfuit nuntius qui naves Januensium in portu Joppensi applicuisse nuntiaret, petens a principibus, ut de exercitu aliqua dirigeretur militia, cujus ducatu et viribus ii, qui appulerant, ad urbem possent accedere. Est autem Joppe civitas maritima, de qua Solinus in XXXIX. De memorabilibus mundi capitulo, sic ait: Joppe oppidum antiquissimum orbe toto, utpote ante terrarum inundationem conditum. Id oppidum saxum ostentat, quod vinculorum Andromedae vestigia adhuc retinet, quam expositam belluae non irritus rumor circumtulit. Quippe ossa monstri illius M. Scaurus inter alia miracula, [Col. 0417C] in aedilitate sua Romae publicavit. Annalibus nota res est. Mensurae quoque veracibus libris continentur, scilicet, quod costarum longitudo excesserit pedes quadraginta, sublimitas autem elephantis indicis eminentior fuerit; porro verticuli spinae ipsius, latitudine semipedem sunt supergressi. Id ipsum et Hieronymus in epitaphio sanctae Paulae testatur his verbis: Vidit et Joppen, fugientis portum Jonae; et, ut aliquid perstringam de fabulis poetarum, religatae ad saxum Andromedae spectatricem. Accidit autem ut, juxta eorum postulationem, de communi consilio, dominus comes Tolosanus, qui caeteris amplius abundabat, quemdam nobilem de suo comitatu, cui nomen Galdemarus, cognomento Carpinnelle, cum triginta equitibus et peditibus quinquaginta illuc [Col. 0417D] dirigeret; qui, postquam profecti sunt, videntes principes quod qui missi erant, ad tantum onus non sufficerent, iterum eumdem comitem rogaverunt, ut illuc dirigeret plures; qui eorum monitis acquiescens, viros egregios et insignes, Raymundum Pelet et Willelmum de Sabran, cum quinquaginta equitibus post eos, qui prius egressi fuerant, iterum ad opus praedictum destinavit. Galdemaro vero, qui prius egressus fuerat, postquam in campestria, quae circa Liddam et Ramulam sunt, descenderat, occurrerunt hostium sexcenti; qui in eos protinus irruentes, de ejus equitibus interemerunt quatuor et de peditibus multo plures; dumque nostri quocunque modo resisterent, et se, licet pauci essent, ad conflictum hortarentur mutuo, accidit [Col. 0418A] ut qui subsequebantur praedicti duo nobiles viri, cum omni celeritate adessent, et antequam eorum dissolveretur congressus, praedicto se inferrent negotio: unde factum est ut, conjunctis nostris adinvicem, adfuerit virtus divina, et hostibus insistentes, caesis ex eorum numero ducentis, reliquos in fugam adegerunt. Ceciderunt tamen in eo conflictu viri nobiles Gillebertus de Treva et Aicardus de Montmerla, quorum casus, postquam innotuit nostris expeditionibus, non mediocrem intulit moestitiam. Nostri vero palma sibi concessa divinitus, Joppen, juxta eorum propositum, pervenerunt incolumes: ubi a praedictis nautis cum ingenti suscepti laetitia, mutua charitate et gratis confabulationibus recreati sunt ad invicem. Dumque ibi moram facerent [Col. 0418B] aliquam, quousque illi qui in navibus advenerant, sarcinas composuissent et se aptassent ad iter, subito et de nocte, Aegyptiorum classis, quae apud Ascalonam delitescebat, nocendi locum operiens, circa eamdem urbem adfuit: quod cum nostris compertum est, ad mare accedentes, naves prius tentaverunt ab hostium insidiis protegere; sed, cognoscentes postmodum quod eorum multitudini non valerent resistere, sumptis velis et funibus et caeteris earum armamentis, et cum omni supellectili sua egressi, in praesidium loci se contulerunt. Una autem ex eis, quae praedatum abierat, dum onusta spoliis in locum rediret eumdem, cognoscentes quia classis hostium portum Joppensem occupaverat, flatibus acta prosperis Laodiciam pervenit. Erat autem [Col. 0418C] Joppe per idem tempus versa in solitudinem et habitatoribus vacua; ejus enim cives modico ante nostrorum adventum tempore, de ejus munimine diffidentes, locum deseruerant; nostri vero nonnisi arcem tantum conservabant. Rebus igitur compositis ad iter succincti, praevia militia quae ad eum usum descenderat, ut ejus ducatum impenderet, cum omni substantia sua Hierosolymam profecti sunt: ubi a legionibus gaudenter excepti, maximam castris consolationem attulerunt. Erant enim viri prudentes et nautarum more architectoriae habentes artis peritiam, in caedendis, dolandis et copulandis trabibus, erigendisque machinis, expeditissimi. Sed et alia multa, his qui in expeditione erant modis [Col. 0418D] omnibus profutura, secum attulerant argumenta: ita ut quod ante eorum adventum, vix et cum difficultate sperabatur effectui posse mancipari, per eorum operam facile compleretur.
At vero qui expeditione remanserant, coepto fideliter instantes operi, et in erigendarum studio machinarum se tota diligentia continuantes, opus jam ex parte maxima peregerant. Dux enim et duo comites, Normannorum videlicet et Flandrensis, quemdam egregium et magnificum virum, dominum [Col. 0419A] videlicet Gastonem de Beart, operi praefecerunt; et super artifices ne se haberent negligentius circa propositum, curam eum rogaverant impendere diligentem. Ipsi vero egrediebantur saepius populum educentes in manu forti, ut ligna caederent et caesa ad opus aedificiorum comportarent. Alii vero virgulta, frutices, et vimina, et minorum ramos arborum caedentes, ut ex eis crates fierent, ex quibus machinae operirentur exterius, certatim congerebant; alii animalium tam occisorum quam prae sitis ariditate deficientium detrahebant coria, mundorum sive immundorum indifferenter; ut ex eis super crates protegerentur machinae, ne forte ab hostibus ignis immissus aedificia posset consumere. Nec solum circa partem septentrionalem ducis studio, et praedictorum [Col. 0419B] comitum duorum opus ita fervebat, verum etiam et a turri angulari usque ad portam occidentalem, quae est sub arce David, dominus Tancredus, et alii nobiles plurimi, qui in ea parte castra locaverant, non inferiore sollicitudine eidem instabant operi, curam impendentes diligentissimam. Sed in parte australi domini comitis Tolosani exercitus, et cuncta familia, indefesso studio, et cum omni diligentia circa idem sollicitabatur negotium: eoque ferventius, quo et ditior erat, et majores ei de novo tam hominum quam rerum necessariarum accesserant copiae: quotquot enim de navibus advenerant, ejus se adjunxerant castris, et supellectilem intulerant ad opus aedificiorum valde necessariam. Funes [Col. 0419C] enim et malleos et alia instrumenta ferrea secum habentes; sed et optimos artifices qui in construendis erigendisque machinis, ut praediximus, multam habebant experientiam, ad consummationem operis plurima praestiterunt compendia. Praeerat autem Januensibus, qui advenerant, quidam nobilis Willelmus nomine, cognomento Ebriacus, cujus in operis artificio multa pollebat industria. Cumque jam per quatuor hebdomadas circa id universus desudasset exercitus, multo labore ad consummationem jam pervenerat negotium. Unde et communicato consilio, principes urbis oppugnationi diem praefixerant; sed, quia inter dominum Tolosanum comitem et dominum Tancredum gravis intercesserat simultas, et inter caeteros etiam nonnullos, ex [Col. 0419D] causis quibusdam exortae erant inimicitiae, placuit episcopis, principibus quoque et universo populo, ut prius reformata inter eos plenius charitate, divinum sinceris mentibus implorare possent auxilium.
Die igitur statuta, de publico decreto indictae sunt universo populo Litaniae, et assumptis crucibus et sanctorum patrociniis, episcopi et clerus universus induti sacerdotalibus et leviticis indumentis, nudis pedibus et cum multa devotione populum subsequentem, usque ad montem Oliveti praecesserunt. Ubi vir venerabilis Petrus Eremita, et Arnulphus [Col. 0420A] comitis Normannorum familiaris, vir litteratus, exhortationis sermonem habentes ad populum, in quantum poterant ad longanimitatem animabant. Est autem mons Oliveti urbi ab Oriente oppositus, ab urbe quasi milliario distans, valle Josaphat interjecta: unde est, quod a beato Luca dicitur: Ab Hierosolymis iter habens Sabbati (Act. I, 12) . Unde et Salvator noster, cernentibus discipulis, quadragesimo resurrectionis suae die est elevatus in coelum, et nubes suscepit eum ex oculis eorum. Ad quem locum cum pervenisset plebs fidelis, in spiritu humilitatis et in animo contrito, implorato cum gemitu et lacrymis de supernis auxilio, reconciliatis ad invicem principibus praedictis et omni populo in mutuam charitatem revocato, de monte [Col. 0420B] descendentes, ad ecclesiam Montis Sion, quae in australem ejusdem civitatis partem, secus urbem, ut praediximus, in montis fastigio sita est, ascenderunt. Cives autem in turribus et muro positi admirantes, quid sibi vellet hujusmodi populi circuitus, arcubus et balistis tela in turmas jaculabantur: unde nonnulli ex nostris, incautius se habentes, vulnera susceperunt. Sed et cruces in nostrorum opprobrium et contumeliam, quas super murum locaverant, sputis et aliis immundis actionibus ignominiose tractantes, in Dominum nostrum Jesum Christum et ejus salutiferam doctrinam convicia et verba blasphemiae impudenter congerebant. Populus tamen cum omni devotione votum prosequens, ira succensus, qualem sacrilegii dolor poterat ministrare, [Col. 0420C] ad praedictam pervenit ecclesiam. Ubi, completis iterum orationibus, et indicta die qua urbem unanimiter impugnarent, circumdata urbe, in castra reversi sunt. Si quid autem operis consummationi deerat, cum multa celeritate id maturari praecipitur, ne quid impedimenti ex aliqua imperfectione, urbem impugnare volentibus, occurreret.
Adveniente igitur die ad impugnandam urbem praefixa, ea nocte quae diem proximam praecedebat, [Col. 0420D] dux et duo saepedicti majores comites, videntes quod ea pars civitatis, quam ipsi obsederant, a civibus esset machinis, armis et viris fortibus maxime communita, eoque fortius quo magis ex ea parte timendum arbitrabantur; et quod in ea parte die sequenti, ob loci munimen, non multum sperarent se posse proficere, mirabili providentia et stupendo labore machinas et castellum antequam connecterentur ad invicem membra, ad eam regionem, quae est inter portam S. Stephani, et turrem angularem, quae a septentrione super vallem Josaphat posita est, particulatim transtulerunt, castris etiam illuc delatis. Videbatur enim eis, et vere sic erat, quod quia ex illa parte civitas remanserat inobsessa, idcirco et a civibus minore diligentia servaretur; [Col. 0421A] factumque est, ut translatae machinae, continuatis tota nocte vigiliis, ante solis exortum cum multo labore compactae sunt et congruis stationibus collocatae. Sed et castellum in ea parte, qua murus videbatur humilior, et deforis planior et commodior accessus, moenibus ita est applicatum, ut qui erant in turribus et qui in machina pene posse pugnare cominus viderentur: nec fuit sane labor modicus. Nam pene per dimidium milliare ab eo loco, in quo prius castra locaverant, praedicta transtulerant instrumenta, et ibidem ea antequam sol exoriretur, compactis ad invicem membris, erexerant. Sole autem exorto, accedentes ad murum cives, ut quid extra molirentur nostri conspicerent, partem castrorum et omnem apparatum bellicum, qui heri et nudius [Col. 0421B] tertius ibi visus fuerat, abesse cum stupore admirati sunt, et circumspicientes cum diligentia adjacentem regionem, et muri ambitum perlustrantes, cognoverunt castra ducis translata esse; et erectas in parte, qua praediximus, machinas speculati sunt. Eadem quoque nocte, et circa alias urbis partes, prout in diversis, ut praediximus, locis castra posuerant, vigilias et laborem continuantes, machinas suas erexerant; nam pene eodem momento, et comes Tolosanus castellum, quod cum multo studio fabricaverat, inter praedictam ecclesiam montis Sion et urbem, muro applicaverat: et reliqui principes, qui secus turrim angularem, quae hodie Tancredi dicitur, eadem diligentia et pari laboris pondere, [Col. 0421C] ejusdem pene altitudinis et soliditatis ligneam turrim juxta murum locaverant. Erat autem par praedictarum machinarum effectus, et non dissimile artificium; cum enim quadrilatera essent aedificia, latus quod urbi erat oppositum, duplici erat textura munitum, et exterior arte quadam deponi poterat, ita ut muro superpositum, vicem pontis introire volentibus posset exhibere. Nec tamen ex ea parte immunita erat machina; sed quod suberat, anteriore deposito, castellum non minus quam latera reliqua communiebat.
[Col. 0421D] Adolescente igitur die, juxta condictum ad urbem impugnandam adfuit nostrorum universa armis accincta multitudo, omnes unum et idem habentes propositum, aut animas pro Christo deponere, aut urbem Christianae restituere libertati. Non erat in tanto populo senex aut valetudinarius aut aetate minor, quem non moveret zelus, et devotionis fervor non accenderet ad pugnam; sed et mulieres, oblitae sexus, et inolitae fragilitatis immemores, tractantes virilia, supra vires, armorum usum apprehendere praesumebant. Accedentes igitur ad pugnam unanimes, praeparatas machinas muro nitebantur propius adjungere, ut facilius eos qui a turribus et muro resistebant, animosius possent impugnare. At vero cives propositum habentes adversantibus omnino [Col. 0422A] resistere, telorum ictu, sagittarum immissione innumerabilium, contorsione lapidum, tam de manibus emissarum quam qui ex machinis jaculatoriis cum horrendo impetu torquebantur, nostros ab accessu muri propellere satagebant. Nostri vero nihilo segnius protecti clypeis, et objectis cratibus, tam arcubus quam balistis tela immittentes frequentia et pugillaria contorquentes saxa, ad murum accedere nitebantur imperterriti, his qui in turribus erant requiem denegantes et resistendi audaciam. Alii vero, infra machinas constituti, aut castellum contis promovere nitebantur, aut jaculatoriis molares maximos ad moenia dirigentes, ipsa, collisione frequenti et ictibus continuis, debilitare et ad casum impellere nitebantur. Alii vero minoribus [Col. 0422B] tormentis, quae mangana vocantur, minores immittendo lapides, eos qui erant in propugnaculis a nostrorum infestatione compescere satagebant. Verum neque hi qui ad promovendum castrum dabant operam, juxta votum satis poterant proficere, cum vallum ingens et profundum quod antemurali erat suppositum, accessum machinae plurimum impediret; nec qui tormentis moenia perforare nitebantur, satis eorum labor proderat; nam cives a propugnaculis, stramine plenos et palea saccos suspenderant, restes quoque et tapetia, trabes ingentis magnitudinis, et culcitras refertas bombice, a turribus et muro aliquantulum dimiserant, ut per eorum mollitiem et mobilitatem, contortorum molarium ictus eluderent, et laborantium evacuarent conatum. [Col. 0422C] Praeterea et ipsi interius machinas erexerant nostris multo plures, quibus sagittando et immittendo lapides, nostros ab opere deterrebant incepto. Instantibus igitur tota animositate hinc inde partibus et omni decertantibus conatu, horrendus et supra hominum opinionem, protervus a mane usque ad vesperam se continuavit conflictus, et congressio pertinax, ita ut instar grandinis super utrumque populum telorum et sagittarum descenderet multitudo, et emissi cautes in ipso aere mutuo se colliderent, et causas mortis varias et multiplices irrogarent pugnantibus. Porro par labor et idem periculum erat, tam iis qui sub duce quam qui sub Tolosano et sub aliis etiam militabant principibus. Nam in [Col. 0422D] locis tribus, ut praemissum est, pari studio et fervore non dissimili civitas impugnabatur. Nostris vero ut vallum jactu ruderum, lapidum quoque et terrae implere possent; et iter dirigere, ut procedere possent machinae, cura erat propensior. Civibus e converso, ut eorum impedirent propositum, labor erat praecipuus et magis urgens sollicitudo. Unde et his qui ad praedictum opus accingebantur, quanta poterant resistebant instantia; et in ipsas machinas, torres incensos, tela ignita sulphure, pice, pasta et oleo, et iis quae incendio solent fomitem ministrare, ut eas exurerent, certatim jaculabantur. Praeterea et ingentium quae intus paraverant tormentorum ictus in castella nostra tanta dirigebant arte, ut machinarum pene crura confringerent, perforarent [Col. 0423A] latera, et eos qui in coenaculis, ut inde urbem impugnarent, ascenderant, pene ad terram dejicerent attonitos. Nostri vero, injectis ignibus occurrentes, aquas desuper fundebant copiosius, ut incendiorum comprimerent importunitatem.
Hunc igitur tam periculosum procacemque nimis, et adhuc ancipitem utriusque partis conflictum, nox diremit interveniens. Et licet corpora qualemqualem per noctis intempestum viderentur habere requiem, animi tamen cura immoderata pervigiles nihilo remissius laborabant. Fatigabantur interius mordaci mentes sollicitudine, et propositi memores [Col. 0423B] aestuabant, lucem exspectantes avidissime, ut iterum redirent ad certamen, et praeliorum experirentur fortunam; spem habentes in Domino, quod palmam et meliorem essent reportaturi calculum. Angebantur tamen plurimum, timentes ne clam in eorum machinas hostes quocunque pacto procurarent incendia: unde continuas exegerunt vigilias, noctem illam penitus trahentes insomnem. Cives autem nihilominus curis torquebantur edacibus, formidantes plurimum, ne quos pridie tanta viderant protervitate instantes, sumpta occasione ex noctis intempestae silentio, effracto muro, vel scalis adhibitis, clam urbem ingrederentur. Unde sollicitudine non pigri, sed diligenti vigilantia, tanquam [Col. 0423C] quibus res erat pro capite, ferventes, tota nocte muri circumibant peribolon, praefectis vigilum in singulis turribus constitutis. Praeterea et qui majores erant natu, et quibus reipublicae erat cura propensior, plateas civitatis circuibant, alios admonentes, pro uxoribus et liberis, pro rebus domesticis, et statu publico se exhiberent pervigiles; portas et vicos perlustrarent, ne qua hostium via pateret in insidiis. His igitur curis pars angebatur utraque, nec quietis locum sollicitudo pervigil patiebatur adesse. Deterius erat partibus, cessante conflictu, animis aestuantibus, nec habentibus requiem, quam pridie fuerat, dum in praelio desudaretur.
Nocte igitur circa diem procliviore, cum jam aspirantis diei aurora nuntiaret exortum, excitus est cum omni aviditate populus iterum ad certamen. Revertebatur porro quisque ad officium, cui hesterna die fuerat deputatus. Quidam enim infra machinas positi jaculatorias, ingentis molares magnitudinis et soliditatis exquisitae in moenia contorquebant; alii in castello inferius positi, ad ipsum promovendum tam arte quam viribus operam dabant omnimodam; alii in supremo constituti coenaculo, arcubus et balistis, et quolibet missilium genere eos qui erant in turribus lacessentes, quanto poterant studio et indefessa instantia, ut nec manum [Col. 0424A] auderent exerere, infra propugnacula coercebant; alii vero, ut vallo complanata, et effracto antemurali, castellum moenibus propius posset applicari, omnem habebant sollicitudinem. Alii porro, quorum erat turba plurima, sagittis et jactu lapidum cives arcebant a propugnaculis, ne per eos his qui in producenda machina desudabant, ministraretur impedimentum. Cives autem, quo majorem nostrorum videbant instantiam, eo diligentius in contraria se attollebant argumenta, ut et vim viribus, et artem simili repellerent artificio. Nam et impugnantibus aequipollenter tela remittebant et lapides; et his qui castellum promovere satagebant, admirabili strenuitate praestabant impedimentum. Et, ut semel omnium nostrorum eluderent molimina, [Col. 0424B] ignem incessanter in ollis fragilibus, et quibuscunque modis poterant, cum sulphure et pice, arvina et adipe, stupa,, cera, lignis aridis et stipula, et quaecunque solent incendium irritare, et ignibus ministrare fomitem, jaculabantur. Fiebat igitur in utroque populo strages maxima, et de utraque classe, variis casibus et eventibus inopinatis plurimi sternebantur. Alii enim machinarum jactu in frusta conterebantur munitissima; alii trans loricas et clypeos, sagittis et telorum multiplicitate confossi, subito deficiebant corruentes; alii pugillaribus, manu missis vel funda, cautibus elisi, aut moriebantur protinus, aut attritis membris, per multos dies, aut in perpetuum reddebantur inutiles. Nec tamen his omnibus periculis ab opere deterrebantur [Col. 0424C] incepto, nec congrediendi fervor his omnibus in eis poterat mitigari: nec erat facile discernere uter cum majore studio decertaret populus Sed nec silentio praetereundum credimus, quod eadem die relatione dignum dicitur accidisse. Erat sane nostris exterius una inter caeteras machina, quae saxa miri ponderis in urbem multa violentia et impetu immittebat horribili, quae stragem in populo civium operabatur multiplicem: contra quam cum nulla arte possent proficere, duas adduxerunt maleficas, ut eam fascinarent et magicis carminibus redderent impotentem; quae dum suis praestigiis instarent super murum, et incantationibus, repente ex eadem machina molaris immissus [Col. 0424D] utramque illarum cum tribus puellis, quae illarum gressum fuerant comitatae, obtrivit, et excussis animabus, de muro inferius dejecit exanimes: unde in castris factus est plausus et ingens exsultatio; civibus autem ingens ex adverso accrevit moestitia.
Cum igitur usque in horam diei septimam, sine certa victoria anceps et dubium satis protractum esset negotium, desperantes nostri et immensitate laboris defatigati supra vires, coeperunt instare remissius, ita ut jam propositum haberent castellum [Col. 0425A] continuis pene ictibus confractum, et alias machinas igne recepto jam fumantes, reducere pusillum, et conflictum usque in diem differre crastinam; et jam paulatim diffidens dilabebatur populus, animis pene dissolutis, et hostibus insultantibus et provocantibus ultro ad praelia nimis procaciter et amplius solito, cum ecce adfuit virtus divina, quae rebus desperatis necessariam, et pro votis fidelium intulit consolationem. Nam de monte Oliveti miles quidam, qui tamen postea non comparuit, splendidum et refulgentem ventilando clypeum, signum dabat nostris legionibus, ut redirent in id ipsum et congressionem iterarent. Quo signo exhilaratus animo dux Godefridus, qui cum fratre suo Eustachio, in superiori castelli nostri coenaculo ad urbem impugnandam [Col. 0425B] et ad cautius tuendum aedificium erat constitutus, populum et majores coepit ingentibus revocare clamoribus. Factumque est, praevia Domini misericordia, quod universus cum exsultatione ad pugnam reversus est populus, cum tanto fervore, ut tanquam viribus integris de novo videretur incipere praelium. Denique qui prius aut fessi, aut laesi vulneribus, operam subtraxerant, nunc receptis animis et viribus geminatis ultro se offerebant, instantes animosius. Porro principes, et qui columnae videbantur exercitus, hi alios praecedebant et suo exemplo reddebant animosiores. Sed et mulieres, ne tanti expertes laboris esse viderentur, viris in agone desudantibus, potum, ne deficerent, ministrabant in vasculis et verbis efficacibus eos [Col. 0425C] ad certamen animabant. Porro tanta erat in castris laetitia, ut jam quasi certi de victoria, infra horae spatium vallo complanato et effracto antemurali, castellum muro violenter applicarent. Cives autem, ut praediximus, trabes procerae longitudinis, et soliditatis multae a muro suspenderant, ut machinarum ictus eliderent, quarum duas nostri qui erant in castello, praecisis funibus, quibus erant religatae, dejecerunt in terram: quas, qui erant inferius, cum multo periculo suscipientes, infra machinam detulerunt, easque demum ponti, quem statim, ut dicetur in sequentibus, de castello super murum erexerunt, ad majorem subjecerunt soliditatem. Ex fragilibus enim pons contextus erat lignis, nec [Col. 0425D] nisi horum subjecto adminiculo, populum transeuntem sustinere potuisset.
Interea vero, dum haec in septentrionali plaga tanto studio tractarentur, comes Tolosanus, et qui cum eo erant in parte australi, quanta poterant instantia, eodem zelo ferventes, urbem impugnabant, completoque vallo, circa quod opus per continuum desudaverant triduum, castellum in manu forti, juxta murum locaverant, ita ut qui in turribus erant et in machina, pene possent se mutuo lanceis vulnerare. Erat ergo par utrobique populi fervor, et instantia non dissimilis; eoque diligentius instabant [Col. 0426A] operi, quod ea esset dies, qua quidam Christi servus, qui in monte Oliveti habitabat, confidenter promiserat urbem esse capiendam. Sed et signum, quod et ipsi agitati clypei ab eodem monte Oliveti viderant, eos, vehementer accenderat et reddiderat de obtinenda victoria securiores. Videbatur porro utriusque exercitus aequis passibus procedere negotium, tanquam quod ab eodem auctore pari diligentia procurabatur, qui mercede condigna, servorum suorum devotionem remunerare decreverat. Tempus enim erat, ut tanti laboris fructum, et militiae fideliter exhibitae stipendia reportarent.
Igitur ducis et comitum legiones, quae, ut praediximus, in parte septentrionali urbem impugnabant, eousque opitulante Domino profecerant, quod hostibus defatigatis et jam resistere non valentibus, effractis antemuralibus et vallo penitus complanato, ad murum impune poterant accedere, raro audentibus adversariis eis per cancellos aliquid irrogare injuriae. Qui vero in castello erant, hortante duce, in culcitram bombice plenam, et saccos plenos stramine ignem injecerant, qui flante Borea accensus, fumum infra urbem intorquebat caliginosum: quo instante protervius, qui murum defendere tenebantur, [Col. 0426C] ora vel oculos non valentes aperire, stupidi et fumidae caliginis turbati voragine, muri deseruere custodiam. Quo cognito dux, sub omni celeritate trabes, quas ab hostibus eripuerant, sursum ferri praecepit, quibus ex una parte in machina, ex altera super murum locatis, latus castelli, quod moveri poterat, deponi praecepit: quo super trabes praedictas collocato, vicem pontis praebuit congrua soliditate subnixum. Sic ergo quod hostes pro se introduxerant, in eorum versum est laesionem. Ponte igitur sic ordinato, primus omnium vir inclytus et illustris dux Godefridus, reliquos ut subsequantur exhortans, cum fratre suo Eustachio urbem ingressus est; quem continuo subsecuti sunt Ludolfus et [Col. 0426D] Gislebertus uterini fratres, viri nobiles et perpete digni memoria, ortum habentes de civitate Tornaco; consequenter vero infinita tam equitum quam peditum manus: ita ut nec machina, nec pons praedictus plures posset sustinere. Videntes ergo hostes, quod nostri murum jam occupaverant, et dux suum jam introduxerat exercitum, turres deserunt et moenia, ad vicorum angustias se conferentes. Porro nostri videntes, quod dux, et maxima pars nobilium turres sibi vindicaverant, jam non exspectato per machinam ascensu, scalas certatim ad murum applicant, quorum illis maxima erat copia; nam bini et bini equites ex edicto publico singulas sibi praeparaverant, per quas ascendentes unanimiter, aliis qui supra murum erant, ducis [Col. 0427A] mandatum praestolantes, se adjungebant. Ingressi sane statim post ducem sunt, Flandrensium comes et dux Normannorum; vir strenuus et per omnia commendabilis, dominus Tancredus, Hugo senior, comes de Sancto Paulo, Balduinus de Burgo, Gasto de Beart, Gastus de Beders, Girardus de Rosseillon, Thomas de Feria, Conanus Brito, comes Raimboldus de civitate Oringis, Ludovicus de Monson, Conon de Monte acuto et Lambertus filius ejus, et alii plures, quorum numerum et nomina non tenemus. Quos omnes, postquam dux cognovit se infra urbem recepisse incolumes, quosdam ex eis ad portam septentrionalem, quae hodie dicitur Sancti Stephani, cum honesto dirigit comitatu, ut portam aperiant et populum introducant, deforis exspectantem: [Col. 0427B] qua sub omni celeritate reserata, ingressus est passim, et sine delectu universus exercitus. Erat autem feria sexta et hora nona. Videturque procuratum divinitus, ut qua die et qua hora pro mundi salute in eadem urbe passus est Dominus, eadem et pro Salvatoris gloria fidelis decertans populus, desiderii sui felicem impetraret consummationem. Eadem enim die et primus homo conditus et secundus pro primi salute morti traditus esse dicitur. Unde et decuit ut ejus membra et imitatores in ipsius nomine de hostibus ejusdem triumpharent.
Porro dux et qui cum eo erant per vicos civitatis et plateas, strictis gladiis, clypeis tecti et galeis, juncto agmine discurrentes, quotquot de hostibus reperire poterant, aetati non parcentes, aut conditioni, in ore gladii indifferenter prosternebant. Tantaque erat ubique interemptorum strages et praecisorum acervus capitum, ut jam nemini via pateret aut transitus, nisi per funera defunctorum. Jamque pene ad urbis medium diversis itineribus stragem operantes innumeram, nostri principes pervenerant; et subsequentis populi infinita multitudo, infidelium cruorem sitiens, et ad caedem omnino [Col. 0427D] proclivis: cum comes adhuc Tolosanus et principes alii, qui cum eo erant, circa montem Sion decertantes, urbem captam, et nostrorum victoriam ignorabant; sed excito de nostrorum introitu et strage civium, ingenti clamore et horrendo sonitu, admirantibus qui in ea parte resistebant civibus, quidnam sibi vellet clamor insolitus et populi vociferantis tumultus, cognoverunt urbem violenter effractam et nostrorum immissas legiones: unde, relictis turribus et muro, ad diversa fugientes loca, saluti propriae consulere satagebant. Hi, quoniam praesidium civitatis in vicino constitutum erat, ex parte plurima se in arcem contulerunt; at vero exercitus pontem libere et sine difficultate super murum aptantes, et scalas applicantes moenibus, [Col. 0428A] certatim in urbem nemine obstante ingressi sunt. Intromissi autem, portam Australem, quae illis erat contermina, statim aperuerunt, ut reliquus sine difficultate populus admitteretur. Ingressus est igitur vir insignis et strenuus Tolosanus comes, et Isoardus comes Diensis, Raimundus Pelez, Wilelmus de Sabran, episcopus Albariensis, et alii multi nobiles, quorum numerum vel nomina nulla nobis tradit historia. Hi omnes unanimiter, junctis agminibus, ad unguem armati, per mediam urbem discurrentes, stragem operati sunt horrendam; nam qui ducem et suos effugerant, putantes se mortem quocunque modo declinasse si ad alias se conferrent fugiendo partes, hos sibi habentes obviam, occumbebant periculosius; et Scyllam evitantes, [Col. 0428B] incurrebant Charybdim. Tanta autem per urbem erat strages hostium, tantaque sanguinis effusio, ut etiam victoribus posset taedium et horrorem ingerere.
Confugerat porro in atrium templi populi pars maxima, eo quod locus in parte urbis esse videretur secretior, muro quoque et turribus, et portis validioribus apprime communitus; verum eis nihil fuga talis contulit ad salutem. Nam statim cum parte maxima exercitus universi, illuc dominus Tancredus se contulit, et templum violenter ingressus, [Col. 0428C] post stragem innumeram, infinitas auri et argenti, et gemmarum copias inde secum dicitur abstulisse; quae tamen postmodum, sedato tumultu, restituisse creditur in integrum. Porro reliqui principes, interemptis his, quos sibi per reliquas urbis partes repererant obviam, audientes quod infra septa templi populus fugiens se contulerat, illuc descendunt unanimes, et intromissa tam equitum quam peditum multitudine, quotquot ibi reperiunt, nemini parcentes, obtruncant gladiis, sanguine replentes universa; justoque Dei judicio id certum est accidisse, ut qui superstitiosis ritibus Domini sanctuarium profanaverant, et fidelibus populis reddiderant alienum, id proprii cruoris luerent [Col. 0428D] dispendio et morte interveniente piaculare solverent flagitium. Horror erat denique caesorum intueri multitudinem, et humanorum artuum passim fragmenta conspicere, et effusi sanguinis aspergine cunctam redundare superficiem. Nec solum defunctorum corpora membris potioribus lacera et abscisis mutilata capitibus, intuentibus erat angustia; verum et ipsos victores a planta pedis usque ad verticem cruore madentes periculosum erat conspicere, et horrorem quemdam inferebant occurrentibus. Cecidisse dicuntur infra templi ambitum ex hostibus ad decem millia, exceptis aliis qui passim per urbem obtruncati, vicos replebant et plateas, quorum non minor dicebatur esse numerus. At vero exercitus pars reliqua per urbem discurrens, per [Col. 0429A] angiportus et viarum diverticula latentes miseros, et mortis periculum declinare cupientes, pecudum more raptos in publicum, detruncabant. Alii divisi per manipulos ingrediebantur domicilia, raptumque patremfamilias cum uxoribus et liberis, et universa familia, aut gladiis transverberabant, aut de locis superioribus in terram dabant praecipites, ita ut confractis cervicibus interirent; quam vero quisque domum effregerat, eam sibi cum universa ejus substantia jure perpetuo vindicabat; id enim prius ante urbem captam inter eos convenerat, ut urbe violenter impugnata, quod sibi quisque acquireret, id jure proprietatis sine molestia possideret in perpetuum. Unde urbem perlustrantes diligentius, et stragi civium protervius instantes, urbis diverticula, [Col. 0429B] secessus quoque et secretiora civium effringebant penetralia, clypeos vel quodlibet armorum genus in introitu defigentes, ut esset signum accedentibus, ne gressum ibi figerent; sed loca praeterirent, quasi jam ab aliis occupata.
Subjugata igitur penitus civitate et interemptis civibus, tumultu aliquantulum sedato, convenerunt principes ad invicem, antequam arma deponerent, ordinantes ut per turres singulas ad majorem cautelam custodes deputarentur; et per portas urbis singulas viri honesti constituerentur janitores, quousque [Col. 0429C] de communi conniventia et publico decreto principum, aliquis urbi praeficeretur, qui ejus curam gereret, et pro libero cuncta dispensaret arbitrio. Hostium enim circumpositorum merito suspectas habebant insidias et impetus non imprudenter formidabant repentinos. Tandem vero urbe ad hunc modum ordinata, armis depositis, in spiritu humilitatis et in animo vere contrito, nudis vestigiis, lotis manibus et sumptis mundioribus indumentis, cum gemitu et lacrymis loca venerabilia, quae Salvator propria voluit illustrare et sanctificare praesentia, coeperunt cum omni devotione circuire, et cum intimis deosculari suspiriis; specialiter autem Dominicae passionis et resurrectionis ecclesiam, [Col. 0429D] ubi clerus et populus fidelium, qui per tot annos durae nimis et indebitae servitutis jugum portaverant, de restituta libertate, Redemptori gratias exhibentes, cum crucibus et sanctorum patrociniis, principibus occurrentes, eos in praedictam cum hymnis et canticis spiritualibus introduxerunt Ecclesiam. Intueri erat amoenissimum, et spirituali plenum jucunditate, quanta devotione, quanto pii fervore desiderii, ad loca sancta fidelis accederet populus; quanta mentis exsultatione et spirituali gaudio Dominicae dispensationis deosculabantur memoriam. Ubique lacrymae, ubique suspiria, non qualia moeror et anxietas solet extorquere, sed qualia fervens devotio et interioris hominis consummata laetitia, solet Domino in holocaustum incendere. [Col. 0430A] Erat porro tam in ecclesia quam per urbem universam, tantus populi, gratias Domino exhibentis, clamor, ut jam quasi usque ad sidera tolli sonus videretur, et de eis merito dictum crederetur: Vox laetitiae et exsultationis in tabernaculis justorum (Psal. CXVII, 15) . Fervebant sane pio succensa desiderio, per urbem universam opera misericordiae. Hi Domino confitebantur deflenda quae commiserant, voto se obligantes ne de caetero deflenda committerent; illi in senes valitudinarios et egentes profusa liberalitate cunctam erogabant substantiam; pro summis et sufficientibus reputantes divitiis, quod hunc vidisse diem sibi fuerat concessum divinitus; illi flexis nudisque genibus, cum singultibus et praecordialibus suspiriis loca circuibant venerabilia, [Col. 0430B] lacrymarum cuncta replentes aspergine; quorum vere sermo dirigebatur ad Dominum: Exitus aquarum deduxerunt oculi mei (Psal. CXVIII, 136) . Quid plura? Difficile est, ut nostro comprehendatur sermone, quanta in plebe fideli sanctae devotionis esset immensitas. Certatim enim se mutuo vincere cupientes, in operibus pietatis unanimiter desudabant, coelestis memores beneficii, et gratiam prae oculis habentes divinam, quae tantos eorum labores remunerare dignata est. Quis enim tam ferrei pectoris, quis tam mentis adamantinae, cujus interiora non liquefierent, cum liceret tantae peregrinationis fructum carpere dignissimum, et exhibitae militiae numerare stipendia? Quibus tamen mens erat altior, in arrham futurae retributionis, qua sanctos [Col. 0430C] suos se remuneraturum promisit Dominus, id muneris videbatur exhibitum, ut per collationem praesentium munerum, firma sit exspectatio futurorum, et per eam quae hic peregrinatur Hierusalem, ad eam perveniatur, cujus participatio est in idipsum (Psal. CXXI, 3) . Porro episcopi et sacerdotes in ecclesiis consummantes, sacrificia, orabant pro populo, pro collato beneficio gratias exhibentes.
Ea die dominus Ademarus, vir virtutum et immortalis memoriae, Podiensis episcopus, qui apud [Col. 0430D] Antiochiam, ut praediximus, vita decesserat, a multis in sancta visus est civitate, ita ut multi viri venerabiles et fide digni eum super civitatis murum, primum omnium ascendisse et caeteros animasse ad ingressum, oculis corporeis se vidisse constanter assererent: et postmodum plurimis, loca venerabilia circumeuntibus, eadem die manifestus apparuit. Aliique quam plures, qui in toto itinere divinis obsequiis mancipati, piam in Christo dormitionem acceperant, in eadem civitate apparuerunt multis, loca sancta cum aliis ingredientes. In quo manifeste dabatur intelligi, quia, etsi vita decessissent temporali, ad aeternam vocati beatitudinem, non sunt fraudati a desiderio suo; sed quod pio expetierant studio, pleno sunt effectu consecuti, [Col. 0431A] magnum nobis futurae resurrectionis argumentum praetendentes. Dignumque erat, ut sicut resurgente Domino multa corpora sanctorum qui dormierant surrexerunt, et in civitate sancta apparuerunt multis; ita fidelibus populis sanctae Resurrectionis locum, a gentili superstitione mundantibus, priscum renovaretur miraculum, ut et ipsi in spiritu resurrexisse crederentur, qui resurgentis Domini tam piis se manciparant obsequiis. His igitur et hujusmodi per superabundantem coelestem gratiam, plebi Dei in civitate sancta, miraculose magis quam mirabiliter exhibitis, tanta erat in populo mentis hilaritas, et interna cordis exsultatio, ut laborum immemores, quos pertulerant infinitos, felices se dicerent, quibus id divini muneris datum erat intueri. [Col. 0431B] Clamor erat spiritualiter exsultantis civitatis ad Dominum, et quasi praecipiente Domino, solemnitas agebatur celebris: ita ut illud prophetae impletum ad litteram videretur oraculum: Laetamini cum Hierusalem, et exsultate in ea, omnes qui diligitis eam (Isa. LXVI, 10) .
Denique fideles, qui virum venerabilem Petrum Eremitam, quarto vel quinto prius anno in eadem civitate viderant; et cui tam dominus patriarcha quam alii, tam de clero quam de populo majores, pro excitandis occidentalium regnorum principibus [Col. 0431C] epistolas suas tradiderant, iterum cognoscentes, flexis genibus cum omni humilitate venerabantur, referentes ad memoriam priorem ejus adventum, et familiaritatis gratiam, quam cum ipsis contrahere dignatus fuerat; gratias exsolventes, quod tam sedule tamque fideliter solo pietatis intuitu eorum procuraverat legationem; Dominum etiam super omnia collaudantes, qui in servis suis gloriosus est; qui ita praeter spem hominum, praedicti viri vias direxerat et sermonem in manu ejus dederat efficacem, ut et gentes et regna ad tantos labores pro Christi nomine tolerandos, sine difficultate converteret. Vere namque videbatur sermo hic egressus a Domino, qui ait: Verbum quod egredietur de ore [Col. 0431D] meo, non revertetur ad me vacuum, sed prosperabitur in omnibus ad quae mittam illud (Isa. LV, 11) . Itaque, singillatim et in communi, multiplici nitebantur eum honore praevenire, ei soli post Dominum ascribentes, quod durae servitutis, quam per tot annos passi fuerant, soluta erat conditio et civitas sancta pristinae restituta libertati. Dominus autem patriarcha, ut praediximus, pro reipublicae statu et salute civium, multo pretio comparanda in Cyprum navigaverat, eleemosynas a fidelibus illius regionis mendicaturus, unde tributa et imposita extraordinarie et supra vires vectigalia persolveret, ne pro eorum defectu aut ecclesias dejicerent tributorum exactores, aut populum gladiis manciparent, sicut anterioribus consueverant temporibus. [Col. 0432A] Nam omnium eorum quae circa urbem gerebantur, prorsus erat ignarus, et ad consueta quasi rediturus pericula timebat; cui Dominus interim, praeter spem, quietem procuraverat tranquillam.
Completis igitur orationibus et locis venerabilibus cum omni devotione visitatis, visum est expedire principibus, ne ex interemptorum cadaveribus, aeris pestilentis generetur corruptela, urbem et maxime templi ambitum ante omnia mundari: unde civibus qui casu mortem evaserant, compedibus [Col. 0432B] alligatis id muneris injungitur; sed quia ad tantum onus non videbantur posse sufficere, pauperibus etiam de exercitu, merces quotidiana proponitur, ut praedictae rei dent operam et sine dilatione urbem expediant. Quo disposito, principes ad propria reversi, domos quales interim familia discurrens praeparaverat, pro hospitiis habuerunt. Urbem autem reperientes commoditatibus plenam et bonis omnibus redundantem, omnes a majore usque ad minimum coeperunt copiosius abundare. Reperiebantur enim in effractis domibus, auri et argenti, gemmarum et pretiosarum vestium, frumenti, vini et olei, sed et aquae, cujus obsidione passi fuerant penuriam, ingentes copiae: unde et ipsi qui domos sibi vindicaverant, poterant habere ad omnem sufficientiam, [Col. 0432C] et indigentibus fratribus charitative ministrare. Factumque est, ut secunda et tertia et deinceps die, in foro publico, rerum venalium optimis conditionibus exhiberetur commercium, ita etiam, ut plebs inferior, necessariis omnibus abundaret. Dies igitur solemnes et dies agentes laetitiae, cibum et requiem, quibus maxime indigebant, corporibus indulgentes, recreati sunt aliquantulum; divinae muneris largitatem admirantes, et coelestis gratiae, qua erga eos dignatus est Dominus abundare perpetem prae oculis habentes memoriam. Ad majorem autem tanti facti memoriam, ex communi decreto sancitum et communi omnium voto susceptum et approbatum est, ut hic dies apud omnes [Col. 0432D] solemnis et inter celebres celebrior perpetuo habeatur, in qua ad laudem et gloriam nominis Christiani, quidquid in prophetis de hoc facto quasi vaticinium praedictum fuerat, referatur; et pro eorum animabus fiat ad Dominum intercessio, quorum labore commendabili et favorabili apud omnes, praedicta Deo amabilis civitas, et fidei Christianae et pristinae est restituta libertati. Interea vero pars hostium ea quae in arce David, a facie gladii fugiens se contulerat, videntes quod urbem universam sibi populus noster vindicaverat et quod ipsi diutius obsidionem tolerare non possent, petita et impetrata a domino comite Tolosano fiducia, qui circa partes illa turri vicinior hospitatus erat, quod cum uxoribus et liberis et omni substantia quam secum [Col. 0433A] intuterant, liberum haberent exitum, et securum usque Ascalonam conductum, arcem ei resignaverunt. Qui vero urbi purgandae curam susceperant, adhibita diligentia, et ferventes in opere, partim igne consumptis cadaveribus, partim sepulturae traditis, prout temporis patiebatur angustia, subito et infra paucos dies, urbem reddiderunt expeditam, ad solitam eam redigentes munditiam. Unde confidentius locorum venerabilium populus frequentabat limina; et per vicos et plateas civitatis convenire, et confabulari poterat liberius. Capta est autem [Col. 0434A] praedicta civitas, anno ab Incarnatione Domini 1099, mense Julio, quinta decima die mensis, feria sexta, circa horam diei nonam; anno tertio, ex quo fidelis populus, tantae peregrinationis sibi onus assumpserat: praesidente S. Romanae Ecclesiae domino Urbano papa secundo; Romanorum vero imperium administrante domino Henrico IV; in Francia vero regnante domino Philippo; apud Graecos autem in sceptris agente domino Alexio; praevia Domini misericordia, cui honor et gloria per infinita saeculorum saecula. Amen.
Sancta igitur civitate per Domini superabundantem gratiam Christiano populo restituta, et rebus ad aliquem modum in tranquillo collocatis, decursis in multa laetitia, in timore tamen Domini et gaudio spirituali, diebus septem, octava die convenerunt principes, habituri tractatum, invocata sancti Spiritus gratia, ut aliquem de suo eligant collegio, qui regioni praesit, et regiam provinciae impendat sollicitudinem. Dumque essent in eo, congregati sunt quidam de clero, spiritu superbiae tumidi, quaerentes quae sua sunt, non quae Christi Jesu, dicentes [Col. 0433C] se habere verba secretiora, quae perferri velint ad principes, intus in conclavi residentes; et intromissi dixerunt: Nuntiatum est clero, quod ad hoc, ut de vobis unum eligatis in regem, convenistis. Videtur autem nobis propositum vestrum sanctum, et utile, et omni cura exsecutioni mandandum, si tamen ad id ordine congruo veniatur. Certum est porro spiritualia temporalibus digniora esse; quae vero digniora sunt, merito debere praecedere. Unde videtur nobis nisi ordo praeposterus studiose quaeratur, quod prius eligenda sit Deo placens et religiosa persona, quae Ecclesiae Dei praeesse sciat et prodesse, quam de saecularis potestatis electione agatur. Si hoc ordine velitis incedere, placet nobis admodum; vobiscum sumus [Col. 0433D] corpore et spiritu; si vero secus, invalidum censemus, et viribus carere decernimus, quidquid extra nostram conniventiam ordinaveritis. Haec autem eorum postulatio, etsi in superficie videretur aliquid honestatis habere, tamen intrinsecus habebat malitiae plurimum, ut docebunt sequentia. Hujus autem factionis primicerius erat quidam episcopus de Calabria, Marturanensis videlicet, qui Arnulpho cuidam, de quo superius satis dictum est, nimia familiaritate conjunctus erat; et ipsum infra sacros ordines constitutum et sacerdotis filium, et nimia notatum incontinentia, ita ut in expeditione canticum [Col. 0434B] populis se exhiberet, et esset materia fatuis et lascivis hominibus in choro canentibus, contra sacros canones et contra omnium honestorum voluntatem, in patriarchalem nitebatur locare sedem. Erat enim perversae mentis homo, pro nihilo ducens honestatem: unde et cum supradicto Arnulpho facile poterat convenire, juxta illud: Qualis quisque est, talium consortio delectatur. Pares enim paribus, veteri proverbio, facile junguntur. Invaserat autem hic idem Bethleemiticam ecclesiam, pactus cum praedicto Arnulpho, quod si ejus studio in patriarcham promoveretur, jam dictam ecclesiam sine quaestione et molestia, perpetuo sibi liceret possidere; sed ejus omnia haec molimina, mors vicina praevenit, sicut in sequentibus dicetur. Defecerat sane in [Col. 0434C] clero religionis et honestatis vigor; et dissolutus passim et sine delectu per illicita defluebat, postquam dominus Ademarus piae in Domino recordationis Podiensis episcopus, apostolicae sedis legatus, in fata concessit. Dominus tamen Willelmus Aurasiensis episcopus, vir religiosus ac timens Deum, post praedicti beati viri transitum, eamdem curam suscepit, et quandiu vixit, administravit fideliter; sed modico elapso tempore apud Marram quievit in Domino. His autem defunctis, factum est sicut in propheta dicitur: Sicut populus, ita et sacerdos (Ose. IV, 9) ; excepto domino Albariensi episcopo, et paucis aliis, qui timorem Domini habebant prae oculis.
Principes tamen leve et frivolum reputantes praedictorum verbum; coepto insistentes operi, nihilominus tractabant de proposito. Tradunt quidam eos, ut magis secundum Deum et secundum merita personarum in electione procederent, de familiaribus cujusque magnorum principum assumpsisse quosdam seorsum, et eos ad jurisjurandi religionem praestandam compulisse, quatenus de moribus et conversatione dominorum suorum interrogati, verum [Col. 0435A] sine admistione falsitatis dicerent: hoc autem ea fiebat intentione, ut sic de meritis eligendorum, plenius et fidelius instruerentur electores. Qui postmodum ab electoribus, sub debito praestiti juramenti, diligentius interrogati, multa dominorum suorum vitia coacti sunt secretius confiteri, virtutesque nihilominus enumerare, ut nudo apertoque judicio constaret, qualis quisque esset eligendorum, inter quos domini ducis familiares interrogati, responderunt, quod in omnibus domini ducis actibus, in magis absonum domesticis suis videbatur, quod ecclesiam ingressus, etiam post divinorum consummatam celebrationem, inde separari non poterat; sed de singulis imaginibus et picturis rationem exigebat a sacerdotibus et iis qui horum [Col. 0435B] videbantur aliquam habere peritiam; ita quod sociis suis affectis aliter, in taedium verteretur, et nauseam: et prandia quae certo et opportuno tempore parata erant, diutina et importuna nimis exspectatione, minus tempestive, magisque insipida sumerentur. Quod audientes qui electorum gerebant officium, beatum dixerunt virum cui haec sunt; et cui inter defectus computatur, quod alius sibi ascriberet ad virtutem; tandemque consonantes ad invicem post multas deliberationum partes dominum ducem unanimiter eligunt, electumque sepulcro Domini, cum hymnis et canticis, devotissime obtulerunt. Dicitur tamen, quod in dominum comitem Tolosanum Raimundum, procerum pars maxima [Col. 0435C] conveniret; sed hoc intelligentes, quod nisi regnum consequeretur, domum esset statim rediturus, natalis soli dulcedine ducti, etiam contra conscientiam suam, multa de domino comite confinxerunt, ut reprobus haberetur. Ille tamen nihilominus patriam spernens, Christum devotissime secutus, non abiit retrorsum; sed in anteriora se extendens, peregrinationem, quam semel ingressus est, et voluntariam paupertatem usque in finem prosecutus est; sciens quia qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV, 13) . Et illud: Nemo mittens manum ad aratrum, et respiciens retro, aptus est regno Dei (Luc. IX, 62) .
Domino igitur duce, de communi voto, concurrente omnium consensu, regni apicem obtinente, comes sancti Aegidii civitatis praesidium, arcem videlicet David, quam sibi ab initio, ut praemisimus, hostes tradiderant, possidebat. Erat autem in eminentiore civitatis parte, versus occidentem sita et ingentibus quadris constructa lapidibus, unde totam urbem inferius positam erat intueri. Hanc, quasi totius civitatis novissimum refugium, videns dux sibi deesse, curtatum nisi illam haberet, arbitratus se habere principatum, coepit a domino comite in auditorio principum reposcere. Comes vero eam, tanquam sibi ab hostibus traditam, usque [Col. 0436A] in Pascha, quo transire et domum redire proposuerat, eam sibi velle habere, ut interim cum suis honestius in regno moram facere posset, allegabat. Dux vero nisi turrim habeat, universa se velle deserere, dicebat; allegans omnino inhonestum esse ut, eo domino designato, alter civitatis haberet praesidium, quem quasi parem aut superiorem conspiceret. Comes autem Normanniae et Flandrensium comes domini ducis partes fovebant; qui vero cum domino comite Sancti Aegidii, ejus etiam familiares erant, ut domino suo, saltem hac via, occasionem praeberent abeundi, partem juvabant adversam. Factum est autem, ut quousque de jure decerneretur, cui cedere deberet, turrim in manu domini Albariensis episcopi, quasi apud sequestrum de communi [Col. 0436B] consilio commiserit. Ille vero non exspectato judicio, ante litis contestationem domino duci dicitur eam tradidisse, cumque id sibi postmodum a nonnullis imputaretur, vim sibi illatam publice asserebat. Dominus igitur comes, exacerbatus plurimum et indignatione plenus, quod turrim ita ignominiose, ut sibi videbatur, amiserat, et quod caeteri principes, non satis beneficiorum ejus memores, quae in via saepius eis contulerat, secus eum minus agerent amice, descendens ad Jordanem et aquis ejus lotus, ad propria redire, suorum satisfaciens desideriis, disponebat.
At vero praedictus Marturanensis episcopus, vir subdolus et nequam, non cessabat interea plebem indoctam contra pios concitare principes; et in vulgus serere, quod invidiae causa, ut eam liberius possent sine pastore conculcare, principes nollent Ecclesiae providere. Assumensque secum ejusdem factionis complices, praedictum Arnulphum, aliis contradicentibus, elegit; et auxilio fretus comitis Normannorum, cujus erat et fuerat in tota expeditione familiaris et conviva, in sedem patriarchalem, fatuo populo suffragia consulta ministrante, inthronizavit; sed neuter suis adinventionibus laetatus est [Col. 0436D] diu. Nam Arnulphus temere assumptam coactus est deponere dignitatem, et ejus turpitudinis impudens patronus, viarum suarum fructus recollegit in proximo. Per idem tempus, inventa est in parte Sanctae Resurrectionis ecclesiae, seorsum, portio una crucis Dominicae, quam ob metum gentilium, quorum jugum patiebantur, fideles ad ampliorem cautelam, multo ante, paucis admissis, occultaverant. Hanc studio et opera cujusdam hominis Syri, qui ejus tam pretiosi depositi fuerat conscius, repertam, theca reconditam argentea, primum ad Domini sepulcri, deinde ad templum Domini, cum hymnis et canticis spiritualibus deportantes, prosequente eam universo clero et populo, consolationem quasi de coelo missam omnes in commune acceperunt, arbitrantes [Col. 0437A] se laborum et molestiarum suarum mercedem condignam recepisse.
Saepedicto igitur domino duce per Dei gratiam in regni culmine confirmato, scandalisque omnibus, si qua emerserant, amputatis, regnum diebus ejus convalescere, et confirmari coepit. Regnavit autem anno uno; peccatis hominum id exigentibus, ne diuturniore tanti principis solatio, regni novella plantatio recrearetur, et adversus ingruentes molestias reciperet consolationem. Raptus est de medio, ne malitia immutaret cor ejus, sicut scriptum est: Viri misericordiae colliguntur, et non est qui reputet [Col. 0437B] (Isa. LVII, 1) . Oriundus vero fuit de regno Francorum, de Remensi provincia, civitate Boloniensi quae est secus mare Anglicum sita; ab illustribus et religiosis originem ducens progenitoribus. Pater ejus fuit dominus Eustachius senior, illustris et magnificus ejusdem regionis comes; cujus multa et memorabilia fuerunt opera, quorum adhuc apud seniores finitimarum regionum, memoria est in benedictione et in pia recordatione viri religiosi et timentis Deum. Mater vero inclyta et inter Occidentis nobiles matronas, tum morum praerogativa, tum generositatis titulo praeclara, Ida nomine, Lotharingiae ducis eximii Godefridi, qui cognominatus est Struma, soror. Qui postmodum cum sine liberis esset, [Col. 0437C] nepotem aequivocum, in filium suum adoptavit; eumque universi patrimonii sui haeredem constituit, unde eidem defuncto, in eodem ducatu successit. Fuerunt porro huic tres ex utroque parente fratres, quibus et morum dignitas et virtutum praestantia, tanti principis vere dabat esse germanos: dominus videlicet Balduinus comes Edessanus, qui eidem postea successit in regno; dominus quoque Eustachius comes Boloniensis, patri synonymus, qui in bonis succedens paternis, post patrem obtinuit comitatum; cujus filiam illustris et magnificus Anglorum rex Stephanus, Mahaldem nomine, uxorem duxit. Hic etiam, ut domino Balduino fratri absque liberis defuncto in regno succederet, a principibus orientalibus citatus, venire noluit: timens ne sine [Col. 0437D] scandalo ejus promotio celebrari non posset. Tertius fuit dominus Willelmus, vir inclytus, a paterna et fratrum simul honestate et strenuitate non degener. Duo primi dominum et fratrem suum in expeditione secuti sunt, tertio domi remanente. Fuit autem, sicut et secundum carnem primogenitus, ita et secundum interiorem hominem, morum gerens praerogativam, et cui merito primitiva competerent, dominus Godefridus vir religiosus, clemens, pius ac timens Deum, justus, recedens ab omni malo, serius et stabilis in verbo; saeculi vanitates contemnens, quod in illa aetate et militari praesertim professione rarum est; in orationibus jugis, in operibus pietatis assiduus, liberalitate insignis, affabilitate gratiosus, mansuetus et misericors; in omni [Col. 0438A] via sua commendabilis et Deo placens. Fuit autem et corpore procerus, ita ut et maximis minor et mediocribus major haberetur: robustus sine exemplo, membris solidioribus, thorace virili, facie venusta, capillo et barba flavus mediocriter; in usu armorum et exercitio militari omnium judicio quasi singularis.
Horum tantorum principum mater, sancta, religiosa et Deo placens femina, dum adhuc essent in aetate tenera, spiritu plena divino, futuras praevidit conditiones; et statum qui praeparabatur adultis, quasi quodam praedixit oraculo. Nam dum semel circa matrem, sicut mos est puerulis, luderent adinvicem, [Col. 0438B] et sese lassescentes, ad matris gremium frequenter haberent recursum, accidit quod eis sub ejus chlamide latentibus, vir venerabilis comes Eustachius, eorum pater, ingressus est. Ubi cum mutuo se provocarent, pedes et manus agitantes, matris, qua induta erat, operti chlamide, quaesivit comes, quidnam esset quod ibi tam crebro moveretur; cui illa respondisse dicitur: Tres magni principes, quorum primus dux, secundus rex, tertius comes esset futurus. Quod postmodum benigna dispensatione divina implevit clementia; et verum praedixisse matrem, rerum eventus subsequens declaravit. Primus enim dominus Godefridus, ut praemissum est, defuncto succedens avunculo, ejus ducatum obtinuit, regnum etiam Hierosolymorum postmodum, [Col. 0438C] universorum principum electione, consecutus; in quo secundus natu, dominus ei Balduinus successit; tertius, dominus Eustachius qui, defuncto patre, succedens in universum, avitam eorum, ut praemissum est, obtinuit haereditatem. Praeterimus denique studiose, licet id verum fuisse plurimorum astruat narratio, Cygni fabulam, unde vulgo dicitur sementivam eis fuisse originem; eo quod a vero videatur deficere talis assertio. Unde his praetermissis, ad id quod coeperamus de domino duce, prosequendum redeamus. Huic autem inter caetera, quae more suo gessit egregie, accidisse dicitur quiddam memoria dignum, quod praesenti dignum duximus inserere narrationi.
In singulari namque quodam certamine, quod ipse multum invitus subiit, sed tamen juxta regionis consuetudinem, salva opinionis suae integritate declinare non poterat, exstat factum ejus memorabile, et praesenti narratione dignum. Passus est vir insignis a quodam nobili et potente viro (qui de numero erat principum, ejusque dicebatur consanguineus) in curia domini imperatoris, super quibusdam ingentibus praediis, et late diffuso patrimonio quaestionem; super qua, cum utrique parti, experiendi gratia dies esset praefixus, eo adveniente, praesentes se exhibuerunt, tam reus quam actor in curia. Ubi [Col. 0439A] lite contestata, cum praedictus vir nobilis rei proponeret vindicationem; dux autem quantum poterat reniteretur; secundum leges patriae, adjudicata est inter eos monomachia et pugna singularis. Cumque imperii majores principes ad hoc tantis elaborarent viribus, ne tam insignes viri spectaculum de se populo praestarent indignum; seque tanto vellent subjicere discrimini, in quo alterutrius opinionis integritas posset periclitari, et non proficerent: mandata est exsecutioni imperialis sententia, et vulgi stante corona, principibus de more circumpositis, locum ingressi sunt, futuro certamini deputatum, Martem dubium experturi. Dumque in eo conflictu a viris illustribus et magnificis, strenue nimis decertaretur et viriliter, casu contigit quod, [Col. 0439B] vibrato in adversarii clypeum ictu, ducis confractus est gladius, ita ut supra capulum vix ad semipedalem quantitatem in manu ejus fieret residuum. Quod videntes qui astabant principes, quod ducis conditio facta esset multo deterior, indicta pace, imperatorem adeunt, et supplicantes impetrant, ut de compositione inter tam egregios principes tractare liceat. Unde dum inter eos tractaretur diligentius, eos quae ad pacem erant rogantes, dux omnino repulit; et irrevocabiliter perseverans, agonem reiterat, rediens in id ipsum. Dumque ejus adversarius propter integritatem gladii sui, sibi quasi superior factus videtur, instat protervius, duci negans requiem, quousque dux ad solitam recurrens [Col. 0439C] virtutem, qua singulariter praeminebat, et ira succensus, irruens capulo quem gestabat in manu, tanta circa tempus laevum virtute percussit adversarium, quod eum quasi seminecem, solo dejecit prostratum, ut pene vita videretur omnino destitutus, et ejecto proprii fragmento gladii, et hostis prostrati gladium manu tenens, principes ad se vocat, qui eum prius de compositione convenerant; et rogat attentius, monens ut de pace tractantes, virum insignem, qui jam defecerat tam ignominiosae morti subtraherent. Qui admirantes ducis virtutem egregiam et misericordiam incomparabilem, pace impetrata, controversiam tam honesto fine sopierunt, ut tamen dux victor et immortali dignus gloria apud omnes haberetur.
Illud quoque factum, haud inferioris gloriae, in frequenti versatur hominum memoria, quod praesenti lectioni nihilominus dignum duximus inserere. Saxonum populus, inter Germanicas nationes ferocissimus, Romani imperii juga ferre detrectans, et liberioribus habenis, excussa disciplinae regula, vagari cupiens, a domino imperatore Henrico defecerat: inque sua adeo erat obstinatus protervia, ut, contra praedictum Augustum, regem sibi crearet quemdam comitem, Radulphum nomine, virum nobilem de eodem populo. Hac injuria permotus [Col. 0440A] imperator, universos imperii principes ad se generaliter fecit evocari. Quibus ante se constitutis, injuriam omnibus tamen, notam, pandit, ad ultionem invitat. Illi vero omnes imperii gloriam aemulantes et Saxonum enorme delictum nimis aegre ferentes, certatim se ipsos exponunt: vires compromittunt; non esse dissimulandam tantam contra Romanum imperium asserunt injuriam, sed plectendum morte tam piaculare flagitium; et laesae crimen majestatis, ultore gladio feriendum decernunt. Ex condicto igitur et domini imperatoris mandato, ad locum destinatum, die praefixa, infinita millia secum trahentes, adsunt, de universis imperii finibus tam ecclesiastici quam caeteri principes, Saxonum regionem violenter ingressuri et exacturi de tantis injuriis vindictam. [Col. 0440B] Cumque congressionis dies immineret et ordinatis legionibus uterque exercitus in procinctu se haberet praeliandi, convocatis ad se principibus imperator, quaerit cui tute possit imperiale committere vexillum, et tantorum exercituum constituere primicerium. Cui de communi consilio datum est responsum: Dominum ducem Lotharingiae Godefridum. prae omnibus ad id oneris idoneum et sufficientem esse. Cui, tanquam viro a tot millibus electo, et singulariter omnium judicio excellenti, tradidit aquilam, multum invito et renitenti. Contigit autem illa die quod, confligentibus inter se hinc inde exercitibus, et hostiliter nimis adinvicem gladiis instantibus, dux cum aquila praecedens imperatorem, [Col. 0440C] versus aciem, cui praeerat pseudorex Radulphus, contendens, illuc aciem, cui praeerat imperator direxit; ad quam perveniens, confracta et dissoluta acie regis, praesente imperatore et de principibus aliquot, vexillum quod gestabat, regi per vitalia pectoris immersit; et eo transverberato, ad terram dejecit exanimem: denuo signum, licet cruentatum, erigens imperiale. Videntes autem Saxones, regem suum defecisse, defecerunt et ipsi, domino imperatori se dedentes; et satisfactione injuncta pro delicti modo, receptis munitionibus et obsidibus, quorum interventu se obligaverunt, ne aliquando simile attentarent, in gratiam reversi sunt. Haec autem idcirco interseruimus, ut quantus esset apud maximos orbis terrarum principes, hic de quo agitur, vir inclytus, [Col. 0440D] insinuetur. Maximum enim esse, nemo est qui dubitet, a tantis principibus, qui pares in orbe non dicuntur habere, unum omnium judicio optimum designari; praesertim cum ipse eorum judicium opere tam insigni approbaverit; et praesenti argumento, quod vere de illo sensissent, edocuerit. Fuerunt et alia multa ejusdem inclyti viri magnifica et admiratione digna opera, quae usque in praesens in ore omnium, pro celebri vertuntur historia. Inter caetera quoque propositum jam habens peregrinationem ineundi, castrum, unde ei cognomen erat, Bulionem videlicet, agro, situ, munitione, commoditatibus, et longe lateque diffuso territorio, celebre ac nominatissimum, ecclesiae Leodiensi, pia liberalitate in perpetuam eleemosynam concessit habendum. [Col. 0441A] Sed nos qui ea tantum quae apud nos gessit, describere sumus aggressi, ad propositum redeamus.
Postquam igitur regnum obtinuit, paucis diebus interpositis, sicut vir religiosus erat, in his quae ad decorem domus Dei habebant respectum, sollicitudinis suae Domino coepit offerre primitias. Nam protinus in ecclesia Dominici sepulcri et templi Domini canonicos instituit, eisque ampla beneficia, quae praebendas vocant, simulque et honesta domicilia circa praedictas Deo amabiles ecclesias, assignavit: [Col. 0441B] ordinem et institutionem servans, quas magnae et amplissimae a piis principibus fundatae ultra montes servant ecclesiae; plura etiam, nisi mors eum praevenisset, collaturus. Adduxerat etiam praedictus vir Deo amabilis peregrinationem ingressurus, de claustris bene disciplinatis monachos, viros religiosos, et sancta conversatione insignes, qui toto itinere, horis diurnis et nocturnis, ecclesiastico more divina illi ministrabant officia. Quos, postquam regnum adeptus est, juxta eorum postulationem, in valle Josaphat locavit; amplissimumque loco, eorum gratia, contulit patrimonium. Quae autem, et quanta sint, quae ecclesiis Dei pia liberalitate concessit, longum esset enumerare; ex [Col. 0441C] tenore tamen privilegiorum ecclesiis indultorum, colligere est, quot et quanta sunt, quae vir Deo plenus, pro animae suae remedio locis venerabilibus erogavit. Promotus autem, humilitatis causa, corona aurea, regum more, in sancta civitate noluit insigniri: ea contentus et illi reverentiam exhibens, quam humani generis reparator, in eodem loco usque ad crucis patibulum pro nostra salute spineam deportavit. Unde quidam in Catalogo regum, non distinguentes merita, eum dubitant connumerare: magis attendentes quae exterius geruntur in corpore, quam quae fidelis et Deo placens anima mereatur. Nobis autem non solum rex, sed optimus, lumen et speculum videtur aliorum. Non enim consecrationis munus, et ecclesiastica sprevisse credendus [Col. 0441D] est princeps fidelis sacramenta; sed pompam saeculi, et cui omnis creatura subjecta est, vanitatem; et perituram humiliter declinasse coronam, ut immarcescibilem alibi consequeretur.
Per idem tempus, urbe recens capta, dum adhuc principes, qui eam divino mancipaverant cultui, nondum essent divisi abinvicem, rumor insonuit, et vere sic erat, quod princeps Aegyptius, inter Orientales potentissimus, ex universis regionibus suae ditioni subjectis militares convocaverat copias et exercitus collegerat infinitos, indigne ferens quod populus barbarus, de ultimis egressus terrarum [Col. 0442A] finibus, in regnum suum introierat, et provinciam imperio suo subditam, occupaverat violenter. Vocatoque ad se militiae suae principe Elafdalio, qui alio nomine dicebatur Emireus, praecipit ut universum Aegypti robur, et omnes imperii vires colligens, in Syriam ascendat; et populum praesumptuosum deleat de superficie terrae, ita ut non memoretur nomen illius ultra. Erat autem hic idem Emireus Armenius * nomine, a Christianis originem habens parentibus; sed divitiarum immensitate suffocatus, apostataverat a Creatore suo, fide neglecta, ex qua justus vivit. Hic idem, etiam eodem anno, quo a fideli populo est obsessa et fidei restituta Christianae, eamdem a Domino protectam civitatem, a Turcorum potestate domino suo vindicaverat; vixque [Col. 0442B] eam mensibus undecim obtinuerat quietam, cum Christianus exercitus eam, propitio Domino, ab indebitae jugo servitutis eripuit. Indignatus ergo, quod tam reciso tempore sua potitus erat victoria; et quod momentanea videbatur, et erat per eum domino suo acquisita possessio, laborem sibi gratanter assumit injunctum, sperans de his qui fatum ejus denigraverant, posse facilius triumphare. Assumpto igitur sibi universo exercitu, et universis Aegypti viribus, quales Aegyptiaca dioecesis in optimo statu constituta tunc poterat ministrare, ascendit in Syriam, in spiritu vehementi et intolerabili fastu, propositum habens populum nostrum delere, ne etiam ejus exstaret memoria. Sed Domino [Col. 0442C] visum est aliter, qui est terribilis in consiliis super filios hominum (Psal. LXV, 4) . Veniens igitur cum equitatu magnifico et ingentibus copiis, ante Ascalonam castrametatus est. Denique associaverant se eorum expeditionibus, ex universa Arabia et finibus Damascenis, ingentes copiae. Et licet Turci prius non satis bene cum Aegyptiis convenirent, sed suspectas mutuo suas haberent vires, et aemulum contra se alternatim dilatare satagerent imperium; tamen nostrorum metu, etsi non ob gratiam, quam haberent mutuam, convenerunt adinvicem, ut in nostrorum qui de novo advenerant supplantationem molirentur aliquid: satius arbitrati, suorum pati fastus aemulorum, et jugum etiam portare, quam barbarorum duros et feroces nimium gladios [Col. 0442D] experiri. Sic igitur Aegyptiorum, Arabum et Turcorum congregatis in unum innumerabilibus copiis, in agro, ut praediximus, Ascalonitano castra contulerant, inde Hierosolymam profecturi; nec enim arbitrabantur, quod tantae multitudini noster occurrere praesumeret exercitus.
Quo audito, congregati adinvicem nostri principes, episcopi, clerus et populus universus, arma bajulantes spiritualia, et ante sepulcrum Domini cum gemitu et lacrymis, corde contrito et humiliato prostrati orabant, postulantes a Domino ut populum [Col. 0443A] suum clementer ab imminentibus liberaret periculis, quem usque in praesens misericorditer sibi conservaverat victorem; et qui locum sanctificationis suae mundari voluerat, eum ulterius contaminari propter gloriam nominis sui non pateretur. Inde etiam nudis pedibus, cum hymnis et canticis spiritualibus, ad templum Domini eodem devotionis fervore accedentes, effusis coram Domino praecordiis, orabant, dicentes: Parce, Domine, parce populo tuo, et ne des haereditatem tuam gentibus in perditionem (Joel. II, 17) . Quibus de more completis, percepta ab episcopis benedictione, et ordinatis qui medio tempore urbi praeessent ad custodiam viris prudentibus, dux cum comite Flandrensium ex urbe profectus, in campestria descendit [Col. 0443B] Ramulensia, caeteris principibus in urbe relictis. Porro viri illustres, dominus Eustachius, ducis frater, et dominus Tancredus, evocati a civibus Neapolitanis, ut urbem sine molestia reciperent, illuc de mandato ducis erant profecti: ubi moram facientes, tum propter loci opulentiam, tum ut urbi sufficientem designarent custodiam, horum quae sic dicebantur erant ignari; sed evocati a domino duce, sine dilatione redierunt, reliquis principibus associati. Dux vero et Flandrensium comes, pervenientes Ramulam, ubi de facto plenius sunt edocti, certum habentes quod praedictus Emireus cum suis copiis ante Ascalonam consedisset, misso sub omni celeritate nuntio, reliquos principes, qui [Col. 0443C] rei exspectantes certitudinem in urbe remanserant, praecipit evocari.
At vero comes Tolosanus, et alii Deo devoti principes, cognito, per ducis nuntium, quod in tam gravi multitudine hostes advenerant, quodque tam in vicino castra locaverant, invocato de supernis auxilio, collectis quas pro tempore et loco habere poterant viribus, in campestria Philisthiim ad eum locum qui hodie dicitur Ibelim, ubi dominum ducem esse cognoverant, descenderunt. Erant autem eis equitum mille ducenti, peditum vero circa novem millia. Cumque ibi per diem noster [Col. 0443D] quievisset exercitus, circa noram undecimam apparuit eis in campestribus, quasi de remoto, multitudo ingens; quam rati hostilem esse exercitum, praemissis ducentis levioris armaturae equitibus, qui de eorum statu et numero reliquos instruerent, ipsi ad arma se praeparant; cumque accederent propius qui praemissi fuerant, cognoverunt armenta esse boum, equorum, camelorumque phalanges. Erant tamen ibi animalibus curam praestantes equites, pastorum vice armentis custodiam intendentes. Ad quos cum pervenisset noster exercitus, non exspectato congressu, fugerunt tam pastores, quam qui pastoribus praeerant equites, gregibus et armentis sine custode relictis. Capti tamen sunt quidam ex eis, quorum relatione de hostium statu et proposito [Col. 0444A] penitus edocti, cognoverunt quod praedictus princeps juxta eos, quasi ad milliaria septem castra locaverat, propositum habens post biduum accedere et nostrum delere exercitum. At vero nostri certi de praelio, acies instruunt novem; quarum tres praeponunt, tres locant in medio, tres praecipiunt subsequi, ut undecunque ad eos hostium fiat accessus, triplicem ibi reperiant acierum ordinem sibi objectum. De hostium vero numero nullus poterat habere certitudinem; nam et infinita erat eorum multitudo et singulis diebus incrementi aliquid eorum accedebat viribus. Sic igitur obtenta sine contradictore praeda, quae prae nimia multitudine numerum excedebat, noctem illam ibi transegerunt gaudentes; more tamen prudentum, et quibus [Col. 0444B] disciplinae militaris plenior erat experientia, curam circa se pervigilem et debitas observantes excubias. Mane autem facto, voce praeconia bellum indicitur, et instructis ordinibus, Domino rei commendantes exitum, in hostes unanimiter properant, victoriae spem in eo collocantes, cui facile est cum paucis multos superare. Porro Aegyptii, et qui eis adhaeserant de partibus Syriae, nostrorum videntes instantiam et animositatem importunam, longe aliter sapientes quam prius, coeperunt de viribus diffidere; et in sua numerositate spei minus et minus habere fiduciae, arbitrantes omnem illam quae occurrebat multitudinem, hominum esse cobortes. Nostrorum sane, ut dictum est, modicus erat numerus; [Col. 0444C] sed praeda, de qua superius fecimus mentionem, casu, nemine ducente, nostris legionibus se applicaverat, ita ut nostris iter figentibus non procederet; et eisdem proficiscentibus continuo sine duce sequeretur. Arbitrati ergo nostrorum infinitum esse numerum, viresque incomparabiles, fugerunt nemine persequente, vix etiam fuga salutem invenire posse sperantes. Amissus est ergo illa die, casu incognito, scandalorum fomes, auctor seditionum, Marturanensis episcopus, ignorantibus cunctis ejus exitum; quocunque tamen casu id acciderit, rebus humanis exemptus, desiit comparere. Dicitur tamen quod a domino duce ad vocandos principes qui in urbe remanserant missus, dum rediret, captus sit ab hostibus et occisus; aut carceri perpetuo mancipatus. [Col. 0444D] Collata igitur de supernis victoria, in hostium castra noster pervenit exercitus. Ubi tantam variae supellectilis et peregrinarum copiam invenit divitiarum, ut usque ad nauseam satiati, mella fastidirent, et placentas: et pusillus et abjectior dicere posset:
His ita gestis Deo amabiles, Deoque devoti principes, domini Normannorum et Flandrensium comites, consummato feliciter assumptae sibi peregrinationis itinerario, ad propria redire disponunt: inde iter arripientes, navigio Constantinopolim ad dominum imperatorem Alexium pervenerunt; a quo benigne tractati et cum honestis dimissi muneribus, auctore Domino, sani et incolumes in suam se patriam receperunt. Quorum alter, Normannorum videlicet comes, domum rediens, rerum statum, ab eo quem reliquerat, peregre proficiscens, secus a [Col. 0445B] voto, longe invenit mutatum; nam dum in expeditione Domino militaret, frater ejus primogenitus Willelmus, qui cognominatur Ruffus, rex Anglorum, vita sine liberis decessit; cumque ei successionis jus et regni primitiva merito competerent, frater ejus Henricus natu se posterior, persuadens regni principibus, quod frater suus Hierosolymis rex constitutus, redeundi animum non haberet, regnum Angliae hac fraude obtinuit. Reversus ergo frater, ab eo coepit, sicut et de jure poterat, regnum instanter reposcere. Cumque ille id negaret penitus, classe parata et convocatis copiis in Angliam ingressus est violenter: ubi cum omni regni illius robore frater occurrens, paratus erat cum fratre congredi; sed intercedentibus pacis mediatoribus, pax [Col. 0445C] inter eos reformata ea conditione, quod rex fratri suo primogenito certam pecuniae summam singulis annis daret nomine census. Quo facto, dux in terram suam reversus est pacificus; postmodum vero, cum quaedam castella, quae rex in Normannia etiam antequam in regem promoveretur possidebat, dux ab eo reposceret, et ille reddere negaret, obsedit ea ut violenter comprehenderet. Quo audito, rex in Normanniam cum ingentibus copiis transfretavit; et cum fratre dimicans, coepit eum, et perpetuo carceri mancipavit: ubi et defunctus est, fratre postmodum eidem in universum succedente. Dominus quoque comes Sancti Aegidii usque Laodiciam Syriae reversus, uxore ibi dimissa, ad eam in proximo [Col. 0445D] rediturus, iterum Constantinopolim, ad eumdem dominum imperatorem, cum honesto comitatu profectus est; ubi ab imperatore susceptus magnifice, benigne tractatus, et ingentibus donis et ampla remissus munificentia, in Syriam ad uxorem et familiam post biennium, ut in sequentibus dicetur, sospes reversus est. Dominus vero dux detento secum inclyto et nobili viro domino Tancredo, comite quoque Garnerio de Gres et aliis quibusdam nobilibus, commissum sibi a Domino regnum prudenter strenueque administrabat. Concessit autem et solita liberalitate donavit jure haereditario in perpetuum possidendam, urbem Tiberiadensem super lacum Genesar sitam, cum universo principatu Galileae, simul et Caypham, quae alio nomine dicitur Porphiria, [Col. 0446A] urbem maritimam cum suis pertinentiis praedicto domino Tancredo. In quo principatu ita Deo placide et laudabiliter se habuit, quod usque in praesentem diem memoria ejus in benedictione est apud illius homines provinciae. Sed et ecclesias ejusdem dioeceseos ingenti fundavit sollicitudine, et amplis dotavit patrimoniis, Nazarenam videlicet et Tiberiadensem, sed et montis Thabor; et insuper ecclesiastica contulit ornamenta. Quorum portionem non modicam, per fraudem et calumnias subsequentium principum praedicta amiserunt loca venerabilia. Tamen usque hodie de residuo necessaria sibi procurant, pro illius orantes anima, qui tam pia liberalitate, et tantae charitatis visceribus erga Dei ecclesias abundavit. Et quia in modico fuit fidelis, [Col. 0446B] supra multa constitutus est a Domino; et intravit in gaudium patrisfamilias, pro universis quae dederat centuplum accipiens. Nam mox infra biennium meritis exigentibus, ad principatum vocatus Antiochenum, illam quoque, a temporibus apostolorum gloriosam et nobilem, magis et magis, plurima largiendo, nobilitavit Ecclesiam. Sed et principatum pluribus subjugatis urbibus et praesidiis mancipatis, longe lateque promotis finibus ampliavit, sicut in sequentibus dicetur.
Dum haec in regno sic aguntur, dominus Boamundus [Col. 0446C] Antiochiae princeps, dominus quoque Balduinus praedicti domini ducis frater, comes Edessanus, multorum relatione habentes compertum quod reliqui eorum fratres et tantae consortes peregrinationis, prosequente eos favore divino, urbem sanctam sibi vindicaverant et viae causam consummaverant feliciter, condicunt inter se diem certum, quo paratis ad iter necessariis, illuc auctore Domino proficiscantur, ut laborum suorum causam vota, Domino solventes, compleant; et ut domino duci, domino quoque Tancredo et aliis principibus fraternum impendant solatium. Remanserant enim hi duo illustres et magnifici viri, alter apud Antiochiam, ut principatum conservaret; alter apud Edessam, [Col. 0446D] ut ab irruentibus hostibus protegeret comitatum. Ita enim ab initio statim post captam Antiochiam, de communi providentia fuerat ordinatum, ut uterque concessas sibi divinitus, Dei cultrices urbes, non desererent; sed curam ad earum tuitionem impenderent pervigilem, ne forte recurrentibus hostibus, et reparatis copiis, rediviva pararentur bella, et sic in vacuum cucurrissent. Licet ergo uterque negotiosus esset plurimum, tamen consummandae peregrinationis gratia propositum urgent, et die praefixa iter arripiunt. Dominus itaque Boamundus, assumptis secum eis qui ejusdem peregrinationis desiderio trahebantur, et ingentibus tam equitum quam peditum copiis, jam usque Valeniam urbem maritimam, quae est sub castrum Margat, pervenerat, [Col. 0447A] ubi fixerat invitis civibus sua tentoria. Porro dominus Balduinus, eum e vestigio sequens, apud praedictam urbem eumdem repperit, ubi conjunctis adinvicem agminibus coepto insistunt itineri. Applicaverant autem per eosdem dies, apud Laodiciam Syriae, homines de Italia: inter quos erat vir litteratus et prudens, religiosus quoque valde et honestatis amicus, dominus Daimbertus, Pisanorum archiepiscopus; quidam quoque de Apulia episcopus, Arianensis; hi etiam castris praedictorum principum se adjunxerant: unde et numerus factus est major, ita ut sexus promiscui, tam equitum quam peditum, diceretur esse multitudo ad viginti quinque millia. Iter ergo agressi, et oram secuti maritimam, non nisi hostium reperiunt urbes, unde [Col. 0447B] cum maxima difficultate et alimentorum inopia viam poterant incoeptam conficere; cum enim non haberent commercia et venalia non reperirent, defecerat viaticulum in eorum cistarciis. Sed et algoris vehementia, et imbrium intemperies, multos ad supremum compulit defectum; hiems enim erat, mensis December. Soli enim Tripolitani et Caesarienses, in tam prolixo itinere, transeuntibus obtulerunt venalia; et tamen cum multo alimentorum defectu et famis angustia procedebant, non habentes jumenta et apta sarcinis devehendis animalia. Tandem, protegente eos divina clementia, pervenerunt Hierosolymam, ubi a domino duce et ab universo clero et populo devote suscepti, loca sancta corde contrito [Col. 0447C] et in spiritu humilitatis perlustrantes, fide discunt oculata, quod verbo et doctrina prius comprehenderant. Celebrato sane in sancta Bethleem Dominicae nativitatis die, praesepe vident, et speluncam admirabilem, ubi pia Dei genitrix, salutis porta, mundi Reparatorem pannis involvit et lacte pavit vagientem.
Cum igitur usque ad illum diem, quasi per menses quinque Hierosolymitana vacasset Ecclesia, proprium non habens antistitem, convenerunt qui praesentes erant principes, ut in ea parte, Ecclesiae Dei providerent. Demumque post multa deliberationum libramina, praedictum venerabilem virum [Col. 0447D] dominum Daimbertum, de communi omnium consilio in sedem collocant patriarchalem; nam quod de Arnulpho prius factum fuisse diximus, sicut imprudenter factum fuerat, ita et subito et facile dissolutum est. Praedicto ergo viro Dei in sede collocato, tam dominus Godefridus, quam dominus princeps Boamundus, hic regni, ille principatus humiliter ab eo susceperunt investituram, ei arbitrantes se honorem impendere, cujus tanquam minister ille in terris vicem gerere credebatur. Quo facto, assignatae sunt domino patriarchae possessiones, tam illae quas tempore gentilium, a diebus Graecorum, Graecus habuerat patriarcha, quam quaedam erogatae de novo; ut haberet unde honeste sustentari posset domus patriarchalis. His ita [Col. 0448A] rite completis, sumpta a domino duce licentia, dominus Boamundus, dominus quoque Balduinus, in fines suos reversuri, ad Jordanem descenderunt: inde per vallem Illustrem, ejusdem fluminis ripam sequentes, Scytopolim transeuntes, usque Tiberiadem pervenerunt. Ubi assumptis sibi necessariis ad iter alimentis, secus mare Galileae viam carpentes, Phoenicem Lybanicam ingressi, Paneadem, quae est Caesarea Philippi, a dextris praetereuntes, Itureamque ingredientes, usque ad locum cui nomen Heliopolis, quae alio nomine dicitur Malbec, accesserunt. Inde ad oram maritimam redeuntes, Antiochiam, protegente eos divina clementia, sani et incolumes attigerunt.
Interea Hierosolymis, studio et opera quorumdam malignorum, quibus semper cordi est scandalum serere et aliorum invidere tranquillitati, suscitata est quaestio inter dominum patriarcham et dominum ducem, domino patriarcha reposcente ab eo civitatem sanctam Deo ascriptam, et ejusdem civitatis praesidium: simulque urbem Joppensem, cum suis pertinentiis. Cumque aliquandiu agitata esset praesens quaestio, dux, sicuti vir humilis erat, et mansuetus, ac timens sermones Domini, in die purificationis beatae Mariae, praesente clero et populo universo, ecclesiae Sanctae Resurrectionis, quartam [Col. 0448C] partem Joppe resignavit. Postea die sancto subsequentis Paschae, in praesentia cleri et populi, qui ad diem festum convenerant, urbem Hierosolymam cum turri David et universis ejus pertinentiis, in manu domini patriarchae resignavit; ea tamen conditione, ut praedictis urbibus cum territoriis suis ipse interim frueretur uteretur, quousque captis ex aliis urbibus una vel duabus, regnum Dominus permitteret ampliari. Quod si medio tempore dux absque legitimo defungeretur haerede, praedicta omnia absque difficultate, omni contradictione remota, in ditionem domini cederent patriarchae. Haec omnia, etsi aliorum relatione comperta, et etiam quorumdam opera scripto mandata, praesenti interseruimus narrationi; miramur tamen, quibus rationibus [Col. 0448D] motus dominus patriarcha, hanc adversus ducem suscitaverit quaestionem, cum nec uspiam legerimus, aut a viris fide dignis audierimus, ea conditione domino duci, regnum a victoribus principibus fuisse traditum, ut alicui personae, alicujus praestationis annuae vel perpetuae vinculo se sciret obligatum. Nec pro crassa et supina nostra ducenda est ignorantia, cum quolibet mortalium amplius harum rerum veritatem, diligenter investigaverimus, ad hoc specialiter studiose, ut ea praesenti scripto mandaremus, sicuti in nostro longe ante fuerat proposito.
Verumtamen, quartam partem civitatis, ab introitu [Col. 0449A] Latinorum, et etiam a multis retro temporibus, Hierosolymorum patriarcham certum est tanquam propriam possedisse. Quod qualiter acciderit, et unde initium possidendi habuerit et causam, breviter aperiendum est; nam nos studiosius haec investigantes, frequenti inquisitione tandem ad hujus rei pervenimus indaginem. Habent veterum traditiones, dum civitas illa ab infidelibus detineretur, nunquam pacem continuam, vel ad tempus medicum, habuisse; sed frequentibus bellis et crebris obsidionibus, finitimis principibus eam sibi vindicare volentibus, perpetuo fuisse fatigatam; unde ejus et turres et moenia, tum vetustate, tum obsidentium opera, in ruinam collapsa, hostium insidiis locum late patere cogebant. Cum igitur ea [Col. 0449B] tempestate Aegyptiorum regnum viribus et divitiis, sed et prudentia saeculari, caeteris quae vel in oriente vel in austro erant regnis esset praestantius, volens Aegyptius calipha imperii sui fines porrigere et suam longe lateque propagare ditionem, missis exercitibus, universam Syriam usque Laodiciam, quae Antiochiae contermina, Coeles Syriae limes est, violenter occupavit; designatisque praesidibus, qui urbibus tam maritimis quam mediterraneis praeessent, vectigalia constituit, et universam regionem fecit tributariam; praecipiens singulorum civibus locorum, civitatis suae muros reaedificare, et turres validas per circuitum erigere. Hac communi lege, procurator qui Hierosolymis praeerat ejusdem loci compulit habitatores legibus parere communibus et [Col. 0449C] moenia cum turribus in statum reformare priorem. Quibus cum partes futuri designarentur operis, contigit ex malitia magis quam ex opum comparatione, quod quarta pars structurae illius, miseris Christianis, qui in urbe degebant, designaretur. Erant autem praedicti fideles, tot angariis et parangariis, tributis, vectigalibus et aliorum sordidorum munerum praestatione attenuati adeo, quod omnium opes vix sufficerent ut una vel duae de praedictis turribus resarcirentur. Videntes, ergo quod occasiones quaererent adversus eos, non habentes aliud refugium, ad praesidem accedunt, cum lacrymis supplicant, orantes, ut juxta eorum possibilitatem onus eis imponatur: nam quod injunctum eis fuerat, [Col. 0449D] omnino insufficientes erant portare. Qui cum a sua praesentia eos excludi praecepisset sub gravi interminatione, dixit: Edicta summi principis, sacrilegium est violare; aut ergo opus injunctum consummabitis aut ultoribus gladiis, tanquam laesae majestatis reos, vos oportet succumbere. Tandem multiplicatis intercessoribus et munerum interventu, apud praesidem ferias obtinent, quousque missis legationibus, ad dominum Constantinopolitanum imperatorem, ejus ad peragendum opus praedictum, implorent eleemosynam.
Destinati ergo nuntii ad praedictum principem accedentes, [Col. 0450A] gemitus et lacrymas fidelis populi, non sine suspiriis audientium, quantum possunt exprimunt diligentius; pandentes ex ordine, sputa, colaphos, vincula, carceres, bonorum direptiones, cruces, supplicia, quae miser ille populus pro Christi nomine incessanter pateretur; et nunc quas de novo adversus eamdem plebeculam ad perdendum eos quaererent occasiones. Porro tunc agebat in sceptris, vir prudens et magnificus dominus Constantinus, qui cognominatus est Monomachus, Constantinopolitanum imperium strenue et viriliter administrans. Is lacrymosis Christi fidelium petitionibus gratuitum impendens assensum, pecuniam promittit, unde opus injunctum possit absolvi, eorum molestiis et continuis afflictionibus plena charitate compatiens. Adjicit tamen [Col. 0450B] conditionem, quod ea lege praedictam sit eis pecuniam largiturus, si apud regionis dominum id obtinere possint, ut infra praedictum muri ambitum, quem de imperialibus eleemosynis erigere proposuissent, nulli nisi Christiano habitare liceret. Scribit igitur ad Cyprios, ut si Hierosolymitae fideles id possent impetrare, de vectigalibus et fisco debitis, tantam eis pecuniam ministrarent, quae praedicto operi sufficere posset. Illi vero ad propria reversi, domino patriarchae et plebi Dei quomodo egerint, pandunt seriatim; qui gaudentes verbum amplexi sunt et ad implendam legem pactorum, quam dominus adjecerat imperator, omni studio fideliter elaborant. Missis igitur nuntiis ad magnum et supremum eorum principem, Aegyptum [Col. 0450C] videlicet calipham, prosequente eos divino favore, apud eumdem, praedictam impetrant postulationem; et munimentum, ejus subscriptione et sigillo corroboratum, insuper obtinent. Tandem feliciter consummato negotio, ad propria reversi, designatam muri partem auctore Domino, compleverunt; anno ab Incarnatione Domini 1063, regnante apud Aegyptios, et id fieri permittente Bomensor Elmostensab, anno tricesimo sexto ante urbis liberationem. Habitaverant sane usque in illum diem, promiscue cum fidelibus, Sarraceni; sed ab ea hora, audita jussione principali, ad alias civitatis partes de necessitate se contulerunt, quarta praedicta, fidelibus sine contradictione relicta. In quo servi [Col. 0450D] Christi conditione suam videntur fecisse longe meliorem; nam de cohabitatione virorum Belial, multo saepius oriebantur scandala et multiplices eis accedebant molestiae; tandem seorsum habitantes, sine admistione zizaniorum, degebant quietius; si quas habebant quaestiones, ad cognitionem referebant Ecclesiae, et mediante domini patriarchae, qui pro tempore erat, arbitrio, controversias inter se decidebant. Sic ergo ab ea die et ea ratione qua praediximus, praedicta pars civitatis quarta, alium non habuit judicem vel dominum nisi patriarcham; et eam quasi propriam, Ecclesia sibi perpetuo vindicavit. Distinguitur autem quarta praedicta hoc modo: a porta Occidentali, quae dicitur David, per turrim angularem, [Col. 0451A] quae cognominatur Tancredi, usque ad portam Septentrionalem, quae dicitur protomartyris Stephani, est ambitus muri exterioris; interius vero limes est via publica, quae ab eadem porta usque ad mensas nummulariorum directe protenditur, et inde ad portam occidentalem. Continet autem intra se venerabilem locum Dominicae passionis et resurrectionis, domum hospitalis, utrumque monasterium, virorum videlicet et sanctimonialium, quorum utrumque cognominatur de Latina; domum etiam patriarchalem et canonicorum Dominici sepulcri claustrum, cum suis pertinentiis.
Eodem tempore, cum jam fere omnes principes qui in expeditione venerant, essent ad propria reversi, ita quod dux solus, cui regnum erat commissum, et dominus Tancredus, qui in partem sollicitudinis a domino duce tanquam vir prudens, strenuus et felix, erat detentus; tam modicae erant nostrorum facultates et militantium copiae, ut omnibus convocatis et certatim concurrentibus, vix invenirentur equites trecenti et peditum duo millia. Urbes autem, quae in nostram venerant ditionem, paucae admodum erant; et locis hostilibus interjectis, interpolatae, ita ut summo periculo, cum necessitas id exposcebat, de una ad alteram veniretur. Suburbana autem, etiam in nostrorum finibus [Col. 0451C] universa ab infidelibus et Sarracenis incolebantur; quibus saeviores hostes nostro non erant populo; eoque pejores quo et domestici; nulla enim pestis efficacior ad nocendum quam familiaris inimicus. Hi non solum nostros incaute gradientes viis publicis obtruncabant et hostium mancipabant servituti; verum etiam et agrorum culturae denegabant, ut fame nostros affligerent; malentes ipsi esuriem pati quam nostris, quos hostes reputabant, aliquam ministrare commoditatem. Nec solum urbibus egressi, suspectas habebant semitas; verum et in domibus, infra urbium moenia constitutis, propter inhabitantium raritatem, et patulas hostibus murorum ruinas, vix tutus inveniebatur ad [Col. 0451D] quiescendum locus. Nocturni enim fures, urbes vacuas et raro habitatore cultas, clandestinis irruptionibus effringebant, in propriis domiciliis multos opprimentes: unde nonnulli clam, multi etiam manifeste possessiones quas acquisierant deserentes, revertebantur ad propria; arbitrantes quod una die hi qui patriam tueri nitebantur, opprimerentur ab hostibus, et non esset qui eos ab imminentibus cladibus posset eruere. Hi causam edicto dederunt, ut annua praescriptio locum haberet et eorum foveret partes, qui in tribulatione perseverantes per annum et diem tranquille et sine quaestione aliquid possederant. Quod introductum est, ut praediximus, odio illorum qui timoris causa suas reliquerant possessiones, ne post annum redeuntes, [Col. 0452A] ad earum admitterentur vindicationem. Cumque tanta regnum laboraret inopia, adjecit tamen vir Deum timens Deoque amabilis, auctore Domino, regni fines ampliare; convocatisque militaribus auxiliis et populo regionis, urbem maritimam, Joppensi conterminam, quae olim dicta est Antipatrida, nunc vero vulgari appellatione dicitur Assur, obsedit. Sed, cum in ea essent viri fortes et strenui, armis, victualibus et caeteris ad hos usus necessariis abundantes; dux vero exterius gravem sustineret inopiam, et maxime quia naves non habebat, quibus obsessis introitum negaret et exitum; necessitate compulsus, praedictam solvit obsidionem, exspectans ut tempore procedente, magis opportuna sibi ad id complendum concessa, [Col. 0452B] divinitus eidem se offerret occasio; sed morte praeventus immatura, ad optatum propositum non pervenit.
Accidit autem in eadem obsidione dignum memoria quiddam, quod praesenti curavimus lectioni inserere. De montibus Samariae, in quibus urbs Neapolitana sita est, quorumdam suburbanorum reguli, deferentes secum exenia panis et vini, caricarum quoque et uvae passae, ad praedictam descenderunt obsidionem, magis, ut credimus, ut nostrorum explorarent vires et multitudinem, et de statu eorum plenius edocerentur, quam ut duci [Col. 0452C] deferrent munera. Hi, postquam in exercitum pervenerunt, ut ante ducem introducerentur, coeperunt instanter postulare: in cujus constituti praesentia, obtulerunt donaria quae secum detulerant. Dux autem, sicut vir humilis erat et saeculi pompam omnino declinans, super saccum stramine plenum, humi positum, residebat; suos exspectans quos pabulatum emiserat. Quod intuentes illi, admiratione stupidi, quaesierunt cur tantus princeps, et tam admirabilis dominus, qui ab Occidente veniens, totum concusserat Orientem et regnum maximum in manu valida occupaverat, ita sederet inglorius, ut neque tapetia, neque holoserica circa se more haberet regio; nec stipatus satellitibus armatis, [Col. 0452D] formidabilem se praeberet accedentibus. Quibus ita percunctantibus, quaesivit dux quid loquerentur; quo cognito, respondit: Quod homini mortali sufficere merito terra pro sede temporali poterat, cui post mortem perpetuum domicilium est praestitura. Quod audientes qui gratia tentandi accesserant, admirantes viri responsum, humilitatem et prudentiam, abierunt dicentes: Quia vere hic est, qui universas regiones debeat expugnare; et cui repositum est de vitae merito, populis et nationibus principari. Mirabantur et timebant pariter finitimarum habitatores regionum, peregrini virtutem et successum populi; eoque in majorem rapiebantur et admirationem et metum, quo haec suorum relatione, quibus amplius credere tenebantur, cognoverant; [Col. 0453A] et usque ad Orientis ulteriora factum hoc, tam mirabile, divulgabatur.
Dum haec ita in regno Hierosolymorum aguntur, accidit quod quidam Gabriel nomine, Armenius natione, qui urbi Meleteniae, trans Euphratem in Mesopotamia sitae praeerat, Persarum timens incursum et eorum non valens sustinere molestias, legatos misit ad dominum Boamundum Antiochenorum principem, invitans ut ad se venire non differat, praedictam urbem quibusdam interpositis conditionibus, illico recepturus. Quod audiens vir magnificus dominus Boamundus, vocationem viri [Col. 0453B] impigre secutus, assumpto sibi solito comitatu, transito Euphrate, Mesopotamiam ingressus, pene jam ad urbem praedictam pervenerat, cum ecce Turcorum quidam potentissimus satrapa, Danisman nomine, ejus adventu praecognito, ex improviso in ejus comitatum irruit; et incautos opprimens, quosdam in ore gladii peremit; reliquos vero multitudinem hostium ferre non valentes, adegit in fugam. Ipse vero dominus Boamundus, peccatis exigentibus, captus est ab hostibus et eorum vinculis mancipatus. Quo successu elatus, de multitudine exercitus, quem secum trahebat copiosum, praesumens, eamdem urbem obsidione vallat, in proximo sperans eam se habiturum. At vero qui de praedicto evaserant periculo, Edessam pervenientes, [Col. 0453C] comiti ex ordine pandunt casum, qui domino principi et eis acciderat. Quod intelligens vir strenuus, domino principi tanquam fratri uterino compatiens et periculoso rei eventu commotus interius, militares cum omni celeritate convocat copias: et sumptis ad iter necessariis, ad partes velox accelerat. Distare autem dicitur praedicta civitas ab Edessa, itinere dierum trium; quod subito et mature conficiens, jam proximus urbi aderat; sed audiens praedictus Danisman comitis adventum, obsidione soluta, secum deducens dominum Boamundum, quem tenebat in vinculis, in partes regni sui, praelium declinans, secessit ulteriores. At vero comes audiens quod praedictus Danisman, [Col. 0453D] ejus formidans adventum, ab obsidione discesserat, insectatus est per triduum fugientem: videns quod non proficeret, Meleteniam reversus est, ubi a praedicto Gabriele magnifice, cum ingenti gloria susceptus, tractatus optime, civitatem eisdem conditionibus, quibus domino Boamundo praedictus Gabriel obtulerat habendam, recepit. Hisque peractis, ad propria reversus est.
Interea dum vir insignis dominus dux, et sui, qui cum eo, aliis discedentibus, ut regnum conservarent, Hierosolymis remanserant, tanta laborarent inopia, tanta affligerentur paupertate, quantam vix aliquis verbo possit exprimere, accidit quod per [Col. 0454A] exploratores, quibus merito fides erat adhibenda, nuntiatum est, quod in partibus Arabiae trans Jordanem, in regione Ammonitarum, quidam Arabes incautius se haberent: unde, si super eos repente irrueretur, ingentia possent lucra reportari. Quibus vir illustris persuasus, convocatis secretius tam equitum quam peditum copiis, quales regnum recens ministrare poterat, transito Jordane, hostium fines ingressus est: ubi feliciter consummato negotio, dum cum ingenti praeda gregum et armentorum, et infinitis mancipiis reverteretur, nobilis quidam, et in populo suo praeclarus princeps, de gente Arabum, industrius, et disciplinae militaris ferventissimus amator, impetrata pace per internuntios, ad eum cum honesto nobilium ejusdem gentis accessit [Col. 0454B] comitatu. Audierat enim multorum relatione, de populi hujus viribus et gloria, qui ab Occidente descendens, per tot terrarum spatia et tantam laborum multitudinem, universum sibi Orientem subjecerat; et praecipue de ducis virtute singulari et strenuitate praecipua: unde, studio ferventissimo, eum videre gestiebat. Accedens igitur, et exhibita reverentia, cum debitae salutationis affatu, multa precum ducem rogavit instantia, ut in conspectu ejus, gladio suo, camelum maximum, quem praesentem ad eum usum exhibuerat, ferire dignaretur, ut et ipse posset virtutis ejus aliis testimonium perhibere. Cui dux, quoniam ad videndum eum de remoto venerat, acquievit; et, evaginato gladio, cameli praesentis caput amputavit ita facile, tanquam [Col. 0454C] si rem fragilem jussus esset praecidere; quo viso, obstupuit Arabs virtutis immensitatem; sed in mente sua, multum id ascribebat ensis acumini. Unde impetrata licentia, ut confidentius loqueretur, quaesivit utrum cum alterius gladio simile quid posset operari? Dux vero subridens, ejusdem nobilis viri sibi dari praecepit gladium; quo arrepto, aliud sibi ejusdem generis animal jussit praesentari: quo percusso, caput ejus uno ictu sine difficultate praecidit. Hic vero primum saepe dictus vir nobilis admirari coepit, cum stupore vehementi; et ictus vehementiam non ex ferri acie, sed ex robore viri cognovit procedere. Quodque de viri virtute audierat, verum esse comperit: unde oblatis [Col. 0454D] muneribus in auro, argento, et equis, domini ducis sibi conciliavit gratiam; et reversus ad propria, virtutis, quam in duce viderat, praeco factus est, ad quoscunque loquebatur. Dux vero cum praeda et manubiis Hierosolymam reversus est.
Eodem mense, Julio videlicet, idem dominus Godefridus, regni Hierosolymorum egregius moderator, valida et incurabili correptus aegritudine, aegrotare coepit ad mortem. Tandem invalescente morbo nec exaudiente remedia, assumpto salutis nostrae viatico, devote poenitens, et verus Christi confessor, viam universae carnis ingressus est, centuplum accepturus et cum beatis spiritibus vitam [Col. 0455A] possessurus aeternam. Obiit autem XV Kalend. Augusti, anno ab Incarnatione Domini 1100. Sepultus est vero in ecclesia Dominici sepulcri, sub loco [Col. 0456A] Calvariae, ubi passus est Dominus; ubi et successoribus ejus, usque in praesentem diem, pro sepultura deputatus est locus
Recedente ab hac luce, sed tamen lucem meliorem consecuto, inclytae et piae in Domino recordationis, [Col. 0455B] domino duce Godefrido, primo ex Latinis regni Hierosolymorum moderatore insigni, vacavit regnum mensibus tribus. Tandem vero, sive de supremo domini ducis judicio, sive de communi principum, qui pauci erant, consilio, citatus est dominus Balduinus Edessanus comes, domini praedicti ducis ex utroque parente frater, ut in regnum accederet, jure sibi debitum haereditario et fratri succederet in eadem cura. Hic in adolescentia sua liberalibus disciplinis convenienter imbutus, clericus, ut dicitur, factus est, et in Remensi, Cameracensi, Leodiensi Ecclesiis beneficia, quae vulgo praebendae dicuntur, gratia generositatis, qua singulariter praeeminebat, obtinuit; tandem ex causis nobis occultis, arma capessens militaria, deposito clerici [Col. 0455C] habitu, miles effectus est. Demumque procedente tempore, uxorem ex Anglia duxit illustrem et nobilem, dominam Gutueram nomine, quam secum deducens, dominum ducem Godefridum, dominumque Eustachium fratres suos, viros virtutum et immortalis memoriae, in expeditionem illam primam, faustam et felicem per omnia secutus est. Praedicta vero ejus uxor, antequam Antiochiam fidelis perveniret exercitus, longo fatigata dolore, apud Maresiam optimo fine vita decessit, ibique sepulta est, ut praediximus. Ipse autem postmodum ab Edessano duce vocatus et ab eo adoptatus in filium, et post ejus mortem comitatum cum suis pertinentiis consecutus, sicut diligenter praemissum est, uxorem duxit filiam cujusdam nobilis et egregii Armeniorum [Col. 0455D] principis, Tafroc nomine, qui cum fratre Constantino circa Taurum montem praesidia habebant inexpugnabilia, multasque virorum fortium copias; unde et propter divitiarum et virium immensitatem, gentis illius reges habebantur. De sementiva autem ejus secundum carnem origine, et de progenitorum excellentia, vel nativitatis loco non multum est necessarium repetitos edere tractatus; nam, dum superius domini ducis gesta conscriberemus, sufficienter de illa quae communis est ambobus, edisseruimus ingenuitate.
Dicitur autem fuisse corpore valde procerus et [Col. 0456A] fratre multo major, ita ut, sicut de Saul dicitur: Altior esset universo populo, ab humeris supra (I Reg. X, 23) ; capillo et barba fuscus, carne tamen mediocriter niveus; naso aquilino et prominente pusillum labro superiore, cum subjecto dentium [Col. 0456B] ordine aliquantulum depresso: non tamen eatenus, quod usque ad vitium ei posset imputari. Gravis in incessu, habitu et verbo serius; chlamidem semper deportans ab humeris, ita ut ignotis gravitate quam verbo praetendebat, et habitu, episcopus magis quam saecularis persona videretur. Verumtamen, ut vitiatae propaginis et primae maledictionis haeredem se non dubitaret, carnis dicitur lubrico impatienter laborasse; ita tamen caute quae ad illum defectum respiciunt, negotia procurare satagebat, ut nemini scandalum, nulli vis major, nulli enormis infligeretur injuria; quodque rarum est in hujusmodi, vix ad paucos ex cubiculariis ejus, hujus rei poterat pervenire notitia; tamen, si more peccatorum ad excusandas excusationes in peccatis, ejus fautor [Col. 0456C] quaerit descendere, videtur aliquam apud homines, et si non apud districtum judicem, excusationem habere de peccato, sicut in sequentibus dicetur. Fuit autem nec multa distentus pinguedine, nec immoderata macie tenuis; sed media quadam corporis habitudine; promptus ad arma, ad equum agilis; impiger et sollicitus, quoties eum regni vocabant negotia. Porro magnificentiam, animositatem et disciplinae militaris experientiam, et caeteras animi bene dispositi dotes egregias, quas velut jure haereditario a progenitoribus in se transfusas, tam ipse quam fratres ejus perpetuo possederunt, superfluum videtur in eo commendare, praesertim cum domini ducis ita exstiterit expressus aemulator, ut crimen sibi reputaret ab ejus vestigiis declinare: [Col. 0456D] eo minus, quo cujusdam Arnulfi, hominis nequam et pessimi, qui Hierosolymis erat archidiaconus, cujus ad malum omne opus et intentio prona dicebatur, de quo superius fecimus mentionem, quod sedem invaserat patriarchalem, nimia utebatur familiaritate, et regebatur consilio, quod ei ad notam imputabatur.
Defuncto igitur domino duce et sepulturae tradito, ut praemisimus, hi, quibus de suprema voluntate mandaverat testamenti sui exsecutionem, arbitrium deserentes defuncti, suam illius judicio praetulerunt [Col. 0457A] voluntatem; nam neque arcem David domino patriarchae Daimberto tradiderunt; nec civitatem ejus resignaverunt ditioni, sicut testamenti tabulis continebatur, et sicut in die sancto Paschae, quod proxime praeterierat, praesente clero et populo, in ecclesia Dominicae resurrectionis, dux in Domino piae recordationis, pactis inter eum et dominum patriarcham initis, interseruerat. Hujus autem contumaciae princeps erat quidam comes Garnerus cognomento de Gres, miles acerrimus, dominorum ducis et comitis consanguineus: hic confestim, mortuo duce, praedictam turrim invadens, diligenter communierat, miseratque ad dominum comitem Balduinum occulte nuntios, ignorantibus aliis, ut velocissimus et sine dilatione veniret; dumque super [Col. 0457B] eo facto a domino patriarcha sollicitaretur frequentius, ut supremae ducis voluntati satisfaciens, ecclesiae jus resignaret, innectebat ambages, moras contexens, et tempus quocunque modo quaerens redimere ut comes citatus jure adhuc suo illibato posset accedere: sperans plurimum gratiae apud saepe dictum comitem, pro hujusmodi fidelitate exhibita, se inventurum; a qua spe delusus decidit, praeter omnium opinionem. Accidit enim quod, infra quinque dies, idem comes casu vita decessit, omnibus ducentibus pro miraculo et domini patriarchae meritis ascribentibus, quod hostis et persecutor Ecclesiae ita subita morte defecerat. Sed neque in ejus defectu Ecclesiae melior facta est conditio. Nam qui in praesidio erant, quod acciderat non magnifacientes, [Col. 0457C] in eodem usque ad adventum comitis Edessani perstiterunt. Porro dominus patriarcha sciens comitem vocatum esse et ejus formidans adventum, volens ejus promotionem quocunque modo impedire, domino Boamundo Antiochenorum principi, epistolam rei seriem plenius continentem dirigit. Cujus rescriptum ad majorem rei evidentiam, praesenti inserere curavimus lectioni.
Scis, fili charissime, quoniam me ignorantem et invitum, bonae tamen ac sanctae intentionis affectu, in eam quae omnium Ecclesiarum singularis est mater et [Col. 0457D] gentium domina, rectorem et patriarcham elegeris, electumque communi tam cleri ac plebis quam principum assensu, in hujus summae dignitatis sedem, licet indignum, Dei praeeunte gratia, locaveris. In quo ego culmine constitutus, quanta pericula, quot labores, quot persecutiones sustineam, injuriis offensus mille, meus cognoscit animus; et ipse omnium inspector Christus. Vix enim dux Godefridus, dum adhuc viveret, non tam propriae voluntatis arbitrio quam malorum persuasione seductus, ea reliquit ecclesiae tenenda, quae Turcorum temporibus, qui tunc fuerat patriarcha, tenuerat; et sancta Ecclesia, cum amplius honorari et exaltari debuit, tunc majora desolationis atque confusionis suae opprobria sustinuit. Resipuit tamen ille, per misericordiam Dei; et ab impietatis desistens [Col. 0458A] proposito, in die Purificationis beatae Mariae Virginis, de Joppe quartam partem ecclesiae Sancti Sepulcri dedit; et post in die paschalis solemnitatis, jam ultra superbe sapere, aut in saeculari pompa confidere respuens, divino nutu compunctus, cuncta quae juris erant Ecclesiae libere reddidit; et homo sancti sepulcri ac noster effectus, fideliter se Deo et nobis amodo militaturum spopondit. Reddidit itaque nostrae potestati turrim David cum tota Hierosolymitana urbe, ejusque pertinentiis, et quod in Joppe ipse tenebat; sic tamen, ut ob rerum temporalium insufficientiam, nostra concessione, ipse haec tam diu teneret, donec illum Deus in captione Babylonis, aut aliarum urbium amplificasset. Si autem absque haerede masculo moreretur, haec omnia absque ulla contradictione [Col. 0458B] ecclesiae redderentur. Haec omnia cum in praesentia totius cleri ac populi, in die solemni Paschae, ante sacrosanctum sepulcrum confirmasset, etiam in lecto aegritudinis de qua mortuus est, coram multis et probatis testibus ipse constituit: quo defuncto, comes Garnerius, ut hostis contra Ecclesiam Dei insurgens, fidem pactumque justitiae nihili pendens, turrim David contra nos munivit; et legatis suis ad Balduinum directis, mandat uti, Ecclesiam Dei direpturus, resque ejus violenter occupaturus, quantocius veniat: unde judicio Dei percussus, quarto post obitum ducis die obiit. Hoc ipso autem mortuo, viri ignobiles, ac de plebe, adhuc eamdem turrim cum tota urbe occupantes tenent, adventum Balduini, ad ruinam Ecclesiae et totius Christianitatis interitum [Col. 0458C] praestolantes. At ego, qui solius Dei clementiae, tuae que dilectioni, fili charissime, sum relictus, miseriis omnibus calumniisque insidiantium mihi malignorum circumventus, tibi soli (qui in te solo post Deum confido, et spei meae anchoram in tuae dilectionis soliditate figo); tibi, inquam, soli, quas patior aerumnas, imo quas Ecclesia patitur, voce flebili et anxia cogitatione refero. Tu autem, si quid pietatis habes, et nisi paternae gloriae vis esse degener filius; qui tyrannica crudelitate, clausum ab impia manu domnum apostolicum Gregorium de urbe Roma eripuit, unde memorabile saeculis omnibus nomen emeruit: omni occasione remota, festina venire; et terrae regnique tui cura in militibus tuis prudentioribus sapienter [Col. 0458D] disposita, sanctae Ecclesiae miserabiliter laboranti, misericorditer succurre. Et certe scis ipse quoniam auxilium tuum consiliumque promiseris, et debitorem te sanctae Ecclesiae ac mihi sponte tua feceris. Scribe igitur ad Balduinum litteras, interdicens ei ne sine licentia nostra et legatione (cum ille tecum in patriarcham et rectorem Ecclesiae Hierosolymitanae me elegerit) sanctam Ecclesiam devastaturus, et res ejus occupaturus, ullo modo veniat: monstrans ei quoniam irrationabile est tot pro eadem Ecclesia labores sustinuisse, totque pericula, ut illa libera fieret, si nunc vilis et abjecta servire cogatur illis quibus dominari et praeesse materno jure debet. Quod si ille justitiae resistens, rationabilibus acquiescere noluerit, per eam quam beato Petro obedientiam debes, te [Col. 0459A] contestor, ut quibuscunque modis vales, aut etiam si necesse sit, vi adventum ejus impedias. Quidquid autem super iis quae mando, tu facturus sis, galea tua ad me sub festinatione missa, per hunc eumdem, quem ad te mitto nuntium, mihi, charissime, manifesta.
Hanc tamen epistolam ad dominum Boamundum minime credimus pervenisse. Nam eodem mense quo dominus bonae memoriae dux carne dissolutus migraverat ad Dominum, modico ante vel postea captus erat ab hostibus, sicut diligenter praemissum est. Dominus vero Balduinus, Edessanorum comes, reddita sibi egregia Medorum metropoli, Meletenia, [Col. 0459B] fausta felicitate fruebatur; et perdomitis hostibus in circuitu admodum, aliquam sibi pacem et populo suo per Dei gratiam obtinebat: cum ecce nuntius ab Hierosolymis properans, dominum ducem vita decessisse nuntiat; cognitoque quod amici et fideles fratris defuncti eum instanter vocabant, ut ad regni maturaret successionem, congregato sibi ducentorum equitum et octingentorum peditum comitatu, resignata terra in manus cujusdam consanguinei sui, viri prudentis et egregii, domini videlicet Balduini de Burgo qui, sicuti in illo comitatu, ita postmodum et in regno successit, VI Nonas Octobris versus Hierosolymam iter arripuit, mirantibus nonnullis quod, cum tam exiguo [Col. 0459C] apparatu, tantum iter per medios hostium fines aggredi proposuisset. Cum autem pervenisset Antiochiam, uxorem cum ancillis quae ei famulabantur, cum onerosa supellectile et plurima parte sarcinarum, praecepit ad mare descendere, ubi et navigium jusserat praeparari, quo illa honeste usque Joppen devehi posset; nam haec sola ex maritimis urbibus in nostram venerat ditionem, reliquis omnibus adhuc infidelibus detentis. Hoc autem eo videtur fecisse intuitu, ut hostium regiones transiturus, expeditior esset ad ea quae occurrerent negotio atque ad casus repentinos omnino paratior. Inde Laodiciam Syriae perveniens, oram maritimam secutus, per Gabulum, Valeniam, Maracleam, Antaradon, Archis, usque Tripolim pervenit: ubi ab ejusdem [Col. 0459D] civitatis rege, in castris extra urbem, muneribus et honore praeventus, didicit eodem insinuante rege, quod Ducah, Damascenorum rex, proficiscenti ei in via praestruxerat insidias. Et procedens inde et Biblum pertransiens, ad fluvium pervenerat, qui cognominatur Canis. Est autem in eodem loco transitus periculosissimus, inter montes excelsos, rupium asperitate et ascensu arduo nimis impervios et fretosum mare; vix habens latitudinis cubitos duos, longitudinis autem stadia quatuor. Has locorum angustias et callem periculosum obsederant, ut transitum impedirent, regionis incolae et de Turcis nonnulli, qui ut iter domini comitis praepedirent, ad hoc de remotis convenerant partibus. Ad quem locum cum pervenisset dominus comes, praemissis [Col. 0460A] aliquot de suis qui rem praetentarent, cognoverunt quosdam de iis qui locum munierant, transito flumine, descendisse in planum: quod videntes nostri, timentes ne post se majores reliquissent insidias, rei statum domino comiti per unum ex ipsis indicaverunt. Qui sine mora aciebus instructis eis occurrens, ad congrediendum paratos reperit; in quos animoso irruens impetu, primo conflictu eorum solvit manipulum, pluribus ex eis interemptis, reliquis autem in fugam conversis; sarcinisque depositis, ibi castra metari praecipit: ubi cum locus esset arctus aliquantulum inter montes et mare, noctem duxerunt in multo discrimine pervigilem; molestias eis irrogantibus, tam iis qui in montibus aditus praeoccupaverant quam qui in navibus ab [Col. 0460B] urbe Beritensi et Biblio descenderant, sagittarum tota nocte multitudinem immittentes, et circa extrema castrorum multa nostris inferentes pericula; et tantis exacerbantes angustiis, ut equos fessos ex itinere, et prae caloris immensitate sitibundos, ea nocte quamvis prope esset fluvius, non possent adaquare.
Postea autem, illucescente die, communicato cum suis consilio, praecipit comes ut, compositis ad iter sarcinis, redire incipiant; et, praemissis debilioribus et qui ad arma non multum poterant, ipse cum [Col. 0460C] robustis sequebatur, non solum a tergo, verum ex utroque latere irruentium sustinens impetus; id autem prudenter nimis et callide, more suo, ut hostes deciperet, adinvenerat, non de suo diffidens comitatu, sed ut eum fugientem insequentes, in locis patentibus hostes reperiret, cum eisque liberius congredi posset; plurimum enim angustias metuebat. Dumque sic in redeundo ejus laboraret exercitus, hostes arbitrati causa formidinis eos reditum maturare, tanto instant protervius, quanto eos amplius timore dejectos arbitrantur. Descendentes igitur de locorum angustiis certatim, per loca liberiora nostros urgentissime coeperunt insectari; ita ut qui in navibus erant, praedam affectantes, in terram desilirent, sperantes sine difficultate, tanquam [Col. 0460D] devictis hostibus, tropaeum reportare. Videns autem comes quod montes deseruerant et jam plana tenentes, nostris instabant urgentibus, indicto suis reditu, erectis vexillis, in hostes acrius instantes regreditur; eumque insecutae acies, domini praeeuntis exemplo irruunt animosius; et antequam in montes, more solito, se possent recipere, gladiis in eos vibratis desaeviunt, usque ad supremam interniciem non parcentes. Illi vero, nostrorum non ferentes impetum et caedentium robur admirantes et stupentes instantiam, nullam defensioni dant operam; sed in sola fuga spem habentes, ea via saluti consulunt; ita ut nec qui de navibus exierant, ad mare redire praesumerent, et qui ad montes se contulerant, dum incaute fugiunt, [Col. 0461A] periculosa incurrentes praecipitia, improvisae mortis mille vias invenirent. Hostibus igitur ita prostratis, nostri victores ad locum ubi sarcinas et impedimenta dimiserant cum exsultatione redeunt: ubi nocte quiescentes, benedixerunt Dominum, qui potentes deponit et exaltat humiles. At vero die sequenti retrocedentes usque ad locum qui dicitur Junia, curam sibi et equis debitam impendentes sollicitudinem, praedam inter se more militari diviserunt et capta mancipia. Mane vero sequente, volens dominus comes comitatui suo prudenter fideliterque providere, assumptis sibi de expeditioribus equitibus nonnullis, ad locum, ubi pridie conflictus fuerat, accessit intrepidus, perscrutari volens utrum adhuc angustias detinerent adversarii, [Col. 0461B] an locus transire volentibus libere pateret. Vidensque transitum hostibus vacuum et sine difficultate permeabilem, suos facit evocari; qui, audita optabili legatione, ad locum pervenientes, sine molestia dominum comitem consecuti, locum transeunt, quem diu habuerant suspectum et merito formidabilem: et accedentes ad pagum Beritensium, ante urbem castrametati sunt, inde oram sectantes maritimam, transeuntes Sidonem, Tyrum et Ptolomaidam usque ad locum cui nomen Cayphas pervenerunt. Comes vero suspectum habens dominum Tancredum, propter illam enormem nimis et indebitam, quam in eum apud Tharsum Ciliciae commiserat, injuriam, neminem suorum in urbem [Col. 0461C] praedictam permisit introire, timens ne vir magnificus, offensae memor, vellet ei vicem rependere. Porro dominus Tancredus aberat, cives tamen ejus, domino comiti exeuntes obviam, benigne multum et fraterno charitatis affectu, rerum venalium, et maxime eorum quae ad victum erant necessaria, bonis conditionibus obtulerunt commercium. Inde per Caesaream, deinde Arsur viam legentes maritimam, usque Joppen pervenerunt; ubi ab universo clero ac populo solemniter exceptus, faventibus universis, pro domino se gessit. Inde profectus Hierosolymam, occurrente sibi universo clero et populo, tam Latinorum quam aliarum nationum, cum hymnis et canticis spiritualibus, tanquam regem et dominum suum introduxerunt [Col. 0461D] gaudentes.
Per idem tempus, Arnulfus, de quo superius fecimus mentionem, primogenitus Satanae, filius perditionis, videns quod a cathedra Jacobi, quam ausu temerario invaserat, meritis exigentibus decidisset, molestare coepit et turbare quietem domini Daimberti, quem eadem ecclesia de communi omnium conniventia sibi praefecerat. Statim enim post ducis obitum, apud dominum Balduinum comitem, eum super multis accusaverat; cleri quoque partem concitaverat adversus eum, sicuti malitiosissimus [Col. 0462A] erat et scandalorum sator. Erat etiam potens et in divitiis superabundans, archidiaconatum habens ejusdem civitatis et pro stipendiis templum Domini et Calvariae locum. Sic ergo quoniam et dives erat et prudens ut faceret malum, plurimum in clero, magis autem apud saeculares poterat personas. Videns itaque dominus patriarcha et praedicti Arnulphi malitiam, qui ei datus erat pro stimulo, et comitis credulitatem, suspectum habens ejus adventum, descendens de domo patriarchali, in ecclesiam montis Sion se contulerat; ibique scandala fugiens, privatus lectioni et orationi vacabat: unde praedictae domini comitis receptioni et honori eidem a civibus impenso, suam non exhibuerat praesentiam.
Cum autem per dies aliquot, comes moram fecisset in urbe, ut sibi et equis aliquam indulgeret requiem, ordinatis regni negotiis, quantum ad illud praesens videbatur sufficere, sicuti homo laboriosus erat et otia fugiens, congregata expeditione, tam ex iis quos secum deduxerat quam quos in regno repererat subitus et ex improviso ante urbem astitit Ascalonam. Ubi cum egredi cives contra eum formidarent, videns quod non multum proficeret, campestria secutus, quae inter montes et mare media interjacent, suburbana invenit: quorum habitatores [Col. 0462C] relictis domibus, in specus subterraneas cum uxoribus et liberis, cum gregibus et armentis se contulerant. Erant autem latrunculi et praedones, viarum effractores publicarum, qui crebris irruptionihus inter Ramulam et Jerusalem iter reddiderant valde periculosum, in viatores incautos ferro saepius hostiliter saevientes: quo cognito, comes instari praecipit vehementius et igni ad ostia speluncarum adhibito, fumidam docet adhibere materiam, ut fumo inclusos molestante, ad deditionem cogeret, vel aere suffocatorio, spiritus compelleret exhalare. Factum itaque est quod qui intus erant, incendiorum cauma, favillam fumique importunitatem non ferentes, sine conditione in [Col. 0462D] manus se dederunt comitis. Quibus non parcens, juxta id quod eorum videbantur exigere merita, centum ex eis decollari praecepit: sumptisque victualibus, quae tam ad usus hominum quam jumentorum apud eos reperta sunt necessaria, tribu Simeon decursa, ad montana inde conscendit, ubi locum sepultura patriarcharum Abrahae, Isaac et Jacob celebrem, Hebron videlicet, qui alio nomine dicitur Cariathiarbe, praetereuntes, per vineas Engaddi ad vallem descendit illustrem, ubi est mare salsissimum. Deinde Segor, parvulam quidem, sed tamen quae Lot de Sodomis fugientem novit salvare, transeuntes, fines Moabitarum ingressi, Syriam Sobal perlustraverunt universam, tentantes si quid eis occurreret, in quo gentem perfidam damnificare [Col. 0463A] possent, suas vero conditiones reddere meliores; nihil tamen toto illo itinere profecerunt, nisi quod de bonis hostium se, equos et jumenta exhibebant. Praecognito enim eorum adventu, regionis incolae ad montes impervios et assueta confugerant praesidia, ita ut universam nostri deambulantes regionem, vacuam et sine cultore reperirent. Tandem videns dominus comes quod non proficeret et quod Nativitatis Dominicae immineret solemnitas, eamdem viam qua venerat remensus, XII Kal. Jan. die festo sancti Thomae apostoli, Jerosolymam ingressus est.
[Col. 0463B] Anno igitur ab Incarnatione Domini 1101, reconciliatis ad invicem domino Daimberto patriarcha et domino comite Balduino, per quorumdam prudentum commendabilem interventum, in die sancto Nativitatis Dominicae, in ecclesia Bethlehemitica, astantibus clero et populo, Ecclesiarum quoque praelatis et regni principibus, consecratus est, et in regem inunctus, per manum domini Daimberti memorati patriarchae, dominus Balduinus et regio diademate solemniter laureatus
Domino itaque Balduino, ut praedictum est, regni solium obtinente et in regno confirmato, dominus [Col. 0463C] Tancredus, inclytae recordationis et piae in Christo memoriae, injuriae memor quam ab eodem domino Balduino apud Tarsum Ciliciae praeter merita passus fuerat, sicut vir religiosus erat et propriae amator conscientiae, timens ei aliquo fidelitatis obligari vinculo, quem non poterat pura charitate diligere, urbem Tiberiadensem simul et Caypham, quae illustris memoriae dominus Godefridus ob insignia ejus merita ei liberaliter concesserat, in manus domini regis resignavit: sumptaque licentia, discessum ejus moleste ferentibus universis, ad partes secessit Antiochenas. Saepe enim et saepius ab ejusdem regionis principibus evocatus fuerat, ut usque ad reditum domini Boamundi, si quando eum Dominus de carcere [Col. 0463D] educere dignaretur, principatus curam gereret et sollicitudinem, tanquam is ad quem de jure haereditario, si domino Boamundo redire non daretur, universa devolveretur haereditas. Perveniente igitur Antiochiam, populus et majores generalem et liberam statim ei contulerunt administrationem. Rex vero resignatam sibi Tiberiadem cuidam Hugoni de Sancto Aldemaro, viro nobili et in armis strenuo, jure concessit haereditario possidendam. Ouievitque regnum mensibus quatuor.
Contigit autem per eosdem dies, suggerentibus [Col. 0464A] viris quibusdam, quibus idipsum officii erat, regionum finitimarum statum, et hostium explorare infirma, quod rex, convocata secretius ingenti militia, Jordanem transiens, fines Arabum ingressus est; et pertransiens usque ad interiora solitudinis, quam praedictus populus solet inhabitare, ad locum pervenit destinatum; ubi noctu et subito super incautos irruens, in ipsis eorum tabernaculis de viris nonnullos, uxores vero cum parvulis universis, et omnem eorum substantiam sibi fecerunt in praedam, trahentes secum spolia infinita, camelorum quoque et asinorum multitudinem inauditam. Viri autem ex plurima parte, de remoto sentientes nostrorum adventum, equorum velocitate rapti, ad ulteriora deserti fuga salutem quaerentes [Col. 0464B] se contulerunt: tentoria, uxores et liberos, simul et omnem substantiam suam hostibus exponentes. Accidit autem quod dum in redeundo armenta et mancipia ante se trahentes proficiscerentur, quaedam illustris femina, cujusdam magni et potentis principis uxor, in eadem transmigratione, casibus involuta communibus, inciderat. Huic praegnanti partus imminebat dies, ita ut in ipso itinere, prae doloris deficiens angustia, qualis solet esse parturientis, partum ediderit. Quod audiens rex, praecepit eam de camelo cui insidebat deponi et de spoliis in terra lectum parari commodum pro tempore, datoque cibo et utribus aquae duobus; data etiam ei, secundum quod optavit, [Col. 0464C] ancilla, et duabus camelis, de quarum lacte nutriretur, designatis, mantello suo, quo erat indutus, eam involvens, dimisit; et cum exercitu suo profectus est. Eadem vero die vel sequenti, magnus ille Arabum satrapa, cum multo suorum comitatu, exercitus nostri de more gentis suae sequens vestigia, dolens et tristis admodum, quod uxorem, nobilem matronam et in proximo parituram amiserat, reliqua omnia quasi pro nihilo ducens, casu in uxorem sic jacentem incidit: vidensque et stupens humanitatem qua erga eam dominus rex abundaverat, coepit usque ad sidera Latinorum nomen et maxime domini regis clementiam extollere; et eidem de caetero, quantum poterat, esse fidelis, sicut postmodum in multo necessitatis articulo [Col. 0464D] evidenti significavit argumento.
Dum haec in Oriente geruntur, audientes occidentales principes mirabilia magna quae per servos suos, qui peregrinationem ingressi fuerant, operatus est Dominus: quomodo per tot terrarum spatia, per tot varios multiplicesque casus exercitum suum in terram traduxerat promissionis, et quomodo ante faciem eorum subjecerat gentes, regna humiliaverat: laeti de fratrum successu; sed hoc aegre ferentes, quod eorum felicibus actibus digni non fuerunt interesse: apponunt qui relicti [Col. 0465A] fuerant, et ex compromisso apud se firmiter concipiunt expeditionem innovare. Horum maximus erat vir illustris et magnificus Pictaviensium comes Willelmus, idemque Aquitaniae dux: dominus quoque Hugo Magnus Philippi regis Francorum frater, comes Viromadensium, qui primam expeditionem secutus, capta Antiochia, inopia rei familiaris tractus, in patriam redierat: dominus quoque Stephanus Carnotensium et Blesensium comes, vir prudens et magni consilii, qui, capta Antiochia, futurum praelium reformidans, cum probro et ignominia consortes deseruit, et turpi fuga perpetuam infamiam emit: hic priorem quaerens defectum redimere et abolere meritam prius infamiam, ad iter se praeparat, honestum sibi asciscens comitatum. [Col. 0465B] Dominus quoque Stephanus Burgundiae comes, vir inclytus et multa nobilitate insignis, ad idem iter accingitur; et multi alii nobiles, qui suis regionibus, vita, genere et armis praeclari, eodem accensi desiderio, ad proficiscendum se praeparant, exspectantes ut, die constituta, majores principes iter arripiant seque eorum associent legionibus. Factum est autem ut die praefixa, tempore opportuno, ordinatis ad iter necessariis, consortibus accitis, iter arripuerint, primaeque expeditionis vestigia, etsi non devotionem secuti, Constantinopolim pervenerunt, ubi a domino imperatore Alexio satis honorifice suscepti, dominum comitem Tolosanum, qui in prima expeditione tantus princeps, tamque commendabilis exstiterat, repererunt. Hic, ut praediximus, [Col. 0465C] uxore et familia ex plura parte apud Laodiciam relicta, ad dominum imperatorem redierat, opem imploraturus, quatenus in Syriam redire, et unam vel plures ex urbibus ejus sibi vindicare posset. Proposuerat enim incoepta semel peregrinatione perseverare perpetuo, et nunquam ad propria redire. Hunc ergo tanquam virum industrium et prudentem gaudentes se reperisse, sumpta a domino imperatore licentia, donis ab eo cumulati uberioribus, dominum comitem quasi pro duce habentes, transito Hellesponto, cum suis legionibus apud Nicaeam Bithiniae, prioris exercitus vestigia legentes, pervenerunt.
At vero idem imperator, vetusto Graecorum more, nostrorum successibus invidens, quamvis eos, ut praediximus, apud se satis benigne habuisset; occulte tamen per internuntios frequentes, in eorum perniciem hostes sollicitabat; et de eorum adventu crebris epistolis et nuntiorum discursibus reddebat instructiores, eos praemonens ne tantum populum suo periculo libere transire patiantur. Vicem scorpionis agens, cui cum non sit in facie quod formides, prudenter feceris, si caudae posterioris declinare poteris maleficium. Per eum igitur et suos nostrorum adventu [Col. 0466A] praecognito, ex universo orientali tractu vires convocant et tam precibus quam pretio militaria colligunt auxilia, eorum iter praepedire volentes, quos transeundi propositum habere cognoverant. Nostri autem sive ex industria, sive casu, divisi sunt ab invicem; et variis coeperunt partibus incedere, facti quasi ex industria arena sine calce; nullum inter se habentes vinculum charitatis; et illam quam prior exercitus observaverat disciplinam, omnino contemnentes. Suscitatus est eis ergo, exigentibus meritis, potens adversarius, et dati sunt in manus hostium, ita quod ex eis una die in ore gladii promiscui sexus ceciderunt plus quam quinquaginta millia. Quibus autem concessum est divinitus hostium manus effugere, hi nudi vacuique, amissis [Col. 0466B] sarcinis, et omnimoda supellectile perdita, salutem quocunque modo invenerunt; tandemque casu magis quam industria, in Ciliciam pervenientes, apud Tarsum ejusdem provinciae metropolim, dominum Hugonem Magnum, fatali sublatum necesitate amiserunt: quo in ecclesia doctoris gentium, qui ex eadem fuit oriundus civitate, magnifice sepulto, refocillati per dies aliquot, resumpto itinere, Antiochiam pervenerunt. Quibus dominus Tancredus, praedictae civitatis principatum administrans, omnem more suo humanitatis gratiam exhibuit; maxime autem domino Pictaviensium comiti; quia et caeteris nobilior, et longe potentior, et amplius caeteris in praedicta infausta expeditione damnificatus fuerat, amissis penitus universis. Tandem videndi [Col. 0466C] loca sacra tracti desiderio, quibus equi defecerant, navigio, quibus autem adhuc supererant, terrestri itinere Hierosolymam festinantes, apud Antaradon urbem maritimam, quae vulgari appellatione Tortosa dicitur, convenerunt. Ubi de consilio domini Raymundi comitis Tolosani, civitatem impugnantes, quoniam eis expugnabilis videbatur, auctore Domino, infra paucos dies violenter occupaverunt, civibus ejus aut peremptis gladio, aut perpetuae mancipatis servituti. Urbem igitur domino comiti resignantes spoliisque jure belli invicem divisis, coepto insistunt operi: praedicto comite ad tuendam praedictam urbem, invitis caeteris, et eum secum trahere nitentibus, remanente.
Interea dum praedictus exercitus, ut praediximus, circa partes Romaniae infeliciter laboraret, dominus rex Hierosolymorum, nolens otio torpescere, sed regni fines ampliare sollicitus, omnem dabat operam quomodo regni augustias posset dilatare. Applicuerat porro circa veris initium, in portu Joppensi, classis Januensium, qui a domino rege et ejusdem urbis civibus cum multa suscepti sunt honorificentia. Et quoniam in proximo erat paschalis solemnitas, subductis ad terram navibus, Hierosolymam ad diem festum ascenderunt. Completa igitur, de [Col. 0467A] more, celebritate paschali, rex per viros prudentes et exhortationis habentes gratiam, classis praedictae consules, simul et majores natu, et turmarum capita, convenire facit, interrogans: Utrum redeundi haberent propositum; aut servitio divino ad incrementum regni per tempus aliquod, honesto deputato salario, se velint mancipare. Qui communicato cum suis consilio, responderunt: Quod si honestis conditionibus in regno possent moram facere, propositum eis erat, et fuerat ab initio, in Dei servitio ad incrementum regni fideliter per tempus aliquod desudare. Pactis ergo hinc inde ad congruam consonantiam redactis, statutum inter eos, et juramentis interpositis confirmatum, quod quandiu cum praedicta classe in regno vellent moram facere, si quampiam de [Col. 0467B] urbibus hostium, vel oppidis per eorum auxilium violenter capi contingeret, tertiam partem manubiarum et pecuniae ab hostibus ablatae, sine omni molestia haberent suorum consortibus dividendam, reliquis duabus domino regi conservatis. Insuper et in qualibet civitatum, quae eodem tenore vindicarentur ab hostibus, vicum unum, qui proprius esset civium Januensium, ex compacto reciperent. Hac igitur spe erectus dominus rex, et de coelesti praesumens auxilio, congregatis de civitatibus, quas habebat, tam equitum quam peditum militaribus copiis, Arsur oppidum maritimum mari et terra obsidione vallat. Est autem hic locus, qui alio nomine Antipatrida appellatur, ab Herodis genitore Antipatro sic appellatus, [Col. 0467C] locus uber, silvarum et pascuorum multas habens commoditates. Hunc locum anno praeterito dux Godefridus bonae memoriae, obsidione clauserat; sed videns quod non proficeret, non enim navigiis abundabat, ut marinum obsessis posset accessum impedire, infecto reversus est nogotio. Cum igitur praesidium, locatis in gyrum agminibus, circumdedissent, castellum praecipit ex magnis trabibus fabricari: quo composito et artificum sollicitudine moenibus applicato, prae ascendentium multitudine, cum minus quam expediret in se haberet soliditatis, ad terram confractum decidit. Quo casu de nostris quasi centum graviter laesi sunt; quidam etiam capti ab hostibus, quos in nostrorum praesentia affixerunt patibulis: qua indignatione noster vehementer [Col. 0467D] est motus exercitus; et instantes animosius, hostes infra urbem cohibent, tanta captos formidine, ut jam de sui defensione nec etiam cogitare viderentur. Nostri vero applicatis ad murum scalis, jam turres et moenia videbantur occupasse, cum ecce oppidani de vita desperantes, per intercessores apud dominum regem obtinent ut, resignato municipio, ipsi cum liberis et uxoribus, mobilia sua deserentes, liberum et tranquillum habeant exitum et usque Ascalonam securum ducatum. Captum ergo praesidium relictis ibi custodibus, qui locum provide tuerentur, Caesaream confestim adiit, eam sine dilatione obsessurus.
Est autem Caesarea urbs in maritimis constituta, cujus priscum nomen est Turris Stratonis. Hanc, ut veteres habent historiae, Herodes senior ampliavit, et nobilibus aedificiis insignitam, in honorem Caesaris Augusti, Caesaream appellavit, secundae Palaestinae, Romani principis auctoritate, metropolim constituens. Est autem locus, aquarum fluentium et hortorum irriguorum habens plurimam commoditatem; portu carens, quamvis de eodem Herode legatur quod, multis sumptibus et cura diligentiore, inutiliter tamen elaboraverit, ut tutam ibi aliquam navibus praeberet stationem. Ad quam eum pervenisset [Col. 0468B] rex cum suo exercitu, classe cum per mare aequis passibus prosequente, obsidionem locant in circuitu et machinis jaculatoriis congruis stationibus dispositis, urbem impugnant animosius, et crebris congressionibus circa portas civitatis civibus irrogant formidinem; magnorumque molarium immissionibus turres et moenia debilitant, et domicilia interius confringentes, obsessis requiem negant. Paratur interea mirae altitudinis machina, turribus multo sublimior, unde nostris esset facultas amplior urbem impugnandi liberius. Cum ergo quasi diebus quindecim tam cives quam noster exercitus in eo perseverassent negotio, ut hi totis viribus inferre, illi non dissimili studio propulsare conarentur molestias et in conflictibus assiduis animosius [Col. 0468C] decertarent, intelligentes nostri, cives molles otio et longa quiete delicatos, armorum usum non habentes, tantis impares laboribus, singulis diebus agere remissius et bellorum ponderibus fatigari; moram invicem arguunt, et se mutuo cohortantes, non exspectant ut erigatur quae fiebat machina, sed facto unanimiter impetu, solito acerbius instant; et civibus infra moenia violenter illatis, tantum ingerunt terrorem, ut de vita diffidentes, nec muros ad tuitionem communirent, nec defensioni ullam darent operam. Quod intelligentes nostri, scalas ad muros applicant, et subito certatim ascendentes, turres occupant et moenia; quorumdam quoque studio reseratis aditibus, rex cum suis ingreditur, civitate [Col. 0468D] violenter effracta. Hi jam passim discurrentes armati, et quae sibi cives tuta putabant praesidia, domos effringentes, patribus familias occisis, vasa, domus et quaelibet ejus desiderabilia rapientes, caesa familia, atria possidebant. Nam de his qui per vicos et plateas civitatis casu nostris obviam se dabant, superfluum est disserere: cum hi etiam, qui diverticula studiose quaerebant et latebras, stragem declinare non poterant. Multi autem ipsi sibi, quibus fortasse alias indultum esset, mortis causas asciverunt, qui aureos et lapides pretiosos deglutientes, in suum exitium talium cupidos provocabant eatenus, ut, sectis eis per medium, intus in visceribus deposita rimarentur.
Erat autem in parte civitatis, in loco edito, ubi olim ab Herode ad honorem Augusti Caesaris, miro opere dicitur fabricatum templum, publicum civitatis oratorium: illuc universus pene civitatis populus, quoniam orationis locus erat, spe consequendae salutis confugerat: quo effracto, tanta eorum qui intro se contulerant, facta est strages, ut occidentium de cruore occisorum bases tingerentur, et horror esset, funerum multitudinem intueri. In hoc eodem oratorio, repertum est vas coloris viridissimi, in modum parapsidis formatum, quod praedicti [Col. 0469B] Januenses smaragdinum reputantes, pro multa summa pecuniae in sortem recipientes, ecclesiae suae pro excellenti obtulerunt ornatu. Unde et usque hodie transeuntibus per eos magnatibus, vas idem quasi pro miraculo solent ostendere, persuadentes quod vere sit, id quod color esse indicat, smaragdus. Occisis autem per loca varia omnibus pene civibus adultis, virgunculis vix parcitur et pueris impuberibus. Hic dabatur vere ad litteram intueri quod scriptum est in Propheta: Tradidit Dominus in captivitatem virtutem eorum, et fortitudinem eorum in manus inimici (Psal. LXXVII, 67) . Igitur, cessante gladio et strage populi consummata, comportatis in unum spoliis et supellectile universa juxta tenorem [Col. 0469C] pactorum tertia pars designatur Januensibus, reliquis duabus domino regi et suis in sortem cedentibus. Hic primum noster populus, qui attritis in expeditione reculis, pauper et inops ingressus fuerat, et eadem tenuitate usque ad illum laboraverat diem, onerati spoliis et ditati pecunia coeperunt fieri locupletiores, pinguiore sibi supellectile constituta. Adducti sunt autem coram domino rege, sedente pro tribunali, procurator civitatis, qui lingua eorum dicitur emir; et juridicus, qui juridicendo praeerat, qui etiam lingua eorum cadius appellatur. His duobus, spe futurae redemptionis, studiose indulta est vita; compedibus tamen mancipati, traditi sunt custodibus deputatis. Porro non habens rex moram ibi faciendi diuturniorem ferias liberas, revocantibus [Col. 0469D] eum negotiis, electo ibi archiepiscopo quodam Balduino, qui cum domino duce Godefrido in expeditione venerat, relictis ad custodiam civitatis de exercitu nonnullis, ipse cum caeteris Ramulam festinat.
Est autem Ramula civitas in campestribus sita, juxta Liddam, quae est Diospolis, hujus antiquum nomen non reperi; sed neque ipsam priscis fuisse temporibus, frequens habet opinio; quam post tempora seductoris Mahumeth, ejus successores Arabum principes, veteres tradunt historiae, fundasse. [Col. 0470A] Erat autem quando Christianorum exercitus in partes Syriae primitus appulit, civitas celebris, quae multo populorum frequentabatur accessu, turribus et muro circumdata valido. Verum, postquam nostrorum partibus illis se infuderunt legiones, quia nec antemurali cingebatur, aut vallo, urbe relicta, Ascalonam fugerunt omnes, propter ampliorem illius urbis munitionem, ejus habitatores. Nostri vero, urbe, ut praediximus, reperta vacua, in quadam parte ejus castrum muris et vallo communierunt, difficile arbitrantes tantum murorum ambitum cum paucis habitatoribus occupare. Rumor itaque insonuerat, non multum a vero discrepans, quod Aegyptius calypha, quemdam militiae suae principem, cum ingenti multitudine, ad partes direxerat [Col. 0470B] Ascalonitanas: more suo praecipiens ut, absque dilatione proficiscens, populum illum inopem et mendicum, qui fines ejus ingredi praesumpserat et quietem ejus turbare non verebatur, aut gladiis deleret funditus, aut vinctum ad se perduceret in Aegyptum. Dicebantur autem esse qui advenerant, praedictum principem secuti, undecim equitum millia; peditum vero in viginti millibus dicebatur summa consistere. Haec dominum regem fama a Caesarea maturare compulerat, timentem ne de multitudine sua praesumentes, periculosas in regnum irruptiones molirentur: quo perveniens, quasi per mensem exspectans, videns quod non procederent, Joppen reversus est. Tandem mense [Col. 0470C] tertio Aegyptiorum legiones, de quibus praemisimus, timentes domini sui praeterire mandatum, et super eo quod distulerant, indignationem metuentes et offensam, de necessitate facientes virtutem, animos erigunt, reparant vires; et, ordinatis agminibus, fines nostros ingredi et nobiscum pugnare contendunt. Quod ubi domino regi nuntiatum est, collectis regni modicis copiis, quia majores possessionum angustiae ministrare non poterant, exercitum circa Liddam et Ramulam colligit quantum potest. Erat autem ei equitum numerus ducenti sexaginta, pedites vero nongenti. Ubi autem constitit quod hostes accederent, rex illis procedens obviam, acies sex numero praecepit ordinari: quibus ordine dispositis, praevio ligno crucis Dominicae, quod quidam [Col. 0470D] abbas religiosus cum multo Dei timore gestabat in manibus, hostium acies contuentur: quibus intuitis, invocato de supernis auxilio, erectis in coelum luminibus, eorum multitudinem non verentes, hostibus animose se ingerunt, gladiis instantes viriliter, scientes quia res pro capite ageretur. Hostes nihilominus e diverso, uxoribus et liberis, possessionibus et praediis, quas in Aegypto dimiserant, nisi victores redeant metuentes, resistunt totis viribus, et pro modo suo laborant injurias propulsare. Factum est autem, ut primae hostium acies in unam ex nostris irruentes et ingenti multitudine illam dissolventes, adegerunt in fugam; quam insectantes et perurgentes atrocius, pene usque ad supremum interitum deleverunt. At vero reliquae [Col. 0471A] nostrae acies hostibus resistentes et instantes atrocius stragem mirabilem et inauditam exercebant, domino rege, prout decebat tantum principem, nunc hos, nunc illos verbo et exemplo animante; et cum acie, cui praeerat, oppressis et deficientibus ministrante vires et animositatem suggerente. Accidit autem ut, post diu ancipitem belli eventum, nostris divinitus concessa victoria, hostes in fugam versi sunt, eorum principe destituti, qui in agone decertans viriliter, gladiis confossus interierat. Videns ergo dominus rex hostium agmina dissoluta, cohortes partim gladio cecidisse, partim irrevocabiliter inisse fugam, praecipit sub mortis periculo, ut occupandis spoliis nemo prorsus audeat inhiare; sed hostes insectando non parcant gladiis, [Col. 0471B] sed omnes interimant, quousque vel unus possit inveniri. Ipse quoque primus hostes insecutus, tam equitum quam agilium peditum turmas trahens secum, usque Ascalonam, quasi per milliaria octo, hostes caedere, et stragem operari multam, non destitit, quousque nocte irruente, consortibus cornu admonitis, in campum rediit certaminis: ubi tanquam victor, nocte illa quievit, spoliis juxta militarem disciplinam inter suos divisis. Dicuntur de hostibus caesa ibi quasi quinque millia; de nostris vero recensito numero, inventi sunt abesse equites septuaginta; de peditibus vero multo plures, quorum tamen certus non habetur numerus.
At vero qui nostram hesterno conflictu fugaverant aciem, usque Joppen fugientes insectati, deficientium arma, loricas, scuta simul et galeas sibi aptantes, ante urbem intrepidi astiterunt, civibus intonantes dominum regem simul et universum Christianum exercitum in praelio corruisse: et hoc eis pro evidenti esse argumento significabant, quod familiarium et domesticorum arma notissima intueri poterant et agnoscere. Quo audito, cives et regina quae in urbe erat, verum esse quod dicebatur arbitrantes, in lamenta se tradiderunt, initoque consilio cum senioribus natu, et qui sensus habebant magis exercitatos, unicum credunt esse remedium, ut missa [Col. 0471D] legatione ad dominum Tancredum Antiochenorum principem, ut regno periclitanti et rectore destituto subvenire festinet, quia universa fidelis populi, post Deum, spes in eo sit constituta. Rex autem nocte illa in campestribus transacta, luce terris restituta, victrices revocans acies, versus Joppen iter dirigit. Accidit autem quod dum essent in proficiscendo hi, nostros habuerunt obviam, qui nocte proxime praeterita relatione infausta urbem deterruerant; hi nostros contuentes, arbitrati sunt suorum esse agmina, nam nostrum exercitum hesterna die cecidisse penitus, quasi certum habebant: quo fiducialius accedentes, nostris pene se infuderant agminibus, cum dominus rex suos exhortans, et primus in eos irruens, secum praecipitem equitum [Col. 0472A] traxit numerum. Qui omnes unanimiter pro animabus decertantes, hostibus instant viriliter, et arctius deprehensos, gladiis quominus rem agentes, nusquam permittunt evadere. Interfectis igitur ex eis quampluribus, reliquis etiam prae timore mortis conversis in fugam, laeti et gratias Domino persolventes, onerati spoliis et de rebus hostium facti locupletiores, iter coeptum conficiunt, Joppen versus contendentes. At vero Joppitae consternati animo, pro his quae audierant, ubi nostra redire respiciunt agmina, quasi de gravi somno expergefacti, fusis prae gaudio lacrymis, portas aperiunt; eis exeunt obviam, significantes quam tristia de ipsis audierant, et in quantum deciderant desperationis profundum. Ingressi igitur in urbem, laetum et celebrem [Col. 0472B] egerunt diem, recensentes adinvicem quantam fecerat cum illis Dominus misericordiam. Ut vero dominus rex cognovit quomodo regina et qui circa eam erant in illo mentis excessu, quem prae timoris angustia passi fuerant, domino Tancredo scripserant, misso celerrime nuntio, eumdem egregium principem pro regni casu sollicitum, et jam accinctum ad iter, de suo mirabili successu litteris certificat. Qui suscepto nuntio, et de victoria domini regis laetabundus et gaudens, gratias Creatori persolvit immensas.
Interim principes illi, de quibus prius feceramus mentionem, qui in partibus Romaniae miserabili casu tantum amiserant exercitum, ut praediximus, Antiochiam pervenerant; et inde progressi, urbem Tortosam, sicuti praemissum est, ab hostibus expeditam, domino Raymundo comiti Tolosano tradiderant. Quibus Hierosolymam properantibus, ne forte ad fluvium Canis eorum iter praepediretur, rex assumpta secum occurrens militia, transitus angustias praeoccupavit: nec fuit leve quod eorum gratia tentavit; nam, juxta hostium urbes quatuor nobiles et populosas, Ptolomaidam videlicet, Tyrum, Sidonem et Berytum, eum oportuit pertransire, priusquam [Col. 0472D] ad locum perveniret praedictum. Domino igitur rege cum suis transitus difficultatem obtinente, adsunt illustres viri, dominus videlicet Willelmus, comes Pictaviensium, Aquitaniae dux idem; dominus Stephanus, comes Blesensium; dominus Stephanus, comes Burgundiae; dominus Gaufridus, comes Vindocinensium; dominus Hugo, Lisiniacensis domini Raimundi comitis Tolosani frater, et alii nobiles multi, laeti plurimum et gaudentes, tum quia transitum, quem tanquam periculosum nimis diu ante suspectum habuerant, invenerunt expeditum; tum quia dominum regem sibi obviam repererunt. Convenientes igitur adinvicem, in mutuos irruunt amplexus, et alternae salutationis affatu depenso, pacis jungunt oscula, vicarlis confabulationibus se recreantes: [Col. 0473A] adeo ut jam et laborum et damnorum viderentur immemores, tanquam sinistrum nihil pertulissent: quibus secum assumptis, et legibus humanitatis, et plena charitate benigne tractatis, rex Hierosolymam perduxit. Et quoniam prope erat paschalis solemnitas, transcursis ibi diebus festis, Joppen quasi in patriam redituri pervenerunt; ubi dominus comes Pictaviensium, qui multa premebatur indigentia, navem similiter ingressus, prospere satis ad suam pervenit regionem. Uterque vero Stephanus navem similiter ingressi, postquam diu et multum fatigati sunt in aequore, contrariis acti flatibus, Joppen redire coacti sunt.
Cumque omnes isti pariter moram ibi facerent, Ascalonitae adjunctis sibi ex iis qui de praedicto praelio evaserant Aegyptiis, et ingenti militia congregata, quae ad numerum viginti millium dicebatur accedere, fines nostros circa Liddam, Sauronam et Ramulam ingressi sunt: quod ut domino regi nuntiatum est, praeter morem se habens nimis provide, non convocatis ex finitimis urbibus militaribus copiis, sed de sua virtute praesumens; non exspectatis etiam iis qui secum erant in urbe, properus nimis, imo praeceps, vix secum ducentos habens equites, urbe egressus est. Porro illi nobiles, sumptis equis [Col. 0473C] mutuo ab amicis et cognatis, ignominiosum sibi reputantes si tanta ingruente necessitate ipsi fruerentur otio, nec fratrum laboribus communicarent, egressi sunt pariter, dominum regem sequentes. Rex vero qui alios nimis incaute praecesserat, ubi hostium contemplatus est legiones, admirans multitudinem, facti coepit poenitere, reputans apud se vere dictum:
Rex vero, etsi de oppidi munitione non multum praesumeret, tamen ut mortis imminens declinaret dispendium, videns quod circumfusis hostium agminibus alias non dabatur ei evadendi locus, cum [Col. 0474C] aliis intus in municipium se recepit; dumque de vita et salute tota nocte sollicitus, curis gravibus ureretur, ecce intempestae noctis silentio, ab hostium se subtrahens exercitu, adfuit oppido vicinus, solus absque comitatu, praedictus ille nobilis de Arabia princeps, cujus uxori dominus rex, ut praemisimus, modico ante tempore, tantam exhibuerat humanitatem: memor sane collati beneficii et ingratitudinis declinans peccatum, suppressa voce, iis qui in muro erant, locutus est, dicens: Verba habeo ad dominum regem secretiora, quae perfero; facite ut ad eum introducar; expedit enim. Quod postquam domino regi nuntiatum est, verbum admisit, et illum praecepit introduci; qui admissus, regem quis ipse [Col. 0474D] sit, edocet: beneficium quod ab eo in uxore sua receperat, ad memoriam revocans; et ejus se intuitu illi obligatum perpetuo ad refundendam vicem non dissimilem asserens, regem instruit ut de praesidio egrediatur, consilium pandens hostium, quod summo mane castrum debeant obsidione vallare, et omnes intus comprehensos in mortis praecipitare sententiam: juxta quod dominum regem monet ut secum egrediatur, spondens se, auctore Domino, tanquam locorum peritum, eum in tuto sine difficultate repositurum. Tandemque rex egressus cum eo, paucissimis comitatus, ne forte si majores turbas traheret, hostium in se concitaret exercitum, illum sequens ad montana conscendit: ubi praedictus nobilis ab eo digrediens, ad hostium expeditiones [Col. 0475A] reversus est, obsequium suum et promptam tempore opportuno promittens devotionem. At vero hostes victoria potiti, eos qui intra oppidum se contulerant, obsidione vallantes et undique impugnantes hostiliter, violenter comprehenderunt, comprehensosque pro libero tractantes arbitrio, partim neci tradiderunt, partim compedibus alligantes, perpetuae mancipaverunt servituti. Tanta quidem nobilium virorum et fortium strages usque ad illum diem in regno non legitur accidisse. Confusum est pene regnum et omnium vires enervatae, cordibus prudentium interius liquefactis, ita ut, nisi mature visitasset eos misericorditer Oriens ex alto (Luc. I) , in desperationis decidentes abyssum, regnum parati erant deserere. Erat quippe nostrorum populus [Col. 0475B] exiguus; nec de partibus transmarinis tute poterant in Orientem accedere, timentes hostium urbes maritimas, quae a dextra laevaque erant plurimae. Nam, ut praediximus, a Laodicia Syriae usque ad Aegypti fines novissimos, non nisi duas de urbibus maritimis noster obtinebat populus, Joppen videlicet, et de novo captam Caesaream. Qui autem accedebant, completis orationibus, illico revertebantur, nostrorum videntes debilitatem, et pene defectum, timentes communibus cum eis calamitatibus involvi.
[Col. 0475C] Rex ergo ad montes, ut praediximus, fugiens, amissis viae consortibus, velocis equi ereptus beneficio et praedicti nobilis viri ducatu, tota nocte in locis desertis trepidus latuit: mane facto, duobus sociis, quos casus obtulerat, comitatus, viarum secutus dispendia, per medias hostium insidias Arsur usque pervenit. Ubi a suis, qui in eodem oppido erant, gaudenter exceptus, sumpto cibo, confortatus est; nam prae famis sitisque angustia, dum veniret, pene defecerat. Videtur autem et divinitus procuratum quiddam quod ei dicitur accidisse. Nam eadem die, vix unius horae interjecto spatio, ab eodem oppido maximus hostium discesserat numerus, qui sine intermissione oppidanis tota die pro [Col. 0475D] foribus bellum intulerant; quos si in eodem loco perseverantes rex accedens reperisset, vix eorum manus potuisset effugere. Rumor interim de rege varius habebatur; nam qui de praelio evaserant pauci, Hierosolymam venientes, regem inter caeteros cecidisse asserebant. Episcopus vero Liddensis qui, audita et prope conspecta eorum qui in Ramulensi praesidio capti fuerant strage, relicta Ecclesia sua Joppen confugerat, de rege interrogatus, se nihil omnino scire fatebatur; eos tamen qui in praesidium se receperant, vitam miserabiliter finiisse constanter asserebat; se quoque fuga latenter elapsum, ut vitae consuleret, dicere non verebatur. Erat ergo per totum regnum, ad quos sermo iste pervenerat, ubique luctus, ubique gemitus et lacrymae, [Col. 0476A] diffidentibus de vita singulis et mortem optantibus celerem, ne viderent mala gentis suae, et regni desolationem aspicerent. Cum ergo moeror et luctus et suspiria regnum occupassent universum, ecce rex, quasi stella matutina in medio refulgens nebulae, ab Antipatrida egressus, Joppe navigio subitum se intulit. Ubi a civibus cum gaudio susceptus, ex insperato depulsis tenebris serenum intulit, sua delens praesentia quidquid sinistrum acciderat. Exiit ergo sermo iste per universos regni fines; et quos rumor primus animo dejecerat, secundus in spem bonam erexit. Interea, dominus Hugo de Sancto Aldemaro, Tyberiadensis dominus, a Hierosolymitanis commonitus ut domino regi subveniret, cum octoginta equitibus usque [Col. 0476B] Arsur pervenerat, regi auxilium ministraturus. Quod rex audiens, assumptis secum quos apud Joppen invenire poterat, ei procedit obviam, timens ne hostes per regionem libere diffusi eis advenientibus insidias molirentur; aut, congregatis copiis, eorum manifeste iter impedire niterentur. Occurrens ergo illis junctis cum multa hilaritate conplexibus et agminibus sociatis, Joppen cum multa civium exsultatione ingressi sunt. Missis igitur nuntiis, eos qui in montibus erant ad subveniendum ei sollicitat; qui mature convenientes, propter hostes qui media liberius obtinebant, viarum secuti dispendia, infra paucos dies apud Arsur pervenerunt: unde cum difficultate et vitae periculo, hostibus inter eundum occurrentibus, Joppen, auctore Domino, [Col. 0476C] pervenerunt. Erant autem qui de novo accesserant equites promiscui meriti, quasi nonaginta; quibus receptis, dominus rex in bonam spem erectus, quaerens, quas intulerant, hostibus recompensare injurias et mala quae irrogaverant refundere cum usuris, instructis et juxta rei militaris disciplinam ordinatis congrue tam equitum aciebus quam peditum manipulis, hostibus obviam egreditur, eorum multitudinem de Domini fretus auxilio parvipendens. Erant autem hostes in proximo quasi ad milliaria tria, crates, scalas et varii generis machinas ex electa lignorum materia contexentes; quibus erat propositum, et id ipsum leve videbatur, urbem inimicam impugnare, regemque obsessum [Col. 0476D] interius, cum civibus universis, quasi vilia captivare mancipia. Dumque in hoc essent opere solliciti, ecce rex cum suo jam praesens aderat exercitu. Quod videntes adversarii, quod ab iis quos victos reputabant ultro provocarentur ad praelia, correptis armis accingunt se ut occurrant, nihil timentes eos quos jam penitus defecisse arbitrabantur. Nostris tamen irruentibus, et pro omnibus quae acceperant paratis recompensare duplicia, more leonum, quibus raptis catulis est ira propensior, et pro uxoribus et liberis, pro libertate et patria totis viribus decertantes, infusa de supernis virtute et divina praeeunte gratia, hostium gladiis dissolvunt agmina; et interfectis ex eorum numero quampluribus, reliquos turpiter fugam inire compellunt. Insequi autem, [Col. 0477A] diutius propter eorum paucitatem, nostris non est visum expediens; sed in castra hostium redeuntes, spolia colligunt plurima; asinos, camelos, papiliones et tentoria, victusque et alimentorum diversa genera secum deferentes, Joppen cum victoria, populo applaudente universo, reversus est. Quievitque regnum quasi mensibus septem.
Igitur dum haec in regno varie multipliciterque sic aguntur, dominus Tancredus vir illustris, congregata de universis suis militia et tam equitum quam peditum copiis convocatis, nobilem sedem, Coelesyriae metropolim, obsidet Apamiam. Ubi cum [Col. 0477B] aliquandiu more optimi principis, debita perseverasset instantia, singula percurrens argumenta quibus hostium solent expugnari praesidia; nihil omittens eorum quae obsessis molestias solent inferre graviores, operoso studio et sollicitudine non pigra, praeveniente eum divina clementia, civitatem obtinuit, principatus fines amplians in immensum. Inde eadem, ut dicitur die, Laodiciam perveniens, quae a Graecis possidebatur, eam in suam recepit ditionem; veteribus conditionibus interpositis inter se et eosdem Laodicenses, quod quacunque die Apamiam sibi vindicaret, eadem die ei sine difficultate resignarent Laodiciam. Harum utramque nobilissimarum urbium, Antiochus Seleuci filius fundasse [Col. 0477C] legitur, et de nominibus filiarum, quarum altera Apamia, altera vero Laodicia dicebatur, civitatibus dedisse nomina. Hic autem de Laodicia Syriae nobis est sermo; nam est et alia Laodicia quae inter septem urbes Asiae minoris numeratur, juxta id quod in Apocalypsi Joannis scribitur ita: Quod vides scribe in libro, et mitte septem Ecclesiis, Ephesum, Smyrnam, Pergamum, Tyatiram, Sardis, Philadelphiam et Laodiciam (Apoc. I, 11) . Harum alteram, Laodiciam videlicet, divus Severus coloniam fecit, teste Ulpiano, qui de ea in Digestis, titulo De censibus, ita ait: Est et Laodicia in Syria, cui divus Severus jus Italicum ob belli civilis merita concessit. Domino igitur ejus promovente negotia, opus multorum dierum uno perfecit itinere, duas simul urbes [Col. 0477D] recipiens, quarum ampla lateque diffusa cum multis oppidis et suburbanis jacebant territoria. Erat quippe vir Deum amans Deoque amabilis, fide insignis, strenuitate conspicuus, exigentibus meritis populo acceptus et in cunctis prospere agens.
Dominus etiam Balduinus, Edessanorum comes, vir magnificus et per omnia commendabilis, qui domino regi, ut praedictum est, in comitatu Edessano successerat, strenue et feliciter terram sibi subditam administrabat, hostibus circumpositis suspectus plurimum et formidabilis. Cumque sine uxore esset et liberis, cujusdam Gabrielis Meleteniae ducis, [Col. 0478A] de quo superius fecimus mentionem, filiam Morsiam nomine, uxorem duxit, magnam et valde necessariam cum ea, dotis nomine, suscipiens pecuniam. Erat autem praedictus Gabriel natione, lingua et habitu Armenius; fide tamen Graecus. Accidit autem quod, dum in optimo esset statu et optima tranquillitate frueretur, quidam consobrinus ejus, Joscelinus videlicet de Cortenay, vir nobilis de Francia, de regione quae dicitur Gastineis, accessit ad eum; qui cum non haberet terram vel possessiones aliquas, ne ad alium ignotum, gratia promerendi beneficii, cogeretur declinare, possessiones ei maximas contulit; omnem illam videlicet suae regionis partem, quae circa Euphratem fluvium magnum sita est, in qua erant urbes Coritium et [Col. 0478B] Tulupa; oppida vero ampla et munitissima Turbessel, Hamtab et Ravendel, et quaedam alia. Sibi vero regionem trans Euphratem, hostibus magis vicinam, detinuit, una sola urbe de interioribus, Samosato videlicet, retenta. Erat autem vir prudentia praeditus saeculari, in agendis circumspectus; in cura et dispositione rei familiaris providus valde; optimus paterfamilias, utilium provisor; ubi necessitas exigebat liberalis, sed modice alias parcus, domesticorum bonorum solertissimus conservator; in sumendis alimentis sobrius, de habitu et ornatu proprii corporis non multum habens curam. Unde et praedictam regionis portionem, sibi a domino comite liberaliter concessam, multa rexit industria, bonis omnibus abundans.
Eodem tempore dominus Boamundus Antiochenorum princeps, vir magnificus et per omnia commendabilis, divina eum respiciente gratia, post annos quatuor, quibus vinculis hostium mancipatus fuerat, pretio interveniente redemptus, Antiochiam reversus est. Ubi a domino patriarcha, clero et populo universo gratanter susceptus, universam provinciam, et regnum nihilominus, desiderato ejus laetificavit adventu. Cognitoque quam prudenter fideliterque dominus Tancredus, ejus consanguineus, [Col. 0478D] commissum sibi in ejus absentia administraverat principatum, captisque duabus eximiis urbibus ejus fines strenue dilataverat, gratias illi agens immensas, benigne habuit; plurimam partem regionis, sicut ejus videbantur exigere merita, sibi et haeredibus suis jure perpetuo tradidit possidendam. Nec multo post, universum ei, sicut in sequentibus dicetur, commisit principatum. Interea vero Arnulfo, de quo superius diximus, Hierosolymitano archidiacono more suo inter regem et dominum patriarcham Daimbertum scandala serente et ministrante odium, coepit repullulare quae prius sopita videbatur inter eos inimicitia; adeoque creverat inter eos indignatio ut, suscitato adversus eum per ejusdem seductoris operam et studium clero, vir religiosus [Col. 0479A] et pacis amator, juges molestias ferre non valens, ecclesia simul et urbe relicta, inops et pauper, consilii simul et auxilii indigens, ad dominum confugit Boamundum; qui advenientem honeste suscipiens, tanto erga eum majore motus misericordia, quo ejus sollicitudine et opera ad Hierosolymitanam ecclesiam noverat esse promotum; et ne apud se aliter quam tantum virum haberi oportebat, moram faceret, ecclesiam Sancti Gregorii, quae infra Antiochenam urbem sita est, cum ingentibus praediis et multis redditibus, consentiente domino Bernardo, ejusdem loci patriarcha, liberaliter assignavit; ibique cum eo usque ad ejus in Apuliam transitum, sicut in sequentibus dicetur, moram habuit continuam.
At vero rex, praedicti Arnulfi seductus malitia, praetermisso Dei timore, expulso domino patriarcha Daimberto, adjecit etiam ut pejus faceret. Quemdam enim simplicem et religiosum circumveniens sacerdotem, Ebremarum nomine, in sedem intrusit patriarchalem. Hic autem simplex homo, in prima venerat expeditione, honestae conversationis merito cunctis acceptus; sed in hoc crassam nimis et supinam inventus est ignorantiam habuisse, quod, vivente [Col. 0479C] domino patriarcha, sedem ejus licere sibi credebat usurpare. Eodem etiam anno, qui erat ab Incarnatione Domini 1103, circa veris initium, celebrata Hierosolymis Dominicae resurrectionis solemnitate, convocatis de regno universo militaribus copiis, dominus rex obsidet Ptolomaidam. Est autem Ptolomaida civitas maritima, provinciae Phoenicis, una de urbibus suffraganeis quae ad Tyrensem metropolim habent respectum: portum habens infra moenia et exterius, ubi tranquillam possit navibus praebere stationem. Est autem et satis commode sita inter montes et mare, pingue et optimum habens latifundium, Belo flumine praeterfluente civitatem. Hanc frequens fama est geminos fratres fundasse Ptolomaeum et Acconem et muris vallasse [Col. 0479D] solidioribus; eamque quasi per medium divisam, suis nominibus appellasse; unde et hodie binomia est, ut Ptolomaida dicatur et Accon, sicut pene omnes Syriae civitates duo vel tria habent nomina. Ad hanc igitur cum suis legionibus dominus rex perveniens, quoniam navalem non habebat exercitum, non multum potuit quoad deditionem arctare; sed caesis in circuitu pomeriis, interemptis ex civibus nonnullis; abducta etiam praeda, gregibus et armentis, quae extra civitatem repererunt, soluta obsidione, ad propria revertebatur. Volensque per Caesaream redire, accidit quod in loco, qui dicitur Petra incisa, juxta antiquam Tyrum, inter Capharnaum et Doram oppida maritima, qui locus hodie Districtum appellatur, praedones et viarum publicarum [Col. 0480A] effractores invenit. in quos in insidiis latentes vehementer irruens, pluribus interemptis, aliis elapsis fuga, unus casu in regem vibrans jaculum, a parte posteriore per cratem costarum, cordi vicinum immisit telum, quo ictu eum pene morti tradidit; sed tandem medicorum adhibita sollicitudine, post incisiones et cauteria, salutem recepit aliqualem; ejusdem vulneris certis temporibus recrudescente dolore, perpetuo fatigatus.
Per idem tempus, dominus Raimundus bonae memoriae, Tolosanus comes, obtenta civitate quae vulgo dicitur Tortosa, ut praemisimus, fines suos tanquam [Col. 0480B] vir egregius, magnificus et verus Dei cultor, strenue nimis et viriliter dilatabat circumquaque; anxiusque quo modo Christiani nominis adversarios a finibus illis propulsaret, in colle quodam ante urbem Tripolitanam, vix ab ea milliaribus distante duobus, fundaverat praesidium; cui, quoniam a peregrinis constituebatur, nomen ex re dedit, ut perpetuo diceretur Mons Peregrinus; et ita usque hodie a fundatore nomen servat impositum, naturali situ, et artificum industria satis munitum. Unde Tripolitanis civibus incessanter diebus pene singulis inferebat molestias; ita ut universae regionis incolae, et etiam ipsius civitatis habitatores annua eidem persolverent tributa; nec minus ei obedirent in omnibus, [Col. 0480C] quam si urbem ipsam sine contradictore possideret. Natus est etiam ei in eodem loco, ex propria uxore, Deo devota femina, filius de nomine majorum dictus Amphossus, qui eidem postea in comitatu Tolosano successit.
Anno ab Incarnatione Domini 1104, mense Maio, idem dominus rex convocatis viribus et populo universo, a minimo usque ad maximum, eamdem de qua supra diximus, Ptolomaidam obsidere contendit: inde potissimum occasione sumpta, quod per eosdem dies, Januensium in partes Syriae classis applicuerat, navium rostratarum, quae vulgo dicuntur [Col. 0480D] galeae, septuaginta. Quo cognito, missa statim ad consules legatione, verbis amicis invitat eos, ut antequam ad propria redeant, Christo velint militare; exemplum etiam familiare proponens de eorum civibus, quorum studio et opera urbem Caesaream regno vindicaverat, non sine perpetua civium Januensium gloria, et emolumento non modico. Tandemque prudentibus interpositis viris, et rem effectui fideliter mancipare quaerentibus, responsum dederunt: Quod si reddituum et obventionum quae ex marino accessu in portu colligerentur, tertia pars illis in perpetuum concederetur; et in civitate ecclesia, et in vico jurisdictio plena daretur, ad capiendam praedictam urbem fideliter elaborarent. Placuerunt itaque domino regi et principibus ejus conditiones praedictae, [Col. 0481A] et fidei nexu corroboratas, utrinque, scripti beneficio, perpetuae memoriae mandaverunt. Sic igitur die praefixa illi per mare, dominus rex cum suis per terram urbem praedictam, locatis in gyrum castris, obsidione vallant; civibusque introitu negato et exitu, molestias inferunt quales quantasque solent obsessis irrogari. Machinis etiam circumpositis, quales solent argutorum hominum reperire ingenia, in hostium erigunt perniciem, turres ex eis flagellantes et moenia; et aedificia etiam interiora magnorum molarium immissione confringentes. Praeterea crebris congressionibus tam a classe per oram maritimam, quam ex opposita parte per regium exercitum fatigatis, plurimis ex civibus casibus variis interemptis, obsidentium instantiam, et frequentes [Col. 0481B] impetus, durum videbatur portare. Cumque per dies viginti continuos, tam nostri oppugnando quam illi a se repellendo injurias, desudassent, interpositis conditionibus, quod qui egredi optarent, cum uxoribus et liberis, et eorum mobilibus, ad quas vellent partes liberum haberent exitum; qui vero in domibus suis manere, et natale solum eligerent non deserere, data singulis annis domino regi certa praestatione, bonis conditionibus uterentur; regi civitatem tradiderunt: qua obtenta, Januensibus juxta singulorum merita, possessionis et domicilia assignavit. Hic primum per mare accedentibus patuit secura tranquillitas, et portu commodiore recepto, et littore ab hostibus aliquantulum expedito.
Eodem anno, dominus Boamundus, cum universis ejusdem provinciae magnatibus, dominus quoque Tancredus, dominus etiam nihilominus Balduinus, Edessanorum comes, una cum domino Joscelino ejusdem consanguineo, convenientes ad invicem, fide media compromiserunt, quod Euphraten transeuntes, Carran urbem, Edessae vicinam, ab infidelibus detentam, obsiderent. Juxta quod conceptum, evocantes certatim ex suis regionibus militares copias et auxilia undecunque conrogantes, die praefixa Euphraten transeuntes, apud Edessam pervenerunt. [Col. 0481D] Interfuerunt autem eidem infaustae expeditioni viri venerabiles et Ecclesiae praeclara lumina, dominus Bernardus, Antiochenorum patriarcha; dominus Daimbertus, Hierosolymorum patriarcha, qui tunc vagus, exsul et profugus apud Antiochiam demorabatur; dominus quoque Benedictus, Edessanorum archiepiscopus. Hi omnes apud praedictam urbem congregati, propositum effectui mancipare satagentes, cum suis legionibus ad locum perveniunt destinatum. Est autem Carran, ut veteres tradunt historiae, is locus, ad quem Thare, filium Abraham, et ex filio Haran nepotem Lot, de Ur Chaldaeorum fugiens et in terram Chanaan properans, eduxit, et habitavit ibi, secundum quod in libro Geneseos (cap. XI) continetur, ubi et idem mortuus est, ubi et Abraham [Col. 0482A] responsum accepit a Domino ut, egrediens de terra sua et de cognatione sua, Domini sequeretur promissiones. Idemque est locus, in quo et Romanorum dictator Crassus, aurum quod sitierat, Parthis propinantibus, bibit. Quo cum pervenissent, sicuti ab initio proposuerant, urbem claudunt obsidione; nec multum erat necessarium urbem aliter impugnare, quam ingressus exitusque civibus prohibere, modicum enim, et pene nihil intus habebant alimentorum. Causa autem hujus erat inopiae: dominus Balduinus longe ante multam dabat operam, quomodo inopia illius loci fatigarentur cives, ut fame aliquando molestati, urbem ei traderent. Modus autem, quo propositum effectui mancipare satagebat, hic ei visus erat idoneus. Inter Edessam [Col. 0482B] porro, et praedictam illam civitatem, quae vix quatuordecim a se distant milliaribus, fluvius quidam discurrit medius, qui sua irrigatione, canalibus derivatus, circumadjacentem planitiem uberem reddebat et frugibus fecundam. A priscis autem temporibus solum praedictum hanc habuerat limitationem, ut quod citra fluvium erat, Edessanis sine molestia cederet; quod vero trans fluvium, Carrenses proprium possiderent. Videns autem dominus Balduinus quod hostium civitati omnino exterius nihil alimentorum accederet, sed de locis illis communibus omnem sibi victum propagarent; maluit ipse hac commoditate defraudari, quam ut hostes, qui non satis commode aliunde poterant, de locis mediis [Col. 0482C] alerentur. Frequentibus igitur irruptionibus diu ante prohibuerat in locis suis agriculturam exerceri, sperans quod de regione trans Euphratem, et de ea quae inter Edessam et eumdem fluvium jacebat media, alimentorum posset suis civibus ministrare sufficientiam; Carrenses autem, ea subtracta commoditate, quam de praedictis locis communibus habere consueverant, ad intolerabilem compellerentur inopiam, sicut vere rei exitus manifestum dabat; idque jam annis ante pluribus inhibuerat. Obsidentes igitur praedictam urbem, ut praemisimus, multa victus inopia eam invenerunt laborantem. Cives tamen nostrorum adventu longe ante praecognito, per nuntios et litteras principes Orientis sollicitaverant, significantes quod, nisi mature subvenirent, [Col. 0482D] parati erant deficere. Videntes autem quod eis inde nullum ministrabatur subsidium, et famis angustia singulis diebus eos amplius molestaret, communicato consilio, potius eligunt urbem resignare quam intus fame tabescere et prae alimentorum defectu liquefieri.
Exeuntes ergo, tradunt se in manus obsidentium, sine conditione aliqua. Sed, stimulante invidia, effusa est contentio inter principes; et dum contendunt ad invicem dominus princeps Boamundus et [Col. 0483A] dominus comes Balduinus, utri illorum tradatur civitas, utrius illorum prius in urbem inducatur vexillum, differunt usque mane urbem traditam occupare, quousque de illa frivola quaestione plenius deliberarent. Didicerunt itaque per rerum experientiam quam verum sit illud:
Nam, antequam dies illucesceret crastina, tam ingens hostium adfuit multitudo, tamque numerosus et formidabilis Turcorum exercitus, ut nostri etiam de vita diffiderent. Qui autem advenerant, alimentorum infinitas secum trahebant copias; condixerantque adinvicem prudenter satis et callide, ut se [Col. 0483B] in duas dividerent turmas, ut dum altera cum nostris quocunque eventu, sive prospere sive sinistro, dimicaret, altera civibus inferret victualia. Factumque est ita. Nam, statim die jam aliquantulum adulta, adversae partis principes instruunt agmina, ordinant acies, tanquam protinus pugnaturi, seorsum illis constitutis, quibus sarcinarum cura fuerat commissa. Neque his tamen, qui se aptabant ad praelia, spes erat ulla, aut obtinendi victoriam, aut resistendi diutius; sed id solum eis videbatur sufficere ad propositum si, nostris circa eos occupatis, obsessi cives allatum sibi possent victum recipere. Videntes igitur nostri principes hostes praeparari ad praelium, ipsi quoque aciebus et agminibus congruo digestis ordine, utroque patriarcha sermonibus [Col. 0483C] exhortatoriis, addere militibus nituntur animos; sed Domini gratia destituti, nec verbis juvantur, nec admonitionibus. Nam, statim primo conflictu facti [Col. 0484A] sunt hostes eorum in capite, et ipsi ignominiose cedentes terga dederunt hostibus, castra deserentes et sarcinas, fuga salutem quaerebant, quam non potuerunt invenire. Nam hostes rejectis arcubus et eorum officio neglecto, gladiis instantes quominus, pene omnes interficiendo deleverunt. Capti sunt ibi comes Edessanus et dominus Joscelinus ejus consanguineus; et vinculis alligati, in terras hostium tracti sunt remotiores. Dominus autem Boamundus, cum domino Tancredo et utroque patriarcha, tumultui se subducentes bellico, viarum studiose declinantes compendia, Edessam pervenerunt incolumes. At vero ejusdem loci archiepiscopus, sicut vir simplex erat, turbis involutus praeliaribus, vinctus et catenatus, numerum auxit captivorum. [Col. 0484B] Accidit autem quod cujusdam Christiani deputatus custodiae, super eum, ex quo episcopum novit esse, motus visceribus charitatis, animam suam pro illius ponens anima, illaesum abire permisit; qui tandem, protegente eum Domino, infra paucos dies Edessam reversus est, cum multa civium hilaritate susceptus. At vero dominus princeps, dum adhuc Edessae moram faceret, audiens quod, peccatis exigentibus, comes captus esset, consentientibus civibus, urbem domino Tancredo servandam credidit, et regione universam, ea conditione, ut redeunti de carcere domino comiti, ei statim sine difficultate resignaret; ipse autem domini Joscelini terram in suam recepit sollicitudinem. Porro nec prius nec postmodum in universo Oriente, tempore Latinorum, [Col. 0484C] uspiam legitur tam periculosum fuisse praelium, tantaque strages virorum fortium, gentisque nostrae tam ignominiosa fuga.
[Col. 0483D] Aestate vero transcursa, dominus Boamundus, multo aeris alieni pondere fatigatus, ut ad debiti solutionem se pararet et ut de partibus ultramarinis majores militum secum traheret copias, principatus sui cura et administratione generali, cum plena jurisdictione dilecto suo consanguineo domino Tancredo commissa, in Apuliam navigavit; et cum eo dominus Daybertus, Hierolosymorum patriarcha. Qui, postquam in Apuliam pervenit, modico tempore in sua regione moram faciens, assumpto de suis fidelibus honesto comitatu, Alpes transiens, ad dominum Philippum illustrem Francorum regem pervenit. A quo inter caetera duas ejus obtinuit filias, unam de legitimo [Col. 0484C] natam matrimonio, Constantiam nomine, quam sibi foedere conjugali copulavit in uxorem; alteram nomine Ceciliam, quam ei Andegavensium comitissa, (quae spreto marito, ad eumdem dominum regem se contulerat) uxore adhuc vivente, pepererat, quam [Col. 0484D] domino Tancredo nepoti suo, ex Apulia missam, destinavit uxorem. Completis ergo negotiis tam apud eumdem dominum regem quam in aliis ultramontanis partibus, cum ingenti equitum peditumque transfretare volentium multitudine, in Apuliam iterum reversus est. At vero dominus Daybertus ad Ecclesiam Romanam accedens, et injuriarum, quas patiebatur, modum aperiens; simul et Arnulfi nimis efficacem malitiam ordine pandens, nec non domini regis sinistram intentionem, qua Ecclesiam Dei humiliare nitebatur, omnes ad sui movit compassionem, gratiam obtinens universorum. Nec solum id enorme, quod de domino patriarcha Dayberto supra memoravimus factum esse, contra disciplinam ecclesiasticam, rex commiserat; verum etiam uxorem [Col. 0485A] legitimam, quam apud Edessam, dum ibi comes esset, duxerat, absque causae cognitione, non convictam, non confessam, lege matrimoniorum neglecta, dimisit, eamque in monasterio Sanctae Annae, matris Dei Genitricis et semper virginis Mariae, monacham fieri compulit violenter. Est autem idem locus Hierosolymis in parte orientali, juxta portam quae dicitur Josaphat, secus lacum qui tempore antiquo Probatica dicebatur piscina; ubi ostenditur cripta, in qua Joachim et praedictae Annae traditiones habent veterum domicilia fuisse; ubi et Virgo perpetua nata esse perhibetur. Erant autem ibi tres vel quatuor pauperes mulierculae vitam sanctimonialem professae, quibus gratia uxoris introductae ampliavit possessiones et patrimonium dilatavit. Causa autem [Col. 0485B] cur ab uxore diverterit, apud diversos varia ferebatur: dicentibus aliis, dominum regem ideo dimisisse uxorem ut, ditiorem et nobiliorem ducendo, conditionem suam faceret meliorem; et paupertati, qua plurimum premebatur, sumpta dotis nomine aliunde opulentia, consuleret; aliis vero asserentibus, reginam improvidam minusque prudentem, tori maritalis minus caute observasse foedera. Cumque prius, quasi gaudens, religionis habitum videretur assumpsisse, et primo conversionis suae tempore, satis honeste videretur in eodem monasterio conversata, tandem occasione sumpta ex commentis fraudibus, ad dominum regem accedens, licentiam obtinet ut pro necessitate monasterii sui, ad sublevandam [Col. 0485C] ejus inopiam liceret ei consanguineos suos, qui Constantinopoli erant, visitare: sub quo praetextu de regno exiens, sordibus et immunditiis omnem coepit dare operam; depositoque religionis habitu, divaricans se ad omnem transeuntem nec propriae parcens aestimationi, nec regiam quam habuit reverita dignitatem.
Anno sequenti, qui erat ab Incarnatione Domini 1195, dominus Raimundus bonae memoriae, comes Tolosanus, vir religiosus et timens Deum, vir per [Col. 0485D] omnia commendabilis, cujus actus admirabiles et vita virtutibus insignis speciales desiderant tractatus, in oppido suo quod ipse fundaverat ante urbem Tripolitanam, cui nomen Mons Peregrinus, viam universae carnis, verus Christi confessor, ingressus est, pridie Kal. Martii; cui successit nepos ejus Willelmus Jordanis, in eadem obsidionis sollicitudine; in quo opere usque ad adventum comitis Bertrami, satis strenue viriliterque desudavit, quousque super eadem re quaestionem passus, aliquantulum ab opere destitit, ut in sequentibus dicetur. Admirandam sane hujus venerabilis viri et tam praesentibus quam futuris commendabilem insignis animi credimus constantiam, qui semel pro Christo initam, usque ad supremum exitum vitae, non fastidivit patienter [Col. 0486A] portare peregrinationem. Et cum in patria tanquam vir illustris et praepotens et amplissimum habens patrimonium, potuisset bonis omnibus abundare pro votis, elegit potius abjectus esse in obsequiis Domini, egressus de terra et de cognatione sua, quam in tabernaculis apud suos abundare peccatorum. Caeteri enim principes ejusdem peregrinationis professores, urbe sancta restituta libertati, quasi votorum potiti consummatione, reversi sunt ad propria; hic autem semel assumptam crucem veritus est deponere. Cumque a suis familiaribus et domesticis illi cum multo suggereretur studio, ut voti compos, desideranti se patriae restitueret, maluit se in holocaustum dare Domino quam illecebris se reddere saecularibus; magistrum imitatus, [Col. 0486B] cui cum diceretur: Descende de cruce (Matth. XXVII, 40) , maluit consummata passione, alienis deponi manibus, quam ab incoepto nostrae salutis deficere proposito.
Eodem etiam anno, Rodoan, quidam vir praepotens, Halapiae dominus, de adjacentibus regionibus tam prece quam pretio, convocatis auxiliis, in gravi multitudine Antiochenorum fines ingressus, regionem totam in incursionibus deterrebat et incendiis molestabat frequentibus. Quod audiens dominus Tancredus, convocatis viribus et tam equitum quam peditum militaribus copiis, illuc procedit ei obviam, ubi eum suas habere copias fama celebriore compererat. Egressus igitur ab Antiochia, versus Artasiam [Col. 0486C] exercitus dirigit: quo perveniens, hostium ingentem multitudinem, ut ei nuntiatum fuerat, reperit; in quos, invocato de supernis auxilio et pro meritis impetrato, viriliter irruens, primo resistere tentantes, sed mox in dissolutionem datos, in fugam adegit. Caesis autem innumeris, captivati sunt ex eis plurimi, retento vexillo praedicti Rodoan; qui, ut vitae consuleret, fugam primus inierat; quodque nostris multo fuit solatio, in recompensationem eorum quos in similibus negotiis amiserant saepius, equos optimos, quos ab hostibus dejectis eorum sessoribus abstulerant violenter, sibi multos vindicaverunt.
Eodem anno, accesserunt ad Aegyptium calipham quidam de principibus ejus, dicentes: Populus ille peregrinorum, qui hoc novissimo tempore regnum tuum violenter ingressi sunt, et animarum prodigi suarum, hactenus principibus a te missis restiterunt, de multitudine confisi quam prior introduxerat exercitus, hanc sibi comparaverant audaciam. Nunc autem illis ex maxima parte reversis ad propria, et adventantium peregrinorum solatio destituti, facti sunt rariores, frequentibus expeditionibus facultatibus eorum omnino consumptis. Unde nobis videtur opportunum, si tuae id ipsum visum fuerit majestati, ut electum unum de magnatibus tuis. ad partes illas dirigas, qui [Col. 0487A] regionem illam ab illo infelici populo occupatam, expediat. Placuit sermo et optimus visus est in conspectu caliphae; et praecipiens ingentem convocari exercitum et classem parari maximam, designatis principibus utrique seorsum exercitui, eos in Syriam dirigit; qui pervenientes Ascalonam, magnam regno universo intulerunt formidinem. Quod audiens rex, Joppen cum universis regni viribus celer pervenit, lege edictali praecipiens ut omnes illuc de singulis urbibus sine mora conveniant. Adfuerunt igitur sub omni celeritate qui evocati fuerant; inter quos et dominus Ebremarus Hierosolymorum patriarcha, vivificae crucis lignum salutare secum deferens, nihilominus adfuit. Quibus receptis, recensito nostrorum numero, inventi sunt habere equites [Col. 0487B] quingentos, peditum duo millia. Hostium vero dicebatur esse numerus ad quindecim millia, exceptis illis qui in classe militabant. Qui ab Ascalona discedentes, classem praeceperunt versus Joppen properare; ipsi autem Azotum transeuntes, in duas se turmas dividunt, ordinantes ut altera illarum versus Ramulam procedat, dominum regem ad pugnam provocans; altera Joppen properet, ut rege contra alteram occupato, illam urbem impugnet, convocatis iis qui in classe illuc jam advenerant. Juxta ergo praedictum consilium, bipertito agmine, pars altera Ramulenses fines ingressa, instructis aciebus, adventus sui, tubarum crepitu et strepitu tympanorum, evidens dederunt argumentum. Hoc autem de industria fiebat ut, dominum regem cum suis expeditionibus [Col. 0487C] in se provocantes, pars altera oram maritimam secuta, Joppen tuta posset pervenire; sed evanuerunt in cogitationibus suis. Nam, cum regem cum suis expeditionibus appropinquantem intuerentur, contabuerunt corda eorum prae timoris angustia; et alteram partem revocantes, vix adhuc putabant se sufficientem habere multitudinem ut ejus possent manus evadere. Factum est ergo quod, convenientibus contra se mutuo legionibus, rex cum suis in hostes irruens instat animosius; verbo simul et exemplo suorum exhortans acies, vires ingeminat. Dominus quoque patriarcha, vivificae crucis lignum praeliaturis ingerens et percurrens agmina, monet et hortatur ut ejus meminerint, qui pro nobis peccatoribus [Col. 0487D] in eodem ligno salutem operari voluit; praecipit etiam, in remissionem peccatorum, ut contra hostes nominis et fidei Christianae decertent viriliter, ab eodem mercedem exspectantes, qui suis solet centuplum retribuere. Sic ergo nostri facti animosiores, hostibus vehementius instant; et implorato de coelis auxilio, perempta ex eis infinita multitudine, reliquos in fugam convertunt. Cecidit autem in eodem conflictu praeses Ascalonitanus; sed universi exercitus procurator evasit fugiens. Dicuntur caesa illa die, de hostibus quasi quatuor millia; de nostris vero sexaginta inter mortuos reperti sunt. Obtinuerunt ergo, praevia Domini clementia, hostium castra et infinitas camelorum phalanges; sed et asinos et equos innumerabiles, cum optimis spoliis et pluribus [Col. 0488A] mancipiis secum trahentes, Joppen cum laetitia et exsultatione pervenerunt. Captus est etiam illa die quidam nobilis, qui aliquando fuerat procurator in civitate Acconensi, pro quo rex postmodum viginti millia dicitur habuisse aureorum. Classis tamen hostium nihilominus adhuc in portu Joppensi morabatur; sed cognito suorum interitu, austro flatus ministrante necessarios, in portum se Tyrensem receperunt. Unde postmodum in Aegyptum redire cupientes, orta repente in mari procella, vi turbinis ab invicem divisi, viginti quinque naves ex eis fretum sustinere non valentes, in nostra littora impegerunt; ex quarum remigibus et nautis, exceptis mortuis, nostri in vincula conjecerunt plus quam duo millia.
Interea dominus Daimbertus, Hierosolymorum patriarcha, post longam exspectationem, qua eum detinuerat dominus Paschalis papa et Ecclesia Romana, volens plenius edoceri utrum rex Hierosolymorum et qui eum expulerant vellent contra eum aliquid allegare, unde hoc videri possent de jure fecisse; postquam nemo comparuit, qui contra eum aliquid objiceret, nec in ejus facto aliquid aliud notari poterat, nisi quod regia expulsus erat violentia, [Col. 0488C] cum plenitudine gratiae et apostolicarum prosecutione litterarum, jussus est ad propria redire et sedem recipere, ex qua indebite fuerat deturbatus. Qui tandem in Siciliam veniens, apud Messanam moram faciens necessariam, transitum exspectans, gravi correptus aegritudine, sexto decimo Kal. Julii, viam universae carnis ingressus est. Sedit autem in pace annis quatuor, in exsilio vero, tribus. Ebremarus vero ejusdem sedis incubator, audiens quod praedictus dominus Daimbertus, cum plenitudine gratiae revertebatur, sedem suam recepturus, antequam de obitu ejus instrueretur, ad eamdem Romanam transfretare decrevit Ecclesiam, allegaturus de sua innocentia quomodo invitum et renitentem in [Col. 0488D] eamdem sedem eum locaverant. Quo perveniens nihil impetrare potuit, quam ut cum eo dirigeretur legatus, qui de causa ejus, Hierosolymis constitutus, plenius posset cognoscere. Designatus est autem ad id munus prosequendum dominus Gibelinus, vir senior et grandaevus, Arelatensis archiepiscopus, qui de mandato domini papae, Hierosolymam profectus, convocato episcoporum regni concilio, de causa domini Ebremari cognovit plenius. Cumque ei constitisset per testes idoneos sufficientes et majores omni exceptione, quod dominus Daybertus absque causa legitima, Arnulfi factionibus et regia violentia fuerat expulsus, et quod Ebremarus adhuc viventis pontificis et Ecclesiae Romanae habentis communionem sedem occupaverat, auctoritate qua [Col. 0489A] praeeminebat, eum a patriarchatu deposuit. Sed considerans multam viri religionem et simplicitatem miram, Caesariensem, quae tunc vacabat, Ecclesiam, ei concessit habendam. Postmodum vero, dum de substituendo Ecclesiae Hierosolymitanae patriarcha clerus et populus disceptarent, constituta ad hoc specialiter die ut super eo negotio de more tractaretur, post multas hinc inde deliberationum partes, in dominum Gibelinum apostolicae sedis legatum unanimiter conveniunt, et eum in sedem locant patriarchalem. Hoc etiam praedictus Arnulfus malitiose dicitur construxisse, ut homo senex et decrepitus in illa sede diu vivere non posset. Eodem anno, qui erat ab Incarnatione Domini 1107, Ascalonitae, solita usi malitia, in via publica, qua ab [Col. 0489B] Hierosolymis ad mare descenditur, in locis opportunis insidias locaverant, equitum quingentorum et peditum mille. Audierant enim quod nostrorum caterva, ab urbe Joppensi egrediens, Hierosolymam esset profectura; volentesque quod viribus non poterant, dolis procurare, in praedictis latebant insidiis; cum ecce nostri omnium horum ignari, iter coeptum conficientes, in eorum offenderunt insidias. Cumque plurimum anxiarentur, dubitantes utrum cederent aut contenderent, instantibus hostibus deliberandi spatium abstulerunt. Videntes ergo nostri quod aut ignominiose occumbere, aut cum eis viriliter pugnare oporteret, facientes de necessitate virtutem, animos induunt; et quos prius habuerant [Col. 0489C] formidabiles, resumpta audacia et spiritu vehementi instantes, in mentis convertunt stuporem; et jamjam nostrorum impetus ferre non valentes, multis interemptis, captivatis etiam nonnullis, eos in fugam versos aliquandiu prosecuti sunt. Tandem divina opitulante gratia, victoria potiti, tribus tantum de suo numero perditis, Hierosolymam profecti sunt.
Eodem etiam tempore, cum Tyrensium civitas adhuc ab hostibus detineretur et nostrorum modis omnibus impediret processum, vir nobilis et potens, et inclytae in Domino recordationis, dominus Hugo de Sancto Aldemaro, qui post dominum Tancredum urbi praefuit Tiberiadensi, quantum locorum distantia permittebat (distant enim a se praedictae duae civitates quasi milliaribus triginta), frequentibus et occultis irruptionibus cives molestabat Tyrenses. Cumque in eundo et redeundo saepius ejus periclitaretur militia, eo quod in medio praedictarum urbium nec praesidium inveniretur, nec munitionis aliquod genus in quo se sui possent recipere [Col. 0490A] et subsequentium hostium declinare importunitatem, adjecit vir praeclarus in summis montibus urbi Tyrensi prominentibus et ab eadem quasi per decem distantibus milliaria, in loco cui nomen priscum Tibenin, castrum aedificare; cui, quoniam in monte erat excelso admodum et cacuminato, nomen indidit Toronum. Est autem locus is inter mare et Libanum, quasi in medio constitutus, a Tyro et Paneade aeque distans, in tribu Aser, salubritate et aeris grata temperie commendabilis; solum habens opimum, vineis et arboribus prorsus habile; sed et frugibus et agriculturae commodissimum. Praestitit ergo non solum fundatori, diebus illis, ad opus praedictum commoditatem optatam; verum usque hodie et ubertate quam porrigit, et multa [Col. 0490B] munitione qua praeeminet, et Tyrensium urbi, et regno universo utilitates incomparabiles. Nec mora, post praedicti fundationem praesidii, idem nobilis homo cum equitibus septuaginta hostium fines ingressus, cum quatuor millibus Damascenorum praelium committens semel, et secundo eodem die ab hostibus repulsus graviter; tertio melioribus irruens auspiciis et animositate divinitus collata, simul et viribus, auctore Domino, fortioribus receptis, hostes in fugam convertit. Ipse tamen ictu sagittae lethaliter confossus, interiit, vir prudens et strenuus, et exigentibus meritis regi et regno plurimum commendabilis et acceptus. Caesi sunt in eo conflictu de hostibus ducenti, et equi totidem a nostris recepti. Post eosdem etiam dies visa sunt [Col. 0490C] in oriente signa et prodigia multa in coelestibus. Nam, per quadraginta dies et eo amplius, cometa circa noctis initium visus est longe comam trahere; et iterum ab ortu solis usque ad horam tertiam visus est sol duos habere collaterales, paris magnitudinis, sed inferiores splendore solis. Visa est et Iris circa solem, suis distincta coloribus. Quae omnia certum erat mortalibus nova portendere.
Per idem tempus, Alexius Constantinopolitanus [Col. 0490D] imperator, vir malitiosus et nequam, volentibus per ejus regiones Hierosolymam proficisci multa ministrabat impedimenta. Nam et contra primam expeditionem, quae ei multo fuerat emolumento, ut praemissum est, Solimannum potentissimum Turcorum principem, et barbaras ex universo Oriente sollicitaverat nationes; et contra secundam, cui Pictavensium praeerat comes, easdem nihilominus nationes et infideles populos frequentibus concitaverat legationibus; unde, ejus efficiente malitia, posterior expeditio pene tota deperiit. Nec solum semel et secundo ita in nostros malignatus fuerat; sed quoties se offerebat opportunitas eis damna moliri, parare praecipitia, pro lucro sibi reputabat; praesentibus tamen et coram positis benigne dabat responsa [Col. 0491A] et munera largiebatur, ut eo falleret commodius, Graecorum observans morem de quibus dicitur:
Accidit etiam per eosdem dies, dum adhuc praedicti nobiles, dominus videlicet comes Balduinus et Joscelinus, ejus consanguineus, apud hostes detinerentur in vinculis, occasione sumpta ex eorum absentia, collecta est ex Orientali sinu Turcorum infinita multitudo et innumerabiles copiae; atque in Mesopotamiam descendentes, circa partes Edessenas coeperunt hostiliter degrassari, praesidia quaedam [Col. 0492A] violenter occupantes, suburbana tradentes incendiis, colonos captivantes et agriculturae dantes operam: ita ut extra ambitum urbium muratarum tutus non reperiretur locus, et deficiente agricultura, victus omnino deficeret. Dominus autem Tancredus, cui regionis commissa erat sollicitudo, circa partes Antiochenas detinebatur occupatus, cujus curam etiam, ut praemisimus, domino Boamundo discedente, susceperat. Audiens tamen quod tanta hostium in partibus illis esset importunitas, vocato domino Hierosolymorum rege et causa vocationis manifestata, ipse quoque quantas potest ex universis urbibus et praesidiis convocat copias. Cui sic acceleranti et pro regione sollicito infra paucos dies rex adfuit, junctisque simul agminibus Euphratem [Col. 0492B] transierunt: quo pervenientes hostes reperiunt, ut eis fuerat nuntiatum, per universam regionem liberis discursibus evagantes; qui, cognito nostrorum adventu, coeperunt se ad invicem recolligere; et illam quam prius habuerant, discurrendo minus experiri licentiam. Compertas iterum habentes saepius nostrorum vires, cum eis pugnare formidant; nec tamen ad propria redire disposuerant, sed scientes utrumque principem liberas ferias non habere ut moram diuturnam in ea possent facere regione, ita diu nitebantur eos protrahere, ut taedio affecti maturarent reditum et ipsi ad consuetas recurrerent infestationes. Cognoscentes igitur nostri eorum propositum, consilium ineunt quale pro temporis angustia poterant invenire commodius; congregari [Col. 0492C] enim praecipiunt, ex ea regione quae est circa Euphratem, quae frugibus copiosissime abundabat, universi generis alimentorum copias; et, flumine transmisso, oneratis equis, camelis, asinis et burdonibus victum copiosissimum et ad multa tempora sufficientem urbibus inferunt et praesidiis; maxime autem urbem Edessanam usque ad redundantem sufficientiam communientes. Postmodum vero de corporibus civitatum et praesidiorum non multam gerentes sollicitudinem, quoniam admodum armis, viris et victu erant munita, revocantibus eos majoribus rerum articulis, ad Euphratem reversi sunt. Ubi dum modicis et corpore et numero fluvium transeunt naviculis, quosdam de inferiore [Col. 0492D] manu qui adhuc transitum exspectabant, ulteriorem ripam tenentes, hostes nostrorum vestigia secuti, irruunt; et ex eis quosdam interficientes, reliquos captivos trahunt, praesentibus domino rege dominoque Tancredo, et eis subsidium ministrare non valentibus; amnis enim medius erat, quem vadis transire non poterant; neque erat facile paucis parvisque naviculis tantum exercitum reportare. Nostri vero dolentes admodum super illis pauperibus, quos se praesentibus occidi viderant et ex parte captivari, reversi sunt ad propria; regionem etiam cis Euphratem praecipientes magnatibus, qui ei praeerant, diligentius communiri. Erant autem qui supra ripam Euphratis capti fuerant et interfecti, pauperes Armenii, qui Turcorum fugientes importunitatem, [Col. 0493A] in loca tutiora se conferre proposuerant.
Sequente anno, qui erat ab Incarnatione Domini 1109, dominus Balduinus comes Edessanus, cum annis quinque continuis fuisset apud hostes detentus in vinculis, una cum Joscelino cognato suo, datis obsidibus pro certa summa pecuniae, quam pro sua redemptione pepigerant, in suam se libertatem receperunt, redeuntes ad propria: cum quibus etiam satis misericorditer fecit Dominus. Nam obsides eorum in quodam praesidio custodibus deputatis commissi, casu, sive somno sive mero gravatis, [Col. 0493B] mortem intulerunt, unde postmodum ad propria clam et per diverticula de nocte errabundi pervenerunt. Accedenti ergo praedicto comiti ad Edessanam urbem, dominus Tancredus dicitur ei introitum denegasse; sed tandem memor juramentorum, quae interposita fuerant, cum, eodem comite capto, domino Tancredo civitas tradita fuerat, ad cor rediens, tam ipsam urbem quam regionem universam eidem praecepit resignari. Qua injuria moti, postmodum bellum eidem Tancredo ambo pariter indixerunt. Joscelinus autem specialiter, qui citra Euphratem sua habebat praesidia et Antiochenis vicinior erat partibus, principem magis infestabat. Accidit autem quadam die ut, Turcorum multitudinem in suum convocans auxilium, in terram principis [Col. 0493C] irruptiones moliretur, quod princeps praesentiens, ei occurrit; commissoque inter eos praelio, prima fronte de exercitu domini Tancredi ceciderunt viri quasi quingenti; sed, tandem resumptis animis et aciebus instauratis, Turcorum magnam straverunt multitudinem, Joscelinum et suos in fugam convertentes. Porro videntes majores regionis et qui sensus habebant magis exercitatos, quod tantorum virorum periculosa nimis erant odia et quod in multum poterant Christiano populo detrimentum cedere, interpositis partibus suis, eos adinvicem reconciliaverunt.
Eodem tempore, Bertramus, domini Raimundi bonae memoriae comitis Tolosani filius, cum classe Januensium circa urbem applicuit Tripolitanam, ubi Willelmus Jordanis ejus consanguineus urbem obsidione vallabat eamdem, sicut et continue fecerat a die obitus praedicti venerabilis viri, qui in eodem negotio moriens defecerat. Statim autem in ejus adventu orta est contentio inter eos, Bertramo de patris successione allegante; Willelmus autem, proprii laboris et impensae per quatuor annos continuos sollicitudinis merita praetendebat. Ille in bona paterna tanquam haeres legitimus volebat succedere; [Col. 0494A] iste locum, sua expugnatum instantia, sibi nitebatur vindicare. Dumque ista diu esset agitata controversia, intervenientibus amicis communibus, ut de pace tractarent, convenit inter mediatores, quod pro bono pacis, Willelmo Jordanis civitates Archis et Tortosa cum suis pertinentiis concederentur; Bertramo vero Tripolis, et Biblium, et mons Peregrinus, item cum suis pertinentiis. Factumque est ita, et ratum habitum partis utriusque concessu. Unde Willelmus pro parte sibi designata factus est homo principis Antiocheni, fidelitate ei manualiter exhibita; Bertramus partis sibi designatae a domino rege Hierosolymorum investituram suscepit, ei solemniter exhibens fidelitatem. Additum est etiam in compositionis forma, quod si alter sine [Col. 0494B] liberis vita decederet, alter ei succederet in universum. Quaestione vero praedicta per hujusmodi sopita transactionem, accidit quod inter armigeros utriusque familiae, ex causa levi, orta est contentio; pro qua pacificanda, cum velox in equo saepe dictus comes Willelmus occurreret, sagitta casu percussus, interiit. Dicebatur a nonnullis, quod comitis Bertrami dolis et machinationibus comes Willelmus interierit; sed tamen usque hodie illius vulneris non comparuit certus auctor; sic igitur sublato aemulo et praedictae urbis competitore, Bertramus solus in expeditione mansit. Erat autem classis Januensium, cum qua venerat, galearum septuaginta; cui praefecti erant duo nobiles viri Januenses, Ansaldus et Hugo Ebriacus. Videntes ergo quod [Col. 0494C] circa urbem Tripolitanam, per idem tempus operam consumerent, utile judicant interim aliquid memoria dignum aggredi: commonitoque familiarius comite Bertramo, ut cum eis praesens velit esse per terras, ipsi classem versus Biblium dirigunt. Est autem Biblium urbs maritima, in Phoenice constituta, una de suffraganeis urbibus, quae Tyrensi metropoli jure metropolitico intelliguntur esse subjectae, cujus memoriam Ezechiel propheta facit, dicens: Senes Biblii, et prudentes ejus, o Tyre, praebuerunt nautas ad ministerium variae supellectilis tuae (Ezech. XXVII, 9) . Item in secundo libro Regum de eadem scribitur ita: Porro Biblii praeparaverunt ligna et lapides ad aedificandum domum Domini [Col. 0494D] (III Reg. V, 18) . Dicta est autem prisco vocabulo Eve, eamque fundasse creditur Eveus, sextus filiorum Chanaan. Ad hanc pervenientes et eam mari terraque circumvallantes, civibus admodum territis et de sui tuitione diffidentibus, classis praefectos praedictum Ansaldum et Hugonem Ebriacum missa legatione conveniunt, significantes, quod si volentibus egredi liberum cum uxoribus et liberis vellent dare exitum; nolentibus autem sua deserere domicilia, in urbe liceret bonis conditionibus immorari, parati essent reseratis aditibus, eos tanquam dominos admittere. Quibus conditionibus juxta vota eorum admissis, urbem praedictis duobus tradiderunt viris; quorum alter, Hugo videlicet Ebriacus, sub annua certi census praestatione fisco Januensium [Col. 0495A] inferenda, usque ad certum tempus eam recepit. Hic idem, hujus Hugonis, qui eidem hodie praeest civitati, avus fuit, qui ejus nomen obtinet et agnomen. Capta ergo praedicta civitate, classis iterum Tripolim est reversa.
Audiens igitur dominus rex praedictam Januensium classem, capta Biblio, circa Tripolitanas partes moram adhuc facere, illuc properus accedit, tentaturus si eosdem Januenses aliquibus conditionibus secum posset detinere, quatenus eorum fretus auxilio, unam de urbibus maritimis sibi vindicaret. Restabant enim adhuc in nostro littore quatuor [Col. 0495B] rebelles, Berythum videlicet, Sidon, Tyrus et Ascalona, quae nostrorum novellae plantationi multum oberant, ad obtinendum incrementum. Illuc ergo veniens, omnes qui in obsidione erant, tam per mare quam per terras, sua exhilaravit praesentia et in opere coepto reddidit ferventiores. Statim enim in ejus adventu visi sunt, qui exterius in obsidendo laborabant, maximum reperisse solatium; ita ut et major eis audacia accessisse videretur, et vires non dubitarent incrementum accepisse; obsessis autem e converso, et desolatio se intulit solito amplior, et spes resistendi omnino succubuit enervata: quoque hostes vident solito fortiores, eo se debiliores reputant; quodque illis accederet, totum sibi decedere reputantes. Innovant ergo nostri quasi novi recentesque, [Col. 0495C] assultus; et hostibus omnino ubicunque locus est, solito instant protervius: tanquam obsidionem, quam continuo pene septennio multo labore protraxerant, tunc primitus inchoassent. Videntes ergo cives nostrorum singulis diebus vires invalescere, eorum vero e converso minui, diuturnis laboribus fatigati, spem subsidii nullam habentes, communicato inter se consilio, tractant quomodo tantis malis possent finem imponere. Missis igitur legationibus tam ad dominum regem quam ad dominum comitem, sub conditione spondent eis urbem se resignaturos, si egredi volentibus, libere et sine difficultate liceret, et familias suas cum omni supellectile ad loca optata transferre possent; nolentibus autem [Col. 0495D] exire, si sub certa pensione domino comiti annuatim persolvenda, tute et tranquille in domibus suis manere et possessiones suas colere concedatur. Auditis igitur civium postulationibus, rex, cum comite et aliis magnatibus consilio communicato, utile judicat, eorum admissis desideriis, urbem sine dilatione recipere. Placuit igitur sermo iste omnibus, et praestita conniventia, evocatis ante se civibus, eorum admittunt petitiones. Praestitisque juramentis, quod praedictae conventiones eis sine fraude et malo ingenio, bona fide conservarentur, urbem recipiunt, introire volentibus aditibus reseratis. Capta est praedicta civitas anno ab Incarnatione Domini 1109, mense Junio, decima die mensis. Factus est autem ibidem comes Bertramus, fidelitate manualiter [Col. 0496A] exhibita, domini regis homo ligius; unde et ejus successores, usque in praesentem diem, regi Hierosolymorum id ipsum tenentur exhibere.
Accidit autem per eosdem dies quod a vinculis hostium absolutus dominus Balduinus Edessanorum comes, cum multos haberet equites, nec haberet unde eis exhibitae militiae et impensi fideliter officii persolveret stipendia, arguto habito satis et acuto consilio, destinat cum eisdem suis commilitonibus, socerum, qui valde pecuniosus erat, apud Meleteniam visitare, praestructo et praeordinato solerter, [Col. 0496B] ut postquam ad ejus ventum esset praesentiam, quid fieri oporteret. Compositis igitur ad iter necessariis, illuc pervenit, ubi ex more depenso mutuae salutationis affatu, et pacis signo cum mutuis amplexibus et plena charitate alternatim praebito, magnifice nimis et supra hospitalitatis leges, tanquam domesticus et affectione filius, susceptus est a socero. Cum igitur per dies aliquot ibi dominus comes moram fecisset, et semel confabulationibus fortasse necessariis, hinc socer, inde gener diei partem aliquam protraxissent, accesserunt (sicut inter eos prius condictum fuerat), et eis colloquentibus ingesserunt se milites ejus. Tunc unus ex eis, quasi omnium autoritate factus verbi patronus, comitem alloquitur, dicens: Nosti, comes, et nemo te melius, quam [Col. 0496C] fideliter et quam strenue turba haec militum, quae praesens est, tibi jam multo tempore, fidem tuam et promissionem secuta, militaverit: quantos labores, quantasque in vigiliis, siti, fame, frigore, simul et aestus importunitate pertulerit molestias, ut te et regionem tibi divinitus commissam, ab hostium injuriis redderet securam; et a civibus et reliquo populo in ea commorante, infidelium et inimicorum crucis Christi averterent impetus et molestias propulsarent. Te introducit pro se testem hoc collegium, tibi aliquando necessarium. Compertum habes, quantum jam effluxerit temporis, ex quo sine stipendiis tibi militaverimus; quoties nobis solvi necessitate compulsi postulaverimus; quoties petitas inducias, tibi compatientes, indulserimas, [Col. 0496D] de die in diem aequanimiter sustinentes; et nunc res eo deductae sunt nostrae, quod diutius praestolari non possumus. Paupertas invincibilis est, quae diuturniores ferias, et tempus auctius tibi iterum dari negat. Elige tibi unum; aut debitum solve, inopiae nostrae subveniens; aut pignus quod obligasti, juxta pactum exhibe. Miratus est Gabriel quidnam sibi vellet haec concio, et sermo ita solemnis quid portenderet. Tandemque edoctus per interpretes, rem tenuit; sed quaerit cujusmodi pignus, pro pactis stipendiis, dominus comes obligasset. Cui, cum quasi pudore prohibitus, dominus comes responsum non daret, respondit eorum advocatus: Quia barbam suam hypothecaverat eis, ut nisi statuta die pacta militibus solverentur stipendia, eidem barba [Col. 0497A] sine contradictione raderetur. Quod audiens Gabriel, stupidus prae facti novitate et complosis manibus supra modum admirans, anhelare coepit, et prae angustia nimis aestuare. Mos enim est Orientalibus, tam Graecis quam aliis nationibus, barbas tota cura et omni sollicitudine nutrire; pro summoque probro et majori quae unquam irrogari possit ignominia reputare, si vel unus pilus quocunque sibi de casu barba cum injuria detrahatur. Interrogansque dominum comitem, si ita esset sicut dicebatur? respondit: Ita. Iterum fortius admirans, pene extra se factus, quaerit iterum: Quare rem tanta diligentia conservandam, argumentum viri, vultus gloriam, hominis praecipuam auctoritatem, ita obligasset, tanquam rem mediocrem, et ab homine sine confusione [Col. 0497B] separabilem? Cui comes: Quia non erat mihi res alia dignior cujus interpositione, militibus proterve instantibus, possem plenius satisfacere. Sed nec oportet dominum et patrem meum, multum super hoc esse sollicitum; nam spero de misericordia Domini, quod impetratis a militibus induciis, postquam Edessam rediero, militum instantiae satisfaciens, cum mea honestate pignus luam obligatum. Milites e diverso statim se diversuros ab eo, minasque intentare, sicut edocti erant, nisi solvat maturius, unanimiter asserebant. Quod audiens Gabriel, vir simplex et collusionis eorum ignarus, apud se fluctuans quid faceret, elegit potius de suo solvere militibus id in quo tenebatur gener obligatus, quam ejus pati, qui reputabatur filius, tantam ignominiam. Quaerit quae [Col. 0497C] sit debiti summa. Cui responsum est: Triginta millium Michaelitarum; quod genus aureorum tunc in publicis commerciis erat celebre, a quodam imperatore Constantinopolitano, qui eam monetam sua fecerat insignem imagine, Michaele nomine, sic nuncupatum. Solvere igitur spondet pro genero, conditione tali, pactam pecuniam, ut media dominus comes fide firmiter promittat, quod de caetero nullo casu, nullo necessitatis articulo, ita quibuslibet personis se velit obligare. Soluta igitur pecunia sumptaque a socero licentia, dominus comes cum suis, tumentibus loculis et depulsa inopia, dives ad propria reversus est.
Anno sequenti, qui erat ab Incarnatione Domini 1110, sollicitus rex, et curam gerens pervigilem, quomodo sibi regnum a Deo commissum posset honorare et Deo protectori suo aliquid acceptione dignum offerre, proposuit de pio mentis fervore, Ecclesiam Bethlehemiticam, quae usque ad illum diem prioratus tantum fuerat, ad cathedralem sublimare dignitatem. Quod qualiter gestum fuerit, ex rescripto ejusdem piissimi regis super hoc edicto, amplius et perfectius erit manifestum, quod sic habet: Divina inspirante gratia gens Francorum admonita, Hierusalem civitatem sanctam, diuque oppressione paganorum [Col. 0498A] fatigatam, ubi mors, quae primo praevaricante parente genus humanum invaserat, morte Salvatoris est destructa, a spurcitia praedicta liberavit. Obsessa est namque civitas haec cultu divino digna septimo Idus Junii, a gente praefata; et Idibus Julii, Deo pro ea pugnante, est capta. Capta autem civitate anno Domini 1100, dispositione divina suggerente, placuit clero atque Raimundo Sancti Aegidii, Roberto Northmanniae, et Roberto Flandrensi comitibus, Tancredo, et caeteris primatibus, cum universa Francorum multitudine, ut piissimus et misericordissimus dux Godefridus, charissimus frater meus, eidem praesideret; ipse vero, vir Deo dignus, sanctae civitatis gubernator, primo principatus sui anno peracto, Deo propitio, tertia die sequentis, in pace quievit. Cui ego Balduinus [Col. 0498B] ab exsultante clero, principibus et populo, primus rex Francorum, nutu divino, excellentiam Bethlehemiticae Ecclesiae, nativitatem Domini nostri Jesu Christi praefulgida mente pertractans, in qua primum venerabiliter caput meum diademate ornatum effulserat, ut episcopali dignitate donaretur mihi per omnia placuit. Igitur quod corde caste conceperam, indesinenter excogitans, tandem ad aures Arnulfi archidiaconi, viri clarissimi, et Hierosolymitani capituli usque perduxi, eumque et idem capitulum, ut super hac re mihi consulerent, obnixe rogavi. Qui tam justae petitioni meae obsequentes, tum pro Hierosolymitana sede quae postea quasi orbata parente videbatur, tum pro hoc negotio Romam peti decreverant. Hanc itaque legationem Arnulfus archidiaconus, et Aichardus [Col. 0498C] eodem tempore decanus suscipientes, Romam perrexerunt: et sancto Spiritu cooperante, apud domnum Paschalem secundum, universalis Ecclesiae pontificem, de utroque negotio honestum invenientes consilium, Hierusalem remearunt. Domnus vero Paschalis papa, Gibellinum Arelatensem archiepiscopum, virum sapientiae radiis coruscum, omnique morum honestate fulgidum, cui id legationis Arnulfo atque Aichardo praesentibus injunxerat, post eos Hierusalem direxit. Propterea a me, clero simul et populo gaudenter susceptus pro praecepto domni Paschalis papae et mea bona voluntate, et assensu Hierosolymitani capituli, ac totius favore consilii, et propria deliberatione omnia dispensans, in Bethlehemitica Ecclesia, Aschetinum, [Col. 0498D] virum illustrem eamdem gubernantem, quem Hierosolymitanum capitulum ejusdem Ecclesiae cantorem, me cum meis proceribus et populo volente Ascalonae elegerat atque statuerat episcopum, obtinere primatum episcopalem decrevit; Bethlehemiticaeque sedi, pro praecepto et consideratione nostra, Ascalonae Ecclesiam parochiali jure subjugavit. Tandem ego Balduinus, Dei gratia rex Hierusalem, Latinorum primus, jam dicta laetus obnixe firmavi. Villam etiam Bethlehem, quam Ecclesiae concesseram, pro salute animae meae, et misericordissimi ducis fratris mei Godefridi, atque omnium parentum meorum; et unum casale, quod est in territorio Accon, nomine Bedar; aliud etiam quod est in territorio Neapolitano, nomine Seylon; aliud quoque adjacens Bethlehem, [Col. 0499A] quod dicitur Bethbezan: et duo casalia in territorio Ascalonitano, unum videlicet Zeophir, et aliud nomine Caicapha, cum suis pertinentiis episcopo, ejusque successoribus firmiter ac libere tenere ac possidere praecepi, dedi atque concessi. Praefatam quoque Ecclesiam a calumnia qua Hierosolymitana Ecclesia eam vexabat, commutatione terrarum ac vinearum quae in circuitu Jerusalem in meo dominio erant, absolutissimam reddidi. Statuimus autem quod si quis clericus, vel laicus, nefandissima cupiditate ductus, illud quod pro petitione mea de Bethlehemitica Ecclesia, nativitate Domini ac Salvatoris nostri praeclara, Spiritu sancto juvante, a domino Paschale, Romanae sedis summo ac venerando pontifice, per Gibelinum ejusdem legatum, Arelatensem [Col. 0499B] archiepiscopum roboratum est, post decessum meum violare praesumpserit, invasionis crimine, nisi commonitus resipuerit, obligetur, ac totius regni nostri expers effectus, graviter judicetur. Praeterea concedo quod quicunque meorum optimatum, vel aliquis militum seu burgensium, Dei afflatus Spiritu de suis redditibus, pro sua suorumque animabus, dare eidem Ecclesiae voluerit, libera sit sibi piae voluntatis exsecutio, et in perpetuum valeat facultatum suarum legitime facta donatio. Facta est autem haec concessionis, vel confirmationis nostrae inscriptio, rerumque gestarum designatio, anno ab Incarnatione Domini 1110, indictione III, praesidente Romanae Ecclesiae papa domno Paschale secundo, Hierosolymis vero Gibelino Arelatensi archiepiscopo, sedis apostolicae vicario [Col. 0499C] in patriarcham electo. Sunt ergo istius assertionis testes: Arnulfus archidiaconus, Aichardus decanus, Eustachius Garnerius, Anselmus turris David custos, Radulfus de Foritaneto, Pisellus vicecomes, Simon ducis filius, Anfredus vir religiosus, Gerardus camerarius, et alii quamplures.
Eodem anno praedictus Dei cultor, et magnificus triumphator, idem dominus rex curam gerens indefessam, quomodo regnum sibi a Deo commissum posset ampliare, sumpta occasione ex galeis quibusdam quae in regno hiemaverant, mense Februario, congregata pro viribus Christiani populi ex universi regni finibus multitudine, urbem obsidet Berythensium. Est autem Berythum civitas maritima, inter Biblium et Sidonem in Phoenice sita, una de suffraganeis urbibus, quae Tyrensi metropoli intelliguntur subjectae, Romanis quondam acceptissima, ita ut, jure Quiritium civibus concesso, inter colonias reputaretur; de qua ita Ulpianus testatur in [Col. 0500A] Digestis, titulo de Censibus, loquens de Phoenice provincia: Est et Berythensis colonia, in eadem provincia, Augusti beneficiis gratiosa. Et ut divus Adrianus in quadam oratione ait: Augustiana colonia, quae jus Italicum habet. Nec solum jus Italicum, verum etiam et docendi jus, quod raris concessum fuit urbibus, ab eodem Augusto obtinuit potestatem, sicut in primo codicis, ea constitutione quae sic incipit: Cordi nobis est, in qua ita legitur: Et Berytensium doctorem Dorotheum. Dicta autem creditur prisca appellatione Gerse, quam Gerseus quintus filiorum Chanaan fundasse legitur. Ad hanc perveniens, accito sibi domino Bertramo Tripolitano comite, urbem coepit studio vehementi arctare. Advenerant autem, ut eidem [Col. 0500B] urbi ministrarent subsidium, ex Tyro et Sidone naves quaedam, viris fortibus et bellicosis refertae. Quod si liberum introitum et exitum habere potuissent, inutiliter operam consumerent, qui obsidioni ejus incubuerant. Sed adveniente classe, de quarum ope confisus rex, opus praesens assumpserat, timentes se mari committere, protinus intra portum se receperunt: ita ut civibus omnino per mare et introitus negaretur et exitus. Erat autem eidem civitati pinea silva vicinior, quae multam et idoneam obsidentibus, ad componendum scalas et quaslibet machinas, abunde praestabat materiam. Ex hac igitur erigentes sibi turres ligneas, et machinas jaculatorias componentes, et quae adversus hujusmodi solent esse necessaria fabricantes argumenta, urbem [Col. 0500C] continuis impugnant assultibus, ita ut nec horae spatio, interdiu vel de nocte, obsessis requiem indulgerent; alternatim enim et per vices mutuas, sibi succedentes adinvicem, labore intolerabili cives fatigabant. Cum autem per menses duos continuos incepto opere viriliter desudassent, arguentes moram adinvicem, quadam die dum solito vehementius urbem in pluribus locis, congressionibus molestarent, quidam de turribus ligneis, quae moenibus fuerant violenter applicatae, saltu super murum se intulerunt; quos alii tum eodem modo, tum per scalas ascendentes, secuti, in urbem descendentes, portam civitatis violenter aperuerunt. Ingressus igitur sine difficultate noster exercitus, civibus ad mare confugientibus, urbem occupavit universam, [Col. 0500D] Qui autem in navibus erant, audientes quod rex cum suis urbem effregerat, prosilientes et ipsi de navibus portum occupant; et cives qui gratia salutis illuc confugerant, gladiis repellentes, in hostes redire compulerunt: sicque cives miseri, inter hostium cohortes geminas infeliciter angustiati, nunc his, nunc illis instantibus, gladiis in medio depereunt: quousque rex stragem immoderatam conspiciens, eis qui residui erant, misericordiam implorantibus, voce praeconia finem caedis indicit, et victis vitam indulgeri praecipit. Capta est autem praedicta civitas anno ab Incarnatione Domini 1112, mense Aprili, vicesima septima die mensis.
Eodem anno quidam populus de insulis occidentalibus egressus, maximeque de ea occidentis parte quae Noroegia dicitur, audientes quod a Christi fidelibus capta esset civitas sancta Hierosolyma, volentes illuc devotionis gratia properare, classem sibi paraverant opportunam. Quam ascendentes, aura flante secunda, mare Britannicum navigantes, dein Calpen et Athlanta, angustias hujus Mediterraneae influxionis ingressi, nostrum hoc mare pertranseuntes, apud Joppen applicuerunt. Erat autem praedictae classis primicerius, et praeceptor supremus, [Col. 0501B] quidam juvenis, procerus corpore et forma decorus, Noroegiae regis frater. Qui postquam portum Joppensem attigerunt, propositum iter aggredientes, Hierosolymam, cujus gratia venerant, adierunt. Rex igitur cognito eorum adventu, illuc cum omni celeritate properat; et cum illo praedicto nobili viro, benigne et familiariter locutus, tentare coepit et diligenter inquirere, utrum navalis ille exercitus, moram vellet in regno facere et operas suas ad tempus Christo dedicare, ut una de infidelium urbibus per eorum studium, fideli populo posset accrescere. Qui communicato consilio ad invicem, responderunt quod ad id venerant et ea intentione ferebantur, ut Christi servitio se manciparent. Juxta quod propositum parati erant, ut quamcunque [Col. 0501C] de urbibus maritimis rex cum suo exercitu, obsidere vellet, illuc itinere marino cum omni celeritate contendere, nihil praeter victum pro stipendiis exigentes. Rex igitur devotissime verbum amplectens, congregans regni robur universum, et militiam quantam potuit, Sidonem pervenit. Classis quoque nihilominus a portu Acconensi egressa, illuc directe properaverat, ita ut pene eodem momento uterque exercitus ante urbem conveniret. Est autem Sidon civitas maritima inter Berythum et Tyrensem metropolim sita, provinciae Phoenicis portio non modica, commodissimum habens situm, cujus tam Veteris quam Novi textus Instrumenti frequentem habet memoriam. De ea [Col. 0501D] quippe in secundo Regum libro, ita Salomon ad Hiram, Tyriorum regem: Praecipe igitur, ut praecidant mihi cedros de Libano et servi mei sint cum tuis; mercedem autem servorum tuorum dabo tibi quamcunque petieris. Scis enim quoniam non est in populo meo, qui novit ligna caedere sicut Sidonii (III Reg. V, 6) . In Evangelio quoque ejus facit Dominus mentionem, dicens: Amen dico vobis, si haec facta essent in Tyro et Sidone, et caetera (Matth. XI, 1) ; et alibi: Egressus Jesus, secessit in partes Tyri et Sidonis (Marc. VII, 24) . Hanc Sidon Chanaan fundasse legitur; unde et usque in praesentem diem nomen tenet auctoris. Est autem una de urbibus suffraganeis Tyrensis metropolis. Hanc igitur noster exercitus ex utraque parte obsidione vallans, civibus [Col. 0502A] magnam intulere formidinem; videntesque quod viribus nequaquam possent resistere, et ab imminentibus se tueri periculis, dolis perficere quod virtute nequeunt, machinantur. Erat porro in domini regis comitatu, ejus familiaris et quasi cubicularius, quidam Balduinus, aliquando gentilis, quem dominus rex pietatis intuitu accedentem ad baptismatis lavacrum, de sacro fonte susceperat; et ei nomen imponens suum, in numero domesticorum receperat; hunc nobiles de civitate viri, quocunque modo se volentes expedire, clam per internuntios conveniunt, infinitam promittentes pecuniam, et in civitate possessiones amplissimas, si a tantis calamitatibus eos, regem interficiendo, absolvat. Erat autem hic idem domino regi adeo familiaris et charus, ut etiam [Col. 0502B] ad loca secretiora quibus naturae, se purgare volentis, satisfit necessitatibus, regem solus plerumque comitaretur. Verbum itaque oblatum ille gaudens suscepit, et eorum postulationes effectui mancipare promittens, totus in hoc erat, ut tempus ad complendum facinus exspectaret opportunum. Interea quidam fideles de civitate, ad quos verbi hujus pervenerat notitia, timentes, ne per domini regis incuriam verbum hoc tam detestabile posset effectum sortiri, litteras scribunt sine certi auctoris titulo, easque cum sagitta in exercitum nostrorum dirigunt, rei seriem ordine pandentes; quae casu ad dominum regem pervenientes, animum ejus, nec immerito, plurimum affecerunt. Qui convocans principes, et quid eum facere oporteret deliberatione habita, [Col. 0502C] vocatus est ille; et crimen confessus, principibus in eum dictantibus sententiam, suspendio vitam finivit. Videntes ergo cives commenta sua felices non habere successus, alia via coeperunt ingredi; et missa legatione petunt, ut nobilibus concedatur exitus; plebi vero, sicuti et prius, agriculturae operam dare liceat, bonis conditionibus. Quo concesso urbem resignant, cum uxoribus et liberis ad loca desiderata, sine contradictore tendentes. Quam protinus et sine dilatione, cuidam de magnatibus suis, Eustachio videlicet Grener, jure haereditario possidendam liberaliter concessit. Classis vero receptis a domino rege donariis, et accepta licentia, prosequente eos universorum benedictione, ad propria [Col. 0502D] reversi sunt. Capta est autem praedicta civitas anno ab Incarnatione Domini 1111, mense Decembri, decima nona die mensis.
Per idem tempus, mortuus est dominus Gibelinus, bonae memoriae, Hierosolymorum patriarcha, cui substitutus est invita, ut credimus, divinitate Arnulfus, de quo saepissimam in superioribus mentionem habuimus, Hierosolymitanus archidiaconus, qui vulgo cognominatus est Malacorona. Sed propter peccata populi patitur Deus regnare hypocritam (Job XXXIV, 30) . Hic, sicuti et prius, seipsum continuans, [Col. 0503A] multa pessima gessit opera. Nam inter caetera neptem suam, apud dominum Eustachium Grener, unum de majoribus regni principibus, nobilium duarum urbium dominum, Sidonis videlicet et Caesareae, nuptui collocavit, cum ea conferens ecclesiastici patrimonii optimas portiones, Jericho videlicet, cum omnibus pertinentiis suis, cujus hodie redditus annualis quinque millium dicitur esse aureorum. Fuit autem et in suo pontificatu conversationis immundae, ita ut ejus vulgo pateret ignominia. Cui rei colorem quaerens, ordinem quem primi principes studiose et cum multa deliberatione in Ecclesia Hierosolymitana instituerant, regulares canonicos introducendo commutavit. Regem etiam ad hoc impulit, ut vivente adhuc uxore sua aliam duceret, [Col. 0503B] sicut in sequentibus dicetur.
Nec mora interposita diuturniore, post Sidonem captam, collecta est in Perside equitum manus infinita; qui ut proprias experirentur vires, ut super eo aliquando possent gloriari, in regiones nostras ascenderunt. A primo enim Latinorum introitu, usque ad annum regni eorum quasi quadragesimum, non defuit nostris pestis illa, saevior hydra, recens et damno capitum facta locupletior. Annis quippe pene singulis de illo sinu Persico tanta erumpebat illius [Col. 0503C] populi detestabilis multitudo, ut pene universam terrae superficiem sua numerositate operirent. Sed miserante nostros labores divina clementia, suscitavit Persarum insolentiae et regno nimis de se praesumenti aemulum imperium gentis Hiberorum: quo per gratiam Dei incrementum suscipiente, et vires acquirente, per successus continuos contrita est Persarum superbia; et qui prius praedicto populo suspecti erant et formidabiles, facti sunt, versa vice, eis et viribus et armorum experientia longe inferiores; quique regnis exteris; etiam remotioribus consueverant inferre sollicitudinem, nunc sibi sufficere reputant, si intra fines suos tranquillitatem reperiunt vel ad tempus. Est autem Hiberia regio in [Col. 0503D] plaga septentrionali constituta, quae alio nomine dicitur Avesguia, Persis contermina, homines habens corpore proceros, robustos viribus, multa strenuitate commendabiles. Hi frequentibus bellis et congressionibus assiduis Persarum adeo copias attriverunt, ut jam se nec pares reputent, et pro suo statu solliciti aliorum provincias vexare destiterint. Praedicta ergo multitudo, a finibus illis egressa, Mesopotamiam transcurrens, transmisso Euphrate fluvio magno, regionem circa fluvium pro arbitrio tractantes, optimum regionis praesidium Turbessel obsident; cumque per mensem continuum ibidem operam consumpsissent, videntes quod non proficerent, ad partes Halapienses se contulerunt, de sua multitudine confisi, machinantes ut dominum [Col. 0504A] Tancredum incaute et cum impetu provocarent ad praelium. Dominus autem Taucredus, sicut vir prudens erat et in agendis circumspectus, dominum regem litteris evocat et nuntiis, ut mature subsidium conferat. Qui sine mora convocata ingenti militia, assumpto sibi Bertramo comite Tripolitano, cum suis iterum copiis ad partes illas se contulit. Qui cum pervenissent ad oppidum Rugiam, ibi dominum Tancredum cum suis expeditionibus invenerunt: unde in hostes progressi, ante urbem Caesaream, quae vulgo appellatur Caesarea, ubi hostes castrametati fuerant, ordinatis agminibus pervenerunt. Ubi cum se mutuo uterque conspexisset exercitus, Turcis declinantibus praelium, a regione discesserunt, nostris, ab invicem sumpta licentia, ad propria reversis.
Consequenter autem eodem anno, cum Tyrus sola de urbibus maritimis, quae sunt a Laodicia Syriae usque ad Ascalonam, quae est novissima regni civitas, infidelitatis jugum pateretur; adjecit dominus rex, qui alias auctore Domino expedierat, illam regno vindicare. Congregatis ergo ex universa ora maritima navibus quotquot invenire potuit, classem ordinat qualemqualem; cui praecipit, ut illuc sub omni celeritate maturarent: et ipse convocatis regni viribus et populo undique accito universo, praedictam urbem, locatis in gyrum copiis, obsidione [Col. 0504C] vallat. Est autem Tyrus civitas in corde maris sita, in modum insulae circumsepta pelago, caput et metropolis provinciae Phoenicis; quae a rivo Valeniensi, usque ad Petram incisam, Dorae conterminam, protenditur, infra sui ambitum, urbes suffraganeas continens quatuordecim. De situ et commoditatibus hujus civitatis, in inferioribus dicetur latius, ubi de ejus obsidione novissima et captione concessa divinitus, auctore Domino tractabitur. Obsessa itaque civitate praedicta, sicut princeps erat valde sollicitus, omnem dabat operam, omne studium impendebat, quomodo multipliciter gravatis civibus, eos ad deditionem compelleret; percurrensque argumenta singula, quibus obsessis urbibus solent irrogari [Col. 0504D] molestiae, omnia diligenter impendebat, ut civitas in suam transiret ditionem. Nam crebris assultibus continuis pene congressionibus, murorum et turrium flagellatione, et violentis ictibus, telorum quoque et sagittarum immissione perpetua, affligebat obsessos. Tandemque ad malorum cumulum duas praecepit erigi ex lignea materia turres, lapideis aedificiis multo sublimiores; unde et urbem esset quasi subjectam inspicere; et bellum civibus quasi de superioribus inevitabiliter inferre. Cives autem e converso viri prudentes et strenui, et hujusmodi versutiarum non omnino expertes, argumentis objiciunt argumenta; et modis paribus quibus eis inferebantur injuriae, repellere satagebant. Duas siquidem turres, comportatis lapidibus et congesto ad multam [Col. 0505A] quantitatem caemento, quae machinis nostrorum recte videbantur oppositae, ascendentes, superaedificare coeperunt: ita ut subito et intra paucos dies ligneis machinis, quae exterius erant oppositae, multo altiores invenirentur. Unde in subjectas machinas ignem jaculantes, omnia sine difficultate parati erant incendere; videns ergo rex, quod ars arte deluderetur, longis laboribus et expensis non modicis, quas per quatuor menses et eo amplius ibidem consumpserat, gravatus plurimum, ab incepto destitit, spe frustratus: solutaque obsidione, ipso Ptolomaidam reverso, reliqui certatim ad propria redierunt.
Per idem tempus, dominus Tancredus, illustris memoriae et piae in Domino recordationis, cujus eleemosynas et pietatis opera, in perpetuum enarrabit omnis ecclesia sanctorum, lethale debitum persolvit. Hic dum in supremae lecto aegritudinis decubaret, circa se in sui obsequio adolescentem Pontium, domini Bertrami comitis Tripolitani filium habebat; vidensque sibi mortis imminere diem, uxore sua coram se posita, Caecilia, quae, ut superius praemisimus, domini Philippi Francorum regis filia erat, et praedicto juvene, consuluisse dicitur ambobus, ut post ejus obitum jure convenirent maritali. Factumque est ita, ut post ejus ex hac luce decessum, mortuo etiam domino Bertramo [Col. 0505C] comite Tripolitano, ejusdem patre, praedictus Pontius, eamdem dominam, praedicti domini Tancredi viduam, uxorem duxerit. Successit autem ei in eodem principatu, de ejus supremo judicio, quidam ejus consanguineus, Rogerius Richardi filius, ea conditione, ut quandocunque dominus Boamundus junior, domini Boamundi senioris filius, Antiochiam cum suis pertinentiis, quasi haereditatem propriam reposceret, eam sibi sine molestia et contradictione restitueret. Sepultus est autem idem vir illustris, in porticu ecclesiae Principis apostolorum, anno ab Incarnatione Domini 1112.
Anno quoque ab Incarnatione Domini 1113, aestate subsecuta, iterum de Perside, quae mala semper consuevit effundere germina, ex qua tanquam ex fonte pernicioso, aquae solent pestilentes derivare, multitudo infanda prorupit sub principe potentissimo et titulis generositatis praeclaro, Menduc nomine: tantam secum trahens numerositatem, ut eorum neque numerus certus esset, neque finis. Hi mediis transcursis regionibus, ad Euphratem pervenerunt, novis utentes consiliis. Nam qui eos de eodem populo praecesserant, saepius circa partes Antiochenas vires suas consueverant primum [Col. 0506A] experiri; his autem sicut ex postfacto patuit, longe alia mens, et propositum erat dissimile; nam omnem Coelesyriam pertranseuntes, relicta a sinistris Damasco, inter Libanum et oram maritimam, Tiberiadem praetereuntes, circa pontem sub quo Jordanis defluit, castrametati sunt. Quod audiens rex, cognito quod de infinita multitudine praesumerent, dominum Rogerum Antiochenorum principem, comitemque Tripolitanum in suum evocat subsidium; tamen antequam illi convenirent, ipse cum suis expeditionibus in vicino eis loco castra posuerat: quod hostibus ut innotuit, emissis de exercitu equitum duobus millibus, intelligentes magis opus esse industria quam viribus, mille quingentos ex eis praecipiunt latere in insidiis; quingentos [Col. 0506B] vero reliquos procedere jubent longius, et quasi se habentes incautius, regem cum suis insequendo irritare. Quod non longe ab eorum proposito certum est accidisse. Nam praedictos quingentos, quasi incautius se habentes, et progressos longius, rex considerans et impetuose suos convocans, illis procedit obviam, et versos in fugam prosequens, imprudentius in eorum decidit insidias: quibus ex suis latebris egredientibus, facta est hostium ingens multitudo, collectisque et ad se revocatis quingentis prioribus, in nostros irruunt impetu vehementi. Quibus, cum nostri tentarent resistere et gladiis a se propulsare, protervius instantes, oppressi multitudine, fugam inire compelluntur, quam nec etiam tutam reperiunt; nam fugientium [Col. 0506C] facta est strages maxima, ita ut rex ipse relicto vexillo quod gestabat in manibus, et Arnulfus patriarcha, qui cum eo erat, et alii regni principes, relictis castris et impedimentis omnibus vix evaserint. Obtinuerunt ergo hostes nostrorum castra; et facta est, peccatis nostris exigentibus, confusio multa in populo Dei, idque totum domino regi ascribebatur, quod impetuose nimis, et de sua virtute plus aequo confidens, convocata noluit auxilia praestolari. Nam dominus Rogerus princeps Antiochenus et Tripolitanus comes in proximo erant, die sequente vel tertia, procul omni dubio venturi. Ceciderunt illa die de equitibus nostris triginta; de peditibus vero, mille ducenti. His ita [Col. 0506D] gestis, adfuerunt praedicti duo magni potentesque viri: cognitoque casu qui acciderat, regem arguunt tanquam nimis praecipitem; tandemque redeuntes in unum, in montibus vicinis castra locant, unde erat inferius in valle hostium exercitus contueri. Illi autem scientes reliquas regni partes militia vacare, missis de suo exercitu ad varias partes, terram universam coeperunt percursitare, caedes passim per vias publicas operari, incendia procurare, effringere suburbana, captivare colonos, ita libere per universam se habere regionem, tanquam sibi omnia subjecissent. Recesserant etiam a nobis per illos dies nostri domestici, et suburbanorum nostrorum, quae casalia dicuntur, habitatores, Sarraceni: et hostium adjuncti cohortibus, alios erudiebant [Col. 0507A] in nostram perniciem; qui tanto id melius facere poterant, quanto status nostri pleniorem habebant scientiam: Nulla enim pestis efficacior ad nocendum quam familiaris inimicus. His ergo ducibus hostes freti et eorum fortiores facti solatio, villas circuibant et castella, praedas, et mancipia secum trahentes. Tantusque horror regnum occupaverat universum, ut extra moenia nemo prorsus auderet comparere.
Accesserat praeterea ad timoris et aerumnae cumulum, quod Ascalonitae, tanquam vermes inquieti, [Col. 0507B] scientes quod rex cum omnibus regni viribus, circa partes Tiberiadenses detineretur occupatus, hostes quoque regionem pene totam obtinerent, egressi cum ingenti multitudine, ad montana conscendunt, et Hierosolymam, militaribus destitutam copiis, obsident; nonnullos, quos extra urbem reperiunt, aut captivant, aut interficiunt: messes aridas, quas agricolae in areas congesserant, tradunt incendiis. Tandem cum per aliquot dies ibi consedissent, videntes quod nullus ad eos egrederetur, sed omnes intra moenia cautius se haberent, timentes regis adventum, reversi sunt ad propria. At vero aestate jam in autumnum declinante, juxta consuetudinem, peregrinorum coeperunt applicare [Col. 0507C] naves. Qui vero in eis advecti erant, audientes quod rex et populus Christianus tantis laborarent angustiis, illuc cum omni celeritate tam equites quam pedites certatim properant; ita ut evidentibus incrementis noster per singulos dies multiplicaretur exercitus. Quod intelligentes hostium principes, timentes ne multiplicatis viribus, ad ulciscendum suas se pararent injurias, in fines Damascenorum se receperunt; nostri vero ab invicem discedentes, reversi sunt ad propria. At vero hostilium exercituum princeps, qui regnum ita potenter afflixerat, Damascum perveniens, consentiente, ut dicitur, Damascenorum rege Doldequino, a quibusdam sicariis interfectus est; suspectam enim ejus dicebatur habere potentiam, ne eum regno privaret.
Diviso igitur ab invicem exercitu et singulis ad propria remeantibus, adfuit nuntius, domino regi significans quod comitissa Siciliae apud urbem Acconensem applicuerat. Fuerat praedicta comitissa, domini Rogeri comitis, qui cognominatus est Bursa, qui frater fuit domini Roberti Guischardi, uxor; nobilis, et potens, et dives matrona. Ad hanc anno proxime praeterito, quosdam nobiles de regno suo rex direxerat, invitans eam et cum instantia postulans, ut cum eo lege conjugali vellet convenire. Quae verbum filio communicans, domino [Col. 0508A] videlicet Rogero, qui postea fuit rex Siciliae, coepit cum eodem de verbo illo deliberare; et tandem visum est ambobus quod si dominus rex sub certis conditionibus praedictum verbum vellet confirmare, ipsi petitioni ejus parati erant acquiescere. Forma autem conditionum haec erat: Quod si rex et praedicta comitissa prolem susciperet, ei post regis obitum sine contradictione et molestia regnum concederetur; quod si absque haerede ex eadem comitissa suscepto defungeretur, comes Rogerus, filius ejus, haeres existeret; et in regno, sine contradictione et molestia rex futurus, succederet. Rex autem abeuntibus legatis in mandatis dederat ut, quibuscunque petitionibus parentes, eam secum modis omnibus deducere laborarent. Audierat enim, et vere scierat, [Col. 0508B] quod mulier locuples erat; et filio accepta, bonis omnibus abundabat. Ipse vero e converso pauper erat et tenuis, vix ad necessitates quotidianas et equitum stipendia sibi poterat sufficere: unde et de illius redundantia suae sitiebat inopiae subveniri. Missi igitur legati conditiones praedictas gratanter suscipiunt; et interpositis juramentis, prout exigebantur, quod his pactis a domino rege et suis principibus, bona fide, sine fraude et dolo malo staretur, comitissa, filio universa necessaria suggerente, se accingit ad iter, et oneratis navibus frumento, vino et oleo, et salsis carnibus, armis praeterea et equitaturis egregiis, assumens secum infinitam pecuniam, omnibus eam prosequentibus copiis, in nostram, ut praedictum est, appulit regionem. [Col. 0508C] Haec autem, ut praedictum est, Arnulfi patriarchae machinabatur malitia, ut illa nobilis et honesta deciperetur femina: deceptam quippe negare non possumus eam, quae in simplicitate viarum suarum, regem putabat idoneam gerere personam, ad hoc ut ei nuberet legitime. Erat autem longe secus; nam uxor quam ipse apud Edessam legitime duxerat, adhuc in rebus agebat humanis. Postquam ergo applicuit dicta comitissa, praesente domino rege, patriarcha, et regni principibus, innovata sunt juramenta, juxta eamdem formam, qua prius in Sicilia fuerant exhibita. Et quia intentione sinistra et oculo non simplici haec fuerant inchoata, respiciens Dominus ad eorum intentionem, nec [Col. 0508D] solitam mulieri, licet innocenti, in regno concessit fecunditatem, et extrema hujus gaudii luctus occupavit (Prov. XIV) , ut in sequentibus dicetur: Difficile est enim, ut bono claudantur exitu, quae malo sunt inchoata principio. Interim tamen tot tantasque adveniens regno intulit commoditates, ut merito minimus dicere posset: Et nos de plenitudine ejus accepimus (Joan. XVI) .
Accidit autem illis diebus quod in finibus Edessanis suborta est fames validissima, tum propter terrae et aeris intemperiem; tum quia in medio hostium [Col. 0509A] regio illa sita erat et inimicis undique vallata; nec locorum incolae hostilitatis metu liberam agriculturae poterant operam dare, ita, quod cives illius urbis simul et suburbani nihilominus hordeaceum panem, et etiam glande mistum, edere prae inopia cogerentur. Terra autem domini Joscelini in tuto cis Euphratem collocata, frugibus et alimentorum copia plenius abundabat. Verum, licet ita bonis omnibus afflueret ejus provincia, praedictus Joscelinus, in hac parte minus sapiens, et ingrato similis, domino et consanguineo suo, qui ei haec eadem universa contulerat, de sua plenitudine et ubertate stupenda nihil omnino porrigebat, licet dominum comitem suosque extremam pati non dubitaret inopiam. Factum est autem ut pro quibusdam [Col. 0509B] negotiis dominus comes Balduinus ad dominum Rogerum, filium Richardi Antiochenorum principem, cui etiam quamdam sororem suam in uxorem contulerat, nuntios destinaret. Hi abeuntes, Euphrate transito, per terram domini Joscelini iter habentes, euntes redeuntesque ab eo sunt satis hospitaliter et humane tractati. Tandem, sicut mos est imprudentibus, quidam de familia domini Joscelini, nuntios domini comitis verbis lacessentes, exprobrare coeperunt domini comitis paupertatem; domini vero sui immensas e converso extollere copias; frumenti, vini et olei, et alimentorum redundantiam, auri argentique immensa pondera; militum peditumque numerositatem, adjicientes [Col. 0509C] etiam, sicut lingua pruriens, incaute plerumque loquitur, quod non erat comes illi regioni, cui praeerat, commodus: consultius faceret, si comitatum suum domino Joscelino venderet; et, recepta innumera pecunia, remearet in Franciam. Quae verba in pectus nuntiorum (etsi dissimulare viderentur) altius descenderunt; et, licet a levibus personis essent dicta, tamen domini mentem redolere videbantur; sumptaque licentia, ad dominum comitem redierunt. Quo pervenientes, omnia quae in via acciderant, simul et verba, quae in domo domini Joscelini audierant, ordine pandunt. Quibus auditis, iratus dominus comes et multo libramine ponderans apud se verba quae audierat, intellexit quod a domino Joscelino haec omnia ortum habuerant; et [Col. 0509D] indignatus plurimum quod ille, cui tantas contulerat copias cum de sua opulentia merito teneretur suam relevare inopiam, contra bonos mores paupertatem, tanquam vitium, exprobraret: in quam tamen non levibus actibus, sed necessitate descenderat inevitabili; sibique id ipsum unde ille gloriabatur, liberaliter detraxerat, ut in eum conferret; coepit aestuare indignatione plenus. Simulat ergo aegritudinem, et lecto decubans, mandat domino Joscelino, ut absque mora ad se venire properet: quo comperto, festinat dominus Joscelinus, nihil veritus, in nullo viam habens suspectam; tandem Edessam perveniens, invenit comitem in praesidio civitatis, et in ea ejus parte, quae Rangulath dicitur, in interiore conclavi decubantem: ad quem ingrediens, [Col. 0510A] depenso debitae salutationis affatu, quaesivit a domino comite, quomodo ei esset? Cui ille respondit: Multo melius, per gratiam Dei, quam tu velis. Et iterum verbum continuans, intulit: Josceline, habesne aliquid, quod ego tibi non dederim? Cui ille: Domine, nihil. — Unde est ergo quod ingratus et meorum beneficiorum immemor, de meo superabundans et dilatatus, et mihi benefactori tuo indigenti, non ex temeritate, sed ex causa, quam nullus sapiens, nullus peritus declinare posset (quia non est consilium contra Dominum) non compateris? portionem ejus quod totum dedi, non retribuis? insuper et tenuitatem divinitus collatam, quasi pro vitio exprobras et pro crimine objicis? Sumne ego tam inutilis, ut vendam tibi quod mihi contulit Dominus, et fugiam, [Col. 0510B] ut dicis? Resigna quod dedi, et redde universa quae tibi contuli, quia indignum te fecisti. His verbis dictis, praecepit eum captum vinculis mancipari, afflixitque eum mirabiliter et miserabiliter, non minus et multimodis quaestionibus et tormentis: quousque adjurata universa regione, cuncta quae ab eodem comite dono susceperat, resignaret. Exiens ergo de finibus illis, bonis omnibus spoliatus, ad dominum Balduinum Hierosolymorum regem primum accessit, cunctisque quae ei acciderant ordine manifestatis, propositum aperit, quod in patriam redire proposuerat. Quo audito, dominus rex videns eum regno maxime necessarium, dedit ei urbem Tiberiadensem cum finibus suis jure perpetuo possidendam, [Col. 0510C] ut tanti viri solatio se muniret. Quam urbem strenue et prudenter cum omnibus suis pertinentiis, quandiu in ea mansit, rexisse et fini ampliasse dicitur praestantissime; cumque adhuc Tyrus ab infidelibus detineretur, exemplo praedecessoris sui, multas ejus civibus dicitur intulisse molestias. Et, licet aliquantulum montibus interpositis ab eis videretur esse remotior; saepe tamen eorum fines ingrediebatur, eis damna collaturus.
Anno ab Incarnatione Domini 1114, tantus universam Syriam terrae motus concussit, ut multas [Col. 0510D] urbes et oppida infinita dirueret funditus; maxime autem circa Ciliciam, Isauriam et Coelesyriam. Nam in Cilicia Mamistram cum multis oppidis solotenus prostravit; Maresiam quoque dejecit cum suburbanis suis, ita ut quorumdam vix etiam exstarent vestigia: quatiebantur turres et moenia, majoribusque aedificiis periculosius ruentibus, fiebat populorum strages infinita; et civitates amplissimae quasi agger lapidum constitutae, tumulus erant oppressorum, et contritis habitatoribus vicem praestabant sepulcri. Fugiebat plebs mente consternata habitationem urbium, domiciliorum ruinam formidantes; et dum sub dio requiem invenire sperant, timore concussi, somnos interrumpunt, oppressiones quas vigilantes timuerant, in somnis perpessi [Col. 0511A] Nec erat hoc, tam ingens, in una tantum regione, periculum; sed usque ad extremos Orientis fines, haec pestis late se diffuderat.
Anno quoque sequenti, juxta morem solitum, Bursequinus, Turcorum potentissimus, congregata gentis ejusdem multitudine infinita, regioni Antiochenae hostiliter se infudit, pertransiensque totam illam provinciam, inter Halapiam et Damascum castrametatus est, exspectans ut, opportunitate concessa, inde in partes nostras has vel illas irruptiones moliretur. Porro Doldequinus Damascenorum rex, illorum expeditiones habens nimis suspectas: timensque ne magis ea intentione illuc convenissent, ut sibi et regno suo detrimenta molirentur, quam ut contra Christianos quorum vires [Col. 0511B] saepius erant experti, dimicaturi advenissent; factus est sollicitus. Imputabatur enim ei mors praedicti nobilis viri, qui apud Damascum fuerat interemptus, quasi de ejus conscientia talis illius interitus processisset. Audito ergo Turcorum adventu et eorum intentione plenius cognita, missis legationibus cum ingenti munerum magnificentia tam ad dominum regem quam ad dominum principem Antiochenum, pacem petit ad certum tempus et implorat; juramenta praestans et obsides, quod toto concessi temporis foedere, Christianis tam ex regno quam ex principatu fidelem debeat societatem observare. Interea princeps Antiochenus videns eos suis partibus viciniores; et quorumdam edoctus relatione, quod in terram suam impetus molirentur, dominum [Col. 0511C] regem in sui subsidium evocat; Doldequinum quoque nihilominus jure foederis obligatum, ut cum suis adesse procuret copiis, invitat. Rex autem pro salute regionis sollicitus plurimum, congregata militia et honesto stipatus comitatu, illuc impiger contendit: assumptoque secum Tripolitano comite Pontio, intra paucos dies ad eum locum, ubi dominus princeps suas collegerat copias, pervenit. Porro Doldequinus, sicut et vicinior erat, ita et domini regis praevenerat exercitum, nostrorum castris tanquam socius se adjungens. Collectis ergo omnibus in unum copiis, ante urbem Caesaream, ubi hostes adesse prius audierant, unanimiter constituerunt: quo hostibus cognito, videntes quod nisi [Col. 0511D] cum gravi periculo non possent nostros sustinere, simulant recessum, tanquam de caetero non redituri. Unde nostri ab invicem separati, reversi sunt ad propria.
Interea, dum rex ita circa partes Antiochenas detineretur occupatus, Ascalonitae ea freti fiducia quod rex absens erat secumque majores regni vires contraxerat, sumpta opportunitate ex tempore, urbem Joppensem obsident. Modico siquidem ante tempore, septuaginta navium classis in eorum subsidium [Col. 0512A] ex Aegypto ascenderat, quam ante se praeire, et Joppensium littus occupare praecipiunt; ipsi vero subsecuti in multis millibus, erectis vexillis, subito ante urbem constiterunt. Qui vero in classe erant, cognito suorum per terras adventu, e navibus certatim prosiliunt, civitatem quominus impugnaturi. Sic ergo dispositis in gyrum ordinibus, urbem ex omni parte ambiunt et signo dato impugnant, undique instantes animosius. Cives autem, etsi pauci essent numero et viribus longe impares, pro uxoribus et liberis, pro libertate et patria, pro qua quivis egregius honestum mori reputat, resistunt viriliter; turresque ac moenia pro viribus communientes, arcubus et balistis, jactu quoque pugillarium lapidum hostes a se propellunt longius, nec ad murum [Col. 0512B] patiuntur accedere. Contigit autem Ascalonitis longe secus a spe quam conceperant; nam, urbem arbitrantes vacuam reperire, scalas fabricaverant et altitudine et numero sufficientes, per quas statim sine contradictore intra moenia irrumpere posse non diffidebant. Resistentibus igitur viriliter obsessis, non dabatur eis scalas moenibus applicare; quibus vix licitum erat ad eos, qui in turribus erant, aliquid jaculari. Tantam enim civibus Dominus contulerat gratiam, ut circumstantem multitudinem, divino freti auxilio, non formidarent. Erant autem portae civitatis ligneae, nullum ex aere vel ferro habentes operimentum. Has ignem artificiose contorquendo ex parte combusserunt; non tamen [Col. 0512C] eatenus ut per eas major vis civibus, aut major inferri posset molestia. Videntes ergo post dies aliquot Ascalonitae quod non proficerent, timentesque ne regionis populus ad obsessorum conveniret subsidium, soluta obsidione, domum reversi sunt. Classis vero secundis usa flatibus, in portum Tyrensium se recepit. Evoluto autem decem dierum spatio, tentare volentes utrum Joppitas incautos aliquando reperire possent, Ascalona secretius egressi, congregata suorum ingenti multitudine, subito et sine strepitu, iterato ante Joppen astiterunt. Cives autem, in talibus assueti, semper erant in excubiis, continuas noctibus per successiones agentes vigilias, ut semper ad resistendum invenirentur parati. Videntes ergo hostium reversas legiones [Col. 0512D] et bella sibi recidiva parari, certatim turres conscendunt et moenia; tantoque acrius contendunt resistere, quanto vires hostium minores conspiciunt et numerum vident imminutum. Nam, classem quae alia vice multa civibus intulerat discrimina, abesse conspiciunt, non facile redituram. Augebat et nihilominus obsessorum fiduciam, quod rex in proximo dicebatur venturus. Unde facti animosiores et resistentes confidentius, variis casibus, multos de hostium exercitu protervius instantes peremerunt. Cum ergo quasi per septem horas continuas urbem impugnassent, videntes quod inutiliter consumerent operam, revocatis agminibus hostes Ascalonam reversi sunt.
Dum igitur haec in regno geruntur, Bursequinus, de quo superius diximus, qui ad adventum domini regis et aliorum nobilium qui contra eum convenerant, fugam et discessum a partibus Antiochenis simulaverat, videns quod rex et princeps Antiochenus, Doldequinus quoque discesserant abinvicem, et curis tracti domesticis redierant ad propria, arbitratus quod non facile denuo possent convenire, rursum partes infestat Antiochenas; et percurrens regionem universam, villas incendit, concremat suburbana; et quidquid extra munita praesidia [Col. 0513B] reperire poterant, sibi dabant in direptionem et praedam: divisis etiam catervatim agminibus ad varias dirigebant partes, ut stragem passim operarentur, et incautis occurrentes, sive per agros, sive iter agentes, aut captivos secum traherent, aut gladiis obtruncarent. Nec solum villas absque muro suis effringebant irruptionibus, verum etiam et murata municipia violenter occupabant. Marram siquidem et Cafardam, comprehensis intus habitatoribus, partim peremptis gladio, partim compedibus mancipatis, ad solum usque dejecerant; et obtinentes regionem totam, undique praedam, undique Christiana mancipia singulis diebus contrahebant. Quod ut principi nuntiatum est, accito sibi domino comite Edessano, duodecima mensis Septembris, [Col. 0513C] Antiochia egressus, ante oppidum Rugiam cum suis expeditionibus impiger astitit. Missisque statim exploratoribus qui de hostium statu eum certificarent et proposito, ipse acies instruit, componit agmina, ad pugnam viriliter se accingens: circa quae, dum juxta rei militaris disciplinam a domino comite fideliter adjutus desudaret, ecce nuntius cum omni celeritate properans, hostes in valle Sarmati castrametatos asserit. Quo audito, exhilaratus est admodum universus exercitus, quasi spe victoriae jam concepta. Ipse etiam Bursequinus, audito nostrorum adventu, suos armari praecipit, et instructis agminibus ad agendum strenue commilitones invitat. Volens tamen suae providere saluti, [Col. 0513D] cum fratre et quibusdam familiaribus, montem vicinum nomine Danim, antequam nostri accedant, occupat; unde suos possit praeliantes intueri et de belli ordine necessario suos plenius instruere. Factum est ergo ut, dum circa haec esset occupatus, ecce nostrorum acies, erectis vexillis coeperunt comparere; visisque hostibus, spreta eorum multitudine, dominus Balduinus Edessanus comes, qui cum sua cohorte caeteros praecedebat, in eos animosius irruens, impetu vehementi totum eorum concussit exercitum. Quem pari exemplo reliquae acies consecutae, in medios hostium cuneos se immergunt, ensibus et gladiis instantes cominus; injurias parati refundere, quas villanis et pauperibus nimis licenter intulerant. Hostes itaque primis congressionibus [Col. 0514A] resistendi spem habentes, proterve nimis a se nostros tentabant propulsare; sed tandem nostrorum vires, impetus et admirabilem stupentes constantiam, dissolutis penitus eorum agminibus, in fugam versi sunt. Bursequinus vero de montis culmine suorum videns defectum, nostros vero invalescere, cum fratre et familiaribus quos in monte collegerat, relicto vexillo, castris et sarcinis omnibus, fuga elapsus, vitae consuluit. Dissolutas itaque acies et in fugam versas nostri persequuntur instantius; et gladiis obtruncantes fugitivos, quasi per duo milliaria stragem infinitam operati sunt. Princeps autem cum parte suorum, tanquam victor, in campo certaminis biduo moram faciens, suos operiebatur, qui ad partes diversas hostes fuerant [Col. 0514B] insecuti. Quibus receptis, et comportatis ante se spoliis omnibus, portiones congruas victoriae praestat consortibus. Castra enim deserentes omnibus referta commoditatibus, et ingentibus divitis redundantia usque ad supremum, omnium eorum immemores fugam inierant. Sed et praedam et manubias, quas de locis diversis contraxerant; simul et captivos nostros, quos in vincula conjecerant, receperunt nostri; et gaudentes cum suis animalibus, uxoribus et liberis remiserunt ad propria. Dicuntur autem in eo conflictu cecidisse de hostibus plus quam tria millia. His peractis, princeps equis, mulis et captivorum ante se praemissa multitudine, divitiarum quoque omnimoda varietate antecedente, [Col. 0514C] Antiochiam cum ingenti plausu et populorum laetitia victor ingressus est.
Eodem tempore, dominus papa, auditis enormitatibus Arnulfi patriarchae et de ejus immunda conversatione plenius edoctus, legatum dirigit ad partes Syriae, quemdam virum venerabilem et multa religione conspicuum, Aurasicensem episcopum; qui ad partes nostras perveniens, convocato universi regni episcoporum concilio, praedictum Arnulfum coram se astare praecepit: tandemque meritis exigentibus, [Col. 0514D] auctoritate sedis apostolicae ab officio pontificali deposuit. Ille vero adhuc fiduciam habens in suis praestigiis, quibus pene universorum subvertebat animos, transfretare coactus, ad Romanam perrexit Ecclesiam: ubi domini papae et totius Ecclesiae, blandis verbis et larga munerum profusione, religionem circumveniens, cum gratia sedis apostolicae remeavit ad propria, sedem obtinens Hierosolymitanam eadem vivendi licentia, qua prius meruerat depositionem.
Per idem tempus, cum adhuc Christianus populus ultra Jordanem non haberet ullum praesidium, cupiens rex in partibus illis regni fines dilatare, proposuit, auctore Domino, in tertia Arabia, quae alio nomine dicitur Syria Sobal, castrum aedificare, [Col. 0515A] cujus habitatores terram subjectam et regno tributariam ab hostium irruptionibus possent protegere. Volens igitur proposito satisfacere, convocatis regni viribus, mare transit Mortuum; et transcursa Arabia secunda, cujus metropolis est Petra, ad tertiam pervenit. Ubi in colle, ad ejus propositum loco satis idoneo, praesidium fundat, situ naturali et artificio valde munitum, in quo post operis consummationem tam equites quam pedites, ampla illis conferens praedia, habitatores locat; oppidoque muro, turribus, antemurali et vallo, armis, victu et machinis diligenter communito, nomen ex regia dignitate deductum ei imposuit, montemque Regalem, eo quod regem haberet fundatorem, appellari praecepit. Est autem praedictus locus commoditates habens [Col. 0515B] fecundi soli, frumenti, vini et olei copias uberes ministrantis; salubritate simul et amoenitate praecipua singulariter commendabilis, totam adjacentem regionem suae vindicans ditioni.
Eo temporum articulo, videns rex et super eo valde sollicitus, urbem sanctam et Deo amabilem habitatoribus vacuam, ita ut eo ad caetera regni negotia de necessitate populus *, qui saltem ad protegendos civitatis introitus, et turres et moenia, contra repentinas hostium irruptiones munienda sufficeret; anxius cogitabat, apud se deliberans, et [Col. 0515C] ab aliis percunctabatur frequentius, quomodo fidelibus populis, et Dei cultoribus incolis eam posset replere. Gentiles enim qui fuerant ejus habitatores, urbe violenter effracta, pene omnes in gladio ceciderant; si qui autem casu evaserant, iis non est datus locus intra urbem ad manendum. Instar enim sacrilegii videbatur Deo devotis principibus, si aliquos, qui in Christiana non censerentur professione, in tam venerabili loco esse permitterent habitatores. Nostrates vero adeo pauci erant et inopes, ut vix unum de vicis possent incolere. Suriani autem, qui ab initio urbis cives exstiterant, tempore hostilitatis per multas tribulationes, et infinitas molestias adeo rari erant, ut quasi nullus eorum esset numerus. [Col. 0515D] Ab introitu siquidem Latinorum in Syriam, maxime autem postquam, Antiochia capta, versus Hierosolymam tendere coepit exercitus, adeo praedictos Dei famulos concives eorum coeperunt affligere, ut pro quolibet levi verbo multos ex eis occiderent, aetati non parcentes, aut conditioni: suspectos eos habentes, quod Occidentales principes, qui dicebantur advenire, in eorum perniciem ipsi litteris et nuntiis evocassent. Sic ergo pro ejus desolatione curam gerens debitam, sciscitabatur diligentius unde illic cives posset evocare, tandemque didicit quod trans Jordanem in Arabia multi fideles in villis habitarent, qui sub gravibus conditionibus hostibus serviebant in tributo. Hos evocans dominus rex, et meliores promittens conditiones, tractos tum locorum [Col. 0516A] reverentia, tum nostrorum dilectione et amore libertatis, intra modicum tempus multos cum uxoribus et liberis, cum gregibus et armentis et universa familia recepit. Multi etiam sine vocatione, durae servitutis jugum declinantes, ut urbem Deo dignam incolerent, convenerunt. Quibus rex eas civitatis partes, quae magis hoc solatio videbantur indigere, conferens, eis domicilia replevit.
Interea decidit in mentem domino regi (et fortasse cleri suggestione ad hoc devenit), ut, missis [Col. 0516B] nuntiis ad Ecclesiam Romanam, domino papae petitiones porrigeret; quarum tenor erat, ut quascunque urbes, quamcunque provinciam sudoribus bellicis et regia sollicitudine, auctore Domino, sibi posset vindicare et de potestate hostium violenter eripere, omnes ditioni et regimini Hierosolymitanae Ecclesiae subjacerent. Super quo rescriptum a sede apostolica impetravit, cujus tenorem praesenti interserere narrationi dignum duximus:
PASCHALIS, servus servorum Dei, glorioso Hierosolymitano regi BALDUINO, salutem et apostolicam benedictionem.
Ecclesiarum quae in vestris partibus fuerunt, vel sunt, terminos atque possessiones, diutina infidelium possessio tyrannisque confudit: cum itaque certos [Col. 0516C] ejus fines assignare deliberatione nequeamus, tuis precibus non immerito duximus annuendum, ut, quia pro Hierosolymitanae Ecclesiae sublimatione personam tuam extremis periculis exponere devovisti, quascunque infidelium urbes ceperis, vel cepisti, ejusdem Ecclesiae regimini dignitatique subjaceant. Porro earumdem civitatum episcopi, patriarchae, tanquam proprio metropolitano, obedientiam exhibere procurent; quatenus ei ipse illorum fultus suffragiis, et ipsi adinvicem ipsius unanimitatis auxilio vegetati, sic in Hierosolymitanae Ecclesiae exaltatione proficiant, ut de illorum profectibus omnipotens Deus glorietur.
Data Laterani V Idus Julii.
Ad petitionem quoque ejusdem domini regis, [Col. 0516D] idem dominus Paschalis, domino patriarchae Gibelino, et successoribus ejus in perpetuum super eodem articulo privilegium indulserat, cujus rescriptum huic praesenti narrationi interserere curavimus; cujus verba sunt haec:
PASCHALIS episcopus, servus servorum Dei, reverendissimo fratri Hierosolymitano patriarchae GIBELINO, et successoribus ejus in perpetuum canonice promovendis.
Secundum mutationes temporum transferuntur etiam regna terrarum: unde etiam ecclesiasticarum parochiarum fines, in plerisque provinciis mutari expedit, et transferri. Asianarum siquidem ecclesiarum fines antiquis fuerunt definitionibus distributi; quas distributiones, diversarum diversae fidei gentium confudit [Col. 0517A] irruptio. Gratias autem Deo, quod nostris temporibus, et Antiochiae et Hierosolymae civitates cum suburbanis suis et adjacentibus provinciis, in Christianorum principum redactae sunt potestate. Unde oportet nos divinae mutationi et translationi manum apponere, et secundum tempus, quae sunt disponenda, disponere, ut Hierosolymitanae Ecclesiae urbes illas et provincias concedamus, quae gloriosi regis Balduini, ac exercituum eum sequentium sanguine, per Dei gratiam acquisitae sunt. Praesentis itaque decreti pagina tibi, frater charissime et coepiscope Gibeline, tuisque successoribus, et per vos sanctae Hierosolymitanae Ecclesiae, patriarchali sive metropolitano jure regendas disponendasque sancimus civitates omnes atque provincias, quas supradicti regis ditioni aut jam restituit, [Col. 0517B] aut in futurum restituere gratia divina dignabitur. Dignum est enim ut Sepulcri Dominici ecclesia, secundum fidelium militum desideria, competentem honorem obtineat; et Turcorum seu Sarracenorum jugo libera in Christianorum manu abundantius exaltetur.
Super qua exauditione dominus Bernardus, vir vitae venerabilis, Antiochenorum patriarcha, quoniam in laesionem Ecclesiae suae redundare videbatur, indignatus est plurimum, ita ut, missis nuntiis ad Romanam Ecclesiam, super eo facto plurimum conquereretur; et de illata sibi et Ecclesiae suae manifesta injuria, dominum papam et Ecclesiam totam litteris suis argueret. Cujus dominus papa indignationem mitigare cupiens, in haec verba rescripsit:
[Col. 0517C] PASCHALIS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri BERNARDO, Antiocheno patriarchae salutem et apostolicam benedictionem.
Quamvis inter caeteras apostolicas sedes illa emineat, quam Petri apostoli morte in corpore dignatio superna clarificavit, inter Romanum tamen et Antiochenum episcopos tanta quondam legitur charitas exstitisse, ut nulla inter eos diversitas videretur. Eadem enim Petri persona utrasque illustravit Ecclesias; multa post haec tempora transierunt, quibus infidelium dominatio unitatem hanc in personis praesidentium impedivit. Gratias autem Deo, quod temporibus nostris Christianorum principatum in Antiochena civitate restituit. Dignum est igitur, charissime frater, ut [Col. 0517D] ejusdem charitatis in nobis unitas firma permaneat; nec de nobis menti tuae opinio ulla subrepat, quod Antiochenam Ecclesiam deprimere aut inhonorare velimus. Si quid ergo vel Antiochenae, vel Hierosolymitanae Ecclesiae aliter fortasse quam oportuit de parochiarum finibus scripsimus, nec levitati est nec malitiae ascribendum, nec propter hoc apud nos est scandalum concitandum; quoniam et locorum prolixa longinquitas et antiquorum nominum commutatio, quae civitatibus vel provinciis accidit, magnam nobis ambiguitatem vel ignorantiam intulerunt. Caeterum et optavimus et optamus non scandali, sed pacis fomitem fratribus ministrare; suum jus et honorem quibusque ecclesiis conservare.
Data Laterani VII Idus Augusti.
[Col. 0518A] Volens autem dominus papa mentem suam interpretari, et qua intentione domino regi et Ecclesiae Hierosolymorum id concesserat, quod in ejus rescriptis continebatur, eidem patriarchae Bernardo in hunc modum rescripsit:
PASCHALIS episcopus, servus servorum Dei, coepiscopo BERNARDO, Antiocheno patriarchae, salutem et apostolicam benedictionem.
Sicut aliis litteris fraternitati tuae scripsimus, nos et personam tuam, et Ecclesiam tibi commissam plena charitate diligimus; nec ullo modo volumus honorem vestrae dignitatis imminui, quin Antiocheni patriarchatus praelatio, sicut praeteritis temporibus conservata est, ita etiam in futurum integra, praestante Domino, conservetur. Illud autem quod filio nostro [Col. 0518B] Balduino, Hierosolymitanorum regi, per nuntios suos intercedenti, concessimus, charitatem vestram omnino conturbare non debet, si litterarum nostrarum sensum interius perscruteris. Sic enim in eis scriptum est: «Ecclesiarum quae illis in partibus fuerunt, vel sunt, terminos atque possessiones diutina infidelium possessio tyrannisque confudit. Cum itaque certos eis fines assignare praesenti deliberatione nequeamus, tuis non immerito precibus duximus annuendum, ut quia pro Hierosolymitanae Ecclesiae sublimatione personam tuam extremis periculis exponere devovisti, quascunque infidelium urbes ceperis, vel cepisti, ejusdem Ecclesiae regimini dignitatique subjaceant.» Eodem sensu illa etiam verba discutienda sunt, quae felicis memoriae Gibelino Hierosolymitano [Col. 0518C] patriarchae, de civitatibus atque provinciis scripsimus, quae supradicti Balduini regis prudentia, et exercituum eum sequentium sanguine, per Dei gratiam, acquisitae sunt. Siquidem Ecclesias illas, quibus certi fines assignari possunt, quarum termini ac possessiones diutina possessione ac tyrannide confusi non sunt, et ipsarum Ecclesiarum urbes, illi volumus Ecclesiae subjacere, ad quam ex antiqua sciuntur justitia pertinere. Non enim volumus aut pro principum potentia, ecclesiasticam minui dignitatem; aut pro ecclesiastica dignitate principum potentiam mutilari.
Data Beneventi, XV Kalend. Aprilis.
Sed et domino regi eodem modo scripsit, exponens qua intentione praedictis illius petitionibus [Col. 0518D] assensum praebuerat; et significans quod Ecclesiam Antiochenam in nullo velit indebite gravari, in haec verba:
PASCHALIS episcopus, servus servorum Dei, charissimo BALDUINO, illustri Hierosolymitanorum regi, salutem et apostolicam benedictionem.
Concessio illa quam nos petitioni tuae accommodavimus, ut quascunque infidelium urbes ceperis, vel cepisti, Hierosolymitanae Ecclesiae regimini dignitatique subjaceant, non parum cum fratrem nostrum Bernardum patriarcham, tum universam Antiochenam turbavit Ecclesiam. Cum enim nos concessionem illam super illis Ecclesiis indulserimus, quarum terminos atque possessiones diutina infidelium possessio tyrannisque confudit, illi eas Ecclesias a Hierosolymitano [Col. 0519A] patriarcha, te connivente invasas, conqueruntur, de quibus ambiguitas nulla sit, quin eas etiam Turcorum vel Sarracenorum temporibus sedes Antiochena possederit; quia earum episcopi, etiam infidelium oppressi tyrannide, Antiocheno patriarchae obedientiam exhibebant. Porro nos litteris ad supradictum patriarcham missis, Antiocheni patriarchatus praelationem, sicut ab antiquis Patribus distributa, et praeteritis temporibus conservata est, ita etiam in futurum integram conservari sanxeramus. Tuam igitur strenuitatem monemus, et monentes praecipimus, ne a te invasiones hujusmodi fieri (ubi manifesta est veritas) permittantur; sed unaquaeque Ecclesia justitiae suae limitibus perfruatur. Nec enim possumus manifeste sanctis patrum nostrorum constitutionibus obviare; [Col. 0519B] nec omnino volumus, aut pro principum potentia ecclesiasticam minui dignitatem, aut pro ecclesiastica dignitate principum potentiam mutilari; ne apud vos occasione alterutra pax, quod absit! turbetur Ecclesiae. Clericis quoque Hierosolymitanis per praesentia scripta praecipimus, quandoquidem paternas possessiones et patriam pro Ecclesiae, ut creditur, exaltatione, pro religionis observantia reliquerunt, ut Hierosolymitanae Ecclesiae sint jure contenti; nec injuste aut procaciter usurpare ea contendant, quae certo sciuntur ad jus Antiochenae Ecclesiae pertinere. Omnipotens Dominus, sua te in omnibus dextera protegat et de hostibus Ecclesiae triumphare concedat.
Data Laterani, XV Kal. Aprilis.
Anno sequente, ut adjacentium regionum rex pleniorem haberet experientiam, et de situ provinciarum magis edoceretur, assumptis secum locorum peritis, et comitatu, qui sibi ad propositum sufficere videbatur, transiens Jordanem, et transcursa Syria Sobal, per vastitatem solitudinis ad mare Rubrum descendit, ingressus Helim civitatem antiquissimam, populo Israelitico aliquando familiarem, ubi leguntur fontes duodecim fuisse, et palmae septuaginta. Ad quam cum pervenisset, loci illius [Col. 0519D] incolae domini regis adventu praecognito, naviculas ingredientes, in mare vicinum, mortem effugere cupientes, se contulerunt. Ubi dominus rex, locis notatis et consideratis diligentius, eamdem qua venerat remensus viam, ad montem Regalem, castrum videlicet, quod de novo fundaverat, reversus est. Inde Hierosolymam rediens, gravi ex insperato correptus est aegritudine, qua cum supra vires fatigaretur et timeret deficere, laesam habens conscientiam, super eo quod legitima uxore injuste abjecta, aliam superduxerat; corde compunctus et facti poenitens, viris religiosis et Deum timentibus aperiens conscientiam, reatum confessus est, satisfactionem promittens; cui cum pro consilio daretur, ut reginam quam superduxerat, a se demitteret; abjectam [Col. 0520A] vero, ad regiam unde deciderat revocaret dignitatem, acquievit: et quod ita facturus esset, si vita ei concederetur productior, voto se obligavit. Unde factum est ut, evocata ad se regina, ordine rem aperuerit; quae, licet super eodem facto aliquantulum esset instructa, nam id ipsum aliquando a pluribus audierat; tamen visa est aegre ferre quod ita temere fuerit evocata, et fraude principum regionis, qui ad eam citandam missi fuerant, circumventa. Dolens igitur et tristis tam de illata contumelia, quam de opibus inutiliter consumptis, ad reditum se praeparat; post tertium annum, quo ad dominum regem venerat, in patriam reversura. Qua redeunte ad propria, turbatus est supra modum filius; et apud se odium concepit adversus regnum et ejus [Col. 0520B] habitatores, immortale. Nam cum reliqui fideles diversi orbis principes, aut in propriis personis, aut immensis liberalitatibus regnum nostrum, quasi plantam recentem promovere et ampliare sategerint, hic et ejus haeredes usque in praesentem diem, nec etiam verbo amico nos sibi conciliaverunt; cum tamen quovis alio principe longe commodius faciliusque nostris necessitatibus consilia possent et auxilia ministrare. Videntur ergo injuriae perpetuo memores; et delictum personae, injuste in populum refundunt universum.
[Col. 0520C] Eodem anno postquam rex de praedicta convaluit aegritudine, anxius quomodo urbem Tyrensium, quae sola de urbibus maritimis ab hostibus detinebatur, suo mancipare posset imperio, inter Ptolomaidam et praedictam Tyrum, castrum aedificat; in eodem loco ubi Alexander Macedo, ad expugnandam eamdem urbem, olim dicitur fundasse idem praesidium, et de suo nomine Alexandrium vocasse. Est autem locus fontibus irriguus, vix quinque milliaribus a Tyro distans, in littore maris constitutus. Hoc autem ea reaedificavit intentione, ut Tyrensibus esset pro stimulo, et unde eis frequentes irrogarentur injuriae. Hunc locum hodie appellatione corrupta populares appellant Scandalium. Arabice enim Alexander [Col. 0520D] Scandar dicitur, et Alexandrium, Scandarium; vulgares vero r in l conversa, dicunt Scandalium.
Anno sequente, ut Aegyptiis vicem refunderet pro iis quae in regno saepius commiserant, cum ingentibus copiis descendit rex in Aegyptum, et urbem antiquissimam, Pharamiam nomine, confregit violenter; et confractae copias suis commilitonibus dedit in praedam. Est autem Pharamia urbs antiqua, ut diximus, in littore maris sita, non longe ab ostio [Col. 0521A] Nili, quod Carabeix dicitur; supra quod iterum Tampnis, urbs antiquissima: et signorum, quae Dominus per Moysen servum suum coram Pharaone operatus est, familiaris. Capta igitur urbe, egressus rex ad praedictum ostium Nili, admiratus est aquarum quas prius non viderat fluenta; eoque maxime, quod Nilus, cujus portionem alvens ille usque in mare deducit, unum de quatuor paradisi fluminibus dicitur esse, et creditur. Captis igitur de piscibus, quorum illic maxima est copia, in urbem quam occupaverant redeunt, et parato prandio refecti sunt ex eis; cumque rex surrexisset a coena, sensit se dolore plurimo interius praegravari; et recrudescente antiqui vulneris molestia, coepit laborare vehementius, ita ut de vita periclitans desperaret. Indicto [Col. 0521B] igitur legionibus per vocem praeconiam reditu, domino rege, aegritudine invalescente, eatenus debilitato, [Col. 0522A] ut equitare non posset, lecticam instruunt, eumque in ea, anxie laborantem collocant. Sicque continuatis itineribus, transcursa ex parte solitudine, quae inter Aegyptum et Syriam media diffunditur, Laris antiquam ejusdem solitudinis urbem perveniunt maritimam. Ubi morbo superatus rex, ad extremum veniens, in fata concessit; unde lugentibus et prae doloris angustia deficientibus legionibus, Hierosolymam deportatus est. Et ea Dominica quae dicitur in Ramis palmarum, per vallem Josaphat, ubi de more populus ad diem festum convenerat, in urbem introductus, et juxta fratrem sub Calvaria, in loco qui Golgotha dicitur, regia magnificentia sepultus est. Mortuus est autem anno ab Incarnatione Domini 1118 regni ejus octavo decimo.
Secundus Hierosolymorum rex, ex Latinis fuit dominus Balduinus de Burgo, qui cognominatus est Aculeus; vir religiosus ac timens Deum, fide [Col. 0521C] conspicuus, in re militari exercitatus plurimum. Hic fuit natione Francus, de episcopatu Remensi, filius domini Hugonis comitis de Retest, et Milisendis praeclarae comitissae, quae tot dicitur sorores habuisse, unde tanta multitudo filiorum et filiarum dicitur procreata, quantam ii noverunt qui principum genealogias sollicita investigant diligentia. Hic vivente adhuc patre cum aliis nobilibus, qui iter Hierosolymitanum arripuerant, in comitatu domini ducis Godefridi, cujus erat consanguineus, eamdem viam, ea devotione qua alii ingressus est, relinquens domi apud patrem jam grandaevum, fratres duos et sorores totidem, quorum ipse omnium primogenitus erat. Nomen alterius fratrum Gervasius, qui postea fuit electus ad ecclesiam Remensem; alterius [Col. 0521D] Manasses. Sororum autem alteram habuit castellanus de Vitriaco, nomine Mahaldam; alteram dominus Herbrandus de Herges, vir nobilis et potens, nomine Hodiernam: ex qua natus est Manasses de Herges, quem nos postmodum tempore dominae Milisendis reginae, regium vidimus constabularium. Porro patre hujus domini Balduini regis defuncto, Manasses filius ejus, quia dominum Balduinum, qui primogenitus erat, regni occupatio detinebat, successit: quo etiam sine liberis decedente, Gervasius frater eorum, dimisso Remensi archiepiscopatu, uxorem contra instituta ecclesiastica ducens, eumdem comitatum jure possedit haereditario. Susceptam autem ex uxore unicam filiam cuidam nobili [Col. 0522B] viro in Northmannia, matrimonio copulavit. Quo defuncto sororis illorum filius, Mahaldis videlicet, quae castellano Vitriacensi nupserat, Iterius nomine, in eodem comitatu successit. Sed de his hactenus.
Domino igitur Balduino, domini ducis piae et illustris memoriae Godefridi fratre, post fratris obitum ad regnum Hierosolymorum vocato et in regni solio solemniter collocato, hic (de quo nobis est in praesentia sermo) tradente domino rege qui consanguineus ejus erat, in comitatu Edessano successit, quem annis decem et octo, et aliquid amplius, strenue et feliciter administravit. Anno igitur sui comitatus octavo decimo, regione sua in optata tranquillitate locata, proposuit Hierosolymorum regem, dominum, consanguineum et benefactorem suum, et loca sancta, devotionis gratia visitare. Ordinatis igitur ad iter necessariis, commissaque [Col. 0522D] fidelibus suis, de quorum fide et industria plenius confidebat, regione, municipiis in tuto dispositis, tanquam vir providus et plene circumspectus, viam destinatam, adjuncto sibi honesto comitatu, aggreditur. Dumque iter prosequeretur inceptum, ecce nuntius occurrit, denuntians quod dominus rex in Aegypto, sicut et verum erat, ultimum fato clauserat diem. Quo audito, plurimum de morte domini et consanguinei sui, sicut nec mirum erat, consternatus, nihil tamen ab incepto destitit itinere, sed Hierosolymam maturatis gressibus contendit. Ad quam cum pervenisset, accidit casu, quod in die festo, qui dicitur Ramis palmarum, cum de more populus universus in vallem Josaphat convenisset, [Col. 0523A] ad solemnem et celebrem tantae diei processionem, subito ex una parte comes cum suis ingrederetur: et e regione, domini regis funus, cum exsequiis importaretur, universa militia, quae cum eo in Aegyptum descenderat, domini sui funus de more prosequente.
Introducto igitur funere regio in sanctam civitatem et in ecclesia Dominici Sepulcri juxta fratrem, ante locum qui dicitur Golgotha, sub monte Calvariae, honorifice sepulto, convenerunt qui aderant de majoribus regni, episcopi, archiepiscopi et alii ecclesiarum praelati cum domino Arnulfo patriarcha; [Col. 0523B] et de laicis principibus nonnulli, inter quos erat vir industrius, unde saepius supra fecimus mentionem, Joscelinus, potens in opere et sermone, Tyberiadensis dominus. Habitaque deliberatione de instanti negotio, varias promunt sententias, dicentibus aliis: Exspectandum esse dominum Eustachium comitem, nec interrumpendam haereditariae successionis antiquissimam legem: specialiter, cum bonae memoriae fratres ejus congruo, et cunctis placato moderamine regnum feliciter administrassent. Aliis dicentibus: Negotia regni, et continuam necessitatem non posse pati has dilationes, nec indulgere tantas ferias; sed maturandum esse, ut regioni citius consulatur, ne forte si incubuerit necessitas, non sit qui exercitus educat et reducat, et [Col. 0523C] regni procuret negotia; et pro ducis inopia regni status periclitetur. Hanc partium fluctuationem et votorum repugnantiam, praetentata domini patriarchae, et ad se inclinata mente, praedictus Joscelinus, qui maximae erat in regno auctoritatis, illorum juvans partem qui dicebant regem statim esse ordinandum, diremit, dicens: Praesentem esse dominum comitem Edessanum, virum justum et timoratum, domini regis consanguineum, armis strenuum, per omnia commendabilem, quo meliorem nulla nobis regio, nulla provincia posset ministrare. Commodius esse ipsum in regem assumere quam casus periculosiores exspectare. Erant itaque multi, qui de sinceritate fidei arbitrabantur domini Joscelini verba procedere, [Col. 0523D] scientes quomodo non multo ante dominus comes, ut praediximus, tractasset eum; et illud reputantes, quod proverbialiter dici solet: Omnis laus vera est ab hoste; nescientes quod alias ejus properaret intentio, fidem verbis ejus habentes, praestabant conniventiam. Ipse autem, ut dicebatur, aliter affectus erat; nam spe futurae in comitatum successionis, dominum comitem in regnum introducere nitebatur. Domino igitur Arnulfo patriarcha, et domino Joscelino hanc opinionem amplectentibus, reliqui facile in eamdem inducti sunt; et pari voto, et unanimi consensu, eum in regem eligentes, in die Sanctae Resurrectionis, qui proxime secutus est, solemniter, et ex more inunctus et consecratus est; et diadematis insigne regium suscepit. Quaecunque [Col. 0524A] autem domini patriarchae, aut domini Joscelini in eo facto fuerit intentio, Dominus rei eventum misericorditer convertit in bonum. Nam virum justum, pium ac timentem Deum, divina eum praeveniente gratia, se exhibuit; eratque vir in cunctis prospere agens. Videtur tamen minus regularem habuisse introitum; legitimumque regni haeredem certum est a debita successione fraudulenter exclusisse, illos qui eum promoverunt. Mortuo namque domino rege, sive de ejus supremo judicio, sive de communi principum regni consilio (quia neutrum pro certo compertum habemus) missi erant quidam nobiles et magni viri, qui ad regni successionem communi edicto citarent comitem Boloniensium dominum Eustachium, dominorum [Col. 0524B] Godefridi ducis eximii, domini Balduini regis fratrem. Qui ad eum pervenientes, invitum et renitentem, causas honestissimas praetendentes, quare eum venire oporteret, usque in Apuliam traxerunt. Ubi audiens praedictus vir venerabilis, religiosus ac timens Deum, vere tantorum virorum imitator et frater, et in virtutibus et honestis meritis successor, quod Hierosolymis medio tempore dominus Balduinus, Edessanus comes ejus consanguineus, rex fuerat ordinatus, instantibus nuntiis qui pro eo missi fuerant et allegantibus ut nihilominus procederet, quia quod factum erat, contra jus et fas, et contra haereditariae successionis legem antiquissimam, nullo modo stare posset, respondisse dicitur vir Deo plenus: Absit hoc a me, ut per me in regnum [Col. 0524C] Domini ingrediatur scandalum, per cujus sanguinem pacem Christi recepit; et pro cujus tranquillitate viri virtutum et immortalis memoriae, fratres mei, egregias animas coelis intulerunt! Compositisque iterum sarcinis et comitatu recollecto, invitis iis qui eum ad regnum trahere nitebantur, ad propria remeavit.
Dicitur autem forma fuisse conspicuus, corpore procerus, facie venusta, capillo raro, flavo, canis misto; barbam habens raram, sed tamen usque in pectus demissam; colore vivido, et quantum aetas [Col. 0524D] illa patiebatur, roseo. Habilis ad usum armorum et equis regendis aptissimus, rei militaris multam habens experientiam, in agendis suis providus, in expeditionibus felix, in operibus pius, clemens et misericors; religiosus et timens Deum; in orationibus jugis, ita ut callos in manibus haberet et genibus, pro afflictionis et genuflexionis frequentia: impiger, licet senior, quoties eum vocabant regni negotia. Adeptus ergo regni solium, sollicitus de comitatu Edessano, quem sine duce dimiserat, Joscelinum consanguineum suum vocat, ut quod in eum prius deliquerat, gratuita plenaque satisfactione corrigeret; eique tanquam qui regionem illam plenius noverat, comitatum donat; sumptaque fidelitate, per vexillum investit, et inducit in possessionem; [Col. 0525A] et convocans inde uxorem, et filias, et familiam, per operam et studium ejusdem domini Joscelini, in proximo cum sospitate recepit universa. Erat autem ei uxor Morfia nomine, cujusdam nobilis Graeci, Gabrielis nomine; de quo supradiximus, filia; quam dum comes esset cum pecunia infinita, quae dotis nomine donabatur, duxit in uxorem; ex qua susceperat tres filias, Milissendem videlicet, Haalim et Hodiernam; nam quartam, cui Iveta nomen fuit, postquam regnum adeptus est, uxor ei peperit. Coronatus autem et consecratus est, anno ab Incarnatione Domini 1118, mense Aprili, secunda die mensis; praesidente sanctae Romanae Ecclesiae domino Gelasio papa secundo; Antiochenae vero Bernardo, Latinorum in eadem [Col. 0525B] civitate patriarcha primo; sanctae Hierosolymitanae Ecclesiae domino Arnulfo, ex Latinis in eadem civitate patriarcha quarto.
Per idem tempus Constantinopolitanus imperator Alexius, Latinorum maximus persecutor, rebus humanis exemptus est; cui successit Joannes filius ejus, patre multo humanior, et meritis exigentibus, populo nostro patre longe acceptior; qui etiam non omnino sincerus erga Latinos orientales exstitit, sicut docebunt sequentia. Dominus quoque Paschalis Romanus pontifex viam universae carnis ingressus [Col. 0525C] est, pontificatus ejus anno sexto decimo, cui successit Dominus Gelasius, qui et Joannes Gajetanus dictus est, sanctae Romanae Ecclesiae cancellarius. Mortua est nihilominus et domina Adelasia, Siciliae comitissa, quae praedicti domini regis Balduini, de facto, etsi non de jure, uxor fuerat.
Eodem anno aestate proxime subsecuta, princeps Aegyptius, qui tunc erat pro tempore, congregata ex universis Aegypti finibus tam equitum quam [Col. 0525D] peditum multitudine infinita, tam per terras quam navali exercitu, in regnum nostrum proponit violenter introire, facile putans, tam modicum populum aut consumere gladio, aut a cunctis Syriae finibus fugientes eliminare. Transcursa igitur solitudinis vastitate, quae inter nos et Aegyptum media interjacet, cum equitatu numeroso, et peditum jaculis instructorum infinita multitudine, ante Ascalonam castrametatus est. At vero Doldequinus, Damascenorum rex, cognito Aegyptiorum adventu, sive sponte ab eis invitatus, congregata iterum ingenti militia, devia secutus, ne forte noster ei obviaret exercitus, transito Jordane, castris se eorum associat, et vires augere nititur, in nostram laesionem. Navium autem quaedam apud Ascalonam applicuerunt: [Col. 0526A] quaedam vero usque Tyrum, quoniam civitas erat munitissima, et portum habens commodum, profectae sunt: exspectantes ut de domini arbitrio et de voluntate ejus qui classi praeerat, eis aliquid praecipiatur. Rex autem multo ante tempore eorum adventu praecognito, tam ex Antiochenis quam ex Tripolitanis partibus, convocatis militaribus auxiliis, suisque in unum congregatis, in campestria Philisthiim, illis descendit in occursum; transitoque eo loco, qui olim Azotus dictus est, ubi una de quinque civitatibus Philisthinorum fuisse dignoscitur, de vicino Aegyptiorum castrametatus est, ita ut utrisque partibus daretur mutuo hostium castra singulis diebus intueri. Cumque jam per menses quasi tres, se invicem lacessere formidarent; [Col. 0526B] nostris, tantam multitudinem in se temere irritare timentibus; illis vero, nostrorum vires, audaciam, et in praeliis experientiam formidantibus; placuit Aegyptio principi tutius esse, cum incolumitate domum redire, quam in se et in suos imprudenter bellorum insidias experiri; sicque redeuntibus in Aegyptum expeditionibus, post quam de eorum subito regressu nulla nostros movebat suspicio, nostri quoque, sumpta a domino rege licentia, ad propria cum gaudio reversi sunt. Per eosdem dies, mortuo Arnulfo Hierosolymorum patriarcha, viro inquietissimo et officii sui sanctimoniam negligente, substitutus est ei vir simplex ac timens Deum, dominus Gormundus, natione Francus, de episcopatu Ambianensi, [Col. 0526C] de oppido Pinqueniaco. Hujus diebus et meritis etiam, ut creditur, multa magnifice ad regni consolationem et incrementum operari dignatus est Dominus, sicut in sequentibus praesens enarrabit historia.
Eodem anno, quidam nobiles viri de equestri ordine, Deo devoti, religiosi et timentes Deum, in manu domini patriarchae, Christi servitio se mancipantes, more canonicorum Regularium, in castitate, et obedientia, et sine proprio velle perpetuo vivere professi sunt. Inter quos primi et praecipui fuerunt, viri venerabiles, Hugo de Paganis et Gaufredus [Col. 0526D] de Sancto Aldemaro. Quibus, quoniam neque ecclesia erat, neque certum habebant domicilium, rex in palatio quod secus templum Domini, ad australem habet partem, eis ad tempus concessit habitaculum. Canonici vero templi Domini, plateam quam circa praedictum habebant palatium, ad opus officinarum, certis quibusdam conditionibus concesserunt. Dominus autem rex cum suis proceribus, dominus quoque patriarcha cum praelatis ecclesiarum, de propriis dominicalibus certa eis pro victu et amictu beneficia quaedam ad tempus, quaedam in perpetuum contulerunt. Prima autem eorum professio, quodque eis a domino patriarcha et reliquis episcopis, in remissionem peccatorum injunctum est, ut vias et itinera, maxime ad salutem peregrinorum, [Col. 0527A] contra latronum et incursantium insidias pro viribus conservarent. Novem autem annis post eorum institutionem in habitu fuerunt saeculari, talibus utentes vestimentis, quales pro remediis animarum suarum populus largiebatur. Tandem nono anno, concilio in Francia apud Trecas habito, cui interfuerunt dominus Remensis, et dominus Senonensis archiepiscopi, cum suffraganeis suis; Albanensis quoque episcopus, apostolicae sedis legatus; abbates quoque Cisterciensis, et Clarevallensis, et Pontiniacensis, cum aliis pluribus, instituta est eis regula, et habitus assignatus, albus videlicet, de mandato domini Honorii papae et domini Stephani Hierosolymitani patriarchae. Cumque jam annis novem in eodem fuissent proposito, non nisi [Col. 0527B] novem erant; extunc coepit eorum numerus augeri, et possessiones multiplicabantur. Postmodum vero, tempore domini Eugenii papae, ut dicitur, cruces de panno rubeo, ut inter caeteros essent notabiliores, mantellis suis coeperunt assuere, tam equites quam eorum fratres inferiores, qui dicuntur servientes. Quorum res adeo crevit in immensum, ut hodie trecentos plus minusve in conventu habeant equites, albis chlamidibus indutos: exceptis fratribus, quorum pene infinitus est numerus. Possessiones autem tam ultra quam citra mare adeo dicuntur immensas habere, ut jam non sit in orbe Christiano provincia, quae praedictis fratribus bonorum suorum portionem non contulerit; et regiis opulentiis pares hodie dicantur habere copias. [Col. 0527C] Qui, quoniam juxta templum Domini, ut praediximus, in palatio regio mansionem habent, fratres militiae Templi dicuntur. Qui cum diu in honesto se conservassent proposito, professioni suae satis prudenter satisfacientes, neglecta humilitate (quae omnium virtutum custos esse dignoscitur; et in imo sponte sedens, non habet unde casum patiatur) domino patriarchae Hierosolymitano, a quo et ordinis institutionem, et prima beneficia susceperant, se subtraxerunt, obedientiam ei, quam eorum praedecessores eidem exhibuerant, denegantes; sed et Ecclesiis Dei, eis decimas et primitias subtrahentes, et eorum indebite turbando possessiones, facti sunt valde molesti.
Anno sequenti mortuus est dominus Gelasius papa secundus, domini Paschalis successor, qui et Joannes Gaetanus dictus, vir litteratus; qui fugiens domini Henrici imperatoris persecutionem, et aemuli sui antipapae, qui cognominatus est Burdinus, declinans violentiam, in regnum Francorum se conferens, apud Cluniacum diem clausit extremum, ibidem etiam sepultus. Cui successit dominus Guido, secundum carnem nobilis, Viennensis archiepiscopus, qui postea in papatum assumptus, Calixtus appellatus est. Hic postmodum domini imperatoris Henrici, cujus consanguineus erat, consecutus gratiam et ejus fretus auxilio, in [Col. 0528A] Italiam cum cardinalibus et universa curia descendens, apud Sutrium, urbem Romae conterminam, aemulum et haeresiarcham Burdinum violenter cepit: insuper et camelo impositum, cute indutum ursina, ad Canense coenobium, quod juxta Salernum situm esse dignoscitur, cum multa misit ignominia, ubi usque in supremum senium, vitam compulsus est, lege loci, ducere coenobiticam. Et ita sopitum est schisma, quod a tempore domini Gregorii septimi, per tempora domini Urbani, domini Paschalis, domini quoque Gelasii, praedecessorum ejus, quasi per triginta annos Ecclesiam incessanter fatigaverat, domino imperatore Henrico ad ovile Ecclesiae post multa tempora, quibus per excommunicationis sententiam a coetu fidelium praecisus [Col. 0528B] fuerat, revocato.
Eodem anno, quidam infidelium potentissimus princeps et apud suos valde formidabilis, infelicis populi et perfidae plebis, videlicet Turcomannorum dominus, Gazzi nomine, cui se adjunxerant Doldequinus Damascenorum rex et Debeis Arabum satrapa potentissimus, cum ingentibus copiis partes Antiochenas, in gravi suorum multitudine ingressus erat, citra Halapiam castrametatus. Cujus adventu praecognito dominus Rogerus Antiochenus princeps, domini regis sororius, circumpositis [Col. 0528C] mandat principibus, domino videlicet Joscelino Edessanorum comiti, domino quoque Pontio comiti Tripolitano, domino nihilominus etiam regi, et significat instantem necessitatem; monens et obnixius postulans, ut cum omni celeritate, contra instantia pericula, opem laturi venire non morentur. Rex ergo, assumptis sibi, quas tam subito de regno colligere potuit, militaribus copiis, Tripolim usque maturatis itineribus pervenit, ubi dominum comitem, ad iter peraeque succinctum, secum associans, coepto instat itineri. At vero dominus princeps, interim morae impatiens de communi lege mortalium, futurorum nescius, egressus ab Antiochia, circa Artasium oppidum castrametatus fuerat. [Col. 0528D] Erat autem is locus alendis exercitibus satis commodus; nam ex nostris finibus erat, volentibus ad exercitum accedere, liber et facilis accessus; unde in expeditione necessariorum erat ubertas maxima, et quanta in urbibus solet, optata commoditas. Ubi cum per dies, aliquot domini regis et comitis exspectasset adventum, prohibente domino patriarcha, qui illuc usque eum fuerat prosecutus, retinentibus etiam de proceribus nonnullis, exercitum jubet iter arripere, fortiter contestans, se nullius deinceps praestolaturum adventum. Erant autem quidam de nobilibus regionis, qui ad hoc eum impellebant; non ut conditiones exercitus facerent meliores, sed ut terras suas, quas hostium castris vicinas habebant, praesente exercitu, in tuto collocarent. [Col. 0529A] Horum ergo consilium secutus, in suam suorumque cladem praeceps, ab eo loco ubi prius fuerat discedens, in eum qui dicebatur Campus sanguinis castra jubet locari; recensitoque ejus exercitu, inventi sunt equites septingenti et peditum instructorum tria millia, exceptis negotiatoribus, qui emendi vendendique gratia castra solent sequi. Hostes vero cognoscentes castra principis in proximo locata, ut dissimulantes propositum, conceptum commodius possent effectui mancipare, solutis castris fingunt se versus Cerepum oppidum acies dirigere: quo pervenientes, cum ea nocte nihil proficerent, circa partes castrametati sunt. Mane facto, princeps exploratores dirigit, nosse volens utrum ad obsidendum oppidum hostes se [Col. 0529B] dirigant; aut ad committendum cum nostris ad castra contendant; dumque ipse cum suis, armis se instruerent, quasi jam bellum praesens exspectantes, ecce nuntii recurrentes, uno verbo asserunt, hostes tribus turmis ordinatis, habentibus singulis equitum vicena millia, citatis gressibus, ad nostrum exercitum accedere. Quo cognito, princeps quatuor instaurat acies; et equo circumvolans, circuit diligenter, et verbis competentibus animat instauratas; dumque in his daret operam, ecce hostium acies, erectis vexillis nostro exercitui pene jungebantur. Commissum est itaque praelium, utrisque animose instantibus; sed peccatis nostris exigentibus, facta est pars adversa superior. Nam acies quibus praeerant [Col. 0529C] viri nobiles et in armis strenui, Gaufridus monachus et Guido Fremellus, quae primae fuerant ad irruendum in hostes deputatae, optime et secundum rei militaris disciplinam progressae, majores hostium cuneos et densiores cohortes, violenter dissolutas, pene in fugam adegerant; sed acies cui praeerat Robertus de Sancto Laudo, cum exemplo aliarum quae praecesserant, animosius debuisset in hostes irruere, hostibus vires resumentibus, substitit improbe; demumque in fugam lapsa, principis aciem, quae aliis erat ministratura, solvit per medium et partem secum in fugam vertit, ita ut de caetero revocari non posset. Accidit etiam in eodem praelio quiddam relatione dignum. Nam dum in ipso praeliandi agone, hinc inde ferventius desudarent, [Col. 0529D] ecce turbo ab aquilone prodiens immanissimus, in medio belli campo, cunctis cernentibus haesit humi; serpendoque longius tantum congesti pulveris secum detulit, quod utriusque partis oculos pulveris immensitate, ne pugnare possent, perstrinxit; seque per gyrum extollendo, in modum dolii sulphureis ignibus combusti in sublime se contulit. Facti sunt itaque hostes eo casu superiores; et pars nostra corruit, nostris pene omnibus gladio interemptis.
Princeps autem, tanquam vir in armis strenuus, cum paucis in medio hostium viriliter dimicans, [Col. 0530A] dum suos incassum revocare contendit, contra hostium majores se dirigens impetus, gladiis confossus interiit. Qui autem sarcinas et impedimenta secuti erant, in montem vicinum se contulerant; qui vero hostium arma videbantur effugisse, bellicis se tumultibus eximentes, videntes nostros in montis culmine conglobatos, opinantes eos vires ad resistendum habere, et cum eis posse salvari, ad illos certatim accedebant: quo cum pervenissent universi, hostes eis qui in campis erant, penitus gladio interemptis, ad illos se convertunt; et directis illuc cohortibus, omnes in momento horae trahunt ad exterminium. Rainaudus autem Mansuerus, quidam de majoribus illius regionis principibus, cum quibusdam aliis nobilibus, in turrim cujusdam [Col. 0530B] vicini oppidi, cui Sarmatan nomen, gratia salutis se contulerat. Quod postquam praedicto Turcorum principi compertum est, illuc sub omni celeritate convolans, praedictos nobiles viros, qui intus se collegerant, ad deditionem violenter compellit; sicque factum est illa die, quod de tot millibus qui dominum principem secuti fuerant, culpis nostris id merentibus, vix vel unus qui nuntiaret, evasit; de hostibus vero, vel paucis, vel nemine interfectis. Dicitur autem hic idem princeps Rogerus, homo fuisse perditissimus, incontinens, parcus et publicus adulter. Insuper etiam dominum suum juniorem Boamundum, senioris Boamundi filium, in Apulia cum matre morantem, ab Antiochia, quae paterna ei haereditas erat, omni eo tempore quo [Col. 0530C] principatum tenuit, fecerat alienum. Nam ea conditione dominus Tancredus, bonae memoriae, moriens ei principatum commiserat, ut reposcenti domino Boamundo, vel ejus haeredibus, non negaret. Dicitur tamen quod in ea expeditione qua confossus interiit, apud dominum Petrum, venerabilem virum, Apamiensem archiepiscopum, qui eidem necessitatis articulo praesens interfuerat, corde contrito et humiliato delicta sua coram Deo confessus fuerat, promittens, auctore Domino, poenitentiae fructus condignos; et sic vere poenitens, praelii discrimen ingressus est.
Interea rex et comes Tripolitanus accedentes, ad eum locum qui dicitur mons Nigronis pervenerant; quod praedictus Gazzi comperiens, decem millia equitum electorum eis obviam dirigit, qui eorum, si possent, impediant accessum. Hi vero abeuntes, in tres turmas se dividunt, unam ad mare versus Sancti Simeonis portum dirigentes, alias duas diversis itineribus regi obviam destinantes. Contigit autem quod unam ex duabus turmis obviam habuit, quam praevia Domini misericordia, pluribus interfectis et captivatis nonnullis, violenter dissolutam, in fugam convertit. Inde per Latorum et Casambellam Antiochiam perveniens, a domino patriarcha, clero quoque et populo universo cum summis desideriis [Col. 0531A] est susceptus; ubi tam cum suis quam cum iis qui de praedicto praelio fuerant residui, deliberationem ingressus, quaerit quid in eo tantae necessitatis imminenti articulo magis expediat. Interea Gazzi, dimissis oppidis Ema et Artasio, Cerepum obsidet, ea magis fiducia, quod Alanum ejusdem loci dominum cum comitatu suo a domino rege audierat Antiochiam evocatum; quod et verum erat. Accedens ergo ad praesidium, et locum imparatum reperiens, ex diversis partibus fossores immittit, qui collem cui praedictum insidebat municipium suffoderent, trabibusque subnexum, igni postea supposito consumendis, turres superpositas et moenia, cedente aggere, ad terram dejiceret. Timentes ergo oppidani, ne suffosso aggere totum praesidium in praeceps [Col. 0531B] rueret, interpositis conditionibus de vita et incolumitate, et libero ad suos reditu, locum tradunt. Gazzi vero inde ad castrum Sardonas acies dirigens, obsidione locum vallat, quem etiam intra paucos dies, tradentibus eum loci ejusdem habitatoribus, eodem modo recepit; moraeque impatiens, eoque maxime, quod neminem sibi resistere posse arbitrabatur, cunctam pro arbitrio tractabat regionem, ita quod nulla spes esset finitimorum locorum incolis jugum tanti principis evadendi.
[Col. 0531C] Rex autem cum comite, et militia quantam habere poterat, egressus Antiochia, putans se apud Cerepum hostes invenire, versus Rugiam dirigit expeditiones: inde Hab pertransiens, in monte qui dicitur Danim castrametatus est. Quod audiens Gazzi, convocatis principibus suis, sub interminatione mortis praecipit, ut noctem illam ducentes insomnem, armis et equis cum summa diligentia procurandis totam impendant; summo diluculo ante lucis exortum attentius praeparati, in castra regis irruant, et eos somnolentos adhuc invenientes, gladiis confodiant; ita ut nec vel uni mortem liceat effugere. At vero divina longe aliter ordinaverat clementia. Rex autem cum suis non remissiore cura [Col. 0531D] sollicitus, noctem eamdem, ut de futuro bello tractaret necessaria, ducit pervigilem; monente et exhortante populum viro venerabili * signo crucis Dominicae, dominum regem usque ad partes illas fuerat prosecutus. Armati igitur, et ad bellum suscipiendum accincti viriliter, summo mane hostium exspectabant futuros impetus. Dispositis igitur de mandato regis, juxta rei militaris disciplinam, aciebus novem (nam septingentos in eo conflictu dicitur habuisse milites) et ordine congruo collocatis, Domini praestolantur misericordiam. Praemissis igitur tribus aciebus quae agmina universa praecederent, domino quoque comite Tripolitano, cum suis dextrum cornu tenente, principibus vero Antiochenis in sinistro collocatis, [Col. 0532A] pedestres manipulos in medio locat. Rex autem, aliis subsidium ministraturus, cum quatuor sequitur aciebus. Dumque sic instructi hostium adventum exspectant, ecce adsunt cum ingenti clamore, et cum stridore tubarum et tympanorum strepitu, atrocissime in nostros irruentes. Erat autem eorum major in infinita multitudine fiducia; nostris autem in praesentia victoriosissimae crucis, et in confessione verae fidei spes amplior et indeficiens. Consertis igitur aciebus et immistis hostiliter legionibus, gladiis cominus agitur; et spretis humanitatis legibus, tanquam in feras immanissimas ardentibus studiis, et odio insatiabili utrinque decertatur. Cumque manipulorum nostrorum pedestrium protervam et periculosam nimis cognoscerent instantiam, [Col. 0532B] totis viribus ad exterminandas pedestrium turmas elaborabant. Factumque est, Domino permittente, ut ex plurima parte ea die, hostium gladiis deperirent. Rex autem videns pedestres manipulos supra vires aggravari, aciesque praemissas subsidio indigere, cum suis qui ei adhaerebant, pronus inter media ruit agmina, et gladio instans animosius, densissimos hostium dissipat cuneos; adhaerentibusque ei fideliter earumdem acierum consortibus, et aliis jam destitutis, vires et animos verbis et exemplo conferentibus, unanimiter in hostes irruunt; et invocato de coelis auxilio, adfuit divina clementia, et facta hostium strage infinita, reliquos resistere non valentes in fugam vertunt. Dicuntur ibi de nostris peditibus quasi septingenti [Col. 0532C] cecidisse, de equitibus vero centum. At vero de hostium numero usque ad quatuor millia, exceptis sauciis lethaliter et compedibus mancipatis. Gazzi vero fugiens cum Doldequino rege Damascenorum et Debeis Arabum principe, suos morti expositos dereliquit. Nostris autem insectantibus et ad loca varia progressis, rex cum paucis campum obtinens, usque ad primas noctis partes in eo perseveravit. Tandem victualium urgente defectu, in vicinum oppidum, Hab nomine, gratia refectionis sumendae se contulit. Unde mane facto, ad praedictum rediens campum nuntios, cum annulo proprio, in certum signum victoriae, ad sororem suam et ad dominum patriarcham dirigit, significans, divina opitulante [Col. 0532D] gratia, victoriae munus sibi divinitus collatum. Ea tamen die usque ad supremam vesperam eampum non deseruit, quoadusque rumore certo de hostibus habito, quod in dispersionem dati, redituri non erant. Tandem vero, coadunatis sibi quotquot de suis in praesenti habere potuit, Antiochiam palma insignis, occurrente ei universae civitatis clero et populo, cum domino patriarcha, victor ingressus est. Concessa est autem nostris divinitus haec victoria, anno ab Incarnatione Domini 1120, regni quoque domini Balduini regis secundi, anno secundo mense Augusto, in vigilia Assumptionis sanctae Dei genitricis Mariae. Rex vero cum domino Caesariensi archiepiscopo et honesto comitatu, lignum vivificae crucis remisit Hierosolymam, ita ut in die Exaltationis [Col. 0533A] ejusdem, a clero et populo cum hymnis et canticis spiritualibus sit honorifice recepta. Ipse autem propter ingruentes regionis necessitates, in eadem provincia moram facere compulsus est: ubi tam dominus patriarcha quam universi proceres una cum clero et populo, consonis desideriis et gratuito assensu principatus Antiocheni curam et omnimodam potestatem regi tradunt, ita ut liberam, sicut in regno habebat, in principatu habeat instituendi, destituendi, et omnia pro arbitrio tractandi facultatem. Collatis igitur liberis, vel aliorum graduum consanguineis, eorum qui in acie ceciderant possessionibus, prout ratio vel regionis consuetudo deposcebat; viduis quoque apud compares et competentis meriti viros, nuptui collocatis: praesidiis [Col. 0533B] quoque, quibus videbatur necessarium, viris, victu, armis diligentius communitis sumpta ad tempus ab eis licentia, in regnum reversus est. Ubi in ecclesia Bethlehemitica solemni navitatis Dominicae cum uxore coronatus est.
Eodem anno, qui erat ab Incarnatione Domini 1120, cum peccatis nostris exigentibus regnum Hierosolymorum multis vexationibus fatigaretur, et praeter eas quae ab hostibus inferebantur molestias, locustarum intemperie et edacibus muribus, jam quasi quadriennio continuo fruges ita penitus deperissent, ut omne firmamentum panis defecisse [Col. 0533C] videretur; dominus Gormundus Hierosolymorum patriarcha, vir religiosus ac timens Deum, una cum domino rege Balduino, praelatis quoque ecclesiarum et regni principibus, apud Neapolim urbem Samariae convenientes, conventum publicum et curiam generalem ordinaverunt. Ubi sermone ad populum habito, exhortationis gratia; cum apud omnes constare videretur, quod populi peccata Dominum ad iracundiam provocassent, de communi statuunt consilio errata corrigere, et excessus redigere in modum, ut tandem ad frugem melioris vitae redeuntes, et pro commissis digne satisfacientes, eum sibi redderent placabilem, qui peccatoris non vult mortem, sed magis ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII) . Deterriti ergo signis de coelo minacibus, et terrae motu frequenti, clade quoque, simul et famis angustia, et hostium proterva nimis et pene quotidiana instantia, per opera pietatis Dominum sibi reconciliare quaerentes, ad morum erigendam conservandamque disciplinam, viginti quinque capitula, quasi vim legis obtinentia, de communi sanxerunt arbitrio. Quae si quis legendi studio, videre quaerit, in multarum archivis ecclesiarum, ea facile reperire potest. Interfuerunt autem huic concilio: dominus Gormundus, Hierosolymorum patriarcha; dominus Balduinus, Hierosolymorum ex Latinis rex secundus; Ebremarus, Caesariensis archiepiscopus; Bernardus, Nazarenus episcopus; Asquitillus, Bethlehemita episcopus; Rogerus, Lindensis episcopus; [Col. 0534A] Gildonus, electus abbas Sanctae Mariae de valle Josaphat; Petrus, abbas de monte Thabor; Achardus, prior Templi; Arnaldus, prior montis Sion; Gerardus, prior Sepulcri Domini; Paganus, regis cancellarius; Eustachius Graniers, Willelmus de Buris, Barisanus, Joppe constabularius, Balduinus de Rames, et alii multi utriusque ordinis, quorum numerum vel nomina non tenemus.
Anno sequenti, praedictus fidei et nominis Christiani pertinax et indefessus persecutor Gazzi, tanquam vermis inquietus, semper quaerens quem laedere [Col. 0534B] possit, sumpta occasione ex regis absentia, convocatis militaribus copiis, apponit etiam quaedam nostrorum praesidia obsidere; quo praecognito dominum regem urgentissime vocant. Ille vero impiger, assumpto sibi salutiferae crucis ligno, equitumque honesto comitatu, ad partes illas properat: vocato etiam domino Joscelino Edessano comite, sociatisque sibi Antiochenis proceribus, contra praedictum potentem castra dirigit, quo cum pervenisset, sperantes in proximo bellum se habiturum, contigit quod morbo, qui apoplexia appellatur, tetigit eum manus Domini. Unde magnates qui in ejus erant exercitu, principis sui destituti solatio, bellum prudenter sanoque consilio declinaverunt: dominumque suum in lectica semivivum deferentes, [Col. 0534C] Halapiam properabant. Ad quam priusquam pervenirent, ille aeternis tradendus incendiis, infelicem dicitur animam exhalasse. Rex quoque facta apud Antiochiam mora, quae videbatur pro tempore necessaria, in regnum, auctore Domino, sospes reversus est; apud utrosque tam in regno quam in principatu, meritis suis id exigentibus, charus admodum et acceptus: utramque nimirum administrationem fideliter devoteque implebat, regni videlicet et principatus, licet multum distarent ab invicem. Nec erat facile discernere, utrius sollicitudine magis angebatur: licet regnum ejus esset proprietas, quam etiam ad successores suos jure posset transmittere; principatus vero, commissus. Majoremque [Col. 0534D] etiam videbatur pro statu Antiochenorum exhibere diligentiam; in eoque se continuavit bona fide, usque ad adventum domini Boamundi junioris, sicut in subsequentibus dicetur.
Per idem tempus, rege Hierosolymis existente, pia liberalitate et largitione principali, civibus contulit Hierosolymitanis, et sigillo regio communitam eis praecipit paginam fieri, in perpetuum valituram, libertatem consuetudinum, quae a civibus merces inferentibus vel efferentibus solebat exigi: ita ut de caetero, omnis Latinus ingrediens vel egrediens, sive mercimonia inferens sive educens, omnino [Col. 0535A] nihil sub praetextu alicujus consuetudinis aliquid cogatur praestare, sed liberam prorsus vendendi et emendi habeat potestatem. Dedit etiam Surianis, Graecis, Armenis, et harum cujuslibet nationum hominibus, Saracenis etiam nihilominus liberam potestatem, sine exactione aliqua inferendi in sanctam civitatem, triticum, hordeum et quodlibet genus leguminis. Modii etiam et ponderis remisit mercedem consuetudinariam; in quo praedicti populi sibi conciliavit animos, et gratiam publicam sibi promeruit. In utroque enim, regio more et affectu plurimum commendabili, civibus videtur providisse, ut et civitas, sine exactione illatis alimentis, abundaret amplius; et quod tam ipse quam ejus praedecessor tota diligentia procurabat, ut urbs Deo [Col. 0535B] amabilis multiplicatis et frequentioribus habitatoribus incoleretur.
Anno sequente, Doldequinus, perfidus et impius Damascenorum rex, foederato sibi Arabum principe, et ejus sibi sociata militia, vidensque dominum regem pro utraque regione, viribus suis imparem portare sollicitudinem, de ejus praesumens occupationibus, regionem nostram Tiberiadi proximam, immissis legionibus, hostiliter nimis vastare coepit. Quo audito, dominus rex congregata de universi regni finibus militia illuc more suo impiger contendit. Doldequinus vero regis praecognito adventu, [Col. 0535C] videns, eo praesente, se non posse proficere, nec cum eo conserere tutum reputans, in ulteriora regni se contulit. Rex autem cum suis agminibus in austrum declinans, Gerasam pervenit. Fuit autem Gerasa una de nobilibus provinciae Decapoleos civitatibus, a Jordane paucis distans milliaribus, monte Galaad contermina, in tribu Manasse sita. In hujus parte munitiore, quoniam reliqua civitas hostilitatis metu diu jacuerat desolata, castrum ex quadris et magnis lapidibus, cum multis sumptibus erigi sibi fecerat anno praeterito Doldequinus; victuque et armis communitum, quibusdam fidelibus suis conservandum tradiderat: quo perveniens rex, impugnato vehementius praesidio, quadraginta milites, [Col. 0535D] qui in eo ad custodiam relicti fuerant, interpositis conditionibus, quod cum salute ad suos haberent reditum, castro recepto, permisit abire incolumes; habitaque cum suis deliberatione, utrum magis expediret dirui funditus praesidium, aut Christianitati reservari, placuit de universorum assensu municipium everti funditus; nam sine multis sumptibus, et labore continuo, et multo periculo transeuntium, non videbatur a nostris posse conservari.
Cum ita ergo, per gratiam Dei, se regni prospere [Col. 0536A] satis haberent negotia, invidens pacis inimicus tranquillitati, quam sperabat, scandalum molitus est injicere. Pontius enim Tripolitanorum comes secundus, nescimus cujus instinctu, regi Hierosolymorum suum denegabat hominium; et servitium, quod de jure fidelitatis tenebatur impendere, impudenter negabat. Rex autem tantam non ferens injuriam, collectis ex universo regno tam equitum quam peditum copiis, ad partes illas pervenit, super tanta injuria ultionem petiturus: ubi antequam aliquid damni passa esset pars alterutra, intervenientibus viris honestis et Deo amabilibus, pax inter eos conveniens reformata est. Inde procedens, propter illorum necessitates ab Antiochenis vocatus, ad partes illas descendit. Balac enim Turcorum [Col. 0536B] princeps, magnificus et potens, regionem totam frequentibus irruptionibus molestabat, idque confidentius, quia paulo ante dominum Joscelinum, Edessanum comitem et dominum Galerannum ejus consanguineum, ex improviso in eos irruens, ceperat et captos vinculis mancipaverat. Sciens ergo dominum regem advenisse, coepit a suis incursionibus aliquantulum retardari et ejus declinare conflictus; audierat enim quod in praeliis esset fortunatior, et de eo cuilibet difficile esset triumphare. Circuibat tamen cum expeditione militia, quasi de remoto, si ei daretur locus, ut nostris inferre damna posset, et circa id erat sollicitus. Rex igitur cum sua, quam secum deduxerat militia, in terram [Col. 0536C] comitis Edessani descendit, ut populo rectore carenti, aliquod impertiret solatium: circumiensque regionem, diligenter quaerebat, utrum munita essent praesidia, et sufficientes equitum peditumque, armorum quoque et alimentorum haberent copias; et ut defectus suppleret, debitam gerebat sollicitudinem. Contigit autem, dum eadem cura sollicitus Edessam properaret, ab oppido Turbessel egressus, ut eadem diligentia de statu regionis trans Euphratem esset instructior, et cuncta pro posse in melius reformaret; nocte quadam iter conficiens incoeptum, cum suo domestico proficiscebatur comitatu, ubi dum aliquantulum incautius, dissoluto agmine et dormitantibus pene universis, iter agerent securi: Balac praedictus, qui regis iter praesenserat, in insidiis [Col. 0536D] positus, subito irruit, regisque comitatum imparatum reperiens et somno gravatum, casu in ipsum regem incidit, manus injecit, secumque deduxit captum, tam iis qui praeibant quam qui sequebantur, ad partes varias fuga dilapsis, et quid regi accidisset ignorantibus. Captum ergo saepedictus Balac regem, trans Euphratem in praesidio, cui Quartapiert nomen, vinculis fecit mancipari, ubi erant etiam Joscelinus comes et Galerannus, de quibus supra dictum est. Nostri autem principes qui in regno erant, audito casu miserabili, qui domino regi acciderat, una cum domino patriarcha de statu regni valde solliciti, apud urbem Acconensem, cum ecclesiarum praelatis, quasi vir unus conveniunt; et ducem atque praeceptorem sibi de [Col. 0537A] communi voto constituunt dominum Eustachium Grener, virum providum et discretum, et rei militaris plenam habentem experientiam; qui duas in regno, jure haereditario, suffragantibus meritis, possidebat civitates, Sidonem videlicet et Caesaream, utramque cum suis pertinentiis. Tradunt ergo ei regni curam, et administrationem generalem, quoadusque dominum regem visitet Oriens ex alto, et suae libertati restituens, negotiis regiis possit superesse. Sed interim ad ea, quae de domino rege coeperamus, retorqueamus historiam.
[Col. 0537B] Domino ergo rege apud castrum praenominatum, cum domino comite in vinculis constituto, notum habentes quidam Armenii de terra comitis, quod tanti principes Christiani nominis in eo municipio captivi tenerentur, pro nihilo ducentes periculum, si etiam eorum artes prosperum non haberent exitum, novas ineunt inauditi moliminis vias. Quidam tamen asserunt hos eosdem domini Joscelini diligentia vocatos, et spe remunerationis amplissimae, huic se exposuisse discrimini. Quinquaginta enim ex eis, qui robustiores videbantur, fide interposita, et mutuis obligati juramentis, apud se constituunt, ut illuc euntes, praedictos viros magnificos, quocunque periculo, liberare contendant. Habitu ergo se simulant monachos; sicas sub laxis vestibus [Col. 0537C] portantes, ad praedictum tendunt oppidum, tanquam de negotiis monasteriorum acturi aliquid; simulant verbo et gemitu, et faciei modificatione se a quibusdam vim injuriamque passos: praefecto loci ad cujus sollicitudinem spectabat, ne quid in locis adjacentibus enormiter et contra disciplinam temporum fieret, id se velle cum lacrymis protestari, asserunt. Alii dicunt eos quasi mercatores, vilium mercium portatores, oppidum ingressos. Admittuntur tandem, et municipium ingressi, exerunt gladios et occurrentes sibi perimunt universos. Quid plura? Obtento castro, regem solvunt et comitem; et castrum muniunt quantum possunt. Rex interim comitem Joscelinum emittere disponit, ut sibi et [Col. 0537D] sociis, quorum opera expediti videbantur, auxilium congreget, et velocius mittere non moretur. Cognoscentes autem, qui in suburbanis habitabant Turci, quod hac fraude rex, et qui cum eo intus erant, castrum obtinuerant, arma corripiunt, et ad locum accedentes, procurant diligentius, ut saltem usque ad adventum Balac domini sui, his qui in oppido erant, introitus negent et exitus. Comes tamen Joscelinus, assumptis sibi tribus sociis, quorum duos itineris haberet comites, tertium ad dominum regem de statu suo significans, statim remitteret, hostium se exponens insidiis, egressus est; et Domini protectus misericordia, ignorantibus his qui castrum obsederant, cum duobus consortibus, ut praeordinatum fuerat, viam [Col. 0538A] arripit, tertium remittens in oppidum, cui et annulum suum tradidit in signum, quod cum salute, hostium cuneos evaserat. Rex autem cum his quorum ope solutus erat, praesidium munire totis viribus satagebat, tentans, si quo pacto usque ad adventum subsidii, quod in proximo sperabat, illud sibi conservare posset.
At vero Balac terribili visione eadem nocte turbatus, in somnis videbatur sibi videre, quod comes Joscelinus eum propriis manibus, luminibus orbaret. Quo visu territus, summo mane ad praedictum oppidum nuntios dirigit, qui dominum Joscelinum [Col. 0538B] absque mora decollarent. Qui accedentes ad castrum propius, cognoscentes quod eo casu in manus hostium devenisset, remenso itinere cum omni velocitate ad dominum redeunt, omnia quae illic gesta fuerant, ordine pandentes. Ipse vero convocatis undique militaribus copiis, ad partes illas impiger contendit, et locatis in gyrum expeditionibus, obsidione vallat eos, qui in oppidum se contulerant. Ubi per internuntios habito sermone cum domino rege, spondet et promittit firmius, quod si absque difficultate praesidium ei restituat, ipse sibi et suis omnibus liberum exitum et securum usque ad urbem Edessanam praestaret conductum. Rex autem de oppidi munitione confisus, sperans cum adminiculo eorum, qui ad eum ingressi fuerant, castrum [Col. 0538C] posse ad adventum subsidii violenter detinere, conditiones respuit oblatas, et in defensione municipii instantius perseverat. Balac vero, spretis conditionibus iratus admodum, artifices convocat et machinas ordinat multiplices, quibus solent hostium praesidia impugnari: et instans protervius, in omne argumentum, quo nocere possit obsessis, subtiliter se attollit. Erat autem collis, supra quem situm erat oppidum, cretaceus et ad suffodiendum facilis. Videns ergo ea parte facilius posse locum aggravari, immissis fossoribus, scrobes praecipit ingentes intus colle suffodi, trabibusque et lignea materia sustentari: deinde receptis artificibus, igne immisso, succensa quae intus erat [Col. 0538D] materia, collis subsedit; et turri quae superposita erat, cum ingenti fragore collapsa, timuit rex ne casu simili universum praesidium in praeceps rueret, castrum Balac nullis interpositis conditionibus resignavit. Qui obtento castro, domino regi, et cuidam nepoti suo, domino quoque Galeranno vitam indulsit; eosque in Carram, civitatem Edessae vicinam vinctos compedibus praecipit deportari, et eos ibidem sub arcta conservari custodia. Praedictos autem Armenios, viros strenuos et fideles, qui ut regem et dominum suum a vinculis solverent, tantis se exposuerant periculis, variis affecit cruciatibus. Alios enim vivos decoriari fecit, alios serra dividi per medium, alios viventes sepeliri, alios pueris suis quasi signum ad sagittandum tradi; [Col. 0539A] qui, etsi coram illis tormenta passi sunt, spes tamen illorum immortalitate plena est; et in paucis tentati, in multis bene disponentur.
At vero comes Joscelinus, cum iis quos assumpserat viae consortes, cum multa sollicitudine et timore continuo iter incoeptum peragens, cum victu modico et duobus utribus, quos secum casu detulerat, usque ad fluvium magnum Euphratem pervenit. Ubi habita cum periculorum consortibus, quomodo fluvium transire posset, deliberatione, impletis [Col. 0539B] vento utribus, eisque fune sibi circumpositis, regentibus eum a dextra laevaque sociis, quibus multum erat in natando exercitium, auctore Domino, ulteriorem ripam sanus et incolumis attigit. Inde non minore periculo, nudis pedibus, labore pressus insolito, fame et siti, et lassitudine fatigatus, tandem praevia Domini misericordia, apud insigne oppidum ejus Turbessel pervenit: inde injuncti verbi plenam gerens sollicitudinem, aptato sibi necessario pro tempore comitatu, Antiochiam, deinde cum consilio domini patriarchae Bernardi, Hierosolymam profectus, rem domino patriarchae et regni principibus ordine pandit, casum qui acciderat, seriatim aperit, ad subsidium sine dilatione invitat: asserens regis negotium dilationes non [Col. 0539C] posse capere, sed opus esse maturo consilio et indilato. Factumque est ita, ut ad ejus exhortationem congregatus sit regni universi populus, quasi vir unus; et assumpta sibi cruce Dominica de singulis urbibus, quae erant mediae, auxilia sibi conjungentes, Antiochiam pervenerunt, ubi adjunctis sibi ejusdem civitatis tam plebe quam patribus, praevio comite, Turbessel pervenerunt. Ubi quid circa dominum regem medio tempore accidisset, plenius cognito, comperto quod ulterius procedere non esset fructuosum, de communi consilio ordinatum est, ut singuli redirent ad propria; tamen ne omnino nihil fecisse viderentur, ordinant apud se, ut apud Halapiam transeuntes experiantur, utrum aliquid [Col. 0539D] damni aut injuriae hostibus inferre possint; quod secundum propositum factum est. Nam ante urbem praedictam habentes transitum, cives ejusdem loci, contra eos quasi ad pugnandum egressos, in urbem regredi violenter compulerunt: diebus quatuor continuis, invitis civibus moram ibi facientes. Qui autem de regno erant, ab aliis divisi, in regnum redeuntes, circa partes Scythopolitanas, transito Jordane, terras hostium subito ingrediuntur, et imparatos reperientes, irruunt super eos, pluribusque ex eis gladio interemptis; captivatis etiam infinitis tam viris quam mulieribus, cum ingenti praeda et opimis spoliis laeti ovantesque ad propria reversi sunt.
Interea princeps Aegyptius de regis captivitate arbitrans sibi multam opportunitatem emersisse, ut regnum Hierosolymorum sibi merito suspectissimum, aliqua ex parte posset opprimere, ex omnibus Aegypti finibus militaria praecipit auxilia convocari; urbibusque maritimis mandat, praefectis operum specialiter ad hoc deputatis, galeas praeparari, armari classem; et caetera quae ad usum navalis exercitus possunt esse necessaria, sine dilatione praecipit ordinari. Paratis igitur septuaginta galeis, cum infinita pedestris exercitus multitudine, [Col. 0540B] transcursa solitudine, apud Ascalonam castrametatus, cum suis resedit legionibus, classis autem usque Joppen progressa, ibi ante urbem se locavit; egressique de navibus in gravi multitudine, urbem coeperunt ex omni parte per gyrum, continuatis congressionibus, hostiliter molestare, ita ut prae inopia defendentium, securi ad murum suffodiendum accederent, et in locis pluribus debilitarent. Quod si liberas ferias urbem impugnandi per diem sequentem habuissent, effractis moenibus, procul omni dubio, violenter occupassent civitatem; pauci enim erant intus, qui eorum congressionibus repugnarent. Interea dominus patriarcha, dominus quoque Eustachius Grener, regni constabularius, cum aliis regni principibus, congregata omni ea quam tunc [Col. 0540C] habere potuerunt militia, in campestribus Caesareae, in loco cui Caco nomen, convenerunt; inde versus Joppen, ordinatis agminibus descendentes, dirigunt legiones. Quo audito, qui urbem impugnabant, in classem se certatim recipiunt, nostrorum adventum formidantes. Classe autem instructa, remis incumbunt, exspectantes quid suis, quos hostibus vicinos esse cognoverant, accideret. Nostri vero interea, praevia cruce Dominica, fide armati, et cooperante Dei gratia, in victoriae spem erecti compositis aciebus et in congruum redactis ordinem juxta eum locum qui dicitur Ibelim, hostes reperiunt. Qui etiam, juxta morem eorum, cohortibus dispositis, affecti ut cum nostris procul dubio pugnarent, advenerant; sed viso nostrorum apparatu et animositate [Col. 0540D] certis argumentis intellecta, qui quasi leones accesserant, lepores et leporibus timidiores, bellum detrectare cupiunt, magis tamen cupientes non incoepisse. Nostri porro populi promiscui, et plebis omnimodae, dicebantur esse quasi septem millia: hostium vero, expeditorum ad praelium, sexdecim millium dicebatur esse numerus, exceptis his qui classi deservientes, dicebantur esse in navibus. Irruentes igitur nostri super eos in spiritu vehementi, corde contrito, et in timore Domini. auxilio de supernis invocato, instant gladiis atrocius, et cominus irrogato mortis periculo, respirandi etiam negant facultatem. Mirantur tandem Aegyptii nostrorum vires et audaciam; et quod sermone [Col. 0541A] audierant, plagis sentiunt impositis, et oculata fide contuentur. Parant tamen, et contendunt illatis resistere injuriis et nostris aequa lance respondere; sed longe impares et animis et viribus, in proposito deficiunt, fugam ineuntes. Relictis igitur castris, omni divitiarum genere et commoditate refertis, fuga vitae consulunt. Nostri tamen insectantes instantius, quotquot ex eis consequi possunt, gladiis obtruncant, ita ut de tanta multitudine pauci vel vincula vel mortem evaserint. Dicuntur ea die septem ex eis millia cecidisse. Nostri autem victores in castra reversi, gazas Aegyptias, immensa auri argentique pondera, supellectilem varii generis pretiosissimam, papiliones et tentoria, equos, loricas, gladios copiose reperientes, jure bellorum [Col. 0541B] dividentes spolia, supra modum locupletati, reversi sunt ad propria. Classis vero intellecto quid suis acciderat, ut securam sibi stationem eligerent, apud Ascalonam, quae adhuc in eorum potestate erat, declinantes, de suorum ruina plenius edocti sunt. Per idem tempus, dominus Eustachius Grener, regni procurator, vir providus et discretus, vita decessit: in cujus loco substitutus est dominus Willelmus de Buris, vir magnificus, et per omnia commendabilis, Tiberiadensis dominus.
Eodem tempore, audita regni Orientalis necessitate, dux Venetiae, Dominicus Michaelis, una cum majoribus ejusdem provinciae, composita classe, [Col. 0541C] cum quadraginta galeis, gatis vigenti octo, quatuor majoribus ad devehenda onera aptatis navibus, iter in Syriam arripiunt; cumque in Cyprum insulam pervenissent, denuntiatum est eis, eorum jam praecognito adventu, quod Aegyptiorum classis circa partes Syriae in maritima Joppensi applicuisset, et circa partes illas moram faceret, urbibus maritimis valde suspectam. Quo audito, dux praefatus suis egressum indicit, et ordinato exercitu, versus littora Joppensia cursum accelerat. Nuntiatur eis interea, quod praedicta classis Aegyptia, Joppe relicta, in partes se contulerat Ascalonitanas; audierant enim de suis, qui cum nostris in terra pugnaverant, rumores sinistros; eaque occasione ad suam se contulerant civitatem. Quo etiam Veneti per internuntios [Col. 0541D] cognito, illuc classem dirigunt, optantes intime hostium classem invenire et cum eis tentare congressum. Porro sicut viri providi, et in eo negotio exercitati, classem ordinant, secundum quod eis utilius visum est. Erant sane in eadem classe quaedam naves rostratae, quas gatos vocant, galeis majores, habentes singulae remos centenos, quibus singulis duo erant remiges necessarii. Erant autem et quatuor naves majores, ut praediximus, ad deportanda onera, machinas, arma et victui necessaria deputatae. Has cum gatis priores ordinant, ea intentione, ut si ab hostibus forte de remoto conspicerentur, non putaretur hostium exercitus, sed mercatorum naves. Galeae vero subsequebantur. Sic [Col. 0542A] ergo ordinato exercitu, versus littora proficiscuntur. Erat autem eis et aurae favor optabilis, et maris grata tranquillitas, et hostium classis in vicino. Cumque jam esset circa crepusculum matutinum et aurora lucis orientis nuntiaret adventum, hostes classem sentiunt advenire; die quoque luminis amplius ministrante, eam conspiciunt viciniorem. Stupefacti ergo, et plurimum timentes, remos corripiunt, et clamore et nutibus suos hortantur, ut funes rescindant, anchoras erigant, remiges ordinent et de pugna securi arma corripiant.
[Col. 0542B] Interea dum haec apud hostes turbato ordine et confuso tumultu, metu confusionem inducente, aguntur, ecce ex Veneticis galeis una, cui dux inerat, alias velocitate praecurrens, eam casu fortuito, cui partis dux adversae insidebat, tanto concussit impetu, ut pene totam cum suis remigibus fluctibus involveret; aliae tandem multa velocitate sequentes, singulae singulas pene fretis involvunt. Fit igitur pugna gravis, et congressus utrinque valde hostilis, tantaque strages hominum, ut etiam (etsi fide videatur carere) qui interfuerunt, constanter asserant, victorum pedes, occisorum sanguine usque ad summum eorum, cruentatos sorduisse: mare vero adjacens de praecipitatis corporibus, et effluente de navibus interemptorum sanguine, usque ad passuum [Col. 0542C] in circuitu duo millia, colorem sanguineum contraxisse; littora vero cadaveribus a salo projectis ita repleta fuisse, ut de fetore putrescentium funerum, circumposita regio et luem contraheret, et acris corruptelam. Continuatur cominus pugna, et ardentibus studiis impugnant hi, illi tentant resistere; sed tandem auctore Domino, facti superiores Veneti, hostes vertunt in fugam; retentis galeis quatuor, cum totidem gatis et nave una maxima, duce eorum interempto, victoriam obtinuerunt saeculis memorabilem. Collata igitur nostris divinitus praedicta victoria, nolentes tempus inutiliter consumere, praecipiente duce, versus Aegyptias partes usque Laris antiquissimam solitudinis urbem maritimam, pervenerunt, explorantes [Col. 0542D] utrum hostium naves aliquas sibi casu haberent obvias: quod ita factum est, et ita eis successit ad votum, tanquam si aliquo certo nuntio universa quae postea acciderunt, ex ordine didicissent; nam illis in eo pelago laborantibus, decem naves hostium haud longe ab eis visae sunt, ad quas cum omni celeritate contendentes, primis congressionibus eas violenter occupant, viris quos in eis reperiunt partim occisis, partim compedibus mancipatis. Erant autem naves eaedem Orientalibus oneratae mercimoniis, speciebus videlicet, et pannis sericis; quae omnia secundum consuetudinem suam dividentes, facti locupletiores, deductis secum praedictis navibus, apud urbem Acconensem applicuerunt.
Dominus vero patriarcha Hierosolymorum Gormundus; dominus quoque Willelmus de Buris, regni constabularius et procurator, Paganus quoque regius cancellarius, una cum archiepiscopis, episcopis, et caeteris regni proceribus audientes, quod dux Venetiae, cum navali exercitu, nostris applicuisset littoribus, et de hostibus ita gloriose triumphasset, miserunt nuntios ad eum, viros prudentes et honestos, qui eum et populi Venetorum primores, exercitusque capitaneos, ex parte domini patriarchae, principum et populi salutarent, et conceptam de eorum adventu laetitiam significarent: [Col. 0543B] invitantes eos, ut regni commoditatibus indifferenter, tanquam cives et domestici, uti frui non dubitarent; paratos se esse asserentes, humanitatis legibus et plena hospitalitatis gratia se eos velle tractare, prout decebat, habere propositum. Dux ergo, ut et loca sancta, diu ante concepta devotione videret, et principibus qui se tam benigne invitaverant loqueretur, relictis qui classi praeessent viris prudentibus, ipse cum majoribus ejusdem populi Hierosolymam venit. Ubi honeste susceptus, et cum multa tractatus honorificentia, Natale Domini celebravit. Ubi etiam a regni principibus diligenter commonitus, ut Christi servitio et incremento regni, se ad tempus aliquod manciparet, respondit: Quod ad hoc specialiter venerat, et ad [Col. 0543C] hoc tota ejus dirigebatur intentio. Factum est ergo de communi consilio, quod praesente domino patriarcha, et reliquis ejusdem regni principibus, convenit inter eos quibusdam pactis intervenientibus, ut alteram de maritimis urbibus, Tyrum videlicet, vel Ascalonam obsiderent; nam aliae, per Dei gratiam, a torrente Aegypti, usque Antiochiam omnes in nostram pervenerant ditionem. Verum hic dum nostrorum voluntates ad varia rapiuntur desideria, res in periculosam pene descendit altercationem. Nam Hierosolymitae, Ramatenses, Joppenses, Neapolitani, et qui in finibus horum erant, magnopere nitebantur, ut ad obsidendam Ascalonam proficiscerentur; erat enim vicinior, et minus laboris et sumptuum videbatur exigere. At vero Acconenses, [Col. 0543D] Nazareni, Sidonii, Berytenses, Tiberiadenses, Biblii, et caeterarum maritimarum urbium habitatores, versus Tyrum dirigendos esse contendebant exercitus; allegantes quod, cum civitas esset nobilis et munitissima, totis viribus elaborandum erat, ut in nostram cederet potestatem, ne aliquando hostibus posset esse occasio, ut ad nos, gratia recuperandae regionis et totius provinciae, per eam haberent ingressum. Sic ergo per hanc votorum dissonantiam res in periculosas, ut diximus, pene pervenit inducias. Placuit tandem, quibusdam mediantibus, sorte definiri hujusmodi controversiam; sortis autem forma non multum ab honestate abhorrebat. Conscripserunt enim in membranis codicillos [Col. 0544A] duos, alterum Tyri mentionem, alterum Ascalonae continentes, et super altare chartulas illas locaverunt, assumentes unum de pueris innocentibus, et parentes non habentem, cui data est optio, ut quam velit illorum assumat; et utrius illarum urbium nomen secum attulerit, ad illum uterque exercitus sine quaestione dirigatur. Cecidit ergo sors super Tyrum. Haec a senioribus quibusdam audivimus, qui constanter asserebant, se praedictis omnibus interfuisse. Confirmato ergo hoc consilio, dominus patriarcha, et inclyti regionis illius, simul cum populo universo in civitatem conveniunt Acconensem; nam Veneticorum classis in ejusdem portu civitatis, tuta statione locata erat. Praebitis ergo corporaliter juramentis, quod in finibus [Col. 0544B] pactorum fideliter ab utraque parte staretur, praeordinatis quae ad hujusmodi opus solent esse necessaria, decimo quinto Kal. Martii urbem praedictam gemina vallant obsidione.
Sed ut nihil antiquitatis eorum quae interim occurrunt praetereamus, libet rescriptum privilegii, consonantiam pactorum inter Venetos et principes regni Hierosolymorum continentis, ad majorum rerum gestarum evidentiam ponere, quod sic habet:
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti.
[Col. 0544C] Tempore quo Calixtus papa secundus et quartus Henricus Romanorum imperator Augustus, pace eodem anno inter regnum et sacerdotium super annuli et baculi controversia, celebrato Romae concilio, Deo auxiliante, peracta, alter Romanam Ecclesiam, alterque regnum regebat, Dominicus Michaelis Venetiae dux, Dalmatiae atque Croatiae regni princeps, innumera classium militiaeque multitudine, prius tamen ante importuosas Ascalonis ripas, paganorum classium regis Babyloniae gravissima strage facta, demum in Hierusalem partes, ad necessarium Christianorum patrocinium victoriosus advenit. Rex quippe Balduinus Hierusalem secundus, tunc temporis, peccatis nostris exigentibus, sub Balac principe Parthorum, [Col. 0544D] paganorum laqueo cum pluribus aliis captivus tenebatur. Propterea nos quidem Gormandus, Dei gratia sanctae civitatis Hierusalem patriarcha, cum nostrae ecclesiae fratribus suffraganeis, domino Willelmo de Buris constabulario et Pagano cancellario, nobis cum totius regni Hierosolymitani socia Baronum militia conjuncta, Achone in ecclesia Sanctae Crucis convenientes; ejusdem regis Balduini promissiones, secundum litterarum suarum et nuntiorum prolocutiones, quas eidem Veneticorum duci suos per nuntios, usque Venetiam, rex ipse mandaverat, propria manu, et episcoporum sive cancellarii manu pacisque osculo, prout ordo noster exigit, datis: omnes vero barones, quorum nomina subscripta sunt, super sancta Evangelia subscriptas depactionum conventiones, [Col. 0545A] sanctissimo evangelistae Marco, praedicto duci suisque successoribus, atque genti Veneticorum simul statuentes affirmavimus, quatenus sine aliqua contradictione, quae dicta et quemadmodum inferius subscripta sunt, ita et rata, et in futurum illibata, sibi suaeque genti in perpetuum permaneant. Amen.
In omnibus scilicet supradicti regis, ejusque successorum sub dominio, atque omnium suorum baronum civitatibus, ipsi Venetici ecclesiam et integram rugam, unamque plateam sive balneum, nec non et furnum habeant, jure haereditario in perpetuum possidenda, ab omni exactione libera, sicut sunt regis propria. Verum in platea Hierusalem tantum ad proprium habeant, quantum rex habere solitus est. Quod si apud Accon, furnum, molendinum, balneum, [Col. 0545B] stateram, modios et buzas ad vinum, oleum, vel mel mensurandum in vico suo Veneti facere voluerint, omnibus inibi habitantibus absque contradictione quicunque voluerit coquere, molere, balneare, sicut ad propria regis libere liceat. Sed modiorum, staterae atque buzae mensuris, hoc modo uti liceat. Nam quando Venetici inter se negotiantur, cum propriis, id est Veneticorum mensuris mensurare debent; cum vero Venetici res suas aliis gentibus vendunt, cum suis, id est Veneticorum mensuris propriis vendere debent. Quando autem Venetici ab aliquibus gentibus extraneis quam Veneticis, commercio aliquid accipientes comparant, cum regiis mensuris datoque pretio accipere licet. Ad haec Venetici nullam dationem, vel secundum usum, vel secundum ullam rationem, [Col. 0545C] nullo modo, intrando, stando, vendendo, comparando vel morando, aut exeundo de nulla penitus causa aliquam dationem persolvere debent, nisi solum quando veniunt, aut exeunt cum suis navibus peregrinos portantes: tunc quippe secundum regis consuetudinem, tertiam partem ipsi regi dare debent. Unde ipse rex Hierusalem, et nos omnes, duci Veneticorum de funda Tyri, ex parte regis, festo apostolorum Petri et Pauli, trecentos in unoquoque anno bizantios Saracenatos, ex debiti conditione persolvere debemus. Vobis quoque, duci Venetiae, et vestrae genti promittimus, quod nihil plus accipiemus ab illis gentibus, quae vobiscum negotiantur, nisi quantum soliti sunt dare, et quanta accipimus ab illis qui cum aliis negotiantur [Col. 0545D] gentibus. Praeterea illam ejusdem plateae, rugaeque Achon partem unum caput in mansione Petri Zanni, aliud vero in Sancti Dimitri monasterio firmantem; et ejusdem rugae aliam partem, unam materiariam et duas lapideas mansiones habentes, quae quondam casulae de cannis esse solebant, quam rex Balduinus Hierusalem primitus beato Marco, dominoque duci Ordolafo, suisque successoribus in Sidonis acquisitione dedit; ipsas, inquam, partes, beato Marco, vobisque Dominico Michaeli, Venetiae duci, vestris quoque successoribus per praesentem paginam confirmamus; vobisque potestatem concedimus, tenendi, possidendi et quidquid vobis inde placuerit, in perpetuum faciendi. Super ejusdem autem rugae alia parte, a domo Bernardi de novo Castello, quae quondam [Col. 0546A] Joannis fuerat Juliani, usque domum Guiberti de Joppen generis Laudae, recto tramite procedente, vobis eamdem quam rex habuerit potestatem penitus damus. Quin etiam nullus Veneticorum in totius terrae regis, suorumque baronum dominio, aliquam dationem in ingrediendo, vel ibi morando, aut exeundo per ullum ingenium dare debeat; sed sic liber sicut in ipsa Venetia sit. Si vero aliquod placitum, vel alicujus negotii litigationem, Veneticus erga. Veneticum habuerit, in curia Veneticorum diffiniatur. Vel si aliquis adversus Veneticum querelam aut litigationem se habere crediderit, in eadem curia Veneticorum determinetur. Verum si Veneticus super quemlibet alium hominem, quam Veneticum, clamorem fecerit, in curia regis emendetur. Insuper ubi Veneticus ordinatus [Col. 0546B] vel inordinatus, quod nos sine lingua dicimus, obierit, res suae in potestatem Veneticorum reducantur. Si vero aliquis Veneticorum naufragium passus fuerit, nullum de suis rebus patiatur damnum. Si naufragio mortuus fuerit, suis haeredibus aut aliis Veneticis res suae remanentes reddantur. Praeterea super cujus gentis burgenses in vico et domibus Veneticorum habitantes, eamdem justitiam et consuetudines quas rex super suos, Venetici habeant. Denique duarum civitatum Tyri et Ascalonis tertiam partem, cum suis pertinentiis, et tertiam partem terrarum omnium sibi pertinentium, a die Sancti Petri, Saracenis tantum servientium, quae non sunt in Francorum manibus, alteram quarum, vel si, Deo auxiliante, utramque per eorum auxilium, aut aliquod [Col. 0546C] ingenium in Christianorum potestatem Spiritus sanctus tradere voluerit; illam, inquam, tertiam partem, sicut dictum est, libere et regaliter, sicut rex duas, Venetici habituri in perpetuum, sine alicujus contradictionis impeditione, jure haereditario possideant.
Universaliter igitur supradictas conventiones ipsum regem, Deo auxiliante, si aliquando egressurus de captivitate est, nos Gormundus Hierusalem patriarcha confirmare per Evangelium faciemus. Si vero alter ad Hierosolymitanum regnum, in regem promovendus advenerit, aut superius ordinatas promissiones antequam promoveatur, sicut ante dictum est, ipsum confirmare faciemus; alioquin ipsum nullo [Col. 0546D] modo ad regnum provehi assentiemus. Similiter easdem et eodem modo confirmationes, baronum successores et novi futuri barones facient. De causa vero Antiochena, quam vobis regem Balduinum secundum, sub eadem constitutionis depactione promisisse bene scimus, in Antiocheno principatu se vobis Veneticis daturum: videlicet sic in Antiochia, sicut in caeteris regis civitatibus, si quidem Antiocheni regalia promissionum foedera vobis attendere voluerint; nos idem Gormundus Hierusalem patriarcha, cum nostris episcopis, clero, baronibus populoque Hierusalem, consilium et auxilium vobis dantes, quod nobis dominus papa inde scripserit, bona fide totum adimplere, et haec omnia superiora, ad honorem Veneticorum promittimus.
- [Col. 0547A] Ego Gormundus Dei gratia Hierosolymorum patriarcha, propria nostra manu supradicta confirmo.
- Ego Ebremarus Caesariensis archiepiscopus, haec eadem similiter confirmo.
- Ego Bernardus Nazarenus episcopus similiter confirmo.
- Ego Asquitinus Bethlehemita episcopus similiter confirmo.
- Ego Rogerius Liddensis Sancti Georgii episcopus similiter confirmo.
- [Col. 0548A] Ego Gildoinus abbas Sanctae Mariae vallis Josaphat similiter confirmo.
- Ego Gerardus prior Sancti Sepulcri similiter confirmo.
- Ego Aicardus prior templi Domini similiter affirmo.
- Ego Arnaldus prior montis Sion similiter affirmo.
- Ego Willelmus de Buris, regis constabularius similiter affirmo.
- Data apud Achon, per manus Pagani, regis Hierusalem cancellarii, anno 1123, indictione II
Est autem Tyrus civitas antiquissima, secundum quod Ulpianus vir prudentissimus jurisconsultus, ex eadem urbe trahens originem, in Digestis, titulo De censibus, asserit, dicens: Sciendum est esse quasdam colonias juris Italici, ut est in Syria Phoenice splendidissima Tyriorum colonia, unde mihi origo est, nobilis regionibus, serie saeculorum antiquissima, armipotens, foederis quod cum Romanis percussit tenacissima. Huic enim divus Severus et imperator noster, ob egregiam in rempublicam imperiumque Romanum insignem fidem, jus Italicum concessit.
Ex hac urbe, si ad veteres recurramus historias, [Col. 0547C] Agenor rex fuit, et filii ejus, Europa, Cadmus et Phoenix, a quorum altero tota regio, ut Phoenicis diceretur, nomen accepit. Alter vero Thebanae conditor urbis, et Graecarum inventor litterarum, celebrem posteris de se reliquit memoriam. Tertia vero ejusdem regis filia, orbis terrarum parti tertiae nomen dedit, ut Europa diceretur.
Hujus quoque cives excellenti mentis acumine et ingenii vivacitate praeclari, individua vocum elementa, convenientibus designare apicibus, primi tentaverunt, et memoriae thesauros aedificantes, mortalium primi scribendi prudentiam et mentis interpretem sermonem, characteribus designandi formam posteris tradiderunt: id et veterum habent historiae, et belli civilis egregius prosecutor Lucanus [Col. 0547D] designat, dicens:
Haec et triti conchylii, et pretiosi muricis, egregio purpuram colore prima insignivit: unde et praecipua inter eos, etiam hodie, urbis trahens nuncupationem, Tyria dicitur. Ex hac etiam Sychaeus, et uxor ejus Elisa Dido fuisse leguntur, qui in Africana dioecesi, civitatem illam admirabilem et Romani [Col. 0548B] aemulam imperii, Carthaginem videlicet, condiderunt; regnumque illud Punicum quasi Phoenicum, a regione unde exierant denominantes, appellaverunt; sed etiam et originis memores, perpetuo se Tyrios, Carthaginenses voluerunt appellari. Unde illud Maronis in primo:
Et illud:
Fuit autem ab initio binomia; nam et Sor Hebraice dicitur, quod nomen tenet usitatius et Tyrus; quod posterius, licet et Graecam videatur redolere eloquentia (interpretatur enim angustia ), tamen a conditore certum est, eam hujusmodi contraxisse vocabulum. Certum est enim juxta veterum [Col. 0548C] traditiones, quod Tyras septimus filiorum Japhet, filii Noe, hanc urbem condiderit, et a suo sumptum vocabulo nomen eidem indiderit. Quanta hujus civitatis priscis temporibus gloria fuerit, ex verbis Ezechielis prophetae manifeste est colligere, cui a Domino dicitur: Et tu, fil. hominis, assume super Tyrum planctum; et dices Tyro quae habitat in circuitu maris, negotiatio populorum ad insulas multas: Tu dixisti: Perfecti decoris ego sum, et in corde maris sita: Finitimi tui, qui te aedificaverunt, impleverunt decorem tuum, abietibus de Sanir, et exstruxerunt te cum omnibus tabulatis maris. Cedrum de Libano tulerunt, ut facerent tibi malum; quercus de Basan dolaverunt in remos tuos, transtra tua fecerunt ex ebore Indico, et praetoriola de insulis [Col. 0548D] Italiae. Byssus varia de Aegypto texta est tibi in velum ut poneretur in malo Hyacinthus et purpura de insulis Elisa facta sunt operimentum tuum (Ezech. XXVII, 2) . Et Isaias: Transite maria, ululate qui habitatis in Insula. Nunquid non haec vestra est, quae gloriabatur a diebus pristinis in antiquitate sua? Ducent eam pedes sui longe ad peregrinandum. Quis cogitavit hoc super Tyrum, quondam coronatam, cujus negotiatores, principes, institores ejus inclyti [Col. 0549A] terrae. (Isa. XXIII, 6) . Ex hac etiam et Hiram, Salomonis cooperator ad aedificium templi Domini, rex fuit; et Apollonius, gesta cujus celebrem et late vulgatam habent historiam. Ex hac nihilominus urbe fuit Abdimus adolescens, Abdaemonis filius, qui Salomonis omnia sophismata et verba parabolarum aenigmatica, quae Hiram regi Tyriorum solvenda mittebat, mira solvebat subtilitate; de quo ita legitur in Josepho Antiquitatum libro octavo: Meminit horum duorum regum Menander, qui ex Phoenica lingua antiquitates Tyriorum in vocem convertit Helladicam, ita dicens: Moriente Abibalo, successit in ejus regnum filius ejus Hiram, qui cum vixisset annis quinquaginta tribus, regnavit triginta quatuor. Hujus temporibus erat Abdimus, [Col. 0549B] Abdaemonis filius in vinculis, qui semper propositiones quas imperasset Hierosolymorum rex, evincebat. Et iterum infra: Adjecit ad hoc, regem Hierosolymorum Salomonem misisse ad Hiram Tyri regem figuras quasdam, et petiisse ab ea solutionem, ita ut si non posset discernere, solventi pecunias daret; cumque fateretur Hiram, se non posse illas solvere, multaque foret pecuniarum detrimenta passurus, per Abdimum quemdam Tyrium, quae proposita fuerant, sunt absoluta; et alia ab eo proposita, quae si Salomon non solveret regi Hiram, multas pecunias daret. Et hic fortasse est quem fabulose popularium narrationes Marcolfum vocant, de quo dicitur quod Salomonis solvebat aenigmata, et ei respondebat, aequipollenter iterum solvenda proponens.
[Col. 0549C] Haec eadem et Origenis corpus occultat, sicut oculata fide etiam hodie licet inspicere. Et Hieronymus Pammachio et Occearano scribens in ea epistola quae sic incipit: Schedulae quas misistis, hoc ipsum asserit dicens: Centum et quinquaginta prope anni sunt hodie, ex quo Origenes Tyri mortuus est. Sed, etsi ad evangelicam recurramus historiam, haec eadem nihilominus et illam admirabilem genuit Chananaeam, cujus pro filia, quae male a daemonio vexabatur, supplicantis magnitudinem fidei commendat Salvator dicens: Mulier, magna est fides tua (Matth. XV, 28) ; quae concivium filiabus admirandae fidei, et commendabilis patientiae [Col. 0549D] monumenta relinquens, prima docuit, ut in muneribus fidei, charitatis et spei, Christum Salvatorem deprecarentur, juxta verbum Prophetae dicentis: Filiae Tyrii in muneribus vultum tuum deprecabuntur (Psal. XLIV, 14) .
Est autem et Phoenicis universae metropolis, quae inter Syriae provincias et bonorum pene omnium commoditate, et incolarum frequentia primum semper obtinuit locum.
Porro advertendum est quod hoc nomen Syria, aliquando largius, ut sit nomen totius; aliquando strictius, ut parti tantum conveniat, accipitur; sed aliquando cum adjectione dicitur, et notat partes, [Col. 0550A] sicuti manifestius dicetur. Syria ergo major multas provincias infra suum continet ambitum; a Tigride enim habens initium, usque in Aegyptum protenditur, et a Cilicia usque in mare Rubrum; cujus ab inferiori parte, quae est inter Tigridem et Euphratem, prima ejus partium Mesopotamia est, quae quia inter duo flumina sita est, Mesopotamia dicitur: quasi quae inter duo flumina jaceat; potamos enim Graece, Latine fluvius dicitur; quae, quia Syriae pars est, idcirco frequenter in Scripturis Mesopotamia Syriae dicitur. Post hanc vero ejusdem Syriae, Coelesyria regio, maxima portio est, in qua Antiochia, civitas illa nobilis, cum suis suffraganeis urbibus sita est: cui, quasi a septentrione, utraque Cilicia contermina est, quae ejusdem Syriae sunt [Col. 0550B] partes. Ab austro vero Phoenicis statim conjungitur, inter partes ejus praecipua, quae olim, per multa tempora, simplex fuit et uniformis; nunc autem in duas divisa est; quarum prima maritima dicitur, cujus metropolis est Tyrus, unde nobis est sermo; urbes habens quatuordecim suffraganeas; a rivo Valaniae, qui est sub castro Margath, habens initium, finem autem ad Lapidem incisum, qui hodie dicitur Districtum, juxta vetustissimam urbem quae dicitur Tyrus antiqua. Urbes autem quae infra hanc provinciam continentur, sunt hae: ab austro novissima Porphyria, quae alio nomine dicitur Heffa, vulgari vero appellatione Caifas; secunda Ptolomaida, quae alio etiam nomine dicitur Accon; tertia ab oriente Paneas, quae est Caesarea [Col. 0550C] Philippi; quarta a septentrione Sarepta; quinta Sidon, sexta Berythum, septima Biblium, octava Botrium, nona Tripolis, decima Artusiae, undecimae Archis, duodecima Arados, tertia decima Antarados, quarta decima Maraclea. Altera vero Phoenicis dicitur Libanica, cujus metropolis est Damascus, quae etiam aliquando dicitur Syria; ut ibi: Caput Syriae Damascus (Isa. VII, 8) : haec iterum Phoenicis postea divisa est in duas portiones; quarum altera dicitur Damascena; altera vero, Emisena. Sunt etiam et Syriae partes utraque Arabia; prima cujus metropolis est Bostrum; secunda, cujus metropolis est Petra deserti. Sed et Syria Sobal, ejusdem Syriae majoris pars est, cujus est [Col. 0550D] metropolis Sobal. Nihilominus et tres Palaestinae, ejusdem Syriae partes sunt; prima, cujus est metropolis Hierosolyma, quae proprie appellatur Judaea; secunda, cujus metropolis est Caesarea maritima; tertia, cujus metropolis est Scythopolis, quae alio nomine dicitur Bethsam, cujus hodie locum tenet Nazareth. Idumaea quoque hujus ejusdem Syriae majoris, pars est novissima, ad Aegyptum respiciens.
Erat autem praedicta civitas non solum munitissima, ut praediximus, sed etiam fertilitate praecipua, et amoenitate quasi singularis, nam [Col. 0551A] licet in ipso mari sita sit et in modum insulae tota fluctibus ambiatur; habet tamen pro foribus latifundium per omnia commendabile, et planitiem sibi continuam divitis glebae et opimi soli, multas civibus ministrans commoditates; quae, licet modica videatur, respectu aliarum regionum, exiguitatem suam multa redimit ubertate; et infinita jugera multiplici fecunditate compensat. Nec tamen tantis arctatur angustiis; protenditur enim in austrum versus Ptolemaidam, usque ad eum locum qui hodie vulgo dicitur Districtum Scandarionis, milliaribus quatuor aut quinque; e regione in septentrionem, versus Sareptam et Sidonem iterum porrigitur totidem milliaribus; in latitudinem vero, ubi minimum, ad duo; ubi plurimum, ad tria habens milliaria. [Col. 0551B] In hac eadem fontes sunt plurimi, qui perspicuas et salubres emanant aquas; et grata temperie contra immoderatos aestus praestant refrigerium. Inter quos praestantissimus, et famae titulis celeberrimus, de quo etiam et Salomon in Canticis cecinisse dicitur: Fons hortorum, puteus aquarum viventium, quae fluunt impetu de Libano (Cant. IV, 15) . Hic licet in humiliore totius regionis parte fluentorum suorum habeat originem, et non ex montibus, sicut alii plerumque fontes, sed ex ipsis abyssi cataractis scaturire videatur; tamen cura et manu artifice in superas elatus auras, totam circumquaque regionem affluenter irrigat, et suae visitationis beneficio ad usus multiplices reddit fecundam. Erectus est ergo, et in sublime deductus miro opere [Col. 0551C] lapideo, ferri duritiem imitante, ad altitudinem cubitorum decem; et qui in imo situ naturali, non multum poterat esse utilis, artificio contra naturam obtinente factus sublimior, universae regioni se gratum praestat, et ad proventus fructuarios aquas porrigit affluenter. Accedentibus et facti miraculum volentibus intueri, turris exterius videtur eminentior, nec fontis aliquam praetendit effigiem: ubi vero ad ejus perventum est fastigium, collectarum est videre quasi cumulum aquarum, quae inde per aquaeductus ejusdem altitudinis, sed et mirae soliditatis, ad circumjacentem se transferunt regionem. Praeparata sunt nihilominus ad ejus summum ascendere cupientibus, ascensoria per gradus eadem soliditate [Col. 0551D] lapidea, quibus etiam equites sine difficultate possint ad ejus provehi superiora. Procuratur autem adjacenti regioni ex ejus beneficio miranda commoditas; ita ut non solum hortos, et lignis fructiferis insita, et amoenitate praecipua nutriat pomaria; verum et canamellas, unde pretiosissima usibus et saluti mortalium necessaria maxime, conficitur zachara; unde per institores ad ultimas orbis partes deportatur. Sed et vitri genus elegantissimum, et in eodem rerum genere facile obtinens principatum, de arena quae in eadem planitie colligitur, mirabiliter conficitur, quod inde ad remotas etiam delatum provincias, aptam vasis mirabilibus, et perspicua sinceritate praecipuis materiam praebet; unde et nomen urbis longe ad exteras nationes porrigitur celebre [Col. 0552A] et multiplici fenore lucrum accrescit institoribus. Nec solum his commoditatibus, verum et munitione incomparabili praedita erat civitas, sicut in sequentibus dicetur: unde ob id quod munitissima erat, tantisque commoditatibus abundans, Aegyptiorum principi, omnium fere potentissimo, qui omnem regionem a Laodicia Syriae usque in arentem Libyam libero possidebat imperio, grata erat et accepta, et eam quasi regnorum suorum robur et domicilium suum reputans, victu, armis et viris armipotentibus diligenter communierat, arbitrans reliqui corporis in tuto partes consistere, si capitis salutem inviolatam posset conservare
[Col. 0552B] Igitur XV Kal. Martii, ut praediximus, uterque noster exercitus ad praedictam applicuit civitatem, et eam quantum potuit, obsidione vallavit. Sita autem est haec eadem civitas, juxta verbum prophetae, in corde maris (Ezech. XXVII, 3) , ita ut pelago undique ambiatur, nisi in modico spatio, quantum arcus sagittam jaculari possit. Tradunt seniores, eam aliquando insulam, et a solida terra omnino separatam fuisse; sed obsidens eam aliquando Assyriorum potentissimus princeps Nabuchodonosor, voluit eam solo continuare, sed opus non consummavit: hujus quoque obsidionis Ezechiel propheta memoriam facit, dicens: Ecce ego adducam ad Tyrum Nabuchodonosor, regem Babylonis ab Aquilone, regem regum, cum equis et curribus et equitibus, et coetu populoque [Col. 0552C] magno: filias tuas quae sunt in agro, gladio interficiet, et circumdabit te munitionibus, et comportabit in gyro, et levabit contra te clypeum et lanceam (Ezech. XXVI, 7) , et caetera. Hujus obsidionis in decimo libro Antiquitatum Josephus memoriam facit, dicens: Sed etiam Diocles in secundo Coloniarum libro meminit hujus regis. Et Philostratus in Indicis et Phoenicibus historiis dicit: Quia rex iste obsedit Tyrum annis tribus, et mensibus decem, cum illo tempore in Tyro regnabat Joatabalus. Post eum vero Alexander Macedo, continuavit eam solo, et continuatam violenter occupavit. Cujus obsidionis idem Josephus in undecimo libro Antiquitatum memoriam facit, dicens: Alexander autem ad Syriam veniens, Damascum cepit, [Col. 0552D] et subjugata Sidone, Tyrum obsidebat. Et infra: Quapropter in obsidione intentius perseverans, expugnavit: cumque eam cepisset, ad civitatem Gazam pervenit. Et infra: Septem autem mensibus in obsidione transactis, et duobus in Gaza, Sanabala mortuus est. Obsederat autem et eam prius Salmanasar, et invaserat Phoenicen universam. De hoc autem memoriam facit Josephus in nono libro Antiquitatum dicens: Pugnavit enim adversus Tyrum, cum in ea regnaret Elisaeus; de quibus testatur et Menander, qui temporum facta conscripsit, et Tyriorum antiquitatem in Graecam linguam convertens, sic ait: Elisaeus nomine, regnavit annis triginta sex: hic recedentibus Cuthaeis navigans reduxit eos, contra quos denuo Salmanasar Assyriorum rex insurgens, cunctam [Col. 0553A] Phoenicem bellis invasit; qui facta pace cum omnibus, post terga sua reversus est. Recessit autem a Tyro civitas Sidon, et Arche, et antiqua Tyrus, et multae aliae urbes, quae semetipsas Assyriorum regi tradiderunt: quapropter Tyriis non subjectis, denuo rex adversus eos egressus est, Phoenicibus exhibentibus ei naves sexaginta, et remiges octoginta: contra quos Tyrii navigantes in duodecim navibus, dispersis hostium navibus, cepere captivos viros quingentos, unde honor Tyriorum propter hoc crevit eximie. Revertens autem Assyriorum rex, disposuit custodias super fluvium et aquaeductus civium, ut Tyrios haurire pocula prohiberet; et dum hoc quinque annis fuisset factum, tulerunt de effossis puteis bibentes aquam. Haec in archivis Tyriorum de Salmanasar Assyriorum rege scripta sunt.
Sic ergo, ut diximus, quasi insula est praefata civitas, procellosum circa se habens mare, latentibus scopulis et nimia inaequalitate periculosum; ita ut peregrinis et ignaris locorum, ad urbem navigantibus periculosum sit accedere; et nisi ducem habeant, qui adjacentis maris habeat notitiam, non nisi cum naufragio urbi possunt appropinquare. Erat autem ex parte maritima per circuitum muro clausa gemino, turres habens altitudinis congruae proportionaliter distantes. Ab oriente vero, unde est per terras accessus, muro clausa triplici, cum [Col. 0553C] turribus mirae altitudinis, densis admodum, et prope se contingentibus. Praeterea et vallum late patens, per quod facile ejus cives possent mare introducere in alterutrum. A parte vero septentrionali portus civitatis interior, inter turres geminas habet ostium, infra moenia tamen receptus; nam exterius insula fluctibus objecta, aestuantis pelagi primos frangens impetus, inter se et solum tutam navibus praebet stationem, ventis inaccessam, soli tamen obnoxiam aquiloni. Classe ergo in eam partem inducta, et in tranquillo locata, exercituque pomeria urbi vicina tenente, castris quoque per circuitum collocatis, exitus introitusque civibus negant, et solis moenibus cogunt esse contentos. Erat autem praedicta civitas duos habens dominos; nam aegyptius Calipha tanquam [Col. 0553D] major dominus, duas habebat ejus portiones; Damascenorum vero regi, quia vicinior erat, ne eam molestaret, imo etiam ut in necessitatibus civium, eis auxilii sui ministraret suffragia, tertiam concessit. Erant autem in ea cives nobiles et pecuniosi valde, quippe qui continuis navigationibus universas pene mediterraneo mari adjacentes provincias, gratia commerciorum, peregrinis mercibus et multiplicibus divitiis urbem repleverant. Confugerant ad eam praeterea, intuitu munitionis ejus, de Caesarea, Ptolemaida, Sidone, Biblio, Tripoli et aliis maritimis urbibus, quae in nostram jam devenerant potestatem, cives inclyti et locupletes, ibique domicilia multa sibi pretio comparaverant: impossibile penitus arbitrantes, quod urbs tam munita in nostrorum [Col. 0554A] ditionem, aliquo casu posset descendere. Unicum enim et singulare totius regionis, sicuti etiam est hodie, videbatur esse praesidium, et robur incomparabile.
Compositis ergo sarcinis et rebus ad quamdam commoditatem locatis, juxta portum naves universas educunt ad siccum, excepta una galea, quae semper ad suspectos casus, qui emergere poterant, erat parata: quo facto, ducto vallo profundo convenienter a mari superiori ad inferius, universum claudunt exercitum. Tunc sumpta de navibus conveniente materia, unde secum Veneti multam detulerant [Col. 0554B] copiam, convocatis artificibus, varii generis erigunt machinas. Dominus sane patriarcha cum regni principibus, vicem domini regis obtinens, lignorum caesores et architecturae peritos convocans, subjecta pro votis materia, castellum aedificari praecipit multae altitudinis: unde cum his qui in turribus erant, pugnari posset quasi cominus, et urbem totam liceret intueri. Machinas nihilominus jaculatorias fabricari praecepit, quibus magnis molaribus turres et moenia concutiantur, et civibus terror inferatur. Dux etiam cum suis partem regiam aemulantes, ejusdem generis erigunt machinas, locisque competentibus componunt erectas. Instant ergo coepto, cum omni sollicitudine, operi, et propositum [Col. 0554C] urgent non deficientes ab incepto; sed magis ac magis accensi, cives arctant, et de machinis urbi molestias inferunt incessanter. Assultibus quoque et congressionibus assiduis, obsessis requiem negant. Cives nihilominus ut se tueantur solliciti, cuncta discutiunt, ut a se nostrorum propulsent injurias et hostibus damna inferant. Erigunt ergo ipsi de intus e regione machinas, et saxis ingentibus earum jactu libratis, castella nostra sine intermissione cedunt; et circa ea regionem, timore molarium emissorum, ita sibi vindicant propriam, ut nemo de nostris ibi auderet immorari; sed et eos quibus conservandi machinas sors dederat necessitatem, ut non nisi cum cursu celerrimo ad eas auderent accedere, nec in eis nisi cum maximo discrimine [Col. 0554D] commorari. Qui autem in excelsis turribus erant constituti, arcubus et balistis tantam inferebant his, qui in castellis et circa machinas eos impugnabant, jaculorum et sagittarum multitudinem, tantoque instabant saxorum pugillarium jactu, ut vix etiam manus auderent exerere. Nostri etiam qui in castellis erant, aequipollenter nimis ictus ictibus recompensantes, vim vi repellentes, tantam his qui in turribus et supra muros erant positi, ingerebant laboris necessitatem, ut saepius in die permutati, belli pondus sustinere non possent. Qui autem in machinis erant, docentibus his qui jaculandi peritiam erant assecuti, tantis viribus, tantoque conamine ingentia torquebant saxa, ut muris illisa, vel turribus, universa concuterent [Col. 0555A] et pene traherent in ruinam. Excitabatur de collisis lapidibus et caemento dissoluto pulvis tam immensus, ut his qui in moenibus et supra turres erant, quasi nubes interposita, nostrorum negaret aspectum. Si qui autem de missis lapidibus turres aut moenia praeteribant, in urbem cum impetu lapsi, aedificia magna cum habitatoribus in minuta redigebant fragmenta. Qui autem in campo, tam pedites quam equites praeliabantur, animose viriliterque singulis pene diebus cum his, qui de urbe ad pugnam egrediebantur, conserebant; nostris plerumque, interiores ad committendum irritantibus; civibus nonnunquam, sponte etiam, in obsidentes facientibus irruptiones.
Cum igitur ita diebus singulis, ancipiti Marte, nostri nunc de machinis, nunc circa portam cum civibus experirentur, et quanta poterant instantia sese mutuo provocarent: vocatus a regni principibus cum honesto comitatu adfuit dominus Pontius Tripolitanus comes; in cujus adventu nostrorum visae sunt vires quasi geminatae, multiplicata audacia; hostibus vero e converso illata formido, et quasi desperatio resistendi. Erant autem in eadem civitate de Damascenis equites septingenti, qui civibus nobilibus, mollibus et delicatis, et in re militari non multum exercitatis, sui exemplo animos ad resistendum ministrabant, et in seipsis prompto animo [Col. 0555C] suffragia debita largiebantur. Tamen hi etiam videntes nostrorum vires et conatus singulis diebus in melius proficere, opes vero civium sensim comminui, vires quotidie periclitari, fieri coeperunt tepidiores, et onus quod portare non poterant, sapienter declinare; ita tamen, ut nec civibus deditionem persuaderent, nec multum de viribus praesumendum esse hortarentur. Porro in civitatem, sicut hodie etiam est, unicus erat introitus, et porta singularis; nam, ut praediximus, civitas tota quasi insula, fretis undique ambitur, excepto loco quodam angusto, per quem est accessus ad portam, in quo sine intermissione tam equitum quam peditum erant conflictus varii, sicut in hujusmodi solet contingere [Col. 0555D] plerumque eventu.
Interea dum haec apud Tyrum aguntur, Ascalonitae videntes regnum militiae viribus desolatum, omneque robur regionis apud Tyrum in obsidione detineri, sumpta occasione ex tempore cum universa militia, transcursa planitie, quae media jacet, ad montes, in quibus Hierosolyma sita est, festinanter properant; arbitrantes praedictam urbem felicissimam, vacuam reperire; et de ejus habitatoribus aliquos incautius egredientes, secum posse trahere captivos. Accedentes ergo ex improviso nimis, quosdam de civibus per agros et vineas improvide se habentes, occiderunt, circiter octo. Cives autem, [Col. 0556A] etsi pauci numero, tamen fide ferventes, zelo justissimo pro patria, pro liberis et uxoribus succensi, armis correptis, urbem egrediuntur, unanimiter hostibus occurrentes. Et cum trium horarum spatio se mutuo conspexissent, nostris non audentibus in eos irruere, cum non nisi pedites haberent: videntes Ascalonitae, quod ibi non possent absque periculo moram facere: nec erat tutum cum gente obstinata, atque ad resistendum animosius praeparata, juxta urbem congredi, parant reditum cum velocitate. Nostri autem eos cautius aliquantulum insecuti, retentis ex hostium equis decem et septem, de militibus quatuor, quadraginta duos ex eis interficiunt: consummatoque feliciter negotio, cum plena sospitate domum reversi sunt.
At Tyrenses interea crebris vigiliis, assiduis conflictibus, et labore continuo fatigati, rarius accedunt ad praelia, remissius occurrunt officiis sibi deputatis: stupentes supra modum, quod civitas, quae singulis pene diebus cum terrestri tum marino populorum frequentabatur accessu; omnibusque commodis utroque accessu consueverat cumulari, in tam arcto sederet posita, ut neque civibus, neque exteris introitus pateret aut exitus; quodque victus deficeret, et alimoniarum jam pene nullum esset residuum. Habito consilio ad aegyptium Calipham [Col. 0556C] et Damascenorum regem scribunt epistolas, monentes et deprecantes anxie, quatenus rebus eorum jam pene desperatis, mature subveniant: instantiam significant hostium, et vires et animos singulis diebus ampliores; suorum defectum, alimentorum inopiam, angustias importabiles. Quo facto, in spem erecti aliquantulam, praedictorum principum praestolantes subsidia, ad resistendum pro more solito se invitant. Et, licet ex eis plures lethaliter saucii, pugnare ipsi non possent, alios tamen verbis quibus possunt ad resistendum hortantur. Nuntiatur interea, quod Damascenorum rex Doldequinus obsessorum epistolis et legatione motus, cum innumera Turcorum manu, et copiosissimo equitatu a finibus Damascenis egressus, in [Col. 0556D] dioecesi Tyria, secus fluvium castrametatus fuerat. Erat autem idem fluvius a civitate Tyrensi, vix quatuor distans milliaribus. Dicebatur etiam, quod classis Aegyptia, major solito et armatis instructior, civibus deferens et subsidia militum, et victui necessaria, intra triduum esset adfutura. Asserebatur nihilominus, Damascenorum regem, et militum majora praestolari suffragia; et ad hoc fluminis transitum, et cum nostris congressum prudenter differre, donec classis veniat, ut eo nobiscum dimicante, classis liberum et sine difficultate ad urbem habeat accessum. Quo audito, nostri communicato consilio et partibus provida deliberatione libratis, optimum ducunt, universum exercitum in tres partes dividere, ita ut equites omnes [Col. 0557A] et stipendiarii pedites, una cum domino comite Tripolitano, et domino Willelmo de Buris, regio constabulario et regni negotiorum procuratore, de castris egrediantur; et cum opus fuerit Damasceno occurrant, cum eo auctore Domino pugnaturi; dux autem cum suis galeas conscendant, et classi advenienti occurrentes, cum eis belli tentent fortunam, et tanquam viri strenui, gladiis viriliter experiantur; cives autem, qui de universis regni urbibus ad eamdem obsidionem convenerant, cum parte Venetorum maxima, machinas et castella vigilanter servent; et ita efficiant, ut et de castellis non remittatur manus pugnantium, nec machinae desinant solitos impulsus importunius inferre, et ante portam indeficiens habeatur conflictus. Placuit [Col. 0557B] verbum universis, et statim sicuti videbatur expedire, effectui mancipatur. Egressi sunt enim comes Tripolitanus, et regius constabularius, cum universa militia hostibus obviam; et cum processissent quasi ad duo milliaria, hostes nullatenus ausi sunt comparere. Certum tamen erat, quod secus fluvium praedictum castra locaverat Doldequinus, ab initio cor gerens et animum transeundi; sed audiens nostros, quorumdam relatione, tam prudenti usos consilio, periculosum ducit cum viris tam prudentibus, tamque strenuis temere dimicare; sed tubis clangentibus suos convocat, imperat ad propria regressum. Dux autem classe instructa et parata, usque Alexandrium descendit; qui [Col. 0557C] locus a praedicta civitate quasi sex distat milliaribus, qui hodie vulgari appellatione dicitur Scandarium. Cognoscentes autem, quod rex Damascenorum ad propria remeasset et quod classis exspectatae nullum comparebat signum, iterum repositis in littore galeis, omnes in castra se recipiunt, et civium impugnationi vehementius instant.
Factum est autem una die, quod quidam juvenes de civitate, ut se in populo suo commendabiliores redderent et perennem sibi acquirerent apud posteros gloriam, mutuo se obligantes compromiserunt, [Col. 0557D] quod clam ad nostra castra egredientes, machinas et nostra castella succenderent. Quod verbum effectui mancipantes, clam ab urbe egredientes, incendium machinae, quae nobis utilior erat, supposuerunt. Quod videntes nostri, ad arma convolant, et aquis copiose ministratis, ignibus tentant resistere. Factumque est ibi quiddam admiratione et relatione dignum. Quidam enim juvenis probitatis eximiae et admirandae virtutis, videns machinam succensam, constanter ascendit super eam, et aquas porrectas desuper infundebat. Quod videntes qui in turribus erant, arcus habentes et balistas, omnes in eum manus dirigunt; jacientesque certatim in eum, qui positus erat quasi signum ad sagittam, operam consumpserunt; nam tota illa die in propria [Col. 0558A] carne nullam sensit penitus laesionem. Qui autem ignem subjecerant, a nostris comprehensi, omnes ultore gladio confossi, suis cernentibus interierunt. Porro videntes nostri, quod machina interior lapides magnae quantitatis, in castella nostra ita directe jacularetur; et quod utrumque ex magna parte laeserat; quodque non esset in castris qui dirigendi machinas et torquendi lapides, plenam haberet peritiam, vocantes quemdam de Antiochia, Armenium natione, Havedic nomine, qui in ea facultate dicebatur instructissimus, subito receperunt eum; qui tanta arte in dirigendo machinas et ex eis missos molares contorquendo utebatur, ut quidquid ei pro signo deputaretur, id statim sine difficultate contereret. Qui postquam ad exercitum pervenit, [Col. 0558B] designatum est ei honestum de publico salalarium, unde se pro modo suo magnifice poterat exhibere; tantaque deinceps operi ad quod vocatus est institit diligentia, tantaque arte usus est in facto, ut non solum civibus continuatum, sed de novo videretur bellum illatum, et molestiae duplicatae in ejus adventu.
Dum haec Tyri aguntur, Balac, potentissimus Turcorum satrapa, in cujus vinculis dominus rex tenebatur, civitatem Hierapolim obsidet; dumque [Col. 0558C] in obsidione perseveraret, vocavit ad se ejusdem civitatis dominum, verbis pacificis in dolo; qui simplex et nimium credulus, verbis illius fidem habens, suam statim exhibuit praesentiam; quem ante se constitutum, Balac statim praecepit decollari. Audiens ergo Joscelinus senior, comes Edessanus, quod Balac civitatem sibi vicinam obsideret, timensque ne priore domino expulso, durior ei pararetur adversarius, convocata tum ex partibus Antiochenis, tum ex suis ingenti militia, ei obviam ire festinat; inventoque ejus exercitu, agminibus suis in acies ordinatis, repente irruit super eum; conversoque in fugam ejus exercitu, ipsum casu obvium habuit; quem gladio transverberans, ad terram dejecit, dejectoque caput amputavit, nesciens [Col. 0558D] tamen quod hic esset princeps exercitus. Hic plane manifestam habuit ejusdem Balac somnii interpretationem; nam vere oculos dici potest quis illi eruisse, cujus caput amputans, videndi vivendique finem indicit. Statimque sicut vir circumspectissimus erat, et cui nihil ad plenam deerat experientiam, ejusdem principis caput, ut nostros de sua prosperitate exhilaresceret et victoria, per quemdam adolescentem dirigit, et per Antiochiam, ut nec hos nec illos tanti successus sineret esse expertes, ad nostrum praecipit exercitum festinare; qui adveniens corda satiavit universorum, et in supremam erexit laetitiam. Dominus vero comes Tripolitanus Pontius, qui in ea expeditione cum suis domino patriarchae, et aliis principibus, tanquam [Col. 0559A] unus de vernaculis, obediens semper exstitit, et ad publica negotia humiliter expeditus ob reverentiam domini comitis, qui eum miserat, et tantae legationis dignitatem, ad equestrem promovit ordinem, arma ei conferens militaria. Haec postquam nostris qui in expeditione erant, comperta sunt, erectis in coelum manibus, coeperunt laudare, benedicere et glorificare Deum, qui terribilis est in consiliis super filios hominum (Psal. LXV, 4) . Tunc demum zelo majore accensus noster exercitus, quasi reparatis viribus, receptoque denuo spiritu, ad opus inceptum ferventius accingitur, crebrisque congressionibus omnem obsessis negant requiem. Cives autem, alimentis jam penitus consumptis, fame periculosissime laborantes, cum jam nulla spe subsidii [Col. 0559B] foverentur, remissius se habebant. Accidit autem semel, quod quidam juvenes de civitate, natandi habilitatem habentes multam, de portu egressi interiore, in exteriorem nando pervenientes ad galeam illam, quam superius diximus in mari semper esse paratam, fune quem secum deportaverant, eidem firmiter alligato, eisque incisis, quibus galea tenebatur defixa, redeuntes in urbem secum coeperunt trahere quam firmiter alligaverant: quod videntes qui in castellis erant ad speculam deputati, clamare coeperunt, quo excitati nostri, ad littus convolant; sed antequam de remedio plenius deliberarent, praefati juvenes eam infra urbem jam receperant; cum autem in ea quinque viri essent, qui ad ejus [Col. 0559C] erant custodiam deputati, uno occiso, reliqui quatuor se in mare praecipites dederunt, unde enatando, ad littus pervenerunt incolumes.
Porro Ascalonitae velut culices inquieti, in nocendi proposito perseverantes, videntes regni robur circa Tyrum in obsidione detineri; regionem autem universam militia vacuam, irruptionibus expositam; collectis viribus iterum ad montana Judaeae unanimiter conscendunt; ibique juxta Hierosolymam locum a septentrione positum ab eadem Hierosolyma quinque aut sex milliaribus distantem, Bilin dictum, [Col. 0559D] qui hodie celebriori vocabulo Mahomeria appellatur, subito invadunt et occupant violenter; ejusque incolis ex maxima parte interemptis gladio, senes cum mulieribus et parvulis in turrim se recipientes, mortis evaserunt discrimen. Illi vero totam adjacentem regionem liberis discursibus peragrantes, nemine contradicente, quoscunque obviam reperiunt, aut vinculis mancipant, aut obtruncant gladiis, in provinciales pro libero arbitrio debacchantes.
Interea Tyrii famis importunitate solito vehementius [Col. 0560A] laborantes, alias ingrediuntur vias; et jam per conventicula coeuntes, tractare incipiunt, quomodo his molestiis quas patiuntur, finem imponant; commodius esse dicentes, urbe hostibus tradita, ad alias, liberos, suae gentis civitates posse transire, quam fame tabescere; quam uxores cum liberis, ipsis cernentibus, nec opem ferre valentibus, inopia liquefieri. Tandem post hujusmodi per turbas tractatus, verbum de communi consensu ad majores natu, et urbis moderatores et ad publicum defertur. Congregataque civitate universa, verbum in publico auditorio proponitur et tractatur diligentius. Stat omnibus sententia, tantis malis finem imponere; et quocunque casu, quibuscunque conditionibus ad obtinendam pacem perveniendum. Porro Damascenorum [Col. 0560B] rex, civium calamitate permotus, et quod supremo defectu laborarent audiens, eorum compassus molestiis, convocatis undique militaribus copiis, ad mare descendit, ubi et prius fuerat; circa fluvium urbi praedictae vicinum castrametatur. Quod audientes nostri, suspectum habentes ejus adventum, iterum se instruunt, quasi praelium pro foribus exspectantes; urbi tamen, propositum nihilominus non deserentes, instant incessanter. Rex interim Damascenorum legatos, cum verbis pacificis, ad nostri capitaneos exercitus, ad dominum videlicet patriarcham, ad dominum ducem Venetiae, ad dominum comitem Tripolitanum, ad dominum Willelmum de Buris et ad reliquos regni proceres, [Col. 0560C] dirigit viros prudentes et discretos, qui viam pacis praetentarent. Tandem post multas altercationes, parti placuit utrique, ut concesso civibus cum uxoribus et liberis, et omni substantia egressu libero, civitas Christianis tradatur. Si qui autem de civibus in eadem civitate magis optarent commorari, iis, salvis possessionibus et domiciliis, libera commorandi licentia concedatur. Populus sane et secundae classis homines, intelligentes quod his civitas conditionibus traderetur, quod de hoc verbo inter principes tractaretur aegre ferentes, quodque violenter effracta eis ad manubias et praedam non pateret, operas unanimiter bellicis necessitatibus subtrahere decreverunt, parati a principibus omnino dissentire; praevaluit tamen majorum mens [Col. 0560D] sanior; et urbe recepta, data est civibus libera egrediendi, sicut pactis convenerat, facultas. In signum ergo victoriae super eam turrim, quae portae civitatis imminet, positum est Domini regis vexillum; super eam autem quae dicitur viridis, domini ducis Venetiae; super eam autem quae dicitur turris Tanariae, domini comitis Tripolitani, cum multa gloria sunt collocata vexilla. Porro priusquam civitas aut caperetur aut obsideretur, maxima pars ejus dioeceseos in nostrorum devenerat potestatem: ita quod omnia montana quae urbi adjacent, tam in castris quam in suburbiis, pene usque ad Libanum quidam nobilis et potens homo, qui in montibus habitabat, Henfredus videlicet de Torono, junioris Henfredi, qui postea factus est regius constabularius, [Col. 0561A] pater, usque pene ad quartum vel quintum ab urbe lapidem, quiete possidebat, castrum habens in eisdem montibus naturali situ et artificio munitissimum, unde praedictis civibus frequentes et subitas inferebat molestias; sed et dominus Tiberiadensis, dominus Willelmus de Buris, regius constabularius, et ante eum dominus Joscelinus comes Edessanus, qui praedictae civitatis dominus fuerat, in eisdem montibus possessiones habebant amplissimas, unde etiam frequentius, et ex improviso urbi praedictae periculosas moliebantur insidias; nihilominus et ab austro dominus rex Balduinus, bonae memoriae, praedecessor istius, in littore maris juxta fontem salubrem et perspicuum, castrum fundaverat, Alexandrium nomine, ab urbe Tyrensi [Col. 0561B] sex aut septem distans milliaribus. Quibus molestiis urbs praedicta, multo ante tempore crebrius fatigata, majorem in se oppugnandi, eam obsidentibus praestitit facultatem. Dicitur autem in eadem expeditione vita decessisse, vir venerabilis Odo nomine, qui ad titulum ejusdem ecclesiae, urbe adhuc ab hostibus detenta, ordinatus fuerat metropolitanus, et a patriarcha Hierosolymitano consecratus dicebatur.
Egressi ergo cives longa obsidione fatigati, sublevandi gratia taedii ad castra nostra deproperant, [Col. 0561C] considerantes diligentius, quisnam esset populus iste tam ferreus, tam laboris patiens, tam in usu armorum edoctus, qui tam egregiam civitatem, et tam munitam urbem intra menses paucos, ad supremam redegisset inopiam, et extremas subire conditiones compulisset; intueri libet machinarum formam, castellorum proceritatem, armorum genus, castrorum positionem, principum etiam nomina diligentius investigare, cunctaque cum sollicitudine percunctari, ut inde posteris fide plenas, certa relatione texere possint historias. Nostri quoque civitatem ingressi, urbis munitionem, aedificiorum robur, turrium eminentiam, murorum soliditatem, portus elegantiam, introitus difficultatem admirantes, civium etiam commendant constantiam, qui intanta [Col. 0561D] famis necessitate positi, et tanta laborantes inedia, deditionem eo usque protraxerant; nam civitate a nostris recepta, nonnisi quinque modii frumenti in civitate reperti sunt. Et, licet prima facie durum plebeis visum foret, quod praedictis conventionibus civitas in nostram deveniret potestatem, consequenter tamen placere incipit; commendatur labor impensus; et perpete dignum memoria opus credunt, quod eorum laboribus et sumptibus est consummatum. Tripartita ergo civitate, duabus domino regi, tertia Venetis secundum quod pactis prius fuerat insertum, assignata, cum multa laetitia et plena jucunditate, singuli ad propria remearunt. Capta est autem eadem civitas, et nomini restituta Christiano, III Kal. Julii, anno ab Incarnatione Domini [Col. 0562A] 1124, regni vero domini Balduini, regis Hierosolymorum, secundi, anno sexto.
Eodem anno, IV Kal. Septembris, dominus rex Hierosolymorum Balduinus, cum quasi mensibus decem et octo, vel amplius aliquid, apud hostes detentus fuisset in vinculis, pacta pro se pecunia, obsidibus datis, libertatem pretio interveniente consecutus, Domino auctore, Antiochiam reversus est. Dicitur autem summa pro se pactae pecuniae fuisse centum millia Michaelitarum, quae moneta, in regionibus [Col. 0562B] illis, in publicis commerciis et rerum venalium foro, principatum tenebat. Reversus igitur Antiochiam, anxius quomodo pactam solvere posset pecuniam, et suos ad se revocare obsides, cum prudentioribus deliberat, quid ad suum expedimentum facere possit. Igitur persuasum est ei, ut Halapiam, alimentorum inopia laborantem et quasi pene vacuam, obsideat; eaque via facile obtinere posse, ut civibus obsidione angustiatis, aut obsides sibi restituant, aut pecuniam conferentes tantam summam tribuant, quantam pro sui liberatione ab initio pepigerat. Convenit ergo apud eum, publice convocata universa de toto principatu militia; urbem praedictam obsidet, et legionibus ut mos est per gyrum collocatis, civibus introitus negat et exitus, [Col. 0562C] modicosque cibos secum ponere cives violenter compellit. Illi vero Orientalibus, et maxime qui trans Euphraten erant, crebris de sua necessitate epistolis significant, nisi mature subveniant, urbem in proximo ruituram. Habentes ergo principes illi pro urbe amica sollicitudinem, certatim vires convocant, et de communi ministrato auxilio militares congregant copias; tandemque Euphrate transmisso accelerant, omnem dantes operam, ut praedictam urbem obsidionis liberent molestia. Erant autem qui in subsidium venerant obsessorum, equitum septem millia, exceptis iis qui et sarcinarum et impedimentorum curam gerebant, et vernaculis, qui majoribus dominis debitum impendebant obsequium. Rex vero, [Col. 0562D] et qui in expeditione secum erant, intelligentes, quod tanta esset hostium multitudo advenientium, arbitrati, commodius esse retrocedendo, in tuto se et suas expeditiones locare, quam temere cum hostium turbis validioribus congredi: antequam venirent ad urbem eorum expeditiones, nostri in quoddam castrum suum munitum, Ceperum nomine, se receperant, unde Antiochiam pariter convenientes, divisi sunt ab invicem, domino rege cum familiari comitatu Hierosolymam reverso; ubi ab universo clero et populo, tanquam diu desideratus, cum multa susceptus honorificentia, plebi et patribus, quasi post actum biennium, acceptabilem suam intulit praesentiam. Eodem anno dominus Calixtus, bonae memoriae papa secundus, vita decessit, cui [Col. 0563A] substitutus est quidam Lambertus, patria Bononiensis, Ostiensis episcopus, qui dictus est Honorius. Hic electus est sub contentione, cum quodam Theobaldo presbytero cardinali, tituli Sanctae Anastasiae; et quia electio ipsius Honorii minus canonice processerat, post duodecim dies in conspectu fratrum, mitram et mantum sponte refutavit atque deposuit. Fratres vero tam episcopi quam presbyteri et diaconi cardinales, videntes ipsius humilitatem et prospicientes inposterum, ne in Romanam Ecclesiam aliquam inducerent novitatem, quod perperam factum fuerat, in melius reformarunt, et eumdem Honorium denuo auctorisantes, ad ejus vestigia prociderunt et tanquam pastori suo et universali papae, consuetam obedientiam sibi exhibuere.
Interea domino rege Hierosolymis existente, crebris nuntiatur legationibus, quemdam inter orientales principes potentissimum, Bursequinum nomine, congregata ex finibus Orientalibus ingenti militia, transito Euphrate, in partes pervenisse Antiochenas. Hic regionem pro arbitrio, nemine prohibente, discurrens, quidquid extra urbes et munita poterat repetire praesidia, tradebat incendiis, et suis ad praedam exposuerat universa. Huic cum proceres Antiocheni resistere, saepius frustra vires experti, [Col. 0563C] attentassent, videntes quod non proficerent, domino regi, cui multo ante principatus curam commiserant, id ipsum significant, orantes instantius, ut dilatione postposita, ad se venire procuret. Rex autem gemina fatigatus cura, regni videlicet et principatus, in regno, cui multo amplius obligatus fuerat, minus impendebat sollicitudinis. Principatus enim molestiis saepius evocatus, omnem pene jam per decennium ibi et operam et opes consumpserat, ita quod in negotiis eorum versatus, in propria persona captus fuerat, per biennium fere continuum indigne satis hostium vincula passus, et carceres; nam in regno, protegente eum manu divina, nihil ei prorsus sinistri acciderat; sed omnia prospere et feliciter in manu ejus dirigebat electorum regum [Col. 0563D] consolator Dominus; tamen propositum cum omni reverentia volens observare, collecta quantam habere potuit militia, ad partes illas festinus accessit. Praedictus vero Bursequinus, sicuti vir potens erat et in armis multam habens experientiam, adjuncto sibi Damascenorum rege Doldequino, ante regis adventum, quem ab Antiochenis citatum noverat, castrum obsidet nomine Caphardan, et obsessos interius, multis compulsos molestiis, ad deditionem, conditionibus de salute conservanda interpositis, compulit. Inde minorem Syriam pertransiens, sperans similibus abundare successibus, Sardanum oppidum obsidione vallat. Sed cum per dies aliquot operam ibi consumpsisset, videns se non posse proficere, insigne oppidum Hasard nomine, minus tamen [Col. 0564A] munitum, apponit obsidere; dumque ibi machinas erigit et bellicos instruit apparatus, vires in damnum obsessorum experiens, ecce rex et comos cum eo Tripolitanus, nec non et Edessanus, cum ingentibus copiis adsunt, obsessis opem, auctore Domino, in proximo collaturi. Qui postquam ad hostes inceperunt accedere, tres ex se ordinaverunt acies; quarum in prima, quae in dextro erat cornu, Antiochenos locant proceres; in secunda vero quae in sinistro erat ordinata latere, utrumque cum suis constituunt comitem; in medio vero, dominum regem. Erant autem eis, equites mille et centum; peditum autem duo millia. Bursequinus vero nostrorum videns adventum et pro certo sciens quod ad congrediendum statim more prudentum erant parati, [Col. 0564B] videns quod honeste bellum declinare non posset, instituit et ipse acies viginti; dicebantur enim equitum esse quindecim millia. Ordinatis ergo hinc inde cohortibus, et in ordinem dispositis, et contra se mutuo accedentibus, irruunt in se, hostium more, vehementius; et armis protervo studio vicissim illatis stragem inferunt, mortem modis pluribus, irrogantes; solet enim in hujusmodi conflictibus odiorum incentivum et inimicitiarum fomitem dare majorem, sacrilegii et legis contemptae dolor; aliter enim et demissius solet inter consortes ejusdem legis et fidei pugna committi; aliter inter discolos et contradictorias habentes traditiones; hic enim sufficit ad materiam jugis scandali et perpetuorum jurgiorum, [Col. 0564C] quod in ejusdem fidei articulis non communicant, etsi nulla alia sit odiorum materia. Congredientes ergo praedictae acies instant protervius in alterutrum; sed divina praesente clementia (cui non est difficile cum paucis multos superare; cujus sermo est de suis: Unus mille, et duo fugabunt decem millia [Deut. XXXII, 30] ); praevaluit pars nostra; et hostibus in fugam conversis victoria de coelis concessa, gloriosissime potiti sunt. Dicuntur autem in eo conflictu hostium cecidisse duo millia, de nostris vero viginti quatuor. Bursequinus autem videns quod longe aliter quam ratus fuerat, ei accidisset, confusione indutus et reverentia transito Euphrate, non jam ambulans in mirabilibus super se, ad propria reversus est. Rex autem tum ex [Col. 0564D] hostium spoliis, tum ex fidelium et amicorum suorum liberalitate, ingenti collecta pecunia, filiam suam quinquennem, quam pro se obsidem dederat, soluta pecunia recepit; sumptaque ab Antiochenis ad tempus licentia, sospes victorque Hierosolymam reversus est. Eodem anno rex super urbem Berytensem in montanis castrum unum, cui mons Glavianus nomen, fundavit.
Per idem tempus, elapso pacis temporalis et initi foederis spatio, quod inter dominum regem et Doldequinum, interventu pecuniae prius convenerat, sociata sibi de universo regno militia, in terram Damascenorum [Col. 0565A] rex ingreditur; ubi regionem liberis peragrans discursibus, suburbana quaedam diruit; eorumque habitatores secum deducens, praedam maximam et spolia de hostibus referens uberrima, sospes et incolumis in sua se recepit. Necdumque dissolutis cohortibus vix elapso triduo, nuntiatur, Aegyptiorum exercitum cum ingenti apparatu ad urbem Ascalonam accessisse; erat enim Aegyptiis consuetudo per annos singulos quater ad eamdem civitatem novas expeditiones dirigere ut viribus continue reparatis, sustinere possent assiduos nostrorum conflictus, et pene continuas quae saepius irrogabantur injurias. His autem qui novi recentesque venerant, mos erat et consuetudo, ut nostrorum plurimum affectarent congressus, experiri cupientes [Col. 0565B] nostrorum vires, et de sua probitate certa civibus dare argumenta: unde et frequentius in bellicis congressionibus ex eis plures, et capi consueverant, et gladiis interire saepius, tanquam regionis ignari, et armorum plenam non assecuti experientiam; veteranis civibus, nostrorum prudentius declinantibus occursum, et remissius insectantibus aliquando fugientes. Quod postquam domino regi nuntiatum est, magis continuata quam renovata expeditione, illuc celerrime contendit: quo cum pervenisset, ipse cum fortioribus et magis strenuis loco ad id congruo se locat in insidiis, levis armaturae praemissis militibus, qui discursionibus vagis urbanorum irritent animos, et provocent ad insectandum. At vero cives videntes liberis discursionibus per loca urbi contermina [Col. 0565C] nostros evagari, indigne ferentes nimium eorum tantam audaciam, certatim arma corripiunt; et egressi imprudenter seorsum per manipulos, nostros sponte terga dantes, in fugam vertunt. Fugientes quoque sequentes imprudentius, usque ad locum, ubi rex cum electa militia latebat in insidiis, pervenerunt. Rex autem opportunitatem non respuens oblatam, et qui cum eo erant, ei fideliter adhaerentes, hostes ad urbem redire volentes praeveniunt, cum eisque cominus conserentes, gladiis instant animosius; et antequam in urbem se recipiant, quadraginta ex eis passim obtruncant, caeteris in urbem confugientibus, et vix intra moenia salvari se credentibus. Qui autem ceciderunt, strenuos [Col. 0565D] fuisse, et de nobilioribus, civium lamenta et ejulatus in civitate solito amplior, docuerunt. Rex autem tubis clangentibus, et tympanorum strepitu suis ad se revocatis, cum ingenti laetitia prope urbem castrametatus, tota nocte ibidem victor quievit; inde sospes Hierosolymam reversus est.
Sequenti vero anno, qui erat ab Incarnatione Domini 1126, regni vero ejusdem domini Balduini octavus, mense Januario, congregatus est de mandato domini regis et principum, universi regni populus, a maximo usque ad minimum, voce praeconia, per [Col. 0566A] urbes singulas; et infra paucos dies, collectum est universi regni robur, quasi vir unus, juxta urbem Tiberiadensem, quasi in fines Damascenorum ex condicto ingressuri. Quo pervenientes, signis commoniti militaribus, compositis sarcinis et agminibus ordine incedentibus, peragrata Decapoli regione, terras hostium ingrediuntur: inde vallem angustam, quae dicitur Cavea Roob, usque ad campestria Medan transierunt. Est autem planities longe lateque patens, prospectibus libera, per quam fluvius, Dan nomine, transiens, inter Tiberiadem et Scythopolim, quae olim dicta est Bethsan, Jordanem influit. Arbitrantur autem quidam, qui et nominis juvantur argumento, quod iste sit fluvius, qui Jordani praestat ultimam nominis partem; nam quidquid in mare [Col. 0566B] descendit Galilaeae, et inde egreditur, usque ad istius fluminis influentiam, Jor dicunt; reliquum vero quod exinde defluit, Jordanem esse dicunt, quasi Jor et Dan commistis. Beda tamen, et quidam alii nostri doctores, auctoritatis praecipuae, utrumque fontem juxta Caesaream Philippi, ad radices Libani sitam, originem dicunt habere; quorum alter Jor, alter dicitur Dan; ex quibus Jordanis fluenta contrahens, totus inde in stagnum Genesar, quod est mare Galilaeae, descendit; et inde totus egrediens, per milliaria pene centum, in lacum Asphaltites, qui alio nomine dicitur mare salsissimum, vallem sulcans illustrem, se infundit. Praedicta ergo campestria noster pertransiens exercitus, usque ad [Col. 0566C] vicum, cui nomen Salome, pervenit. Erat autem locus is, sicut et hodie, Christianis deputatus habitatoribus; unde nostri loco parcentes, habitatoribus ejus quasi fratribus usi, ad locum cui nomen Mergisafar, ordinatis cohortibus, et militia locis congruis deputata, contendunt. Dicitur autem idem esse locus, in quo Saulus, lupus rapax, Ecclesiae Dei persecutor, vocem audivit dicentis: Saule, Saule, quid me persequeris? (Act. IX, 4) et caetera. Videtur autem divinitus procuratum, ut in eo loco, in quo haec acciderant, eadem die qua haec eadem accidisse dicebantur, ut ex persecutore fieret vas electionis, fidelium exercitus illuc perveniret. Illic ergo congregati, per biduum sustinentes, castra Damascenorum contra se posita non longius intuentur. Tertia [Col. 0566D] demum die convenientes adinvicem, ordinato hinc inde et diligentius instructo praeliandi apparatu, arma conferunt ex utraque parte nimis hostiliter; et paribus quasi congressibus incedentes, ancipitem diu de victoria protraxerunt sententiam. Rex tamen more solito hostibus instans atrocius, strenuorum quemque vocat ex nomine; et verbis simul et exemplo commonens, ad stragem invitat et victoriam pollicetur. Illi vero stricto gladio hostibus incumbentes, regem quoad possunt, strenue nimis imitari nituntur; et fidei zelum habentes, divinam simul et suas ulcisci nituntur injurias. At vero Doldequinus suos nihilominus dictis animat, et ad pugnam promissis incendit, asserens eos justum bellum gerere pro uxoribus et liberis; et pro libertate, quod [Col. 0567A] majus est, proque solo patrio cum praedonibus decertare. His et similibus insistunt non inferiore spiritu, viribus non imparibus. Porro pedestres manipuli, domini regis et equitum exemplis edocti, in ipsas hostium acies acrius se ingerunt et insistunt animosius; si quos de hostibus lapsos vel saucios reperiunt, gladiis obtruncant, evadendi vias intercludunt; nostros vero dejectos erigunt et restituunt ad conflictum; saucios vero remittunt ad sarcinas, ut sui curam possint habere; quodque amplius hostilibus turbis illa die damnosum fuisse creditur, quidam equis hostium sauciandis omnem dabant operam, eorumque sessores subsequentibus sociis parabant ad victimam. Rex vero in condensis hostium cuneis, strenuis quibusdam, et illustribus comitatus, [Col. 0567B] quasi leo fulminat, et a dextris et a laeva stragem operans ipsis victoribus miserabilem. Non legitur apud nos usque ad illum diem, tam periculoso et ancipiti certamine desudatum esse; nam cum ab hora diei tertia, usque in decimam protractum esset praelium, vix hora undena discerni poterat, utra pars meliorem esset reportatura calculum. Tandem, opitulante divina clementia, et intercedente pro eis doctore gentium egregio, hostes in fugam versi sunt, suorum stragem perpessi saeculis memorabilem. Dicuntur ex eis cecidisse illa die plusquam duo millia, de nostris vero recensito tam equitum quam peditum numero, inventum est, de equitibus viginti quatuor cecidisse; de pedestribus [Col. 0567C] vero, octoginta. Sic ergo nostris divinitus collata victoria, rex victor agonis campum obtinuit. Unde cum laetitia et gratiarum actionibus educens exercitum, ad propria coepit habere regressum. Dumque in itinere esset, turrim habens obviam, in qua nonaginta sex de hostibus, gratia salutis, se receperant, eam violenter, impugnant, et hostes comprehensos gladiis vitam finire compellunt. Inde etiam procedentes, aliam nihilominus turrim occupant violenter, viginti de hostibus, qui ad eam conservandam erant deputati, indulgentes vitam, eo quod nostris turrim praedictam sine difficultate tradiderant; quam celerius suffodientes, cum ingenti strepitu ad terram dejiciunt penitus dissolutam. Unde multiplici et saeculis memoranda potiti victoria, ad propria [Col. 0567D] cum gaudio remearunt.
Per idem tempus, dominus Pontius Tripolitanus comes, urbem Rapfaneam finibus suis conterminam, videns propositum effectui mancipabile, obsidere proponit; sed, ut facilius conceptum assequatur, dominum regem Hierosolymorum, ut et praesentiam suam exhibeat, et opem conferat, et litteris sollicitat, et frequentibus nuntiis hortatur. Rex autem ut impiger erat, et populi Christiani communibus fideliter obtemperans negotiis, assumpto sibi honesto comitatu, illuc sine dilatione properat: quo perveniens, [Col. 0568A] comitem ad praedictum opus reperit succinctum; unde machinas et quae ad impugnandam urbem poterant esse necessaria, viaticumque ad dies aliquot sufficientem assumentes, praemissis pedestribus alis, ad partes destinatas expeditiones suas dirigunt. Quo pervenientes, urbem juxta propositum obsidione vallant, primo statim eorum adventu civibus introitum negantes et exitum. Erat autem civitas, tum situ naturali, tum etiam inhabitantium paupertate munita modicum; multisque fatigata molestiis, diu resistere non poterat. Nam idem comes in monte quodam illi contermino praesidium aedificaverat; cujus incolae urbem praedictam, continuis opprimentes angustiis, usque ad supremum pene defectum eos compulerant. Cum [Col. 0568B] ergo diebus decem et octo eam vehementius impugnassent, cives ad deditionem compulerunt, indulto prius sibi et uxoribus et liberis libero exitu, et indemnitate promissa. Est autem praedicta Rapfanea in provincia Apamiensi, una de suffraganeis ejus; capta est autem ultimo Martii die. Rex vero Hierosolymam reversus, ibi Paschales cum multa devotione celebravit dies. Per idem tempus, dominus Henricus Romanorum imperator ultimum fato clausit diem; cui substitutus est vir per omnia commendabilis Saxoniae dux dominus Lotharius, qui postmodum in Apuliam cum infinito descendens exercitu, universam usque ad Farum regionem violenter occupavit, ducem in Apulia constituens, [Col. 0568C] providum virum et discretum, Reinonem nomine; Rogerum autem comitem, qui terram illam violenter occupaverat, in Siciliam fugere compulit, quam postmodum discedente imperatore recuperans, pugnavit cum praedicto Reinone, eoque defuncto ducatum obtinuit; postmodum etiam Siciliae et universae provinciae rex effectus est.
Porro domino rege apud Tyrum moram faciente, ecce nuntius ab Antiochia properans, litteris et viva voce astruit, immanissimum nostrae fidei persecutorem [Col. 0568D] Bursequinum cum ingenti apparatu in partes Coelesyriae descendisse; oppida obsidere, suburbana nemine prohibente, passim et sine delectu incendere, eorum habitatores trahere captivos, uxores vero et liberos mancipare servituti. Quod rex audiens, quamvis Aegyptios suspectos haberet, et cum ingenti classe quam paraverant, in proximo venturos non dubitaret; tamen more prudentis medici, qui ubi violentiorem morbi sentit instantiam, illic properat aptare remedia; neglectis aliis, majori occurrens necessitati, ad partes illas celerius contendit. Quod audiens Bursequinus, obsidionem quam circa Cerepum nobile oppidum cum ingenti cura locaverat, continuo solvit, in ulteriores fines hostium retrocedens. Priusquam tamen rex adveniret, [Col. 0569A] municipium quoddam non magni nominis violenter ceperat, in quo mulierculas quasdam cum liberis suis captivaverat; nam viri qui in eodem obsessi fuerant, cum multa difficultate et periculis, eorum manus evaserant, malentes sibi salutem fuga reperire, quam cum uxoribus et liberis eodem captivitatis jugo miserabiliter involvi. Postmodum autem praedictus impius et maledictionis haeres Bursequinus a domesticis et familiaribus suis gladiis confossus, interiit, nequitiarum suarum semina simul et fructus impietatis, opere suo recolligens.
At vero dum haec geruntur in partibus Antiochenis, classis Aegyptia, sicut et praenuntiatum fuerat, galeis viginti quatuor universam oram maritimam perlustrantes, usque ad urbem Berytensem descenderunt, [Col. 0569B] explorantes sollicite, si quid in aliqua nostrarum urbium damni possent irrogare; aut si quos forte incaute praetereuntes, vel accedentes in Syriam, ex improviso, quasi de insidiis egressi, possent occupare; tandem vero potus inopia laborantes, sitis necessitate compulsi, ut aquas hauriant, ad terram secus fluenta descenderunt: quibus occurrens populus civitatis cum quibusdam aliis, qui de finitimis urbibus ad eorum convenerant subsidium, ab aquis eos violenter repulerunt, aquae usum omnino contradicentes; sed et armis instantes animosius, in naves eos violenter compulerunt redire, centum et triginta ex eis gladio peremptis.
Automno sequente, dominus Boamundus junior, domini Boamundi senioris filius, princeps Tarentinus, inito pacto et composito foedere cum domino Guillelmo duce Apuliae patruo suo, de futura successione, videlicet tali, ut uter eorum prior vita decederet, alter ei succederet in universum: paratis navibus, galeis videlicet decem, et duodecim aliis ad sarcinas et impedimenta devehenda, et arma simul et victualia transferenda opportunis, iter in Syriam dirigit, de domini regis fide praesumens, ut ei advenienti, et paternam reposcenti haereditatem non negaret. Advenienti igitur, et infra [Col. 0569D] fauces Orontis fluminis classe jam in tuto recepta, postquam domino regi compertum est, cum magnatibus regionis ei processit obviam: et Antiochiam ingresso, urbem et regionem benigne ei restituit universam, cujus cura pervigil et anxia nimis sollicitudo eum per annos maceraverat octo. Restituto igitur principatu, universi proceres et magnates regionis praesente domino rege, et monente, fidelitatem ligiam in palatio suo illi exhibuerunt. Postmodum interventu quorumdam utrique parti familiarium factum est, quod dominus rex unam de filiabus suis Halim nomine, natu secundam, placitis utrinque conditionibus, ei concederet uxorem, ut amplior inter eos gratia et amica magis proportio intercederet. Erat autem dominus Boamundus [Col. 0570A] adolescens, quasi annorum decem et octo, formae venustate conspicuus, procerus admodum, crine flavo, vultu favorabili, et qui vere principem, etiam ignorantibus, indicaret; sermone gratus, et qui verbo audientium animos facile sibi conciliaret; liberalis plurimum, et more patris vere magnificus; secundum carnem nulli mortalium nobilitate secundus; quippe cui Boamundus senior, domini Roberti Guischardi illustris et per saecula viri memorabilis filius pater erat; mater vero, spectabilis et nobilissima inter illustres Constantia, excellentis regis Francorum Philippi filia. Celebratis igitur de more ruptiis, et filia apud dominum principem lege conjugali solemniter collocata, rex Hierosolymam, oneris majore parte deposita, [Col. 0570B] sospes et incolumis reversus est. Dominus vero Boamundus vere sequenti oppidum Cafardan, quod aliquot ante annis, hostes in manu forti sibi violenter subjugaverant, convocatis ex universo principatu militaribus copiis et machinis ad impugnationem praesidiorum necessariis per operam artificum fabrefactis, castrum obsidet; et modico temporis intervallo violenter expugnatum recepit, nulli parcens eorum quos intus comprehendit, quamvis multo pretio vitam tentarent emere, et pecuniae interventu obtinere salutem. Has dedit primitias, inclytus et nobilis, suae adolescentiae, princeps et bonae indolis argumenta prima.
Nec mora, causis intervenientibus occultis, quantum ad nos, Deo tamen odibilibus, ortae sunt graves inimicitiae inter eumdem dominum principem et comitem Edessanum Joscelinum seniorem: ita quod contra bonos mores et nostrorum disciplinam temporum, perniciosum posteris relinquens exemplum, Turcos et infidelium turmas in suum convocaret subsidium; et eorum fretus auxilio, regionem Antiochenam incendiis traderet, et ejus habitatoribus, Christi servis, indebitae jugum induceret servitutis; quodque notabilius et divina animadversione [Col. 0570D] dignius creditur, absente principe, et hoc penitus ignorante, dum in servitio Christi hostes impugnando desudat, haec omnia commissa dicuntur. Unde praedictus Joscelinus eorum omnium, ad quos sermo iste pervenit odium incurrens et indignationem, omnium maledictiones merebatur. Rex vero, fama deferente haec audiens, sollicitus primum, ne illius occasione scissurae, major in nostram confusionem hostibus pateret introitus, quia Regnum in seipsum divisum, juxta verbum Domini, desolabitur (Luc. XI, 17) ; consequenter autem, quia secundum carnem uterque illi erat proximus; alter enim consobrinus materterae filius; alter vero gener, et cui recenter desponsaverat filiam: velox ad partes illas pacem compositurus, advolat, dominoque Antiochenorum [Col. 0571A] patriarcha Bernardo, fidelem et devotum cooperatorem se exhibente, pacem optimam inter eos reformavit: eo maxime opportunitatem praestante, quod medio tempore comes gravem incurrit aegritudinem, qua periculosissime laborans, et facti poenitens, Domino se votis obligavit, quod si vitam indulgeret et salutem, domino principi satisfaceret, et ei debitam fidelitatem impendens reconciliaretur: quod et factum est. Nam postquam plenam adeptus est convalescentiam, praesentibus domino rege, domino quoque patriarcha, reconciliatis eis adinvicem, et plena intercedente gratia, fidelitatem ei manualiter exhibuit, eam deinceps debito tenore, conservans. Rex autem, pace composita, Hierosolymam reversus est. Per idem tempus, comes Siciliae [Col. 0571B] Rogerus classem galearum quadraginta multo studio paratam, ad partes Africae dicitur direxisse; ubi earum adventu praecognito, provinciales praemoniti, provide se habentes, nullam hostibus nocendi sibi praebuerunt opportunitatem: imo e converso galeas quas pene se habebant, studio non inferiore armantes, praedictos malefactores suos, infecto negotio redeuntes, cursu celerrimo persequentes, usque in Siciliam devecti sunt; quo pervenientes cum galeis octoginta, urbem Syracusanam nobilem et antiquam, longa pace desidem, securam et nihil tale verentem, aggrediuntur subito, et protinus occupant violenter. Impugnata etiam urbe, cives obtruncant gladiis, nemini parcentes sexus intuitu [Col. 0571C] vel aetatis; quibus autem parcebatur, omni morte durior servitus parabatur. Porro episcopus loci cum paucis ecclesiae clericis ad suburbana fugiens, vix evasit.
Vere demum proxime subsecuto, quarto anno postquam civitas fidei restituta est Christianae, rex cum domino patriarcha, et majoribus regni principibus apud Tyrum convenientes, de pontifice eidem ecclesiae ordinando coeperunt habere tractatum; tandemque dominum Willelmum, virum venerabilem, ecclesiae Dominici Sepulcri priorem, natione Anglicum, vita et moribus commendabilem, eidem urbi praeficiunt. Hic jam novit Dominus, non possumus [Col. 0571D] satis gemitus cohibere; nam sicut proverbialiter dici solet: Ubi amor, ibi oculus; ubi dolor, ibi manus; haec nos premunt altius, et inflicto dolore, praecordia non sinunt quiescere. Admirantes enim illius temporis prudentiam, haeremus in nobis ipsis quasi temeritatem reputantes. Nam qui biennio antequam praedicta civitas Christianae restitueretur libertati, episcopum ibi consecraverant sibi, postmodum supina et crassa prudentia usque in quartum annum distulerunt eidem antistitem providere, ut interim distractis ecclesiis, et cathedrali ecclesia membris mutilata propriis, qui primus accederet curam habens regiminis, cum maledicto homine partem deteriorem acciperet; scriptum est enim: Maledictus homo, gui partem suam deteriorem facit. [Col. 0572A] Praedecessor tamen ille noster, et qui postea usque ad nos subsecuti sunt, illius maledicti merito declinamus effectum, qui non ipsi nobis partes fecimus deteriores; sed deteriores factas ab aliis, de necessitate suscepimus conditiones. Parcat eis Dominus et ad gehennam non imputet, qui Ecclesiam ita tractaverunt. Porro praedictus bonae memoriae praedecessor noster dominus Willelmus, suscepto consecrationis suae munere a domino Hierosolymitano patriarcha, ut pallium reciperet, invito et renitente eodem suo consecratore, Roma profectus est: ubi a domino papa Honorio secundo benigne susceptus, quod petebat obtinuit, cum multa honorificentia, et de apostolicarum prosecutione litterarum, remissus ad propria; quarum hic erat tenor:
[Col. 0572B] HONORIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus suffraganeis Episcopis, clero et populo Tyri, salutem et apostolicam benedictionem.
Venientem ad nos charissimum fratrem nostrum Willelmum, archiepiscopum vestrum, debita charitate recepimus, et quem canonice electum, et a venerabili fratre nostro Gormundo, Hierosolymitano patriarcha consecratum accepimus, pallii dignitate, plenitudine videlicet pontificalis officii, decoravimus. Quia vero de persona sua maximum fructum matri ecclesiae vestrae Tyri, divina suffragante misericordia, credimus proventurum, ipsum cum gratia sedis apostolicae, et nostrarum litterarum prosecutione, ad vos duximus remittendum. Universitati ergo vestrae mandando [Col. 0572C] praecipimus, quatenus eum benigne recipiatis, et tanquam proprio metropolitano et animarum vestrarum episcopo, subjectionem, obedientiam et reverentiam humiliter deferatis.
HONORIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri GORMUNDO Hierosolymitano patriarchae, salutem et apostolicam benedictionem.
Susceptis fraternitatis tuae litteris, fratrem nostrum Guillelmum, quem in ecclesia Tyri consecrasti archiepiscopum, benigne suscepimus, et eum dignitate pallii, plenitudine videlicet pontificalis officii, decoravimus. Suffraganeis etiam ecclesiae suae mandando praecipimus, quatenus ei tanquam proprio metropolitano, subjectionem, obedientiam et reverentiam deferant.
Data in territorio Barensi, VIII Idus Julii.
[Col. 0572D] Misit etiam et cum eodem archiepiscopo, dominum Egidium Tusculanum episcopum, apostolicae sedis legatum, virum eloquentem et litteratum admodum, cujus usque hodie exstant ad Antiochenos epistolae valde celebres: per quem Antiocheno patriarchae Bernardo epistolam scripsit, monens ut domino Tyrensi suos, quos detinebat, restitueret suffraganeos, ait enim inter caetera: Unde per apostolica scripta et venerabilem fratrem nostrum Egidium, Tusculanum episcopum, apostolicae sedis legatum tibi mandamus, quatenus suffraganeos Tyrensis Ecclesiae sibi restituas: quod nisi infra quadraginta dies, post earum inspectionem litterarum, quas ad eos direximus, debitam ei subjectionem exhibuerint, nos ex tunc eos ab officio episcopi suspendimus. Quid autem [Col. 0573A] in causa exstiterit quod a Hierosolymitano patriarcha consecratus et ei obediens fuerit, cum a tempore apostolorum usque ad eum diem Tyrensis Ecclesia Antiochenae sedi subdita fuisse dignoscatur, sequens competenti loco subjunctus edocebit tractatus.
Anno sequenti circa veris medium, vir illustris et magnificus, dominus Fulco Andegavensium comes, pro quo rex de communi omnium tam ecclesiasticorum quam saecularium principum consilio miserat, ad hoc ut ei dominam Milisendam primogenitam [Col. 0573B] suam, uxorem daret, apud Acconensem urbem applicuit cum honesto nobilium comitatu et apparatu opes regias excedente. Venit etiam et cum eo dominus Willelmus de Buris, regius constabularius, qui statim a domino rege, de hostium vinculis educto, ad citandum praedictum comitem, cum quibusdam aliis nobilibus directus fuerat. Fuerat autem abeunti datum in mandatis, ut in anima regis et regni principum confidenter juraret, quod ex quo regnum sospes attingeret, infra quinquaginta dies, ei primogenita regis filia cum spe regni post regis obitum, traderetur; cui postquam applicuit, statim sine dilatione, juxta legem pactorum, antequam adveniret sanctae Pentecostes in proximo futurae celebritas, [Col. 0573C] praedictam filiam suam lege tradidit maritali, eisque urbes geminas, Tyrum videlicet et Ptolemaidam, in vita sua tradidit possidendas, quas usque ad ejusdem regis obitum possederunt. Astitit autem praedictus comes tanquam vir providus et discretus, domino regi tota vita sua, fideliter in negotiis regni ingrediens et egrediens, filii devote implens officium: et ea quibus solent amici comparari merita, in obsequiis domini regis, in eo non fuerunt otiosa.
Eodem anno dominus Gormundus, bonae memoriae [Col. 0573D] Hierosolymitanus patriarcha, dum in pago Sidoniensi praesidium quoddam, cui Belhasem nomen, obsideret, quod a quibusdam detinebatur praedonibus, mortis causa collecta, aegritudine correptus valida, Sidonem deportatus est: ubi invalescente aegritudine, conditioni mortalium satisfaciens, viam universae carnis ingressus est, cum Hierosolymitanae quasi per annos decem praefuisset ecclesiae. Cui substitutus est vir quidam secundum carnem nobilis, sed vita et moribus multo nobilior, Stephanus nomine, abbas Sancti Joannis de Vallea, qui locus in urbe Carnotensi habetur. Erat autem ipse Carnotensis genere, domini regis Balduini consanguineus. Hic ejusdem civitatis, ante conversionem suam, in equestri ordine et habitu fuerat vice [Col. 0574A] dominus; postmodum saeculo renuntians, habitum religionis in praedicto claustro suscepit, demum suffragantibus meritis, ad regimen ejusdem ecclesiae promotus est; in adolescentia sua liberalibus disciplinis convenienter instructus. Qui cum orationis gratia et devotionis intuitu Hierosolymam venisset, ibique transitum exspectans, moram faceret, contigit quod post exsequias domini Gormundi patriarchae, dum clerus et populus de substituendo pastore tractarent, communi omnium voto electus est. Postquam ergo consecratus est, coepit adversus dominum regem quaestiones movere difficiles, allegans, Joppensem civitatem ad jus suum et ecclesiae Dominicae Resurrectionis pertinere; ipsamque sanctam civitatem post captam Ascalonam eodem modo ecclesiae [Col. 0574B] cessuram, de jure confirmans. Erat autem homo magnificus, in proposito constans, honestae conversationis, juris sui sollicitus prosecutor. Unde inter eum et dominum regem graves exortae sunt inimicitiae; quarum tamen, mors immatura finem dicitur fecisse. Nam non completo biennio, in fata concessit. Opinantur nonnulli, eum veneno dato interiisse; sed nos pro certo id compertum non habemus. Traditur tamen, quod dum in lecto supremae decubaret aegritudinis, et rex ad eum visitandum esset ingressus, et ab eodem de ejus statu quaereret, ita responderit: Sic est nobis in praesenti, domine rex, sicuti vultis.
Anno sequenti Hugo de Paganis, magister militiae templi primus, et quidam alii viri religiosi, qui a domino rege, et aliis regni principibus ad Occidentales missi fuerant principes, ut nostrorum subsidium populos excitarent, et ad obsidionem Damascenae urbis, potentes specialiter invitarent, reversi sunt: plurimaque nobilium virorum turba, verborum illorum fidem secuti, in regnum venerant. Unde de eorum confisi viribus et opera, ex condicto convenerunt omnes Orientis Christiani principes; dominus videlicet rex Balduinus, dominus [Col. 0574D] Fulco comes Andegavensium, dominus Pontius comes Tripolitanus, dominus Boamundus junior princeps Antiochenus, dominus Joscelinus senior, comes Edessanus: hi omnes communicato consilio, collectis undique copiis militaribus et subsidiis convocatis, instructis agminibus certatim properant, ut egregiam et nobilem Damascenorum civitatem obsideant, obsessamque aut violenter ad deditionem compellant, aut armis cominus expugnent. Sed tantis conatibus, ex occulto, justo tamen, judicio divina occurrit providentia; nam cum fines Damascenorum prosperis, Deo duce, adhuc successibus attigissent, pervenientes ad locum, qui dicitur Mergesaphar, separaverunt se ab exercitu inferioris manus homines, quibus in castris id solet esse [Col. 0575A] officii, ut pro victualibus necessariis que tam ad usum hominum quam jumentorum alimentis per suburbana longe lateque vagantes se porrigerent. Quibus ad custodiam datus est dominus Willelmus de Buris, cum equitibus mille. Porro illi, sicut talibus solet esse consuetudo, separati ab invicem, omnem coeperunt regionem temere perlustrare, studiose seorsum et sine consortibus incedentes, ut quod quisque reperiret caeteris non communicans, sibi proprium vindicaret; dumque circa haec detinerentur occupati, et suburbana effringentes, spolia ad suos comportare nituntur, imprudenter nimis coeperunt se habere, et militarem transgredi disciplinam. Quod audiens Damascenorum princeps Doldequinus, sperans sicuti accidit, incautos eos et locorum ignaros, [Col. 0575B] si subito cum suis irrueret, posse conficere, assumptis sibi ex omni numero suorum expeditissimis et re militari prudentioribus, subita congressione nostros qui pabulatum, ut praediximus, incaute processerant, adoritur; et imparatos, aliisque studiis dantes operam, facile vertit in fugam; dispersos passim per agros, obtruncat; nec insequi desistit, donec tam vulgus quam robur egregiorum, qui eis ad custodiam deputati fuerant, in fugam convertit, pluribus ex eis interemptis. Quo comperto, nostri qui in exercitu erant, ad tantam propulsandam injuriam, et ad ultionem prosequendam parati, arma corripiunt, hostibus obviam, viriliter obstinatis animis et indignatione nimia accensis, ire parant: cum subito virtus divina, qua invita, hominum non [Col. 0575C] satis promoventur negotia, tantam imbrium immisit intemperiem, tantam aeris caliginem, tantam viarum, propter aquarum abundantiam difficultatem, ut vix de vita nemine, nisi sola aeris inclementia perurgente, sperare liceret. Caliginosus enim aer, et nubium densitas, ventorum etiam irregularis concursus, tonitrua et coruscationes saepissimae, id ipsum multo ante significaverant. Sed ignara futuri mens hominum caeca, revocantem non exaudivit divinam longanimitatem; sed ea invita, quod impossibile est, procedere nititur. Videntesque pro peccatis eorum immissam aeris intemperiem, revocant de necessitate propositum; et mutatis conditionibus qui hostibus primum terribiles, nimiumque suspecti [Col. 0575D] advenerant, nunc hoste quieto et etiam superiore facto, sibi ipsis oneri erant; et ad propria redire victoriam reputabant immensam. Igitur VIII Idus Decembris, anno ab Incarnatione Domini 1130, regni domini Balduini duodecimo, accidit hoc, in eodem fere loco, ubi quadriennio prius insignem et cunctis memorabilem de eisdem hostibus idem rex obtinuerat palmam. Mirabile est, et vere mirabile, et supra opiniones hominum, quod de sua virtute praesumentes humilias, aeterne Salvator; et qui in homine confidunt, et carnem ponunt brachium suum, jaculo tuae maledictionis, meritis exigentibus, confodis; adjutorem non quaerens, nec gloriae conparticipem. Tu enim dixisti, benedicte Domine: Gloriam meam alteri non dabo (Isa. XLVIII, 11) . [Col. 0576A] Mihi vindictam, et ego retribuam (Rom. XII, 19) . Percutiam, et sanabo; et ego vivere faciam; et non est qui de manu mea possit eruere (Deut. XXXII, 39) . Et vere, Domine. Nam dum rex solis regni sui viribus et propria usus militia, superabundanti divinae gratiae se commisit totum, de hostibus saepius insperatos reportavit triumphos; ubi vero de multitudine confidens, hominis opera se sublimari posse praesumpsit, et multiplicatis auxiliis de mortalium coepit virtute confidere, gratiam subtrahens, eum suis conditionibus reliquisti. Abiit enim in multitudine confusus, qui in paucitate, Domini fretus auxilio, de hostibus facile consueverat triumphare. Sic ergo temporis divinitus immissa abacti intemperie et coelis contra eos impugnantibus, nec de [Col. 0576B] suis qui hostium gladiis ceciderant sumpta est ultio, nec propositum effectui mancipare potuerunt. His ita gestis, nostri principes ab alterutro divisi, impossibile credentes quod incoeptum prius opus, facile posset de caetero continuari, ad propria sunt reversi. Mortuus est interim piae memoriae dominus Stephanus patriarcha Hierosolymorum; cui successit dominus Willelmus, prior ecclesiae Dominici Sepulcri: vir simplex, modice litteratus, forma decorus, moralitate commendabilis; Flamingus natione, de eo loco qui dicitur Mecine; regi, regnique principibus et populo universo plurimum acceptus.
Postquam igitur dominus Boamundus regis gener, princeps Antiochenus, ab ea expeditione rediens in suam se recepit provinciam, Rodoan maledictionis filius, Halapiae princeps, Turcorum dominator potentissimus, fines Antiochenorum ingressus est. Cui cum dominus princeps volens eum a suis arcere finibus, obviam properasset, in Ciliciam descendit, aliis etiam tractus causis, quae domesticam et familiarem habebant rationem. Ubi cum in eo loco qui dicitur Pratum palliorum, in campestribus late patentibus castrametatus est, hostium irruente [Col. 0576D] subito multitudine, suis eum destituentibus, gladiis confossus interiit. Magnus princeps, et Deo si vixisset amabilis, nisi mors immatura et sors invida humanis eum rebus subtraxisset: quo casu populus Antiochenus mente plurimum consternatus, qui sub illius regimine tutum per longa tempora se arbitrabatur posse conservari, et de ejus adolescentia supra id quam expediret praesumebat, in recidivas iterum incidentes querimonias, ut sine principis officio iterum hostibus praeda fierent, communicato consilio dominum Hierosolymorum regem evocant. Quod postquam domino regi nuntiatum est, facti novitate permotus, timens ne pro ducis defectu praedictae regioni deterius aliquid contingeret, omissis propriis, coepit aliena curare, nil reputans alienum, [Col. 0577A] quod Christianis principibus accidisset; dignum etiam sua existimans sollicitudine, quidquid populo Christiano per labores suos posse videbat accedere, citatis gressibus Antiochiam properat. Interea ejus filia, morte mariti cognita, nequam agitata spiritu, rem concipit nefariam, antequam de adventu patris quidquam persentisceret. Ut statum sibi praepararet tranquilliorem et effectui manciparet propositum, ad quemdam Turcorum potentissimum ducem, nomine Sanguinum, nuntios dirigit, ejus ope sperans, invitis patribus et universa plebe, Antiochiam sibi in perpetuum vindicare posse. Erat autem eidem ex domino Boamundo bonae memoriae, unica filia, cujus non multa apud matrem videbatur esse gratia; illuc enim tota matris videbatur properare [Col. 0577B] intentio, ut vel in viduitate consistens, vel ad secunda vota demigrans, principatum sibi exhaeredata filia, perpetuo possideret. Miserat autem et praedicto nobili viro, per quemdam familiarem suum, palefredum albissimum, argento ferratum, freno et caeteris argenteis phaleris redimitum, exameto coopertum albissimo, ut in omnibus candor niveus consonaret. Qui nuntius in itinere casu interceptus, et in domini regis constitutus praesentia, facti seriem confessus, viarum suarum fructus colligens, supremo supplicio vitam finivit. Rex itaque Antiochiam ob praedicta quae acciderant infortunia properans, illucque perveniens in civitatem, filia prohibente non est admissus, cauteriatam quae timens [Col. 0577C] conscientiam, etiam patris arbitrium verebatur; suis ergo complicibus et quos pecunia corruperat civitatem tradens, omnino resistere moliebatur, et tyrannidem suam liberius exercere. Sed accidit ei longe secus a proposito. Nam in eadem civitate erant viri timentes Deum, insanientis feminae contemnentes proterviam; quorum unus erat Petrus Latinator, monachus Sancti Pauli, et Willelmus de Adversa. Hi consentientibus aliis, dominum regem occultis vocant internuntiis, et ex condicto dominum Fulconem, Andegavensium comitem, in porta Ducis locant; dominum vero comitem Joscelinum, in porta Sancti Pauli; deinde aditus reserant, regem introducunt. Quo cognito principissa in arcem contendit: unde postmodum a prudentioribus, et quibus plenam [Col. 0577D] fidem habebat, evocata, ante patris praesentiam se constituit, ejus arbitrio paritura. Pater vero, licet pro commisso graviorem adversus eam indignationis [Col. 0578A] motum conceperat, tamen intervenientium prece devictus, et paterno non destitutus affectu, recepta Antiochia, ne filia simile aliquando attentaret, Laodiciam et Gabulum urbes maritimas ei concessit, quas tamen maritus supremo judicio ei ob donationem propter nuptias destinaverat. Ordinatis igitur illius civitatis negotiis, et cura principibus concessa, revocante eum domestica sollicitudine, Hierosolymam reversus est; sumptis tamen prius, tam majorum quam minorum fidelitatibus, et corporaliter juramentis: quod vel eo vivente, vel post ejus obitum Antiochiam cum suis pertinentiis, Constantiae pupillae, domini Boamundi junioris filiae, fideliter conservarent. Verebatur enim propriae filiae suae malitiam, ne praedictam pupillam tentaret, sicut et [Col. 0578B] prius fecerat, exhaeredem facere.
Reversus ergo Hierosolymam, decidit in gravem nimis aegritudinem; vidensque sibi mortis imminere diem, egressus de proprio palatio, supplex et humilis in conspectu Domini, regio statu deposito, in domum domini patriarchae, quia loco Dominicae resurrectionis erat vicinior, se transferri praecepit; spem habens in eo, qui mortem ibi devicerat, quod suae resurrectionis faceret eum participem. Ibique accitis filia et genero, pueroque Balduino jam bimulo, [Col. 0578C] coram positis domino patriarcha, et ecclesiarum praelatis, et de principibus nonnullis, qui forte aderant, regni curam et plenam eis tradidit potestatem, more pii principis paterna eis benedictione indulta. Ipse vero Christi verus confessor, habitum religionis assumens, et vitam regularem professus, si viveret, ei qui spirituum pater est, tradidit spiritum, cum piis principibus, auctore Domino, praemia percepturus. Mortuus est autem anno ab Incarnatione Domini 1131, regni vero ejus tertio decimo, mense Augusto, vicesima prima die mensis; sepultus est autem inter praedecessores suos piae recordationis reges, sub monte Calvariae, ante locum qui dicitur Golgotha, multa suorum cura et solemnibus obsequiis, regia dignis magnificentia. Cujus [Col. 0578D] usque in praesentem diem ob egregiam fidem et opera insignia, memoria est in benedictione apud omnes.
Vocato igitur ex hac luce domino Balduino, Hierosolymorum ex Latinis rege secundo, qui cognominatus est de Burgo, successit in regno dominus [Col. 0578D] Fulco gener ejus, comes Turonensium, Caenomanensium et Andegavensium, cui praedictus dominus rex filiam suam primogenitam Milisendem nomine dederat uxorem, ut praemisimus. Erat autem idem Fulco vir rufus, sed instar David, quem invenit Dominus juxta cor suum; fidelis, mansuetus, et [Col. 0579A] contra leges illius coloris affabilis, benignus et misericors; in operibus pietatis et eleemosynarum largitione liberalis admodum; secundum carnem princeps potens, et apud suos felicissimus, priusquam etiam ad regni vocaretur gubernacula; rei militaris experientissimus, et in bellicis sudoribus patiens et providus plurimum; statura mediocri, sed jam grandaevus, et plus quam sexagesimum agens annum. Inter alios vero, quos lege mortalitatis patiebatur defectus, fluidam et labilem eatenus habebat memoriam, ut suorum domesticorum etiam non teneret nomina, nec vultus nisi paucorum agnosceret: ita ut de eo cui paulo ante supremum impenderat honorem et familiaritatis gratiam, diligenter postmodum quaereret, quisnam esset si ex [Col. 0579B] improviso se praesentem daret. Unde multos de ejus familiaritate praesumentes, ad confusionem compulit, cum ipsi aliis se defensores dare proposuerant, et ipsi patrono apud eum indigerent. Pater hujus, Turonensium et Andegavensium comes, Fulco etiam dictus est et cognominatus Rechin, qui uxorem duxit sororem domini Amalrici de Montfort, nomine Bertheleam: unde duos suscepit filios: Fulconem istum, unde nobis est sermo; et Gaufridum Martel; et filiam unam, Hermingerdam nomine, quae prius uxor fuit Pictaviensium comitis Willelmi; a quo spreta et contra matrimonii leges abjecta, ad comitem Britanniae se contulit, eique affectione adhaesit maritali: ex quibus natus est Conanus, ejusdem [Col. 0579C] Britanniae comes, qui cognominatus est Grossus. His ergo tribus liberis apud praedictum Fulconem seniorem editis, mater spreto marito, ad regem Francorum Philippum se contulit; qui etiam, abjecta uxore sua legitima, eam suscepit tori participem, curarum sociam, et affectione postea tractans maritali, contra leges ecclesiasticas, invitis et multum renitentibus regni ejus episcopis simul et principibus, apud se detinuit: ex eaque suscepit filios, Florum, Philippum et Ceciliam, de qua superius fecimus mentionem, quae prius Tancredi Antiochenorum principis uxor fuit, postmodum eo defuncto, domino Pontio, Tripolitano comiti, votis usa secundis, adhaesit. Praefatus vero Fuleo, senioris Fulconis filius, patre jam defuncto, uxorem duxit [Col. 0579D] filiam comitis Cenomanensium Heliae, Guiburgem nomine, ex qua duos suscepit filios et filias totidem. Hujus autem matrimonii causa fuit mater; nam, dum idem adolescens in curia comitis Pictaviensium domini sui, pincernae fungeretur officio, audita fratris primogeniti morte, ab eodem comite captus est et vinculis mancipatus, occasione quorumdam castellorum, quae ab eo contendebat violenter eripere, quae pater ejus et frater in finibus praedicti comitis jure haereditario, sed de feodo praedicti comitis diu possederant. Quod audiens mater, quae jam ab ejus patre multo ante diverterat et ad dominum regem Francorum se contulerat, maternis mota visceribus, apud dominum regem supplex imploravit et obtinuit, quod filius ejus a vinculis absolutus, [Col. 0580A] paternae restitueretur haereditati; insuper etiam effecit, ut supra nominati comitis Heliae unicam filiam, cum eis omni haereditate, dominus rex ejus filio uxorem concederet; ex qua, ut praediximus, duos filios genuit et filias in eodem numero. Primogeniti nomen fuit Gaufridus, qui patri successit in eodem comitatu, cui senior Henricus, rex Anglorum potentissimus, filiam unicam Mahaldam nomine, domini Henrici Romanorum imperatoris viduam, uxorem dedit; ex qua idem Gaufridus tres suscepit filios: Henricum videlicet, qui nunc Angliae regnum strenue et prudenter administrat; et Gaufridum, qui cognominatus est Plantagenest; et Willelmum, qui dictus est cognomento Longaspata. Nomen vero secundi, ejusdem domini Fulconis filii, [Col. 0580B] materni avi nomen referentis, Helias; cui Rotoldus comes Perchensis filiam suam unicam uxorem dedit, spondens, quod de caetero uxorem non duceret, sed omnem haereditatem suam cum omni integritate in eum moriens transferret. Pactorum tamen immemor et promissorum prodigus, uxorem duxit, sororem comitis Patritii, nobilis de Anglia viri; ex qua plures suscepit liberos: unde praedictus Helias ab ejus haereditate contra spem factus est alienus. Nomina autem filiarum, alterius Sibylla, quae inclyto et nobili viro domino Theoderico Flandrensium comiti nupsit, ex quibus ortus est Philippus, qui hodie Flandrensium procurat comitatum; nomen secundae Mahaldis, quae praedicti Anglorum regis Henrici filio [Col. 0580C] desponsata fuerat; sed, antequam convenirent, sponsus in Angliam navigans, naufragium passus, pelago submersus est; ejus vero sponsa, perpetuum vovens caelibatum, in claustro puellarum religioso admodum, apud Fontem Ebraudi, sanctimonialem perpetuo vitam duxit.
Praedictus igitur Fulco uxore defuncta, Hierosolymam orationis gratia, priusquam a domino rege vocaretur, petierat: ubi magnifice plurimum in Dei servitio se habens, populi universi gratiam et domini regis, et universorum principum familiaritatem [Col. 0580D] plurimam, meritis exigentibus acquisivit; quippe qui centum equites per annum integrum in regno suis habuit impensis; tandemque sospes ad propria regressus, filias nuptui, filios autem matrimonio collocans, comitatum suum optimo statu composuit; dumque strenue et prudenter annos aliquot post suum reditum suis incumbit negotiis, ecce dominus rex Hierosolymorum de successione sollicitus, videlicet apud quem primogenitam suam nuptui collocaret, post multam deliberationem, de communi universorum principum consilio, sed et de populi favore, quosdam de principibus suis, dominum videlicet Villelmum de Buris, dominum Guidonem Brisebarre, ad praedictum dirigit comitem, invitans eum ad filiae nuptias et regni successionem; [Col. 0581A] qui compositis rebus et ordinato comitatu, data benedictione liberis suis, assumens sibi de honestis proceribus suis, iter veniendi ad domini regis vocationem arripuit; cui postquam in regnum ingressus est, statim infra paucos dies, sicut ex pacto tenebatur, primogenitam suam, ei matrimonio copulavit, conferens eidem dotis nomine, duas civitates maritimas, Tyrum et Ptolemaidam; quam quasi triennio possidens, continuo comes sicut ante quasi vocabatur. Defuncto igitur domino rege XI Kal. Septemb. anno ab Incarnatione Domini, 1131, idem comes cum praedicta uxore, XVIII Kal. Octob. in die exaltationis Sanctae Crucis, in ecclesia Dominici Sepulcri, a domino Willelmo, bonae memoriae Hierosolymorum patriarcha, solemniter [Col. 0581B] et ex more coronatus et consecratus est.
Per idem tempus, dominus Joscelinus comes Edessanus, longa aegritudine fatigatus, lecto decubans, mortis imminentem exspectabat diem. Ceciderat enim anno proxime praeterito circa partes Halapiae, super eum turris ex crudis lateribus compacta; quam cum hostibus in ea inclusis ut facilius caperet, suffodi fecerat; subfossa subito corruens, incautum oppresserat; unde eum sui cum multo labore, quasi sepultum et contritis artubus, vix [Col. 0581C] eruerunt: quo languore multo tempore maceratus, adhuc egredi nitentem detinebat animam; cum ecce nuntius advolans, Soldanum Iconiensem obsedisse quoddam ejus castrum, cui nomen Cressum, nuntiat. Quo audito, vir magnanimus, sicut erat corpore debilis et prorsus impotens, sed mente validus, filium praecepit ad se evocari, injungens ut, assumpta secum universa regionis illius militia, hosti supra nominato viriliter occurreret et locum patris suppleret impotentis. Ille vero objiciens, quod praedictus Soldanus in gravi multitudine diceretur advenire, respectu tantarum virium paucos se habere, coepit se excusare; unde pater, pensata pusillanimitate filii, et ex eo verbo qualis futurus esset, colligens, militares praecipit convocari copias, [Col. 0581D] et populum regionis universum. Quibus paratis, sibi aptari lecticam mandat; et in eam ascendens, hostibus occurrit, doloris oblitus et impotentiae; in quo cum aliquantulum cum exercitu processisset, nuntiat ei unus de magnatibus regionis Gaufridus, cognomento Monachus, Soldanum audito ejus adventu, obsidionem a castro dimovisse praedicto et iter ad reditum maturasse. Quo cognito, comes lecticam qua gestabatur, ad terram deponi jussit; et erectis in coelum manibus et devoto spiritu, Domino cum suspiriis et fletu gratias agens, quod in novissimis suis eum benignus et misericors Dominus tanta gratia visitasset: quod seminecis, et in ipsis mortis vestibulis constitutus adhuc hostibus Christianae fidei esset formidabilis, in gratiarum [Col. 0582A] actionibus ultimum coelo tradidit spiritum, relicto filio aequivoco suo, sed a paterna gloria degenere plurimum, et eodem universorum bonorum ex asse haerede instituto. Fuit autem idem Joscelinus junior, ex sorore Leonis Armeni, viri inter suos potentissimi, natus; pusillus statura, sed membris plenioribus, robustus valde, carne et capillo niger, faciem habens latam, sed morbi, qui vulgo variola dicitur, cicatricibus respersam; oculis tumentibus, naso prominente; vir liberalis et militaribus actionibus conspicuus; sed commessationibus supra modum deditus, Veneris operibus et carnis deserviens immunditiis, usque ad infamiae notam. Hic nobilem corpore, sed moribus nobiliorem, Willelmi de Saona viduam, nomine Beatricem, [Col. 0582B] uxorem duxit; ex qua filium, tertium Joscelinum suscepit; et filiam, quae prius uxor fuit Rainaldi de Mares, postea domini Almarici comitis Joppensis, qui postea fuit Hierosolymorum rex: unde natus est Balduinus Hierosolymorum rex sextus, et Sibilla soror ejus. Hic autem, ut in inferioribus dicetur, ignavia, et peccatis suis exigentibus, universam regionem, quam pater suus congruo rexerat moderamine, perdidit.
Anno igitur primo regni domini Fulconis, cum esset tam civitas, quam tota regio Antiochena [Col. 0582C] principis destituta solatio; mortuus enim fuerat ante dominum regem dominus Boamundus junior, unica filia haerede relicta, timentes magnates illius regionis, ne protectoris defectu provincia illa hostium pateret insidiis, dominum regem ad se vocant, ut partium illarum curam gereret, et omnia ad suam revocaret sollicitudinem. Uxor enim principis praedefuncti, domini regis Balduini filia, dominae Milisendis soror, mulier callida supra modum, et malitiosa nimis, quosdam habebat suorum commentorum fautores, quibus cooperantibus, circa principatum malignari studebat; volens sibi universam regionem, filia quam ex marito susceperat, exhaerede facta, vindicare; et sic demum obtento principatu, pro arbitrio suo ad secunda vota migrare. [Col. 0582D] Pater autem ejus, dum viveret, statim defuncto marito, haec eadem machinantem industrie satis praevenerat; et eam vi ejectam ab Antiochia, jusserat esse contentam eo quod maritus nomine donationis propter nuptias in eam contulerat, duabus videlicet urbibus maritimis, Gabulo et Laodicia. Illa porro, patre defuncto, putans congruam invenisse opportunitatem, ad prius conceptum iterum aspirabat propositum. Horum autem studiorum complices munerum largitione et promissis superamplioribus, quosdam potentiores effecerat, Willelmum videlicet de Sehunna, Guarentonis fratrem et Pontium comitem Tripolitanum, necnon et Joscelinum juniorem Edessanum comitem. Quod timentes regionis illius magnates, quanto poterant [Col. 0583A] studio, ejus impiis moliminibus obviam se dare nitebantur. Unde et dominum regem, ut praemisimus, eo citaverant intuitu, ut in his eum haberent adjutorem et regioni solatium non deesset.
Audita igitur Antiochenorum legatione; et super regionis illius turba quam periculosam nimis metuebat, motus dominus rex vehementer, ad illorum vocationem properans, usque Berythum pervenit. Sed comite Tripolitano per terras suas illi transitum prohibente, assumpto sibi Anselmo de Bria, nobili viro et fideli suo, usque ad portum Sancti [Col. 0583B] Simeonis navigio pervenit: ubi ei occurrentes nobiles et potentes Antiochenorum proceres, in urbem eum introduxerunt, ejus imperio subjicientes universam regionem. Comes autem Tripolitanus, licet domini regis sororem haberet uxorem, ut saepe dictum est, tamen festinus post regem, ad partes se contulit Antiochenas, ut gratia principissae, cujus muneribus corruptus dicebatur, ejus actibus se opponeret. Habebat autem idem comes in partibus illis duo castra, Arcicanum videlicet, et Rugiam, quae pro uxore possidebat. Dederat enim ea dominus Tancredus, piae in Christo recordationis, moriens uxori, causa donationis propter nuptias. Haec comes armis communiens et militia, dominum regem et suos inde coepit molestare. Quod Antiocheni [Col. 0583C] aegre nimis ferentes, regem persuasionibus impellunt, ut illi occurrens, ejus praesumptuosos refrenaret impetus. Qui eorum verbis acquiescens, memor injuriarum quas veniens, eo transitum prohibente, pertulerat, illuc cum omnibus quas habere potuit copiis, contendit. Factum est autem, quod circa praenominatam Rugiam convenientes, instructis utrinque aciebus, hostiliter committerent, et diu ancipiti eventu congrederentur adinvicem. Tandem rex factus superior, comitem cum suis in fugam vertit; et confectis agminibus multos de ejus cepit militia quos in vincula conjectos, Antiochiam perduxit tandem per viros industrios, et fideles pacis interpretes, reconciliatis adinvicem rege et [Col. 0583D] comite, resignatis comiti quos rex ceperat de suis militibus, regionis status in meliorem videtur devenisse conditionem. Timentes tamen illius provinciae prudentiores, ne domino rege ad propria reverso, intestinis regio concuteretur seditionibus et sic hostibus amplior ad nocendum pateret occasio, regem profusis exorant precibus, quatenus moram apud eos faciat longiorem. Rex autem considerans per Domini misericordiam regnum suum in tuto collocatum, plena tranquillitate gaudere; et eam in qua erat, rectoris plurimum indigere patrocinio regionem, benigne annuit; et tam urbem quam adjacentia communi procerum consilio congruo moderamine disponens, quantam rebus propriis et exactam magis, ut ad optimum statum [Col. 0584A] cuncta proveheret, impendebat sollicitudinem. Unde omnium gratiam civium, et etiam principum, qui in fidelitatis perseverabant debito, sibi comparaverat cumulatiorem. Collocatis itaque eorum in tuto rebus, et negotiis ordine congruo dispositis, cum jam per tempus aliquod, prout necessitas eorum videbatur exigere, moram fecisset necessariam, revocante eum domesticorum cura, reversus est in regnum; cura principatus nobili et industrio viro Rainaldo, cognomento Mansuer, commissa.
Procedente autem tempore, dum idem rex in regni [Col. 0584B] a Deo sibi commissi viriliter desudaret necessitatibus, et Marthae more, circa frequens ministerium ejus negotia sedula provisione procuraret, adest nuntius ex parte Antiochenorum, referens infinitam Turcorum manum e sinu Persico, et universo Orientali tractu, flumine magno Euphrate transito, circa partes Antiochenas in multitudine gravi consedisse. Quo audito, de statu sibi commissi principatus, et salute in eo degentium, plurimum anxius; eoque maxime, quia omnem spem suam in eum projecerant: nihilominus etiam et inde sollicitus, quod proverbialiter dici solet:
Hinc itaque, domino comite interim expedito, rex ista sollicitudine liber, ad coeptum redit opus, et Antiochiam, sicut prius proposuerat, maturatis festinat itineribus. Audito ejus adventu, Antiocheni [Col. 0585A] ei obviam exeuntes, cum omni gaudio tantum hospitem suscipiunt, spem habentes quod per ejus industriam, nostium, qui advenire dicebantur, violentiam tolerare possent sine periculo. Non multum enim proficere consuevit, licet ingens fuerit sine duce multitudo; et cohortes numerosae sine rectore, quasi arena sine calce, vix solent sibi cohaerere. Nuntiatur interea consonantibus rumoribus et fama celeberrima, quod hi qui Euphratem transtisse in manu robusta, et apparatu copioso nimis dicebantur, adjunctis sibi quos circa fluvium, locorum peritis, invenerant, in finibus Halapiae castra locaverant, regionem totam improvisis incursionibus depopulaturi. Convenerant porro ex omnibus conterminis finibus, in locum unum, [Col. 0585B] cui nomen est Canestrivum; inde collecta omni multitudine, consilio eorum qui locorum habebant peritiam, ex improviso per omnem provinciam irruptiones facturi; quo comperto, dominus rex, convocatis ex omni principatu militaribus copiis, cum suis quos secum habebat familiaribus, egressus Antiochia circa castrum Harenc castrametatus, substitit prudentis more, quia
Interea, dum dominus rex in partibus Antiochenis ita detineretur occupatus, et illius regionis negotia ad suam revocaret sollicitudinem, tanquam propria, quousque ibi de communi consilio princeps ordinaretur, nostri qui in regno remanserant, dominus [Col. 0586A] videlicet patriarcha, et cives Hierosolymitae, in domino habentes fiduciam, collectis in unum viribus, juxta locum antiquissimum, Nobe, qui hodie vulgari appellatione dicitur Bettenuble, in descensu montium, in primis auspiciis campestrium, via qua itur Liddam, et qua pervenitur ad mare, praesidium solido fundant opere, ad tutelam transeuntium peregrinorum; ibi enim in faucibus montium inter angustias inevitabiles, maximum iter agentibus solebat imminere periculum, Ascalonitis subitas irruptiones illic facere consuetis. Consummato itaque feliciter opere, nomen indicunt, castellum Arnaldi locum dicentes: factumque est per gratiam Domini, etiam praedicti castelli beneficium, quod adire volentibus Hierosolymam, aut ab ea [Col. 0586B] redire, minus periculosus factus est transitus, et via multo securior.
Adepta itaque dominus rex tam insigni victoria, Antiocheni principatus pro libero arbitrio disponens negotia, clarus habebatur admodum, duorum regnorum moderamina divina provisione sortitus, in utroque prosperis affluens, populum cum plena tranquillitate tuebatur. Accedentes porro ad eum illius regionis primores, specialiter autem quibus domino Boamundo, principi jam defuncto, et filiae ejus adhuc pupillae fidelitatem observare cordi [Col. 0586C] erat, dominum regem familiariter adeunt, orantes intime, ut qui plenius nobilium virorum et illustrium adolescentium, in partibus ultramontanis habebat notitiam, eos edoceret, quem de tot principibus evocarent, apud quem domini sui filiam, bonorum paternorum haeredem, nuptui commodius collocarent. Qui gratanter suscipiens verbum, et fidem simul et sollicitudinem commendans, in partes cum eis hujus deliberationis ingressus, transcursis plurimis, de communi omnium consilio placuit, ut nobilis quidam et praecipuae indolis adolescens, Raimundus nomine, domini Willelmi Pictaviensium comitis filius, ad hoc vocaretur. Is in curia domini Henrici senioris, Anglorum regis, [Col. 0586D] apud quem arma sumpserat militaria, moram facere dicebatur, domino Willelmo, fratre ejus primogenito, Aquitaniam jure haereditario gubernante. Libratis ergo deliberationis partibus, id expedientius esse arbitrati, legatos occulte dirigunt, Geraldum quemdam cognomento Jeberrum, fratrem Hospitalis, cum litteris domini patriarchae et procerum universorum: timentes ne si solemniter et per majores citaretur personas, principissa, sicut erat mulier malitiosa nimis, impedimenta moliretur. Erat enim cuivis impedire adventum facile; nam Rogerus tunc Apuliae dux, postmodum autem rex, Antiochiam cum omnibus pertinentiis suis, quasi jure sibi debitam haereditario, tanquam domino Boamundo consanguineo suo volens succedere, [Col. 0587A] vindicabat. Robertus enim Guiscardus, Boamundi senioris pater, et Rogerus Siciliae comes, qui cognominatus est Bursa, hujus Rogeri regis pater, fratres fuerunt ex utroque parente. Junior autem Boamundus, senioris filius, fuit pater istius adolescentulae ad cujus nuptias praedictus adolescens Raimundus invitabatur. Oportebat igitur caute illum evocari, ne comperto ejus adventu, aut vi, aut insidiis, ejus aemuli praepedirent accessum. His igitur ita dispositis, dominus rex, prosequente eum universorum gratia, ad partes Hierosolymitanas se contulit.
Per idem tempus, Bernardus vir grandaevus, plurimum bonae memoriae, simplex ac timens Deum, primus Latinorum apud Antiochiam patriarcha, tricesimo sexto sui pontificatus anno, viam universae carnis ingressus est. Post cujus obitum, cum universi illius amplissimae sedis suffraganei, tam archiepiscopi quam episcopi, de more convenissent, ut ecclesiae pastoris destitutae solatio utiliter providerent; et super eo ipso tam salubri negotio in palatio patriarchali, diligentiores mutuo (sicut in talibus fieri solet) haberentur tractatus, Radulphus quidam Mamistanus archiepiscopus, de castro Danfrunt oriundus, quod in confinio Normanniae et Cenomanensis dioeceseos situm est, vir militaris, magnificus [Col. 0587C] et liberalis plurimum, plebi et equestri admodum acceptus ordini, absque fratrum et coepiscoporum conscientia, solo populi, ut dicitur, suffragio electus est, et in cathedram Principis apostolorum inthronizatus. Quod audientes qui ad hoc, ut sibi patriarcham, auctore Domino, praeficerent, convenerant, timentes furentis et vociferantis populi indiscretos impetus, divisi sunt ab invicem, ei quem non elegerant obedientiam exhibere recusantes. Ille tamen nihilominus ecclesiam et palatium occupans, statim sine mora pallium de altari beati Petri, nulla ad Ecclesiam Romanam habita reverentia, sibi assumpsit. Processu quoque temporis nonnullos de suffraganeis ecclesiae in suam attraxit communionem. [Col. 0587D] Et ut multorum relatione cognovimus, si canonicorum ecclesiae pacem amplexus fuisset, nec eorum turbare possessiones spiritu superbiae ductus praesumpsisset, potuisset tranquillo statu vitam ibi transegisse. Sed quia verum est, quod proverbialiter dici solet: Difficile est ut bono claudantur fine, quae malo sunt inchoata principio; peccatis suis exigentibus, prae multitudine divitiarum ita factus est insolens, et neminem prae se ducens hominem, ut potius Antiochi quam Petri vel Ignatii successorem se exhiberet. Majores enim ecclesiae, alios violenter ejecit, alios vinculis et carceri, quasi capitalium reos, mancipavit. Inter quos quemdam Arnulfum nomine, Calabrum natione, virum utique nobilem et litteratum, item Lambertum mirae simplicitatis hominem [Col. 0588A] et honestae conversationis, litteratum etiam, ejusdem ecclesiae archidiaconum, in quodam praesidio tanquam viros sanguinum, in diversorium calce plenum detrusit in carcerem, et per multos afflixit dies, dicens eos in mortem suam conspirasse. Haec et iis similia, in subditos effera mente pertractans, universorum in se provocabat odium. Vixque inter familiares et domesticos, pravae stimulis conscientiae agitatus, tutus ei videbatur locus. Sed de his hactenus, nam in sequentibus, tempore opportuno, de ejus exitu suo loco dicemus.
Dum haec in Oriente geruntur, dominus Honorius papa extremum diem claudens, fatale debitum solvit; dumque de substituendo ei successore inter cardinales tractaretur, divisa sunt eorum desideria: ita quod, non valentes in idem consonare, sub contentione duos elegerunt, Gregorium videlicet, diaconum cardinalem Sancti Angeli, quem consecrantes vocaverunt Innocentium; et Petrum, qui cognominatus est Leonis, presbyterum cardinalem, tituli Sanctae Mariae Transtiberim, quae dicitur Fundens oleum, quem etiam consecrantes, qui eum elegerant, Anacletum vocaverunt. Ortum est igitur schisma periculosum nimis, ita ut non solum quae infra Urbem erant periclitarentur ecclesiae, et populus [Col. 0588C] mutua caede periret; verum etiam pene orbis concuteretur universus, regnaque diversis accensa studiis inter se colliderentur. Obtinuit tandem, post multos labores et immensa pericula, dominus Innocentius, praedicto Petro, papatus aemulo, prius vita defungente. Per eosdem dies migravit ad Dominum carnis onere deposito, praedictus noster praedecessor Willelmus, primus Latinorum, Tyrensium archiepiscopus, post urbis liberationem. Nam dum adhuc ab hostibus detineretur, ordinatus fuerat ad titulum ejusdem ecclesiae quidam Odo, qui ante ejusdem urbis liberationem vita decesserat, ut praemissum est; cui substitutus est dominus Fulcherus bonae memoriae, Aquitanicus natione, patria Engolismensis, [Col. 0588D] vir religiosus ac timens Deum, modice litteratus, sed constans et amator disciplinae. Hic apud suos abbas exstiterat canonicorum regularium in monasterio cui Cella nomen; sed postmodum tempore praedicti schismatis, quod inter dominum Innocentium papam et Petrum Petri Leonis filium exortum est, favens praedicto Petro Gerardus Engolismensis episcopus, apostolicae sedis legatus, alii parti praestantes assensum molestiis quampluribus fatigabat. Quod vir vitae venerabilis non ferens, sumpta licentia a fratribus, orationis gratia Hierosolymam venit, tandemque in claustro ecclesiae Dominici Sepulcri regularem vitam et assiduitatem professus, ad ecclesiam Tyrensem vocatus est. Rexit autem eamdem ecclesiam strenue et feliciter [Col. 0589A] annis duodecim, quartus ante nos, qui nunc eidem ecclesiae, non electione meriti, sed sola Domini dignatione et patientia praesidemus. Qui, postquam a domino Hierosolymitano patriarcha Willelmo, suae munus consecrationis accepit, exemplo praedecessoris sui volens ad Ecclesiam Romanam pro obtinendo pallio properare, ab eodem patriarcha et ejus complicibus passus est insidias et violentiam, ita ut vix et cum multa difficultate manus eorum posset effugere et ad Ecclesiam Romanam pro causa praedicta pervenire, sicut ex tenore litterarum domini papae Innocentii manifeste deprehenditur. Ait enim:
INNOCENTIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri GUILLELMO Hierosolymitano patriarchae, [Col. 0589B] salutem et apostolicam benedictionem.
Magisterium totius Ecclesiae et ecclesiasticae institutionis beato Petro apostolorum principi, coelesti privilegio esse collatum, evangelica declarat auctoritas. Et infra:
Miramur autem, quoniam cum Romana Ecclesia pro liberatione orientalis Ecclesiae tantopere laboraverit, et filiorum multorum sanguinem effundendo, corda tam ecclesiasticorum quam saecularium ad ejus servitium excitaverit, nequaquam, prout convenit, eidem matri suae hac vice respondere curasti; parum enim tibi visum fuerat, quod venerabilem fratrem nostrum Fulcherum Tyrensem archiepiscopum, more praedecessorum suorum pro susceptione pallii ad Romanam Ecclesiam venientem, disturbare praesumpseras, [Col. 0589C] nisi et erga eum a nobis redeuntem te inhumanum difficilemque, et nimis asperum exhiberes: adeo quod nec antiquam dignitatem Tyrensis Ecclesiae sibi restituere; nec de damnis ibi illatis, aut etiam de Caypha, sive Porphyria, juxta mandatum nostrum infra tres menses, post acceptionem nostrarum litterarum ei justitiam facere volueris; cum utique satis indignum sit ut honor qui sibi, si ei obediret, ab Antiochena exhiberetur Ecclesia, a te vel tuis successoribus subtrahatur. Praeterea in subjectos illius nimis potestative diceris te habere. Quocirca auctoritate apostolica mandando tibi praecipimus, sicut ejusdem matris tuae piis optas studiis atque solatiis confoveri, sicut in tuis necessitatibus ejus patrociniis desideras adjuvari, [Col. 0589D] jam dictum archiepiscopum diligas et honores, et in nullo perturbare praesumas: quin potius de omnibus, de quibus apud te querimoniam deposuerit, sibi plenam justitiam infra quadraginta dies, postquam praesentia scripta susceperis, exhibere non differas, nec aliquid in subditos suos contra statuta canonum praesumas. Alioquin timendum tibi est, ne tam ipsum quam suffraganeos suos a tua obedientia subtrahamus, eosque in manu nostra retineamus.
Data Later. XVI Kal. Jan.
Reversus ab Ecclesia Romana mandatum accepit, [Col. 0590A] ut quousque deliberaretur, utri duorum patriarcharum perpetuo cederet, interim sicuti et praedecessori ejus dictum fuerat, Hierosolymitano obediret; eamque dignitatem in Hierosolymitana obtineret Ecclesia, quam ejus praedecessores in Antiochena, quandiu ei obedierunt, obtinuerant. Certum est autem, quod inter tredecim archiepiscopos qui a diebus apostolorum sedi Antiochenae subditi fuerunt, Tyrensis quidem primum locum obtinuit, ita ut in Oriente Protothronos appelletur, sicuti in Catalogo pontificum suffraganeorum, qui ad Ecclesiam Antiochenam respiciunt continetur. In quo sic legitur: Sedes prima, Tyrus, sub qua sunt episcopatus XIII. Sedes secunda, Tarsus, sub qua sunt episcopatus V. Sedes tertia, Edessa, sub qua sunt episcopatus X. [Col. 0590B] Sedes quarta, Apamia, sub qua sunt episcopatus VII. Sedes quinta, Hierapolis, sub qua sunt episcopatus VIII. Sedes sexta, Bostrum, sub qua sunt episcopatus XIX. Sedes septima, Anavarza, sub qua sunt episcopatus IX. Sedes octava, Seleucia, sub qua sunt episcopatus XXIV. Sedes nona, Damascus, sub qua sunt episcopatus X. Sedes decima, Amida, sub qua sunt episcopatus VII. Sedes undecima, Sergiopolis, sub qua sunt episcopatus IV. Sedes duodecima, Theodosiopolis, sub qua sunt episcopatus VII. Sedes tertia decima, Emissa, sub qua sunt episcopatus IV. Metropolitani per se sustinentes VIII. Archiepiscopi duodecim.
Quod ergo primum locum inter suffraganeos Hierosolymitanae Ecclesiae [obtineret] quodque de solo domini papae mandato eidem obediat Ecclesia Tyrensis, [Col. 0590C] ex rescripto litterarum domini Innocentii, ad eumdem Willelmum Hierosolymitanum directarum, manifeste colligitur; quod sic habet:
INNOCENTIUS episcopus, servus servorum Dei, WILELMO Hierosolymitano patriarchae, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanto munificentiae supernae benignitas Hierosolymitanam Ecclesiam tuis temporibus altius sublimavit, tanto magis expedit personam tuam erga fratres suos humaniorem existere, et eos qui tibi obedientiam exhibent, charitate mutua honorare. Proinde fraternitati tuae mandamus, quatenus venerabilem fratrem nostrum Fulcherium Tyrensem archiepiscopum, qui ex mandato sanctae Romanae Ecclesiae tibi [Col. 0590D] obedit, fraterni amoris intuitu diligas et honores: sollicite providens, ne sibi gravamen aliquod inferas; vel sub obtentu hujuscemodi subjectionis, quae utique ex beneficentia apostolicae sedis, tibi et Ecclesiae Hierosolymitanae impenditur, Tyrensis Ecclesia, nobilis et famosa, suae justitiae aut dignitatis patiatur aliquod detrimentum. Indignum est enim ut honor qui sibi, si ei obediret, ab Antiochia exhiberetur, a te vel tuis successoribus subtrahatur.
Data Albani, XVI Kal. Augusti.
Redeunti igitur, licet cum molestia, restituti sunt ei de suffraganeis ejus, qui in manu Hierosolymita ni [Col. 0591A] patriarchae usque ad illam diem fuerant, Acconensis, Sidoniensis et Berythensis; reliquos autem, id est Biblitanum, Tripolitanum, Antaradensem, qui alios episcopatus ejusdem Ecclesiae, in manu sua velut proprios possidebant, Antiochenus patriarcha violenter detinebat, eam solam praetendens occasionem, quod ei non obediret, non quod ad ejus jurisdictionem eos respicere denegaret; quod ne fieret, sed ad matrem suam Tyrensem Ecclesiam redirent, idem dominus Innocentius papa praeceperat, scribens tam praedictis episcopis, quam Antiocheno patriarchae, in hunc modum:
INNOCENTIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus GERARDO Tripolitano, R. Tortosano et H. Biblitano episcopis salutem, et apostolicam benedictionem.
[Col. 0591B] Scire debet vestra fraternitas quoniam status Ecclesiae tunc clarius elucescit, cum gradus in ea constituti illaesi servantur; et quae debetur praelatis singulis, absque contentione seu contradictione, reverentia exhibetur. Unumquemque etenim ex his qui sibi subjecti sunt, considerare convenit, quanta suos praelatos si quos habeat, reverentia et honorificentia debeat honorare; quae si injuste et immerito subtrahantur, unitatis status profecto nutabit, ad quem ecclesiastica doctrina, ob majorem firmitatem, diligenti consideratione omnia in se ordinando reduxit. Ne igitur ecclesiarum vestrarum honor vel dignitas ob contentionem seu rebellionem indebitam minuatur vel annulletur, per apostolica vobis scripta mandamus [Col. 0591C] atque praecipimus, quatenus venerabili fratri nostro Fulcherio, Tyrensi archiepiscopo, tanquam metropolitano vestro debitam obedientiam et reverentiam deferatis. Nos enim vos et Ecclesias vestras, Tyrensi Ecclesiae, quae vestra metropolis est, auctoritate apostolica restituimus, et a juramento vel fidelitate, qua patriarchae Antiocheno estis astricti, eodem modo absolvimus. Si vero nostris mandatis obedire, et intra tres menses post harum acceptionem litterarum, ad obedientiam praedicti fratris nostri redire neglexeritis, sententiam quam ipse in vos canonice promulgabit, nos auctore Deo, ratam habebimus.
Datum Laterani, XVI Kal. Februarii.
[Col. 0591D] Ne autem ab Antiocheno patriarcha, qui eos diu detinuerat, et vir erat potentior, praepedirentur domini papae jussionem exsequi, scripsit eidem patriarchae, in haec verba:
INNOCENTIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri RADULPHO Antiocheno patriarchae, salutem et apostolicam benedictionem.
Sanctorum canonum institutionibus continetur, ut unusquisque suis terminis contentus existat, nec in aliena jura irrepat. Ea etiam quae nobis fieri nolumus, tam divinis quam humanis legibus, proximis nostris facere prohibemur. Quae cum ita sint, fraternitati tuae mandamus, quatenus suffraganeos Tyrensis Ecclesiae non impedias quin venerabili fratri nostro Fulcherio archiepiscopo, metropolitano suo, [Col. 0592A] debitam obedientiam et reverentiam deferant: alioquin canonicis sanctionibus contraitur, si metropolitanis a suis suffraganeis obedientia subtrahatur. Optamus enim ut circa praelatos et subditos suum jus, et proprius ordo absque contradictione servetur.
Datum Laterani, XVI Kal. Februarii.
Nec solum his ita scripsit dominus papa, verum etiam et illis qui a patriarcha Hierosolymitano detenti fuerant; qui ejus timore, mandatis apostolicis obedire detrectabant, eodem modo praecipiens injunxit, ut omni occasione postposita, domino Tyrensi obedientiam exhiberent, in hunc modum:
INNOCENTIUS episcopus; servus servorum Dei, venerabilibus fratribus BALDUINO Berycensi, BERNARDO Sidoniensi, JOANNI Ptolomaidensi episcopis, salutem [Col. 0592B] et apostolicam benedictionem.
Ad hoc sancti Patres diversos esse in Ecclesia gradus et ordines voluerunt, ut dum subjectionem et reverentiam minores majoribus exhibent, una fieret ex diversitate connexio, et recte officiorum gereretur administratio singulorum. Gravat autem nos, et valde miramur, quod cum vobis jampridem litteris apostolicis praeceperimus ut venerabili fratri nostro Fulcherio Tyrensi archiepiscopo, metropolitano vestro, obedientiam et reverentiam exhiberetis, quasdam occasiones et interpretationes minus idoneas praetendendo, id facere contempsistis; cum utique quasi peccatum ariolandi, sit repugnare; et quasi scelus idololatriae, nolle acquiescere (I Reg. XV) . Mandamus itaque vobis, et auctoritate apostolica iterato praecipimus, quatenus [Col. 0592C] omni occasione submota eidem fratri nostro de caetero pareatis, nec sub obtentu obedientiae, quam alicui primati dependitis, sibi subjectionem et reverentiam metropolitano vestro debitam aliquatenus subtrahatis. Quod si contemptores ulterius exstiteritis, sententiam quam idem archiepiscopus in vos canonice protulit, aut protulerit, nos auctore Domino, ratam habebimus. Si vero pro eo quod eidem fratri nostro obedieritis, a patriarcha Hierosolymitano aliquid contra vos fuerit constitutum, nos eamdem sententiam viribus carere decernimus, et nullius momenti esse censemus.
Datae Laterani, XVI Kal. Februarii
Ne autem in admirationem cuiquam veniat, quod cum prius Tyrensem archiepiscopum quatuordecim de jure suffraganeos habere diximus, dominus autem papa non nisi sex scribit; sciendum est, quod Paneadensis civitas, quae est Caesarea Philippi, nondum habebat episcopum, et isti sex reliquos detinebant episcopatus. Sidoniensis enim detinebat, sicut et nunc etiam detinet, Sareptanum; Tripolitanus vero Botriensem, Archensem, Artuscensem; Antaradensis vero, qui et Tortosanus dicitur, Aradiensem et Maracleensem. Ex his autem sex, Antiochenus patriarcha tres sibi habebat obedientes, [Col. 0593A] Antaradensem videlicet, Tripolitanum et Bibliensem. Captis enim praedictis urbibus, in eis consecravit episcopos, ea intentione, ut Tyrensi metropoli expedita, et archiepiscopo juxta prisca constituta sibi debitam exhibente obedientiam, ipse eos sine difficultate ei, sicut et de jure tenebatur, restitueret. Erant autem eae praedictae civitates in comitatu Tripolitano, unde, domino rege non impediente, liberius hoc poterat facere Antiochenus patriarcha; in reliquis autem tribus, Berytho, Sidone et Ptolomaida, quae est Accon, dominus Hierosolymitanus patriarcha consecravit episcopos tali intentione ut, capta urbe Tyrensium, et ibi per eumdem archiepiscopo consecrato, eos sibi restitueret; praesumebat enim, ut contra priscam consuetudinem [Col. 0593B] Tyrensis aliquando ei deberet obedire, fiduciam habens in litteris domini papae Paschalis, quibus domino Balduino, primo Hierosolymorum regi et domino Gibelino, tertio Hierosolymorum patriarchae, concessisse videbatur, quod quascunque civitates dominus rex aut ejus exercitus acquisierant jam, vel acquisituri erant, omnium earum episcopi Hierosolymitano patriarchae subjacerent; sicut praemissum est, cum de regno domini Balduini, Hierosolymorum regis primi, tractaremus. Sic igitur universa Tyrensi provincia, antequam ipsa metropolis expediretur, expedita, praedicti duo patriarchae dioecesim inter se diviserunt; et quod extra regnum erat, ab eo loco qui dicitur Passus pagani, [Col. 0593C] inferius, Antiochena habuit et habet Ecclesia; quod vero citra est et intra regni fines continetur, Hierosolymitanus possedit patriarcha. Tandem vero urbe Tyrensi per Domini misericordiam liberata, post annum ab ejus liberatione quartum, Hierosolymitanus ibi, ut praediximus, consecravit archiepiscopum, et eos quos detinebat sibi restituit suffraganeos. Cum medio tempore, dum eam in propria cura Hierosolymitanus haberet patriarcha, ita attenuata est et ad nihilum redacta, ut etiam de Ecclesiis quae infra ambitum ejusdem civitatis erant, non nisi unam futuro reservarent archiepiscopo. Factumque est, sicuti vulgari proverbio dici solet, ut petentibus et immeritis, de alieno corio fierent larga corrigia; contendunt etiam usque [Col. 0593D] hodie, de nostris visceribus praedicti duo domini, in nostram injuriam fortes, de nostra paupertate facti locupletiores; et distractis membris, quorum integritate a diebus antiquis, a temporibus apostolorum, consentientibus sanctis et universalibus septem synodis, longe lateque floruerat, lacera jacet, et suis potioribus mutilata membris exspectat consolationem, et non est qui consoletur eam; porrigit manum, et non est qui adjuvet; facti sumus similes illis de quibus dicitur:
[Col. 0594B] Reverso itaque domino rege a partibus, ut praemisimus, Antiochenis, ecce iterum turba periculosa nimis suboritur. Nam ex causis quibusdam, quidam in dominum regem, de majoribus regni principibus conjurasse dicuntur, Hugo videlicet comes Joppensis, et Romanus de Podio, dominus regionis illius quae est trans Jordanem. Quod ut evidentius pateat, altius aliquantulum repetenda est historia. Tempore domini Balduini de Burgo, qui hunc Fulconem in regno praecesserat, nobilis quidam vir, et apud suos potens, Hugo de Pusato, de episcopatu Aurelianensi, cum uxore Mamilia, filia domini Hugonis Cholet, comitis de Ruci, orationis gratia Hierosolymam petens, filium habuit in Apulia. Uxor enim [Col. 0594C] ejus gravida iter arripuerat; quem, quoniam tenellus erat nimium et cum salute non poterat deportari, ibi dimisit apud dominum Boamundum consanguineum suum; et transfretans, ad dominum regem Balduinum, item secundum carnem propinquum, venit. Cui rex statim post introitum suum, civitatem Joppen, cum pertinentiis suis, sibi et haeredibus suis, jure haereditario dedit habendam; ubi non multo post, praedictus nobilis homo vitam morte finivit. Cujus uxorem eum praedicta urbe dominus rex cuidam iterum nobili viro, comiti videlicet Alberto, fratri comitis de Namura, viri potentissimi de imperio, de episcopatu Leodiensi, concessit. Cum autem uterque intra modicum tempus decessisset vita, tam comes praedictus quam [Col. 0594D] uxor ejus; Hugo praedictus qui puer in Apulia remanserat, jam pubes factus, patris haereditatem, more parentum, ad se jure haereditario devolutam, a domino rege petiit et impetravit; qua obtenta, dominam Emelotam, Arnulfi patriarchae neptem, et magnifici viri domini Eustachii Grener viduam, duxit uxorem; ex qua praedictus dominus Eustachius filios susceperat geminos, Eustachium juniorem, urbis Sidoniensis dominum, et Galterum, qui Caesareae praefuit. Defuncto autem domino Balduino dominoque Fulcone in regni solio sublimato, contigit inter eumdem dominum regem comitemque praenominatum, ex causis occultis graves oriri simultates. Dicebatur a nonnullis quod dominus rex suspectum nimis haberet comitem, ne cum domina [Col. 0595A] regina familiaria nimis misceret colloquia; cujus rei multa videbantur exstare argumenta. Unde et maritali zelo succensus, inexorabile odium adversus eum dicebatur concepisse. Erat autem idem comes adolescens, corpore procerus, decorus forma, actibus insignis militaribus, gratiosus in oculis omnium, in quem videbantur naturae dona plena liberalitate convenisse; ita ut in regno vel corporis elegantia, vel generositatis titulo, vel rei militaris experientia, nullum procul dubio haberet parem; dominae quoque reginae ex parte patris valde proximus; eorum enim patres consobrini fuerant, id est duarum sororum filii. Quidam vero verbum hujusmodi palliare volentes, dicebant id solum odiorum fuisse fomitem, quod comes quasi arrogans et de [Col. 0595B] se plus aequo praesumens, domino regi nolebat, more aliorum regni principum, subjici; et ejus detrectabat cervicose nimis imperiis obedire.
Exsurgens interea Galterus Caesariensis, ejusdem comitis privignus, vir toto corpore elegantissimus, viribus insignis, aetate integer, a domino rege, ut dicitur, subornatus, in coetu procerum, praesente domino rege, ubi curia erat frequentissima, publice, et more accusatoris objicit comiti quod majestatis crimine reus erat, et quod contra domini regis salutem, cum quibusdam factionis ejusdem [Col. 0595C] complicibus, contra bonos mores et contra nostrorum disciplinam temporum conspirasset. Comes vero inficiatus crimen, se ipsum obtulit, quod judicium curiae super objectis, tanquam in hac parte innocens, paratus erat subire. His ita se habentibus verbis, de consuetudine Francorum, decernitur inter eos pugna singularis, et ad exsequendam pugnam dies competens designatur. Comes vero soluta curia, Joppen reversus, dubium est an veritus conscientiam, et objecti criminis reum se cognoscens, an curiam habens suspectam, ad praefixam diem praesentem se non exhibuit; unde majorem objecti criminis merito incurrit, etiam apud fautores suos, suspicionem. Curia vero, et procerum conventus, ejus attendentes contumaciam, eum licet [Col. 0595D] absentem, tanquam objecti criminis reum condemnaverunt. Quod comes intelligens, rem est aggressus usque ad illam diem inauditam, odio populi et omni indignatione dignam: Ascalonam enim urbem, nomini Christiano invisam, et hostibus familiarem nostris, navigio properans, contra dominum regem ab hostibus opem postulaturus, ingressus est. Illi vero videntes nostrorum intestina praelia et domesticas seditiones suis incrementis accedere, et nostrorum esse causam periculorum, gratuitum impendunt assensum: sumptisque ab eo obsidibus et pactis hinc inde redactis ad consonantiam, Joppen reversus est. Porro Ascalonitae pertinaci in nos et obstinato odio ducti, et de comitis foedere et gratia facti securiores, solito protervius, et magis confidenter [Col. 0596A] fines nostros invadentes, liberis discursibus, nemine prohibente, praedam agentes usque Arsur, quae alio nomine dicitur Antipatrida, currere non timuerunt. Quod audiens rex, convocatis de universo regno militaribus copiis, et populi immensitate multa, Joppen obsidet. Haec videntes quidam de fidelibus ejus, qui cum eo erant in eadem urbe, Balianus videlicet senior, et quidam alii Deum timentes, quod ita in praeceps totus ire decreverat comes; et quod fidelium et amicorum salutaribus suorum monitis, ab incoepto pernicioso revocari non poterat, sed causas pertinaciter amplioris tractare periculi non vereretur, relinquentes quae ab eo habebant beneficia, meliores partes secuti, ad dominum regem se contulerunt.
Interea dominus patriarcha Willelmus, vir mitissimus et pacis amator, et quidam de regni principibus, videntes intestina haec praelia regno nimis esse periculosa, attendentes illud evangelicum: Omne regnum in se ipsum divisum desolabitur, et domus supra domum cadet (Matth. XII, 25) ; timentes, sicut et merito timere poterant, ne hac occasione hostibus Christiani nominis damni inferendi major pateret occasio et opportunitas, medios se constituunt, et de bono pacis inter dominum regem, et saepe dictum comitem conantur utiles invenire tractatus. [Col. 0596C] Tandem vero post multas altercationes, sicut in hujusmodi fieri solet, placet pacis compositoribus, ut pro bono pacis, et ut domino regi aliquid amplioris impenderetur honoris, comes per triennium extra regnum fieret: quo peracto, cum domini regis gratia in regnum iterum, sine calumnia quam pro eodem negotio de caetero pateretur, cum suis quos eduxerat ei liceret introire; interim vero de redditibus possessionum suarum, omne ejus debitum, et quod undecunque contraxerat aes alienum, persolveretur. Per idem tempus, dum dominus rex circa Joppen ita esset occupatus, et dominus Rainerius cognomine Brus, cum aliis regni principibus ibidem moram faceret, civitas Pancadensis, a Tegelmeluch Damascenorum rege obsessa, [Col. 0596D] antequam rex obsessis ministrare posset, quod cum multa instantia procurabat, subsidium, violenter effracta, in manus devenit hostium. Captis quoque civibus, et qui in ea erant stipendiariis utriusque tam equitum quam peditum ordinibus, uxor praedicti nobilis et strenui viri cum aliis transmigrationem passa est captiva.
Interea comes Joppensis transitum exspectans, dum Hierosolymis prout consueverat moram faceret, accidit quod in eo vico, qui dicitur Pellipariorum, ante meritorium unius negotiatorum, Alfani [Col. 0597A] nomine, dum super mensam ejus alea luderet, quidam miles natione Brito, super comitem nihil tale verentem, sed pro ludo sollicitum, ex improviso educens gladium, multis eum, et hostiliter nimis confodit vulneribus, in facie universorum astantium. Fit ergo repentinus statim populorum concursus, et civitas omnis, audita facti acerbitate immanissimi, concussa est et infremuit vehementer. Sermo publice unus in omnium ore vertebatur, non sine regis conscientia hoc fieri potuisse; nec maleficum, nisi de regis favore confisum, talia praesumpsisse moliri; spargitur per vulgus universum, comitem innocentem injustas pati calumnias; et regem odii quod adversus eum gratis, et praeter merita comitis, conceperat, nimis evidens argumentum [Col. 0597B] dedisse. Accedit itaque comiti plebis favor, et gratia popularis: et quidquid ei objectum fuerat, totum de malitia processisse videbatur. Quod sane postquam domino regi compertum innotuit, volens factum purgare et se constituere manifestis indiciis innocentem, maleficum jubet judicio sisti, et pro commisso flagitio, omnibus notorio, nec accusatore nec testibus indigente, ubi juris ordo non erat necessarius, dignam pro meritis praecipit reportare sententiam. Convocata igitur curia, de communi consensu, praedictus sicarius, mutilationis membrorum judicatur subire discrimen. Quod, postquam regi nuntiatum est, exsecutioni praecipit mandari sententiam, eo solo excepto, ne lingua inter mutilanda membra computetur; illam excepit, ne forte diceretur studiose factum, [Col. 0597C] ut illi amputaretur lingua, ne se missum a rege et rei veritatem posset confiteri. In quo plane facto, prudenter nimis suae rex praevidit existimationi, multumque conceptam adversus se compescuit indignationem; nam ab illo, neque secreto neque publice, vel ante vel post membrorum dispendium potuit extorqueri, quod de domini regis mandato vel conscientia ad illud tam enorme factum processisset sed de proprio motu: et sperans in eo se domini regis gratiam promereri posse, id tale praesumpsisse fatebatur. Comes autem curae proprii corporis habendae gratia, et causa procurandae salutis moram faciens, recepta ad plenum convalescentia, moestus plurimum, tum pro illata [Col. 0597D] recenter injuria, tum quia per loca incognita mendicare, propria haereditate extorris, compelleretur, juxta condictum regno egressus, in Apuliam se contulit, ubi dominus Rogerus, qui universam illam jam sibi subjugaverat regionem, eum benigne recepit, putans quod causa invidiae virum strenuum et nobilem ejus aemuli regno depulissent; et ei compassus, comitatum contulit Garganensem: ubi morte praeventus immatura, vir lugendus posteris, in regnum deinceps non est reversus. Ab ea die quicunque comitis apud dominum regem fuerant delatores et incentores odii, dominae Milisendis reginae, quam etiam objecti criminis quodammodo respergere videbatur infamia, et dolor immanissimus, [Col. 0598A] expulsi comitis macerabat praecordia, indignationem incurrentes, exactam pro tutela proprii corporis oportebat habere diligentiam. Maxime autem Roardum seniorem, qui postmodum dictus de Neapoli, qui dominum regem praecipue in eam induxerat odiorum materiam, domina regina quibus poterat persequebatur modis. Non erat eis tutum, ante ejus accedere praesentiam; sed et publicorum conventuum se subtrahere coetibus erat consultius; sed nec domino regi, inter fautores et consanguineos reginae, tutus omnino erat locus. Tandem placata ejus indignatione per quorumdam eorum familiarium interventionem, rex alios quoque ejusdem rancoris participes, multa vix reconciliavit instantia, eatenus tantum, ut ante ejus praesentiam [Col. 0598B] eis liceret cum aliis introire. Rex autem ab ea die ita factus est uxorius, ut ejus quam prius exacerbaverat, mitigaret indignationem, quod nec in causis levibus, absque ejus conscientia attentaret aliquatenus procedere.
Per idem tempus, petentibus Damascenis a domino rege pacem temporalem, praeter alia quae gratia obtinendi foederis contulerunt, omnes captivos, quos in urbe Paneadense ceperant, simulque et praedicti strenui viri, cujus erat civitas, domini videlicet Rainerii Brus uxorem ex compacto restituerunt. [Col. 0598C] Quam vir egregius et insignis post biennio reversam, ad maritalis amplexus participium de votus admisit. Cognoscens autem postmodum quod non satis prudenter se apud hostes habuerat, et maritalis tori reverentiam non satis caute, matronarum more nobilium, observaverat, abjecit eam a se; illa vero culpam non inficiens, claustrum sacrarum virginum Hierosolymis ingressa, voto se obligans perpetuae continentiae, sanctimonialis effecta est. Ea demum defuncta, praedictus vir inclytus Agnetem duxit, domini Willelmi de Buris neptem; quam postmodum eodem defuncto, Girardus Sidoniensis accepit uxorem: unde natus est Rainaldus, qui nunc eidem Sidoniorum praeest civitati. Praedictam [Col. 0598D] vero Paneadensium urbem, quam ita diximus domini sui absentia superatam, quidam Assissinorum magistratus, Emir Ali nomine, a populo suo diu possessam, suscepta pro ea compensatione placita, nostris non multo ante tempore resignaverat et tradiderat habendam, quam sine intervallo rex praedicto viro, jure haereditario concesserat possidendam. Quis autem sit Assissinorum populus, et quam frivolas et Deo odibiles sequatur traditiones, in sequentibus loco et tempore docebimus; interim autem id de eis novisse sufficiat, quia populus est Christianis, et aliarum sectarum nationibus, et maxime principibus suspectus admodum et merito formidabilis.
Interea qui ab Antiochenis pro domino Raimundo, Pictaviensium comitis filio missi erant, ut praemisimus, prout eis injunctum fuerat sollicite investigantes, ubi compendiosius eum invenire possent, certis didicerunt relationibus, eum apud dominum Henricum seniorem Anglorum regem, a quo et arma sumpserat militaria, moram facere. Unde recto itinere in Angliam abeuntes, praedictum ibi reperiunt adolescentem; cui causa viae secretius [Col. 0599B] patefacta, de consilio domini regis benefactoris sui, verbum oblatum devotus amplectitur, et viae necessaria praeparans, iter nemini notus ingreditur. Praesenserat porro dux Apuliae Rogerus, quae de illius vocatione apud Antiochiam concepta fuerant; unde in singulis Apuliae urbibus maritimis praetenderat insidias, ut eum comprehenderet, sperans quod si ejus posset transitum praepedire, facilius ad petitam haereditatem, redemptis pecunia illius regionis magnatibus, posset obtinere compendium. Verum dominus Raimundus prudenter celans propositum, omni fastu deposito, tanquam unus de popularibus, nunc pedes, nunc vilibus insidens jumentis, inter plebeios iter carpebat incoeptum, [Col. 0599C] nulli unquam vel leve generositatis aut copiarum praetendens argumentum. Socii autem ejus per turmas divisi, simul et familia, quidam per diaetas tres aut quatuor praecedebant, quidam vero sequebantur, tanquam ad eum nullum habentes respectum. Sic ergo peregrino et vili amictus habitu, et servorum plerumque subiens officia, specie fallens universos, hostis prudentis et potentissimi declinavit tendiculas. Perveniens itaque Antiochiam, amicos suo exhilaravit adventu; quibusdam vero non modicam intulit formidinem, qui principissae fautores, hujus promotioni resistere nitebantur. Porro modico ante tempore, postquam tamen praedicti missi fuerant, ut dominum Raimundum citarent, Aaliza principissa domini Boamundi vidua, dominae [Col. 0599D] quoque Milisendis reginae soror, quam pater ejus a civitate exclusam Antiochena, Laodicia et Gabulo jusserat esse contentam, interveniente apud regem sorore sua, ne actibus ejus obviaret, quorumdam procerum fulta patrocinio, iterum Antiochiam ingressa est, pro domina se gerens; et universa ad suam revocabat sollicitudinem. Inter haec Radulphus Antiochenorum patriarcha subdolus, et in omni via sua multiplex, principissae persuaserat ut ejus interim adversus clericos suos, qui eum persequebantur, gratia fungeretur et obsequiis, quod is qui vocatus erat, et venisse dicebatur, dominus Raimundus, ei esset destinatus, et futurus maritus; credulamque nimis hac vana spe deludebat. Raimundus autem praesentiens, quod absque [Col. 0600A] domini patriarchae gratia et consilio ad optatum pertingere non posset, per interpretes utrique familiares, aditum quaerit, quomodo domini patriarchae sibi favorem comparet et plenius conciliet affectum. Exigitur ergo a domino Raimundo, ut juramento corporaliter praestito, domino patriarchae fidelitatem exhibeat; versa vice, suscepturus sine difficultate puellam in uxorem, et cum omni quiete principatum; interseritur etiam pactis, quod si domini Raimundi frater, Henricus nomine, in partes descenderet Antiochenas, dominus patriarcha fideliter elaboraret, quomodo puellae matrem, domini Boamundi viduam, cum duabus urbibus maritimis et earum finibus, haberet uxorem. Sic ergo pactis interpositis et jurejurando roboratis, [Col. 0600B] admissus est in urbem, adhuc exspectante matre, ut sibi omnis ille nuptiarum fieret apparatus; et confestim ad basilicam apostolorum Principis deductus, dominam Constantiam adhuc intra nubiles degentem, annos tradente domino patriarcha, et id fieri postulantibus magnatibus universis, duxit uxorem. Principissa vero audiens quod delusa esset, Antiochia subito egressa, in suam se contulit regionem, principem postea inexorabili odio persecuta. Ab ea igitur die de elato factus elatior, solidas nimium se sperans in domino principe bases recepisse dominus patriarcha, solito se exhibebat arrogantiorem, de domino principe plus aequo praesumens, et plane deceptus; nam princeps pro magna [Col. 0600C] ducens ignominia, quod ab eo fidelitatem extorserat, beneficii immemor, coepit eum hostiliter persequi; et juramenti prodigus, adversariis ejus adjunctus est.
Erat autem idem dominus Raimundus, egregii sanguinis prisca generositate insignis, corporis eximia proceritate et tota ejusdem gratissima compositione praestantissimus; adolescens, vix prima malas vestitus lanugine, speciosus forma prae regibus et principibus orbis terrae, verbo et affabilitate commendabilis, tota sui habitudine venustam principis [Col. 0600D] eximii praetendens elegantiam; armorum usu et rei militaris experientia, omnibus qui eum praecesserunt, vel secuti sunt, anteponendus; litteratorum, licet ipse illiteratus esset, cultor; in divinis assiduus, ecclesiasticorum officiorum et maxime in diebus solemnibus avidus auditor; conjugalis integritatis, postquam duxit uxorem, sollicitus custos et servator; in cibo et potu sobrius, munificus et liberalis supra modum; sed parum providus, aleae et damnosis talorum ludis plus aequo insistens. Erat praeterea inter caeteros quos patiebatur defectus, animo praeceps, in agendis impetuosus, in ira modi nescius, rationis expers, parum felix; in ea fidelitate quam domino patriarchae promiserat juramenti immemor, et fidei interpositae prodigus.
Porro Ascalonitae illis diebus insolentiores solito, et successibus facti animosiores, universam regionem liberis nimium discursibus percurrebant. Erat autem eadem civitas principi Aegyptiorum subjecta potentissimo, qui timens ne, ea subacta, Christianorum exercitus in Aegyptum irrumperent, et ejus turbarent quietem, omni sollicitudine et sumptibus infinitis dabat operam, ut eam quasi pro muro inter se et nostram haberet regionem; formidansque ne continuis laboribus et bellorum indeficientibus periculis, suorum virtus succumberet, singulis [Col. 0601B] trium mensium spatiis, novos populos recentesque legiones in subsidium civium, cum victu necessario, et armorum copia sollicitus dirigebat. Hi autem qui de novo accedebant, volentes tirocinii sui vires experiri, et animositatis certa dare insignia, plerumque invitis veteranis, discursus et expeditiones, experimenti frequenter moliebantur gratia. Nostri vero videntes praesumptionem eorum non cessare, et vires indeficienter reparari, et morte civium, hydrae more, cives amplius et indesinenter suscipere incrementum; post multa consilia, optimum judicant, contra hanc hydram immanissimam, damno capitum factam locupletiorem, et toties attritam, graviter, in nostra pericula renascentem, [Col. 0601C] municipia in circuitu per gyrum aedificari, unde collecta facilius militia, et de vicino commodius hostium discurrentium refrenari posset impetus, et civitas frequentius impugnari. Proviso igitur loco ad hoc idoneo, circa radices montium in campestrium initio, quae inter montes et urbem praedictam continuo interjecta sunt tractu, in ea parte Judeae quae tribui Simeon sorte exiit in funiculo distributionis, urbem veterem et dirutam, Bersabee nomine reaedificare parant. Convocato itaque universi regni populo, domino quoque patriarcha Guillelmo et magnatibus, opus conceptum aggrediuntur, et incoeptum bonis avibus, consummatum, auctore domino felicius praesidium aedificantes muro insuperabili, antemuralibus et vallo, turribus quoque [Col. 0601D] munitissimum, milliaribus duodecim a praedicta distans Ascalona. Hic locus tempore filiorum Israel, terrae promissionis ab Austro, sicut et Dan, quae hodie dicitur Paneas, vel Caesarea Philippi a septentrione erat terminus, sicuti in Veteri Testamento saepius invenitur, a Dan usque Bersabee (Jud. XX, 1; II Reg. III, 10) . Hic Abraham, sicut et alibi in plerisque locis, puteum dicitur fodisse, cui nomen ex aquarum copiis indidit, Abundantia. De his etiam et Josephus in libro Antiquitatum meminit dicens: Abimelech itaque et terram ei distribuit, et pecuniam, constitueruntque ut inter se sine dolo conversarentur, facientes ad quemdam puteum foedus quem Bersabeae vocant, quod foedus Putei dici potest; sic autem hactenus a comprovincialibus nominatur. [Col. 0602A] Dicitur autem et Puteus septimus, Arabice autem Bethgebrim, quod interpretatur domus Gabrielis. Consummato igitur praesidio, et partibus omnibus absoluto, de communi consilio traditur fratribus domus Hospitalis quae est Hierosolymis, qui usque in praesens depositum debita custodierunt diligentia, factique sunt impetus hostium in ea parte debiliores.
Post haec non multo temporis intervallo, dominus Pontius comes Tripolitanus, Bezeuge Damascenorum principe militiae in fines Tripolitanos ingresso, [Col. 0602B] sub castro quod Mons peregrinus dicitur, hostibus cum omni suorum manu viriliter occurrens, dissolutis agminibus suis, et in fugam versis, captus est; et prodentibus eum Surianis, qui in Libanicis super eamdem civitatem habitant jugis, occisus est, Raimundo filio haerede relicto et in eodem comitatu successore. Captus est ibidem nihilominus dominus Giraldus, ejusdem civitatis episcopus; sed postquam apud hostes aliquandiu ignotus detentus est, dato pro se captivo uno, qui apud nostros detinebatur in vinculis, libertati pristinae restitutus est. Cecidit in eodem praelio nobilium praedictae urbis, sed et mediae manus hominum maxima multitudo. Raimundus autem patre defuncto, [Col. 0602C] collectis de residuo militiae auxiliis et pedestrium manu valida congregata, subito Libanum in virtute magna conscendens, omnes illos viros sanguinum, qui praedictum potentem virum in agrum Tripolitanum, suis persuasionibus induxerant, et quos paternae necis et publicae stragis reos esse deprehendere potuit, cum uxoribus et liberis, vinculis mancipatos Tripolim deduxit; ubi in praesentia populi, in ultionem sanguinis eorum qui in acie ceciderant, eos variis affecit suppliciis, et durissima mortis genera, tamen pro immanitate commissi sceleris debita, compulit experiri. Haec prima virtutis suae rudimenta praedictus adolescens comes, omnium in se provocans affectum et favorem concilians, dedit.
Nuntiatur interea, et multorum relatione divulgatur, quod dominus Joannes, Constantinopolitanus imperator, domini Alexii filius, convocatis de universi imperii finibus, populis, tribubus et linguis, in multitudine curruum et quadrigarum, et inauditis copiis equitum congregatis, in Syriam descendere maturabat; nec erat sermo fide vacuus. Statim enim ex quo fama comperit certiore quod Raimundo vocato cives ei Antiochiam tradidissent, et domini Boamundi filiam ei contulissent uxorem, disposuerat Antiochiam venire, multum indignans quod absque ejus conscientia et mandato, aut domini [Col. 0603A] sui filiam nuptui collocare praesumpserant; aut civitatem alterius ditioni, eo inconsulto, ausi fuerant mancipare. Eam enim cum universis adjacentibus provinciis ad sui jurisdictionem revocans, sibi vindicare contendebat; asserens magnos illos principes, viros virtutum, et immortalis memoriae, et a Domino missos, qui in prima venerunt expeditione, quos longum nimis esset enumerare per singulos, cum patre suo et imperio antecessore domino Alexio convenisse, multa munerum et obsequiorum interventione, quod quascunque urbes vel castella in tota illa profectione quocunque casu comprehenderent, ejus sine contradictione subjicerent imperio, et mancipatas pro posse et viribus quousque ipse cum suis adesset copiis, fideliter conservarent. [Col. 0603B] Et hoc allegabat gestis insertum et praedictorum principum juramentis corporaliter praestitis confirmatum. Certum est autem praedictos principes cum domino imperatore pacta iniisse; ipsumque versa vice conditionibus quibusdam se principibus obligasse, a quibus ipsum prius certum est defecisse: unde ei tanquam pactorum violatori se non teneri constanter asserebant, qui praedictis conditionibus interfuerant; eosque qui jam vita decesserant, nihilominus reddebant excusatos, dicentes eum prius tanquam varium et inconstantem hominem, et cum eis fraudulenter versatum, adversus sua pacta venisse. Unde et merito lege pactorum se dicebant absolutos: Iniquum est enim ei fidem servari, qui contra pacta nititur versari. Facto igitur per annum [Col. 0603C] continuum, missis procuratoribus per universum regnum, ad iter apparatu pro imperiali magnificentia necessario, in curribus et equis, thesauris numerum et pondus et mensuram nescientibus, et copiis infinitis, superato navigiis Hellesponto, qui vulgari appellatione dicitur brachium Sancti Georgii, viam versus Antiochiam dirigit, in multitudine gravi. Transcursis igitur mediis provinciis in Ciliciam pervenit, ubi moram faciens, Tarsum primae Ciliciae metropolim egregiam obsidens, occupavit eam violenter; et ejectis ex ea domini principis Antiocheni fidelibus, quorum fidei urbem praedictam commiserat, suos induxit. Ipsum autem et de Adama, et Mamistra et Anavarza secundae Ciliciae [Col. 0603D] metropoli celeberrima, et cunctis ejusdem provinciae civitatibus, et municipiis et oppidis quibuslibet, facere non distulit. Sicque universam Ciliciam per annos quadraginta, a principe Antiocheno sine calumnia possessam, ex quo praedicta Tarsus, per manum domini Balduini, fratris domini ducis; Mamistra vero cum omni reliqua regione, per manum domini Tancredi viri clarissimi, antequam Antiochia in nostram devenisset potestatem, Christianae libertati restitutae sunt, suo contra jus et pium vindicans imperio: inde etiam cum universis exercitibus suis in multitudine virtutis suae progrediens, Antiochiam accelerat; ad eamque perveniens, statim more hostili circumvallat obsidione. Ordinatis itaque per gyrum machinis et ingentibus tormentis [Col. 0604A] congruis stationibus collocatis, urbem coepit vehementius arctare.
Dum haec circa Antiochiam aguntur, Sanguinus vir sceleratissimus, et Christiani nominis immanissimus persecutor, videns comitem Tripolitanum cum multa suorum manu paulo ante corruisse, regionem quoque universam militaribus destitutam auxiliis, in finibus Tripolitanis supra civitatem Raphaniam, in monte situm praesidium, cui nomen Mons-Ferrandus, de quo etiam superius [Col. 0604B] praemisimus, potenter obsidet; et oppidanos intus obsessos acriter impugnat, urget indesinenter et multa molestat instantia. Hoc audiens comes Tripolitanus Raimundus, adolescens, Pontii praedefuncti filius, domini regis ex sorore nepos, missis sub omni celeritate nuntiis, dominum regem profusis anxie precibus rogat, ut in tanta necessitate, rebus pene desperatis non moretur subvenire, sed opem laturus acceleret. Dominus itaque rex paterno more pro universis Christiani populi necessitatibus debitam gerens sollicitudinem, convocatis subito universis regni principibus et militaribus tam equitum quam peditum auxiliis conglobatis, impiger advolat, et Tripolitanis se ex improviso exhibet finibus. Occurrunt ibidem nihilominus et [Col. 0604C] domini principis Antiocheni, sinistra deferentes, nuntii, scriptis et viva voce asserentes, quod et verum erat, dominum imperatorem Antiochiam obsedisse; monentes et multa rogantes instantia, quatenus illuc cum omnibus copiis descendat, et fratribus in gravi anxietate positis, mature subveniat. Habita itaque deliberatione, quid in tam ancipiti facto fieri oporteret; placuit universis, ut prius Christianis in vicino castro vallatis, ministretur auxilium, quod satis leve videbatur; dehinc omnes unanimiter Antiochenis subventuri, progrediantur. Conjunctis igitur adinvicem, tam domini regis quam comitis viribus, et robore collato, hostibus obviam, gratia destituti divina, progredi nituntur. Ubi ad locum coeperunt appropiare destinatum, Sanguinus [Col. 0604D] audiens nostrorum adventum, obsidionem solvens, ordinatis agminibus, eis occurrit. Nostri quoque instructis aciebus et juxta militarem disciplinam dispositis, nihilo segnius unanimiter procedentes, versus oppidum, obsessis opem laturi, contendunt; et ut municipium alimentis vacuum, comportatis repleant necessariis. Qui autem duces erant itineris, nostrum praecedentes exercitum, errore an malitia dubium est, commodiorem et planam a laeva declinantes viam, montis ardua secuti, per loca invia et angusta nimis nostras inducunt acies, ubi Martiis congressibus locus non erat idoneus, nec habilis ad resistendum, neque ad impugnandum opportunus. Quod videns Sanguinus, [Col. 0605A] sicut erat vir sagacissimus, et rei militaris multam habens experientiam, videns meliorem se habere calculum, animo fervens, suos convocans, et inter millia suorum primus, verbo suos erigens, provocans exemplo, in medias nostrorum irruit acies; et viriliter dimicans, ad nostrorum stragem animat, et agmina nostra prima in fugam conversa prosternit. Videntes autem nostri majores exercitus, primas acies defecisse, et in nullo resistendi spem habere, seque in angusto positos, subveniendi afflictis copiam non habere, monent dominum regem ut saluti consulens, in vicinum se conferat praesidium. Quod videns dominus rex esse pro tempore expedientius, in praesidium se cum paucis recipit, pedestribus copiis pene omnibus, aut neci traditis [Col. 0605B] aut in vincula conjectis. Captus est ibi egregiae indolis adolescens comes Tripolitanus, et de equestri ordine cum eo capti sunt nonnulli. Pars autem dominum regem secuta, in municipium ingressi, vitae consuluerunt quocunque modo, et saluti. Amiserunt ergo illa die impedimentorum universam multitudinem, equos et ad sarcinas deputata animalia, quibus praedictum oppidum instaurare fuerat propositum. Nam qui in castrum fugientes ingressi sunt, vacui, et sola secum arma, quibus muniti erant, habentes, nihil victus intulerant. Cecidit illa die inter caeteros vir magnificus, nobilitate et armorum usu insignis Gaufridus Charpalu, domini Joscelini senioris Edessani comitis frater, cujus [Col. 0605C] interitus tanquam strenui viri, multis exstitit doloris causa amplioris, et universum concussit exercitum casus ejus lugubris.
Sanguinus interea videns nostros nihil prorsus alimentorum intulisse in castrum, se eorum copias habere universas, et omnes regni vires attrivisse, comitem quoque se habere in vinculis, regem etiam in castro semiruto et alimentis vacuo, cum regni majoribus inclusum; apposuit iterum municipium obsidione claudere; sperans non esse qui possit obsessis subsidium ministrare; idque praesidium infra paucos dies non dubitans se posse evincere. [Col. 0605D] Convocatis igitur in unum cuneis, redeunt nostrorum spoliis onusti, ampliorem praedam prae collectorum multitudine fastidientes; et castrum ordinatis in gyrum legionibus, obsidione vallat urgentissima. Porro intus cum domino rege se contulerant, de regni proceribus, Willelmus de Buris constabularius, Rainerus Brus miles insignis, Guido Brisebare, Balduinus de Ramis, Hemfredus de Torono, tyro et nimium adolescens; et alii plures, cum quibus rex habens consilium, deliberat quid in tanta, tamque angusta et urgente necessitate fieri oporteat. Decernunt ergo pariter, ut principem Antiochenum et Edessanum comitem Joscelinum juniorem in suum sollicitent subsidium; dominumque Hierosolymorum patriarcham cum universis [Col. 0606A] regni populis invitent; et interim eorum quocunque modo praestolentur adventum. Per idem tempus, dum haec circa Montem Ferrandum aguntur, Rainaldus, qui cognominatus est Episcopus, nepos domini Rogerii episcopi Liddensis, militiae Sancti Georgii primicerius, miles in armis strenuus et actibus militaribus insignis, dum Ascalonitas more solito, sed incaute prosequitur, in praetentas casu decidens hostium insidias, captus est. Interea non cessant nuntii, sed sub omni celeritate properant. Hic dominum principem debita stimulat instantia; et regis et suorum necessitates edocens, moras arguit, festinare monet attentius: ille dominum Edessanum comitem continuus incendit hortatibus. Tertius Hierosolymam festinus accelerat, et populum [Col. 0606B] commovet universum. Verum princeps Antiochenus dubius quid faciat, haeret aliquantulum; nam pro foribus habens imperatorem, urbi timet, si tentet abscedere: iterum domino regi in tanta necessitate posito, durum nimis et inhumanum reputat non subvenire. Tandem domini regis et Christiani populi molestiis et anxietatibus compatiens, civitatem suam Domino committens, satius judicat cum fratribus quantumlibet adversa sustinere, quam eis sic deficientibus, abundare prosperis, et qualibet tranquillitate gaudere. Convocat igitur proceres, et populi majores; revelataque cunctis propria conscientia, invitat omnes ad regis subsidium, et facile persuadet. Sponte enim in eadem Deo gratissima concurrunt omnes desideria; et [Col. 0606C] subito paratos se offerentes, ab urbe egressi, dominum imperatorem circa eamdem civitatem relinquentes, unanimiter ad domini regis subsidium proficiscuntur. Comes quoque Edessanus, cum universis viribus suis pari voto accingitur, et ad idem opus mira festinat celeritate. Dominus quoque Hierosolymorum patriarcha Willelmus, collectis universis copiis, quas in regno potuit invenire, assumpto sibi Dominicae crucis venerabili ligno, illuc impiger accelerat; et undique suffragia corrogans, in eorum subsidium mature contendit.
[Col. 0606D] His ita circa dominum regem se habentibus, Bezeuge regni Damascenorum procurator et princeps militiae de quo etiam superius fecimus mentionem, audiens regnum solito robore vacuum, regem in extremis regionibus obsidione clausum, principes et universum populum circa ejus liberationem sollicitum, ad illas partes unanimiter convolare; ratus ex tempore nocendi occasionem invenisse optatam, cum multa militia in regnum ingreditur; et Neapolim civitatem immunitam, muro et antemuralibus, et etiam vallo carentem, aggreditur ex improviso; et subito irruens, tanquam fur in nocte, in cives incautos gladiis, et toto desaevit spiritu, aetati non parcens, aut sexui; tandem serius admoniti, qui inventi sunt residui, in praesidium quod in medio civitatis [Col. 0607A] est, cum uxoribus et liberis, se cum multo labore recipientes, vix a caede et incendiis elapsi sunt. Ille autem, nemine prohibente, discursibus liberis universam urbem obambulans, incendiis cuncta subjiciens, praedam et manubias, et quaecunque desiderabilia in urbe depopulatus, indemnis recessit.
Sanguinus interea obsessos continuis urgens molestiis, moenia tormentis quatiens, machinis molares et saxa ingentia jaculatoriis in medium contorquens praesidium, domos prosternit interius, [Col. 0607B] non sine multa inclusorum formidine; tantis enim eos cautes violenter immissi, contorta omnimodorum telorum genera, opprimebant angustiis, ut jam intra muros nullus tutus ad occultandos saucios et debiles inveniretur locus. Ubique periculum, ubique discrimen, et mortis imago tremendae eorum se ingerebat oculis; et mentibus non deerat repentini timor interitus, et casuum praesentia sinistrorum. Ad hoc vir saevissimus, assultus ingeminat, et destinatis per vices agminibus, successionis quodam ordine vires reparat; et prioribus defatigatis, recentes subrogat, ut continuatum potius quam renovatum videretur praeliorum negotium. Nostri vero, non habentes ad hanc vicissitudinis recreationem [Col. 0607C] inducendam sufficientes copias, ipsi primos, ipsi novissimos continuatis laboribus sustinent impetus. Diminuebatur praeterea eorum diebus singulis numerus, aliis vulnerum acerbitate. aliis aegritudinum varietate decumbentibus; omnibus autem unus idemque defectus, et tolerandae perpetis molestiae par impotentia. Noctes enim, excubiis deputati trahebant insomnes; diebus vero, continuis congressionibus fatigati, nullas percipiendae quietis ad restaurandam corporum exinanitionem, hostes ferias indulgebant. Accedebat et ad malorum cumulum, quod nec ingredientes alimentorum aliquid intulerant; nec in castro, ex priore obsessione, erat aliquod victus residuum; nam quod ipsi inferre decreverant, in manus hostium cum omni [Col. 0607D] pervenerat integritate. Unde statim post ingressum, suos, nil aliud habentes, equos comederant, quibus deficientibus, omnis omnino defecerat alimonia. Attenuabantur itaque prae jejunio, etiam fortium et robustorum corpora; et inducta per inediam macies, strenuis etiam vires furabatur. Tanta praeterea erat inclusorum multitudo, ut nec ciborum sufficerent copiae ad hoc, ut unusquisque modicum quid acciperet: ita sane obsessorum multitudine universa municipii referta erant diversoria, ut vicus et plateae jacentium frequentia, quasi juncis strata viderentur; emissa quoque incaute jacula, casu et sine studio dirigentis lethalia inferebant vulnera. Haec omnia Sanguinus noverat plenius, eoque protervius suos ad instandum impellebat, quod nostros [Col. 0608A] haec molestius pati posse non dubitabat. Ad haec et circa oppidum tam frequentes hostium erant dispositae cohortes, et tanta diligentia omnes observabant aditus, ut nec ad nos accedere quispiam, nec de nostris egredi aliquis, quasi rem desperatam attentaret. Augebatur obsessis in dies molestia singulos, et victu penitus deficiente, nullum erat spei residuum; et rebus ipsis edocebantur, quam violentum sit famis imperium, et quam vere dictum sit illud: Asserit urbes sola fames. (LUCAN. III, 56.)
Id tamen pereuntem quocunque modo adhuc fovebat populum, quod principis et comitis Edessani, necnon et Hierosolymorum praestolabatur subsidium; et, quia animo cupienti nihil satis festinatur, omnis habebatur mora suspectior, dilatione votum [Col. 0608B] creverat, et hora pro anno computabatur.
Interea dum haec circa obsidionem sic aguntur, princeps Raimundus cum suis jam aderat legionibus, comes quoque Edessanus ingentia trahens agmina non longe aberat; sed et Hierosolymorum exercitus salutiferae lignum crucis sequentes unanimiter, maturato itinere accelerabant. Quo per nuntios fideles comperto, Sanguinus timens tantorum adventum principum; idque specialius reformidans, ne auditis obsessorum molestiis, eisque compatiens [Col. 0608C] dominus imperator, quem circa Antiochiam esse cognoverat, cum suis intolerabilibus copiis super se iratus irruat, antequam ad obsessos hic rumor perveniat, de pace primus missis internuntiis dominum regem et principes suos alloquitur; dicens: Castrum jam semitutum, ante se diu non posse stare; populum jejunum et fame laborantem, resistendi vires et animos amisisse; suum vero econtra exercitum, necessariis abundare; tamen domini regis intuitu, qui magnus et eximius esset princeps in populo Christiano, dicit se universos captivos quos paulo ante ceperat, tam comitem quam alios restituturum, et domino regi cum omnibus suis liberum et tranquillum exitum, et ad propria reditum, indulturum si ei castrum omnibus [Col. 0608D] vacuum restituere voluerint. Nostri porro nescientes tam praesens esse subsidium, praeterea fame, vigiliis, laboribus, angore attriti, vulneribus confossi lethalibus, imbelles facti et exhausti viribus, verbum oblatum cum omni aviditate suscipiunt, admirantes unde tanta hominis tam inclementis processerit humanitas: quacunque tamen occasione, porrectas gratanter suscipiunt conditiones. Pactis ergo hinc inde ad placitam utrinque redactis consonantiam, comes Tripolitanus restituitur, et cum eo captivorum maxima multitudo; statimque dominus rex cum suis egressus, ab hoste satis humane tractatus, praesidio Turcis resignato, confusus quidem, sed tamen de periculorum nimia perplexitate erutus, gaudens de montibus descendit in campestria Archis [Col. 0609A] contermina, ubi audito domini principis et domini comitis adventu, approbans eorum sollicitudinem et fraternam charitatem, sed sero oblatam conquerens, eis occurrit devotus; solutisque ingentibus gratiarum actionibus, quod pro ejus negotio tam sollicitos se exhibuerant, et quantum in eis erat, optatum ministraverant subsidium; et mutuis collocutionibus recreati, divisi sunt ab invicem, ad propria redeuntes.
Dominus autem princeps, cujus res in arcto videbantur [Col. 0609B] constitutae, quia potentissimum orbis terrae principem ante suam civitatem hostilia meditantem dimiserat, Antiochiam sub omni celeritate rediens, per portam superiorem, quae praesidio civitatis et arci contermina est, ingressus, imperatorem adhuc in eodem perseverantem proposito reperit: ubi per dies aliquot habitis congressibus, nonnullis Antiochenis in imperatoris exercitum clam saepe, palam saepius irruptiones faciendo, damna eis frequenter intulerunt enormia; et cum eis more hostili, non attenta fidei professione, versabantur. Imperator quoque versa vice tormentis ingentibus et machinis jaculatoriis, cautes immanissimos, et immensi ponderis contorquendo, a porta pontis moenia caedendo et turres, urbis claustra debilitare [Col. 0609C] et effringere nitebatur. Dispositisque per gyrum legionibus, sagittis, et omnium missilium genere, necnon et fundibulariorum manu proterva, cives a muri propugnatione arcebant eminus; et ad suffodienda moenia aditum et opportunitatem nitebantur vindicare. His igitur ita se habentibus, timori erat prudentioribus utriusque exercitus, quod nisi maturo rei subveniretur consilio, res in eum casum esset deventura, in quo non facile, periculis emergentibus, remedia possent aptari convenientia. Interponunt se itaque viri timorati, partium arbitri, pacis portantes manipulos: et domini imperatoris ingressi castra, ejus verbis pacificis, et omni humilitate [Col. 0610A] praetenta, mitigare satagebant indignationem: rursum dominum principem adeuntes, prudenter et circumspecte nimis, prout opus erat, viam pacis student invenire. Tandem visum est arbitris et quaesiti foederis moderatoribus, quod dominus princeps ad imperialem accedens magnificentiam, in praesentia illustrium et inclytorum imperialis palatii, cum universorum coetu procerum suorum, cum debita solemnitate ei ligiam exhibeat fidelitatem; juretque praestito corporaliter sacramento, quod domino imperatori Antiochiam ingredi volenti, vel ejus praesidium, sive irato sive pacato, liberum et tranquillum non neget introitum. Et si dominus imperator ei Halapiam, Caesaream, Hamam, Emissam, sicut pactis erat insertum, principi restitueret quietas, quod his [Col. 0610B] et aliis circumadjacentibus, contentus urbibus, Antiochiam domino imperatori sine difficultate restituat jure proprietatis habendam; dominus vero imperator in recompensationem exhibitae fidelitatis, principi concedat, quod si, auctore Domino, eum contigerit Halapiam, Caesaream, et omnem circumadjacentem regionem sibi acquirere, totum principi sine molestia et diminutione accrescat; et jure perpetuo sibi et haeredibus suis, tamen in beneficio, quod feodum vulgo dicitur, tranquille possideat. Egressus est igitur dominus princeps, juxta condictum, cum omni suorum nobilium comitatu, ad castra imperialia: ubi cum debita honorificentia a domino susceptus imperatore, recensitis ad placitum hinc inde pactis consensum, fidelitatem suam domino imperatori [Col. 0610C] manualiter exhibuit; sed et statim praedictarum urbium cum omnibus pertinentiis suis dominus imperator investituram ei concessit, spondens firmissime, quod aestate proxime futura, eas auctore Domino, comprehensas corporaliter tradat. Sic itaque foedere completo, pace plenius restituta, vexillo imperiali super principalem praesidii arcem collocato, donis ingentibus cumulatus, cum suis princeps in civitatem est regressus. Dominus autem imperator, propter instantem hiemis asperitatem, cum universis exercitibus suis in Ciliciam reversus, circa Tarsum in regione maritima, hiemandi gratia se contulit.
Transcursis igitur circa partes Ciliciae mensibus hibernis, vere jam reducto, et gratam exercitibus referente temperiem, missa voce praeconia, et edicto imperiali publice mandatur primiceriis, centurionibus, quinquagenariis legionum, iterum cohortes instrui, instrumenta bellica reparari, armis accingi [Col. 0610D] populum universum. Praemissis ergo legationibus dominus princeps, dominus quoque comes Edessanus, aliique illarum partium primores invitantur, ut cum domino imperatore proficiscantur ad praelia. Quibus undique conglobatis, quasi circa Kal. Aprilis, tubarum stridore, clangore tympanorum, exercitus universus, ut pactis inter se et principem prius initis, satisfaciant, versus Caesaream acies dirigi praecipit, et fines hostium ingressus, [Col. 0611A] paucis evolutis diebus, ante praedictam urbem castrametatus est. His auditis, princeps et comes, convocatis ex universa regione suorum copiis, imperatorem sub omni celeritate sequentes, subito cum suis ante supra nominatam civitatem, paribus accensi desideriis adfuerunt. Est autem praedicta civitas, inter montem et fluvium, qui Antiochiam praeterfluit, fere in modum Antiochiae sita, partem sui maximam in plano usque ad flumen habens; partem quoque in declivo montis; praesidium vero in montis fastigio imminens, humanis inexpugnabile viribus est constitutum. Unde a laeva et a dextra demissis usque in fluvium moenibus, civitas ambitur cum suburbio sibi adjacente. Transito itaque fluvio, dispositisque in gyrum agminibus, ex ea [Col. 0611B] parte unde civitas suburbio ante se posito habilior ad impugnandum videbatur, urbem vallat obsidione. Hic demum machinis congrua provisione dispositis, turres ac moenia, et infra muros civium domicilia gravium immissione molarium, incessanter concutiunt, et crebris ictibus et vicaria immissorum cautium repetitione, non sine multa inhabitantium strage funditus dejiciunt, in quibus erat defensionis spes maxima, aedificiorum munimina. Urgebat dominus imperator, sicut erat vir magnanimus, studio fervente propositum, et propositis braviis, adolescentium gloriae cupidos, ad certamina et congressus Martios accendebat animos; lorica quoque indutus et accinctus gladio, casside caput tectus aurea medius immistus agminibus, nunc hos, nunc [Col. 0611C] illos sermonibus hortatur congruis; nunc exemplo tanquam unus e popularibus provocat, et instat viriliter, ut alios ad instandum reddat animosiores. Sic igitur vir egregia animositate insignis, sine intermissione discurrens, aestus belli a prima diei hora usque ad novissimam sustinens, nihil sibi quietis, ut vel cibum sumeret indulgebat; sed aut hos qui machinis deserviebant, ut frequentius et directius jacularentur, admonebat; aut iis qui in conflictibus desudabant, addebat animos, per vicarias successiones vires reparans, et pro deficientibus recentes surrogans, et integris conatibus validos. Princeps autem et comes, ut dicitur, adolescentes ambo, et illius aetatis laevioribus nimium [Col. 0611D] tracti studiis, caeteris in praelio et re militari desudantibus, aleam ludebant, non sine damno rei familiaris, assidue; et circa bellorum studia remissius se habentes, caeteros quoque a fervore instantiae, suo revocabant exemplo. Quod audiens imperator, et facto eorum pernicioso nimis motus, interius eos semel et secundo, familiari et secreta commonitione, revocare studuit, exemplum sui proponens, qui cum regum terrae et principum omnium esset potentissimus; nec labori proprii parcebat corporis, nec immensis sumptibus. Tandem cum per dies aliquot in hujusmodi congressionibus et assiduis conflictibus perseverasset exercitus, indignatus imperator, quod incomparabilibus ejus copiis urbs pusilla tam diu posset resistere, affectus taedio, moram arguens, [Col. 0612A] suorum accusans desidiam, ad fortiores animat insultus, et congressus ingeminans, acrius instare praecipit. Dumque urbis effractioni certatim instant, suburbium praedictum, quod in inferiore civitatis parte situm esse diximus, cominus effractum occupant violenter, civibus qui ibi reperti sunt, non parcentes, nisi forte qui ex eis verbo vel habitu, vel quovis signo Christianam professionem se esse sectaturum designaret. Multos enim fideles habebat et habuerat ab initio civitas illa habitatores, qui sub miserae servitutis jugo ab infidelibus dominis premebantur indebite.
[Col. 0612B] Sic ergo civitate ex parte quadam impugnata, timentes cives, violentas hostium in uxores et liberos et urbis penetralia irruptiones, pacem ad tempus postulant modicum, et impetrant postulatam. Erat porro illius civitatis dominus quidam nobilis homo, Arabs natione, Machedolus nomine; hic missis occulte ad imperatorem nuntiis, pro salute urbis et civium indemnitate, profusis cum omni humilitate supplicat precibus, et infinitam spondens pro eodem pecuniam. Indignatus enim imperator, quod princeps et comes ita dissolute et negligenter in expeditione se habuerant, eoque praecipue quod pro eorum negotio et implenda promissione videbatur laborare, maximum contra eos rancorem conceperat; et promissam eorum fidelitatem, tanquam [Col. 0612C] sine operibus mortuam, magis splendidam quam solidam, pro nihilo ducens, firmissime apud se, cum paucis familiaribus, praeordinaverat, quod in odium eorum, et infidelitatis poenam, oblata qualibet occasione, quae aliquam saltem honestatis speciem videretur praetendere, soluta obsidione, ad propria rediret. Suscepta igitur pacta pro dissolvenda obsidione pecunia, edicitur publica voce praeconia obsessis pax; et legionibus mandatur ut ad reditum se praeparent. Sicque solutis castris imperator versus Antiochiam, acies praecipit dirigi et universus illuc exercitus properare. Audientes hoc princeps et comes, sero ducti poenitentia, dominum imperatorem ab incoepto revocare nituntur; [Col. 0612D] sed perseverat in proposito, quod irrevocabiliter conceperat imperator; spretisque eorum persuasionibus, iter accelerat. Dicebatur comes in eo malitiose nimis versatus; nam occulto, sed postmodum clare patuit, adversus dominum suum, principem videlicet, ducebatur odio, et incrementum ejus habens omne suspectum, seducebat imprudentioris adolescentis animum, ipse versutior; ad id toto contendens studio, ut princeps imperatoris indignationem mereretur, ne per eum ad majora proveheretur compendia.
Perveniens igitur Antiochiam dominus imperator [Col. 0613A] cum filiis suis et familiaribus, et militia non modica ad urbem ingressus, domino principe, dominoque comite stratoris officium exsequentibus, dominoque patriarcha cum universo clero et populo ordinata de more processione, in psalmis et hymnis, canticis et musicorum concentu instrumentorum cum plausu et exsultatione populorum, prius ad cathedralem ecclesiam, deinde ad palatium principis solemniter deductus est. Ubi cum per dies aliquot, balneis, et caeteris quae ad corpus pertinent recreationibus, tanquam dominus in domo, pro libero usus esset arbitrio, profusaque et pene prodiga tam in dominum principem et comitem, quam in eorum magnates, nec non et in cives indifferenter usus esset imperiali munificentia, principem simul et [Col. 0613B] comitem, et omnes provinciae primores, ad se fecit evocari; quibus in praesentia sua constitutis, principem alloquitur, dicens: Nosti, dilectissime fili Raimunde, quomodo ob gratiam tui, ut juxta conventiones inter nostrum Deo amabile imperium, et fidelitatem tuam prius per prudentum virorum mediationem initas, tuum augeam principatum, et dilatem super hostes fidei nostrae possessiones tuas, diu jam in ista regione conversatus sum; et ecce opportunitate ingruente, tempus est ut promissa solvam, et omnem circumadjacentem regionem tuae subjiciam ditioni, sicut pactorum tenor manifestius edocet. Sed nosti optime, noverunt et isti, qui tecum in nostra assistunt praesentia, quod non est, quod tibi solvere tenemur, opus temporis modici; sed moram [Col. 0613C] tua negotia videntur exigere diuturniorem et impensas ampliores deposcere. Oportet igitur ut civitatis hujus praesidium, sicut ex pacto teneris, nostrae deputes custodiae, ut in eo nostri tutius reponantur thesauri; urbem quoque nostris exercitibus perviam facias, ut liberam omnino intrandi egrediendique habeant sine difficultate licentiam. Nam de Tarso, vel Anavarza, vel aliis Ciliciae urbibus, non ita commode bellica parari possunt instrumenta, ad angustias et obsidionem Halapiae inferendam; aliamque praestat haec civitas iis usibus opportunitatem, longeque meliorem quam alia quaevis posset ministrare. Imple ergo promissum et juxta tenorem exhibitae fidelitatis, prosequere quod tuum est; nam [Col. 0613D] nostrae erit eminentiae, id quod tibi tenemur exsolvere, larga interpretatione et superfluente mensura largiri.
His dictis, princeps et sui, verbi acerbitate perterriti, diu haerentes quid super his responderent, cum multa anxietate secum volvebant quid ad hoc referrent. Durum enim videbatur et grave nimis, quod civitas tanto nostrae gentis acquisita periculo, tantoque sanguinis felicium principum dispendio Christianae fidei restituta, quae tantarum semper fuerat caput et moderatrix provinciarum, in manus effeminati Graecorum populi descenderet; nam sine ea reliquae regionis portiones nobis stare posse non videbantur. Iterum, id pactis domini principis insertum, nemo erat qui dubitaret; praeterea tot [Col. 0614A] de suis intromiserat, quod non facile videbatur ei, vim inferre volenti, resistere posse. Sic igitur res in arcto posita erat, cum ecce comes Edessanus pro omnibus respondens, ita orsus est: Domine, sermo quem peroravit imperialis sublimitas vestra, divina redolet eloquentia, et omni acceptione dignus est; in nostrum enim totum illius tenorem videmus respicere penitus incrementum, sed res nova, novo indiget consilio, nec est in domino principe solum hoc effectui mancipare. Oportet enim ut cum suorum, mei videlicet, et aliorum suorum fidelium consilio, super hoc plenius deliberet, quomodo facilius verbum vestrum et postulatio debitum sortiatur effectum, ne tumultu plebis intercurrente, exsecutioni petitionum vestrarum futurae praestetur impedimentum. [Col. 0614B] Placuit itaque domino imperatori comitis responsum; et datis ad modicum induciis ut dictae satisfieret deliberationi, comes domum regreditur, principe in palatio remanente, et sui ipsius, ut dicebatur, non habente potestatem.
Comite igitur domum reverso, missis occulte nuntiis, qui populum universum, patefacta imperatoris postulatione, ad arma sollicitent, fit tumultus cum immoderato strepitu per urbem; et turbis undique convenientibus, clamor attolitur in immensum. Haec audiens comes, accepto equo velociter [Col. 0614C] ad palatium festinans, tanquam popularium incursus fugiens, ante pedes imperatoris se dedit exanimem. Subito igitur comitis ingressu, imperator attonitus, quaerit diligenter quaenam sit causa, quod ita inordinate, praeter morem et disciplinam sacri palatii, ante majestatem irruperit imperialem. Respondit: necessitatem legem non habere; seque populi furentis insectatione coactum, ut mortis evitaret discrimen, contra morum regulas advenisse. Item saepius sciscitanti, ut causam diligentius aperiret, respondit: se gratia percipiendae quietis in hospitium declinasse, et ad id operam dare proposuisse, cum ecce subito universus civitatis populus, quasi vir unus ante domus januam cum gladiis et [Col. 0614D] armis qualia furor ministrabat assistens, virum sanguinarium, proditorem patriae, plebis homicidam, coepit clamare; qui civitatem imperatori, sumpta inde pecunia vult vendere; comitem Edessanum sibi dari obviam velle; vixque eos jam effracta domo, cum mille periculis effugisse. Interea clamor per civitatem excitatur ingens, tumultus immoderatus, rumor celeberrimus omnium aures circumstrepit, civitatem Graecis venditam, praesidium jam eis traditum; cives, relictis avitis domibus et fundis paternis, migrare oportere. His itaque rumoribus cives accensi, quoscunque de imperatore reperiunt familia, de equis dejiciunt, vi spoliant, verberibus afficiunt, resistere volentes, gladiis obtruncant; et usque in palatium principis, injurias et mortem [Col. 0615A] fugientes, strictis gladiis insequuntur. Hoc strepitu civium, et suorum conclamantium vociferatione vehementi motus imperator, principem et magnates accersiri jubet, et mitigata pro tempore indignatione, timens ne contra se durius aliquid oriretur, sermonem, quem eodem die coram hominibus aliquantulum liberius dixerat, tangens ait: Memini me vobiscum hodie super uno verbo habuisse tractatum, unde fortasse scandalum hoc in populo dicitur obortum. Nunc autem noverit tam patrum quam plebis universitas, quod ex quo ita durum et difficile vobis videtur quod dixi, revoco sententiam, retracto quod proposui. Habetote vobis tam urbem totam, quam praesidium: sufficit imperio meo, statum temporum hactenus observatum continuare. Novi quod [Col. 0615B] vere fideles mei sitis, nec a fidelitate promissa et praestita ulla dies unquam vos convellere poterit. Egredimini igitur et populum furentem compescite. Quod si mora in civitate mea eis aliquatenus suspecta est, ne super haec moveantur, cras enim, auctore Domino, egrediemur.
His dictis, laudant omnes domini imperatoris propositum; et extollunt usque ad sidera mentem providam, consilii altitudinem, consulti pectoris judicium. Et egredientes princeps et comes, et alii procerum primores, voce, manu, nutibus et signis tumultum sedare tentant; tandemque indicto silentio et plebe verbis amicis ad aliquam tranquillitatem redacta, domum eos redire, et armis depositis quiete degere rogant propensius. Quod et [Col. 0615C] factum est. Dominus autem imperator, die sequente cum filiis et consanguineis et familiaribus egressus, ante urbem castra locari praecipit.
Scientes ergo hi quibus mens erat sanior, dominum imperatorem, licet more prudentis dissimulaverit, rancorem adversus principem et nobilium primores mente concepisse, tanquam eorum instinctu et occulta opera popularium tumultus et plebis scandalum esset excitatum; dirigunt reformandae pacis gratia idoneos ad hoc, et sensus habentes exercitatos, ad imperialem excellentiam [Col. 0615D] nuntios, qui dominum principem et magnates regionis apud dominum imperatorem satagant excusatos habere; et super eo qui in populo excrevit tumultu, prorsus asserant innocentes. Qui ergo missi fuerant, in auditorium imperatoris intromissi, pro injuncto negotio verba facientes, allegare student et persuadere principis innocentiam, in hunc modum: Novit Augustalis apex, et imperialis eminentia nobis multo melius, quod in quolibet collegio, nedum in civitatibus et magnis hominum coetibus, non omnes pari splendent prudentia, nec pari sunt praediti disciplina; sed aliter et aliter affectis civibus, dispares mores, disparia sequuntur studia, ita ut, juxta prudentis verbum, verum sit quod dicitur:
Tres mihi convivae prope dissentire videntur.
[Col. 0616A] Et illud.
Quot homines, tot sententiae. Sed in hac tanta varietate morum dissimilium, prudentis est qualitatem distinguere meritorum, et congrua meritis praemia deputare. Juxta hanc rationem plebis indiscretae calor inconsultus, in damnum non debet redundare melius affectorum. Usu enim inter homines solet evenire, ut plebs confusa, modum nesciens, rixas et tumultus consueverit incautius suscitare: idque in omnibus bene moratis urbibus, vetustam et usu approbatam longaevo consuetudinem obtinuisse certum est, ut patrum modestia populares comprimantur impetus, et ignara modi refrenetur audacia. Aliter, vulgi multo meliorem quam nobilium esse conditionem; turbae imprudentis confusionem [Col. 0616B] quam discretorum experientiam, nisi majoribus colligere liceat peccata plebis inconsultae. Ignorante sane domino principe, nescientibus iis ad quorum nutum majora tractantur negotia, deliquit plebs indiscreta. Poenas ergo toleret quas meruit, domino principe cum majoribus indemnibus conservatis: paratus est denique in argumentum suae innocentiae in finibus stare pactorum; et, si liceat, urbem cum praesidio in manus imperii transferre
His et similibus persuasus imperator, motum indignationis nimiae, quem de sola suspicione conceperat, humaniore sententia revocavit; accersitoque domino principe, nec non et comite cum proceribus, ad se familiariter praecipit introire; et detersa omni interjecti rancoris nebula, mutuae [Col. 0616C] salutationis benigne suscipit et impendit affatum. Tandem eis innotescens quod causas haberet urgentissimas, quibus impellentibus eum domum redire oporteret; sumpta licentia, promissoque firmissime, quod iterum auctore Domino, pacta completurus, in manu valida esset rediturus, in Ciliciam universos dirigit exercitus. Unde, completis negotiis circa Ciliciam et Syriam, praeparatisque ad iter agminibus, ad propria reversus est.
Interea dum haec circa Antiochiam geruntur, subsequente [Col. 0616D] aestate, non post multum temporis intervallum, vir inclytus et magnus apud occidentales principes, dominus Theodoricus Flandrensium comes, domini regis gener, orationis et devotae peregrinationis gratia cum honesto nobilium virorum comitatu Hierosolymam venit, cujus adventum rex et populus universus multa cum hilaritate suscipientes, confisi de insigni et robusta, quam secum adduxerat militia, apponunt unanimiter cum domini patriarchae et aliorum regni principum consilio, trans Jordanem in finibus Ammonitarum juxta montem Galaad obsidere praesidium unum, nostris regionibus perniciosum valde. Erat autem praedictum municipium spelunca quaedam in latere montis eminentis maxime declivo sita, aditum habens pene inaccessibilem. [Col. 0617A] Desuper vero immanissimum imminebat praecipitium, usque in infima subjacentis vallis, a vertice supereminentis promontorii contiguum. Ex latere vero altrinsecus ad eamdem speluncam erat inter clivum superincumbentis altitudinis, et dictum praecipitium, artus et formidabilis. In hanc se collegerat furum manipulus nocens, et praedonum turba de finibus Moab, et Ammon, et Galaad, qui, praemissis exploratoribus locorum peritis, et per eos de statu regionum nostrarum plenius edocti, sumpta opportunitate frequentes irruptiones, clam, et plerumque periculosas nimis, nostris finibus inferebant. Quibus malis nostri volentes occurrere, proponunt, ut praemisimus, speluncam obsidere. Convocato igitur universo regni populo et copiis militaribus [Col. 0617B] congregatis, transito Jordane, illuc perveniunt; et sicut regionis patiebatur inaequalitas, simul et angustia, aditus occupant, castra per circuitum locantes; et dispositis agminibus per gyrum, locum obsidione vallant. Legem itaque castrorum exsequentes, ad quaelibet nocendi se converterunt argumenta, obsessos modis quibus possunt arctantes, ut ad deditionem impellant; illi versa vice quidquid miseris rebus solet venire solertiae colligentes, in sui tuitionem vigilanter armantur. Dumque ibi pene omnis Christianus unanimiter desudaret exercitus, Turci quidam ex tempore opportunitatem nacti, videntes trans Jordanem universam regionem militia destitutam, hostilibus patere insidiis, Jordane transmisso, Hiericuntinam regionem relinquentes, a dextris, [Col. 0617C] secus Asphaltem lacum, qui et mare Mortuum dicitur, incedentes, inde se ad montana conferentes, in eam provinciae partem irruperunt, quae tribu Judae olim cessit in sortem; et pervenientes ad civitatem prophetarum Amos et Habacuc, Tecuam nomine, incolis vacuam, violenter occupaverunt, paucis quos ibi repererunt occisis; fugerant enim loci illius habitatores, hostium adventu praecognito; et cum uxoribus et liberis, armentis et gregibus in speluncam Odollam, illis vicinam, se contulerant. Vicum ergo praedictum invenientes vacuum, domicilia eorum qui fugerant ingressi, quod residuum erat, asportabant.
Erat autem casu Hierosolymis illis diebus ab Antiochia [Col. 0617D] veniens, vir piae in Domino recordationis, miles eximius et in armis strenuus, nobilis carne et moribus, dominus Robertus, cognomine Burgundio, natione Aquitanicus, magister militiae Templi. Hic cum quibusdam de fratribus suis et cum iis qui Hierosolymis remanserant, paucis et promiscui generis equitibus, vexillum regium bajulante quodam domini regis familiari, Bernardo Vacher, subsequente populo, ad locum praedictum certatim et sub omni celeritate contendunt. Audientes itaque Turoi nostrorum adventum, locum deserentes Habehim, Joelis prophetae domum, versus Ebron patriarcharum sepulcrum, fugam inierant; volentes inde in plana Ascalonam versus descendere. Nostri autem, scientes hostium acies in fugam versas, non [Col. 0618A] eisdem vestigiis inhaerentes, tanquam de tropaeo certi, sed ad diversa incaute nimis tendentes, fugientium spoliis magis quam stragi hostium insistebant imprudenter Quod intelligentes qui fugam inierant, iterum more solito conglobati, resumentes animos, dispersas acies, quantum possunt, revocare nituntur, nostrisque ex improviso et nimis confidenter irruentes, passim vagantes et securos invadunt, gladiis obtruncant; paucis tamen resistentibus et collectis adinvicem, pugna committitur.
Inter haec, qui diversa fuerant secuti tubarum clangore, stridore cornuum, equorum fremitu, armorum fulgore coruscantium, vocibus suos adhortantium, simul et pulveris equorum pedibus agitati nebula in sublime rapta, commoniti, ad locum [Col. 0618B] cum properant certaminis. Sed antequam eorum qui restiterant catervis se conjungerent, deficientibus primis et in fugam actis, facti sunt hostes, nostris devictis, superiores. Conversos itaque in fugam nostros, per loca saxis asperrima et prorsus invia, et omnino fugam non admittentia sagittis et strictis gladiis more hostium insectantes, alios ferro perimunt, alios prosternunt praecipites; et a praedicta Hebron, quae est Cariatharbe, usque in fines Thecuae persequentes, stragem multam nimis operati sunt in populo. Ceciderunt autem illa die multi nobiles et inclyti viri, inter quos vir eximius frater militiae Templi, Odo de Monte Falconis, omnes morte sua moerore et gemitu conficiens, occisus est. Hostes vero victoria potiti, caede nostrorum et [Col. 0618C] spoliis laetantes, Ascalonam reversi sunt. Nostri autem qui in expeditione erant, cognito quod apud nos acciderat infortunio, animo nimirum sunt vehementer consternati. Sed tamen intelligentes hanc esse bellorum legem, ut nunc hi, nunc illi variis eventibus fiant superiores, iterum consolationem recipientes, coepto instant operi ferventius solito, et auctore Domino, infra paucos dies praedictum obtinent praesidium, inde cum gloria et triumpho ad propria reversi.
[Col. 0618D] Interea, dum haec in partibus geruntur Hierosolymitanis, Sanguinis tanquam vermis inquietus, successibus in immensum elatus, praesumit etiam Damascenorum regnum sibi vindicare. Quod intelligens Ainardus illius regni procurator, militiae princeps, socer quoque regis Damascenorum, quod in fines suos violenter esset ingressus, nuntios ad dominum regem, cum verbis pacificis dirigit, petens et obnixe postulans ab eo et populo Christiano auxilium et consilium contra hostem utriusque regni crudelissimum. Et ne praesumptuose, gratis et sine multorum spe emolumentorum, dominum regem et ejus principes in sui subsidium videretur sollicitare, spondet pro impensis ad hoc opus necessariis, [Col. 0619A] mensibus singulis persolvenda aureorum vicena millia: insuper et hoste a finibus suis violenter abacto, urbem Paneadensem, paucis ante annis a nobis violenter ablatam, pactis inserit, nostris absque contradictione restituendam; et super iis omnibus conventionum articulis, ut eis fides amplior habeatur, nobilium filios, quantos expedit, obsides se daturos pollicetur. His auditis, dominus rex, convocans universos regni principes, legationis modum et verborum seriem eis diligentius aperit; consilium postulat, quid eis super hujusmodi petitionibus respondendum videatur. Tandemque communicato adinvicem consilio, et deliberationis provido libramine, partibus pensatis, optimum judicant, Airnardo et Damascenis, contra hostem immanissimum [Col. 0619B] et utrique suspectum regno, opem esse ferendam; ministranda etiam gratis subsidia, ne hostis potentior, per nostram desidiam, in nostram perniciem, regno acquisito, regni suscipiat incrementum. Praeterea et additae conditiones, causam reddunt amplius favorabilem; idque potissimum omnes trahit in hanc partem procliviores, quod de urbe Paneadense in fine verborum est adjunctum.
Approbato ergo generali consilio, susceptisque jam dictis obsidibus et in tuto collocatis, confestim ex omnibus regni finibus apud Tiberiadem praecipitur, tam equitum quam peditum innumera manus [Col. 0619C] convenire. Sanguinus autem in multitudine virtutis suae, cum immensis equitum copiis ejusdem provinciae fines ingressus, relicta post se Damasco, usque ad eum locum qui dicitur Rasaline, pervenerat; ibique, per aliquot temporis intervallum, dubitans de nostrorum adventu, cum suis legionibus consederat. Certus enim esse videbatur quod, nisi nostrorum vires ejus propositum impedirent, facile ad optatum posset pertingere. Nuntiatur ergo nostris, Sanguinum in praedicto loco consistere; Damascenos quoque urbe jam egressos, domini regis et nostrorum apud Nuaram praestolari adventum: quo cognito, nostrae quoque acies castris solutis, vexillis praecedentibus, ad praedictum locum unanimiter contendunt. Quod audiens Sanguinus, timens, sicut [Col. 0619D] vir erat industrius, in terra hostium cum gemino committere exercitu, priusquam nostri cum Damascenis convenirent, locum praedictum deserens, declinatis nostris et Damascenorum ad laevam copiis, fugam accelerat; et in eam regionem quae dicitur vulgo Vallis Baccar, maturatis se confert itineribus. Nostri autem nihilominus ad locum praedictum pervenientes, Damascenis permisti, de discessu Sanguini edocti plenius, de communi consilio, sicut pactis continebatur, contra Paneadem universos dirigunt exercitus. Hanc urbem, ut praediximus, Doldequinus Damascenorum rex, paucis ante annis volenter occupaverat; sed postmodum magistratus, qui eam commiserat, a Damascenis deficiens, contra [Col. 0620A] Damascenos, Sanguino adhaeserat; unde erat, quod ad hoc, ut domino regi traderetur, fidelius elaborabant; malentes eam Christianis restitui, quorum gratia fruebantur, quam ut hostis eorum tam suspectus tamque formidabilis, eam possideret: unde gravius, eis et quasi de vicino nocere poterat, et majores inferre molestias.
Ista est Paneas, quae vulgari appellatione Belinas dicitur, olim ante introitum filiorum Israel in terram promissionis, dicta Lesen; quam postea filii Dan acceperunt in sortem et vocaverunt Lesen Dan, [Col. 0620B] sicut legitur in Josue, ubi scriptum est: Ascenderuntque filii Dan, et pugnaverunt contra Lesen, ceperuntque eam et percusserunt eam in ore gladii, ac possederunt, et habitaverunt in ea, vocantes nomen ejus Lesen Dan, ex nomine Dan patris sui (Jos. XIX, 47) . Consequenter autem dicta est eadem Caesarea Philippi, eo quod Philippus tetrarcha, senioris Herodis filius, in honorem Tiberii Caesaris eam ampliaverit, et aedificiis admirabilibus reddiderit insignem, ita ut ad nomen Caesaris et ampliatoris vocabulum, unam praetenderet appellationem. Conversis igitur ad urbem agminibus, et ad eam pervenientes Kal. Maii, civitatem undique vallant obsidione. Ainardus cum suis ab Oriente, inter urbem et silvam suorum locat expeditiones, in eo loco qui [Col. 0620C] dicitur Cohagar; rex autem et noster exercitus ab Occidente, versus campestria suas locant legiones. Sic igitur ordinatis in gyrum stationibus studiose procuratur, ut inclusis generaliter omnis interdicatur aditus, nec ingredi vel egredi volentibus libera pateat evagandi potestas. Placet praeterea, et de communi sancitur consilio, quatenus missis nuntiis fidelibus, dominum Raimundum Antiochenorum principem et dominum comitem Tripolitanum convocent ad praesentis operis subsidium: quod et factum est. Ipsi nihilominus interea cum Turcis aeque ferventibus, ad congressus quotidianos accinctis, obsessos assultibus urgent assiduis; et machinis jaculatoriis, quas petrarias vocant, immissis [Col. 0620D] magnae quantitatis molaribus, moenia concutiunt, et infra urbem conterunt domicilia; ad hoc et telorum immissionibus, et multa sagittarum grandine, adeo fatigant oppidanos, ut nullus intra muros tutus ad latendum inveniretur locus; vixque muro et propugnaculis tecti, contorquentes saxa, aut arcubus utentes, eos qui deforis impugnabant auderent conspicere. Intueri erat ibi praeter solitum hostes ab hostibus Marte saevissimo provocari; et fictione deposita, serio nimis in eorum armari perniciem; nec facile erat discernere utra protervius contra communes adversarios arma corriperet manus, aut in congressionibus instaret acrius, aut diuturniore longanimitate in belli pondere perseveraret; erat namque nostris militibus cum Damascenis [Col. 0621A] cohortibus animorum par affectus, et consonans desiderium. Experientia quidem et usus armorum longe dissimilis, sed voluntas nocendi non inferior. At vero obsessi, licet continuis assultibus fatigati, vigiliis et nimii laboris pondere essent attriti, tamen resistunt viriliter; et pro viribus libertatem, uxores, et liberos tueri satagentes, urgente molestia solertiores effecti, ad omnia resistendi se convertunt argumenta. His ita per dies aliquot tractatis, videntur omnino non proficere, nisi castello ligneo moenibus applicato, obsessis desuper bellum inferatur. Cumque in tota illa regione ad usus hujusmodi, conveniens non inveniretur materia, mittuntur Damascum de mandato domini Ainardi, qui trabes proceras, et ingentis magnitudinis, [Col. 0621B] ad hoc specialiter multo ante deputatas, deportari faciant et cum omni redeant celeritate.
Interea princeps Antiochenus et comes Tripolitanus nostris exciti legationibus, cum ingentibus copiis et valida manu, optato advenientes, castris se adjungunt nostris; quorum adventu geminatus est obsessis timor, et resistendi spes omnis visa est cecidisse. Dumque hi qui recentes advenerant, certatim vires experiuntur, et laudis cupidi, et gloriae consequendae gratia congregatis seorsum urbem [Col. 0621C] impugnant agminibus; obsessis ingeritur formido amplior, et diffidentia; nostris vero spes de obtinenda victoria jam certior, animos erigens, minuebat taedium, et ad impugnandum singulis diebus reddebat fortiores. Nec mora, dum haec circa urbem fiunt, ecce qui Damascum ierant redeuntes, trabes secum mirae magnitudinis afferunt, et soliditatis optatae. Quibus per artifices et lignorum caesores sub omni celeritate laevigatis et clavis ferreis debita soliditate conjunctis erigitur subito immensae altitudinis machina, qua desuper universa prospicitur civitas; et unde sagittis omnique telorum genere, pugillarium quoque jactu lapidum arcent oppidanos: qua erecta, complanatis quae inter machinam et murum erant media, moenibus applicatur, urbem despiciens universam, [Col. 0621D] tanquam turris in urbis medio subito appareret aedificata. Hic primum dura nimis, et ad supremum compellens defectum, facta est obsessorum conditio; nam ad contorsiones lapidum et telorum immissiones, quibus eos instanter urgebant, qui in castello erant, non erat omnino remedium invenire; non inveniebatur interius locus, qui tutas sauciis aut debilibus posset latebras ministrare, vel ad quas confugerent post labores, qui adhuc solidi et viribus integri, aliis se poterant praestare defensores; et jam per murum discurrere negabatur; et deficientibus sociis, absque mortis periculo non licebat opem ferre; nam quae ab inferioribus inferebantur bellorum pondera, et nocendi argumenta, facta relatione, ad ea quae de superioribus imminebant [Col. 0622A] diversi generis pericula, nulla aut modica poterant judicari: ita ut bellum non tam cum hominibus quam cum superis videretur. Fuerat autem ab initio spes obsessis, eademque usque in praesentem articulum fovebantur, quod Sanguinus eis esset ministraturus, sicut et fide interposita firmaverat, subsidium; sed, urgente jam periculo, nec subsidium, nec defensionis locus videbatur relictus.
Dum haec in expeditione geruntur, legatus quidam Romanae Ecclesiae, Albericus nomine, episcopus Hostiensis, natione Francus, de episcopatu Belvacensi, [Col. 0622B] apud Sidonem applicuit. Venerat autem specialiter ob illud missus negotium, quod in Ecclesia Antiochena, inter dominum patriarcham et ejus canonicos erat obortum; cujus etiam gratia, vir vitae venerabilis, dominus Petrus Lugdunensis archiepiscopus, paucis ante diebus, legationis fungens officio, in Syriam venerat; sed morte praeventus, finem injuncto non potuit dare negotio: unde hic, ut tantae controversiae debitum finem imponeret, praedicto venerabili viro substitutus est, sicut in sequentibus dicetur. Hic, audito quod universus Christianus exercitus in obsidione apud Paneadem detineretur et quod ibi dominus patriarcha Hierosolymorum Willelmus, dominus Fulcherus, Tyrensis [Col. 0622C] archiepiscopus, cum caeteris regni principibus moram facerent, illuc sub omni celeritate contendit: adveniensque licet in coepto non torperent opere, sed instarent ferventer, qui et urbem obsederant, tamen prudentis viri studio et auctoritate subnixus apostolica, ad propositum invitat; et exhortatorii sermonis eis addens stimulos, ad impugnandam urbem accendit vehementius. Interea qui in machina ad hoc deputati erant, cives continuis urgent assultibus; et negata requie, desuper injecta terroris et periculi causa multiplici, fatigationibus assiduis molestias ingeminant; jamque quibusdam ex eis consumptis gladio, quibusdam vero lethaliter sauciis, aliis vero prae lassitudine deficientibus, eorum minuebatur numerus, nec instantes more solito a [Col. 0622D] sui poterant impugnatione repellere. Quod intelligens Damascenorum procurator et militiae princeps Ainardus, vir providus admodum, et foederis quod nobiscum pepigerat tenacissimus et fidelissimus prosecutor, sciens quia vexatio dat viam auditui, et ad conditiones extremas consummata miseria impellere solet, missis occulte quibusdam de familiaribus suis, qui obsessos cum spe salutis ad deditionem invitarent, verbum praetentavit fideliter; illi autem primum abhorrentes et fingentes se longius ire, tanquam adhuc resistendi spem viderentur habere aliquam, novissime tamen cum aviditate multa, gratanter suscipiunt oblatum verbum. Magistratus tamen, quem ipsi vocant emir, nobilis homo et potens, oblatis adjicit conditionibus, ut pro urbis [Col. 0623A] deditione, habita consideratione, ne egeret, aliqua boni viri arbitratu fieret ei recompensatio; turpe enim videretur et indecens, ut vir nobilis et tam famosae urbis dominus, propria pulsus haereditate, mendicare compelleretur. Ainardus vero, videns nobilis viri petitionem juri satis convenire, et aequitati, totaque mentis properans intentione ut civitas in nostram veniret potestatem, juxta illorum desiderium se obligat: quod usque ad certam summam, quae inter eos convenit in balneis et pomeriis ei redditus annuatim solvendos assignaret, et populo exire cupienti, liberum cum omnibus rebus suis exitum procuraret. Iis vero qui urbem et praedia sua tam urbana quam rustica incolere, et nusquam abire vellent, vel ad tempus, vel in perpetuum, [Col. 0623B] bonis conditionibus tranquillam, fide interposita, moram pollicetur. Quod verbum tam dominus rex quam reliqua populi pars, placite suscipientes, urbem sine mora parati sunt tradere. Ainardus itaque videns conventiones ad optatam pervenisse consonantiam, et jam in nullo vacillare sermonem, dominum regem, patriarcham, principem et comitem familiarius convenit, et rei seriem secretius pertractatae, diligenter aperit, et ad consensum modis quibus potest hortatur; illi porro viri prudentiam et fidei sinceritatem attendentes, conditiones approbant, et consensum impartientes gratuitum, omnia se facturos juxta illius ordinationem firmissime compromittunt. Sic ergo civitate tradita cives cum omni supellectile sua, cum uxoribus et liberis, [Col. 0623C] liberum habentes exitum, ad loca optata se contulerunt. Nostri vero civitate recepta, domino patriarcha id procurante, dominoque Fulchero Tyrensi archiepiscopo, ad cujus jurisdictionem Paneadensis Ecclesia jure metropolitico certum erat pertinere, id concedente et electionem approbante, dominum Adam, archidiaconum Acconensem, in episcopum ejusdem loci eligunt; et curam fidelium illic commorari volentium, committunt spiritualem; temporalem vero jurisdictionem domino Rainerio cognomine Brus, cui paucis ante annis violenter erepta fuerat, restituunt. Inde Deo gratias et hostias solemnes exhibituri Hierosolymam, dominus rex, cum domino principe Antiocheno, cum domino patriarcha [Col. 0623D] et domino legato contendunt. Completis igitur de more orationibus et mora per dies aliquot Hierosolymis habita, dominus princeps, praetentata domini legati mente, quid propositi adversus patriarcham suum haberet, et invitans eum, ut non pigritaretur venire, sed fortis et de ejus auxilio certus veniret, Antiochiam reversus est. Missus enim erat, ut praediximus, idem legatus, ut super quibusdam criminibus, eidem patriarchae, a quibusdam canonicis ecclesiae suae objectis cognosceret, et causam fine debito terminaret. Nunc tempus est, ut quod superius de praedicto patriarcha praemisimus, exsolvamus; quod ut facilius intelligatur, a superioribus aliquantulum repetenda est historia.
Domino igitur Raimundo, primum Antiochiam, ut praemisimus, accedente, antequam uxorem destinatam haberet, domino Radulpho, qui tunc Ecclesiae praeerat Antiochenae, ut facilius ad optatum perveniret, fidelitatem manualiter exhibuit, spondens fide interposita, quod ab ea die in antea, non esset in consilio, vel in facto, quod honorem, vitam, aut membrum perderet, aut caperetur mala captione; sicut in forma exhibendae fidelitatis continetur. In qua fidelitate nec modico quidem tempore perseveravit; [Col. 0624B] statim enim uxore ducta et tota regione recepta, per ejus studium et operam, adjunctus est ejus adversariis, opem conferens, et omne consilium, contra fidelitatis debitum, in ejus laesionem. Habentes igitur ejus aemuli tantum studiorum suorum cooperatorem, animosius ejus impugnationibus insistentes, Romam proficiscuntur. Erant autem ejus adversarii, Lambertus quidam, ejusdem ecclesiae archidiaconus, vir quidem litteratus, et conversationis honestae, sed saecularium modicam, aut nullam habens experientiam; et Arnulfus quidam, Calaber natione, nobilis genere, litteratus et in saecularibus circumspectus. Hi, interpositis appellationis vocibus, consentiente et favente domino principe, Romam profecti, eum etiam invitum, [Col. 0624C] sed per principem vi compulsum, eamdem arripere viam coegerunt. Factum est itaque quod Arnulfus praecesserat, et in Siciliam compendioso itinere profectus, conjunctis sibi de amicis et consanguineis, quia de Calabria erat oriundus, ubi postmodum fuit Consentinus archiepiscopus (erat enim nobilis valde, ut diximus) dominum Rogerum Apuliae ducem, cui notus erat, convenerat, dicens: Ecce, princeps egregie, in manus tibi, optato, sed et gratis, datur hostium tuorum immanissimus, Antiochenorum patriarcha, qui tibi et haeredibus tuis in perpetuum Antiochiam abstulit, sublimato in ea, viro ignoto, contra juris ordinem. Ecce tibi eum obtulit Dominus, et consummata ejus peccata dederunt praesentem. [Col. 0624D] Eia expergiscere, tracta quomodo eum habeas; certus quia per eum ad haereditatem jure tibi legitimae successionis debitam, iterum tibi patere poterit introitus, qui tibi per eumdem negatus est indebite. His verbis motus Apuliae dux, sicut vir erat solertissimus, in singulis maritimis urbibus, locari praecipit insidias, ut adveniens statim captus et vinculis mancipatus, in Siciliam protinus dirigatur. Ille vero prospera usus navigatione, nihil tale veritus, Brundusium applicans, juxta ducis mandatum, sublatis omnibus quae secum tanquam princeps potentissimus detulerat, sed et dispersa cuncta familia, vinctus traditur eidem Arnulfo, in Siciliam ante ducem pertrahendus. Hic primum Arnulfo juxta desideria datum est in hostem et impium [Col. 0625A] persecutorem suum, pro libero desaevire arbitrio, et vices aequa lance reddere, pro his quae de manu ejus acceperat duplicia. Tandem in praesentia ducis constitutus, habitisque cum eo familiaribus colloquiis et conventionibus interpositis, sicuti erat vir prudens et facundissimus, et honestissimam habens personam, receptis universis cum omni integritate quae amiserat, sed et familia restituta, spondens quod in reditu per eumdem ducem sit habiturus regressum, cum omni honestate Romam pergens, dimittitur. Romam vero perveniens, prima facie difficiles habuit ad dominum papam introitus, tanquam Romanae persecutor Ecclesiae, et qui singularem sedis apostolicae primatum comminuere et infringere voluerit, sedem aemulam contra Romanam [Col. 0625B] erigens, et parificans Ecclesiam, tanquam laesae majestatis reus, ab ingressu sacri arcetur palatii, et a domini papae colloquio suspenditur.
Porro tam dominus papa quam universa Ecclesia, procliviores erant ad hoc, ut dominum patriarcham, sumpta qualibet honesta occasione gravarent, ejusque adversariis plurimum exhibebant favorem; suspectus enim eis habebatur admodum, eo quod vir dives esset, et magnificus, et sedem cui praeerat, Antiochenam videlicet, Romanae subjacere dedignabatur; sed ei eamdem in omnibus parificare contendebat, dicens: Utramque Petri esse [Col. 0625C] cathedram, eamque quasi primogenitae insignem praerogativa; unde multipliciter ad ejus gravamen nitebantur. Tandem quorumdam amicorum usus officio, intervenientibus tam domini papae quam suis familiaribus, et semitas dirigentibus, admissus est ad domini papae et curiae solemniter congregatae praesentiam, et cum multa susceptus est magnificentia. Porro semel et secundo eo in consistorium ingresso, sumpta opportunitate, ejus adversarii prodeunt in publicum; et oblatis libellis accusatoriis, parati erant, cum omni juris solemnitate, ad accusandum procedere. Verum cognoscens tota curia quod qui ad accusandum prodierant, non erant eatenus instructi, ut domino papae et ejus assessoribus [Col. 0625D] plenam de objectis possent ibi fidem facere, significatur ambabus partibus, quod interim quiescant, quousque dominus papa aliquem de latere suo, ad partes dirigat Antiochenas, qui ibi habita testium et instrumentorum copia, de causa plenius possit cognoscere. Interea resignato pallio, quod idem patriarcha de altari Antiochenae Ecclesiae, sua sibi sumpserat auctoritate, in injuriam, ut dicebatur, sedis apostolicae, et cardinalibus tradito: aliud ei, sumptum de corpore beati Petri more solemni per priorem diaconorum traditur. Sic itaque mora, quantum negotium ejus videbatur exigere, Romae habita, cum plenitudine gratiae, salva tamen quaestione, sumpta licentia, ad ducem Rogerum in Siciliam reversus est; qui redeuntem honorifice suscipiens, [Col. 0626A] postquam mutuis colloquiis saepe et multum ad invicem plura et quae sufficere videbantur, familiariter contulerunt, datis eidem a domino duce galeis, quotquot ad iter remetiendum habuit necessarias, secundis usus flatibus, in Syriam devectus, fauces Orontis attigit, qui fluvius Antiochiam praeterfluit; qui locus vulgari appellatione portus Sancti Simeonis dicitur, ab Antiochia decem plus minusve modicum distans milliaribus.
Postquam ergo, sicut dictum est, dominus patriarcha Coelesyriam advenit, et suae ita vicinus [Col. 0626B] factus est civitati, scribit Ecclesiae suae ut, die statuta, ei extra civitatem, in loco praenominato cum processione solemniter occurrant. Qui principis favore freti, qui eum, ut praediximus, odio inexorabili contra fidelitatis debitum, quo eidem tenebatur astrictus, persequebatur, omnino facere, vel eidem obedire negant; sed et introitum civitatis, per principis violentiam penitus interdicunt. Ille vero intelligens cleri sui malitiam, et eorum de quibus longe aliter meruerat, aversionem, principis quoque obstinatam indignationem, secessit in montana, quae urbi conterminata sunt, quae vulgo dicuntur Nigra; ibi in monasteriis, quibus locus ille abundat, moram faciens praestolabatur, ut rancore deposito, humaniore sententia tam dominus princeps [Col. 0626C] quam clerus suus, eum in urbem revocarent. Princeps sane solito amplius et manifestius ipsi oppositum se dabat; auxerat enim odium et majora dederat incendia Arnulfus, qui de Sicilia eidem principi scripserat, quod idem patriarcha cum duce Rogero, ejus aemulo, contra eum pactis secretioribus convenerat; et in argumentum assertionis suae praetendebat, quod eum per Siciliam redeuntem, muneribus et multa praevenerat honorificentia, et galeas ad iter contulerat necessarias; quae omnia ad persuasionem merito videbantur operari. Dum itaque in locis praedictis moraretur, comes Edessanus, Joscelinus junior, tum odio principis, tum favore patriarchae, eum, missis ad hoc specialiter [Col. 0626D] nuntiis, ut in terram suam secure et confidenter cum omni suo descendat comitatu, diligenter invitat. Favebant enim praedicto patriarchae illius regionis episcopi, et tanquam dominum et patrem devote venerabantur: Edessanus videlicet Coriciensis et Hierapolitanus archiepiscopi. Illorum ergo vocatione tractus, ad eos descendit, honorifice nimis ab omnibus illius regionis tractatus praelatis; sed et comes juxta id quod ei promiserat, humanissime et devote multum ejus suscepit adventum, et moram gratanter amplexus est. Princeps vero, pecunia, ut dicitur, redemptus, ore, non corde, eidem gratiam suam, per quorumdam utriusque familiarium interventionem, restituit, et nuntios dirigens ad ingressum civitatis et reditum ad [Col. 0627A] propria verbis pacificis in dolo, familiarius invitat. Quod audiens patriarcha, maturat reditum; et assumens sibi vicinos illos episcopos, quorum sibi devotionem in illa sua adversitate certis indiciis expertus fuerat necessariam, Antiochiam pervenit: ubi occurrens ei universa Ecclesia et populus universus, sed et equestris ordinis cum principe maxima multitudo, cum hymnis et canticis, pontificalibus indutus, solemniter in civitatem et in majorem ecclesiam, dehinc in palatium suum introductus est.
Interea legatus quidam Ecclesiae Romanae, Petrus nomine, natione Burgundio, Lugdunensis archiepiscopus, missus a domino Innocentio papa ut causae praedictae debitum finem imponat, venit in Syriam, apud Accon applicans. Erat autem vir vitae venerabilis, simplex ac timens Deum, longaevus, et jam in senium vergens. Qui statim, ex quo Syriam ingressus est, Hierosolymam orationis gratia profectus est: unde sub compendio digressus, urgentibus eum praedictis Lamberto et Arnulfo, ut Antiochiam, uti finem impositurus, acceleraret, Accon iterum pervenit; ubi gravi correptus aegritudine, antequam procederet, veneno, ut dicitur, in potu ministrato, subito deficiens, in fata concessit. Praenominati autem [Col. 0627C] patriarchae adversarii, Antiochiam properantes, omnimodo destituti auxilio, spe quoque quam de adventu legati conceperant, frustrati, viae et laborum, quae per tot pertulerant tempora, taedio fatigati, per interventores, quos ad hoc reputabant idoneos, pacem supplices postulant, restitutionem beneficiorum suorum implorant, accusationi renuntiare parati, et fidelitatem exhibere. Lambertus in archidiaconatum restituitur; Arnulfus vero nihil humanitatis inveniens, principis iterum fretus auxilio, solita longanimitate iterum ad labores et iter accingitur; Romamque proficiscens, iterum opportune et importune pulsat; tandemque precibus proterve insistens, obtinet ut praedictus legatus, de quo nobis [Col. 0627D] in praesenti sermo est, in Syriam dirigatur. Qui Hierosolymam, ut praemisimus, adveniens, completis orationibus, dominum patriarcham et universos regni pontifices ad synodum convocans, apud Antiochiam pridie Kal. Decembris celebrandam, illuc cum omni celeritate contendit.
Die igitur statuta adfuerunt de dioecesi Hierosolymitana dominus Willelmus patriarcha, Gaudentius Caesariensis archiepiscopus, Anshelmus Bethlehemita episcopus: adfuit et dominus Fulcherus Tyrensis archiepiscopus, sanctae Romanae Ecclesiae [Col. 0628A] multum devotus, et fidelis, in quo tota legato spes erat consummationis negotii; erat autem vir magnanimus, et discretus plurimum; adfuit cum duobus de suffraganeis suis, Bernardo videlicet Sidoniense, et Balduino Berythense. De provincia autem Antiochena, quoniam viciniores erant, adfuerunt universi, quorum varia nimis et ab invicem dissona erant desideria. Nam Stephanus Tarsensis archiepiscopus, Gerardus Laodicensis, Hugo Gabulensis episcopi, canonicorum contra dominum patriarcham fovebant causam. Franco autem Hieropolitanus, et Gerardus Coriciensis, Serlo quoque Apamiensis, licet ei ab initio adversarius fuisset, conversus ad eum, domino patriarchae, suum manifeste praestabant patrocinium. Alii in neutram partem manifeste videbantur [Col. 0628B] declinare. Die ergo praefixa, residentibus archiepiscopis, episcopis, abbatibus, ex more in ecclesia Principis apostolorum, et pontificalibus indutis, praesidente domino legato, et vices domini papae obtinente, lectus est ibi in publico mandatorum domini papae tenor. Quo perlecto diligentius et plenius cognito, prodierunt in publicum accusatores, Arnulfus saepe dictus, et Lambertus archidiaconus; qui, licet prius cum domino patriarcha convenisset in dolo et beneficii sui obtinuisset restitutionem, tamen conversus in arcum pravum, denuo se constituit accusatorem. Adjunctique sunt eis alii etiam complures, videntes non satis prospere tempora domino patriarchae respondere. Hic etiam erat illud manifeste verum deprehendere, quod Naso noster proverbialiter [Col. 0628C] dicendum tradidit:
[Col. 0629C] Tertia demum die iterum convenientes et residentes ex ordine, tertio dirigunt, qui dominum patriarcham peremptorio citent edicto, et ut veniat objectis responsurus, moneant. Qui, utrum conscientiam veritus, an contra se synodum invidiose collectam sciens et principis violentiam timens, pro certo compertum non habemus, venire, sicut et prius, omnino negavit. Erat autem in palatio suo cum suis familiaribus, multo stipatus equitum et popularium comitatu; confluxerant enim ad ejus subsidium universi de civitate, qui nisi principis timuissent potentiam, legatum cum universis qui in ejus depositionem convenerant, urbe cum ignominia parati erant depellere. Videns ergo legatus quod ad se venire [Col. 0629D] nolebat patriarcha, de domini principis confisus patrocinio et viribus, in palatium ascendit, ibique data in eum depositionis sententia, annulum et crucem compulit violenter resignare; inde jubente legato, principi traditus, et vinculis miserabiliter alligatus, tanquam vir sanguinum ignominiose tractatus, apud monasterium Sancti Simeonis, juxta mare, in monte eminentissimo situm, carceri mancipatus est. Fuit autem idem dominus Radulphus (nam nos ipsi in nostra pueritia vidimus eum) vir specie decorus, procerus corpore, oculis aliquantulum obliquis, non tamen ad indecentem modum; litteratus mediocriter, sed facundus plurimum, et jucundissimi sermonis, multam habens gratiam; liberalis admodum, militarium virorum, sed et secundae [Col. 0630A] classis favorem non modicum assecutus; promissorum et pactorum facile immemor; in verbo suo varius et inconstans, subdolus, ac nimium in omni via sua multiplex, providus et discretus; in eo solo repertus imprudentior, quod adversarios quos sibi merito suscitaverat, in gratiam suam redire volentes, non admiserat. Dicebatur etenim, et vere sic erat, arrogans, et de se plus aequo praesumens: unde in eum devenit casum, quem si aliquantulum circumspectius se habuisset, facile potuisset declinare. Captus ergo et catenatus in monasterio diu detentus, tandem elapsus, Romam profectus est. Ibi aliquatenus gratiam sedis apostolicae assecutus, dum redire maturaret, veneno hausto, sceleris ministro porrigente nescimus quo, miserabiliter interiit; [Col. 0630B] in se ipso, quidquid utraque fortuna facere poterat, alter Marius, plenius expertus.
Legatus igitur, deposito patriarcha, et consummatis apud Antiochiam pro quibus venerat negotiis, Hierosolymam reversus est; ubi usque ad solemnitatem Paschalem moram faciens, habito prius consilio cum praelatis ecclesiarum, tertia post sanctum Pascha die, una cum domino patriarcha et episcoporum nonnullis, templum Domini solemniter dedicavit. Adfuerunt ibi dedicationis die, multi tam de partibus ultramontanis quam de cismarinis regionibus, magni et nobiles viri. Inter quos adfuit [Col. 0630C] et dominus Joscelinus junior, comes Edessanus, qui tunc in solemnibus sancti Paschae diebus, magnifice nimis in civitate moram faciebat. Qua celebritate completa, convocatis archiepiscopis, episcopis et aliis ecclesiarum praelatis, una cum domino patriarcha concilium celebravit, in primitiva et ecclesiarum matre sancta Sion, tractans ibi cum eis de his quae instanti tempori videbantur convenire. Cui synodo interfuit Maximus Armeniorum pontifex, imo omnium episcoporum Cappadociae, Mediae, Persidis, et utriusque Armeniae princeps, et doctor eximius, qui Catholicus dicitur. Cum hoc etiam de fidei articulis, in quibus a nobis dissentire videtur populus ejus, habitus est tractatus; et ex parte ejus, [Col. 0630D] promissa est in multis correctio. Quibus rite peractis, praedictus legatus ad Acconensem rediens civitatem, inde parato navigio, Romam reversus est. Clerus vero Antiochenus, et maxime qui in depositione domini Radulphi conspiraverant, instinctu et suggestione principis et maximorum, ut dicitur, interventu munerum, elegerunt sibi quemdam ejusdem Ecclesiae subdiaconum, Aimericum nomine, Lemovicensem natione, hominem absque litteris, et conversationis non satis honestae, quem praedictus dominus Radulphus, arbitrans eum sibi reddere obligatiorem et fideliorem amplius, in decanum ejusdem Ecclesiae promoverat, spe frustratus. Nam ab ea die cum ejus adversariis dicitur convenisse; et in benefactoris sui, fidelitatis immemor, [Col. 0631A] conspirasse depositionem. Quod autem de ejus promotione factum est, Petrus quidam cognomine Armoinus, ejusdem civitatis castellanus, artibus suis et multa munerum profusione dicitur effecisse, et tam clerum quam principem ad id impulisse, eo quod ejus esset consanguineus.
Per idem tempus, quatuor vix evolutis plene annis ex quo a Tarso Ciliciae et universa Syria discesserat, dominus Joannes Constantinopolitanus imperator, reparatis viribus et legionibus revocatis, crebris domini principis et Antiochenorum nuntiis excitus, iterum expeditiones, iterum exercitus in [Col. 0631B] Syriam dirigens, in multitudine virtutis suae, in curribus et equis, in thesauris infinitis et innumerabilibus copiis, iter versus Antiochenas dirigit partes. Enavigato igitur Bosphoro, qui limes Europae Asiaeque intelligitur, transcursis mediis provinciis, Attaliam usque pervenit, quae est urbs maxima, in littore maris sita, provinciae Pamphyliae metropolis: in hac dum moram faceret dominus imperator, duo de filiis ejus, Alexius videlicet primogenitus, et natu secundus Andronicus, languore correpti gravissimo, extremum morientes clauserunt diem. Vocansque imperator natu tertium, Isaacium nomine, cum fratrum funeribus defunctorum, ut ea humanitatis gratia procurans et exsequiarum novissimam exhibere faciens reverentiam [Col. 0631C] tumulis mandaret, prout imperialem decebat magnificentiam, Constantinopolim remisit; ubi, sepultis fratribus, juxta patris imperium in urbe, usque ad patris obitum moram fecit continuam. Pater vero natu novissimum sibi assumens Manuelem, inceptum prosequens iter, transcursa Isauria, in Ciliciam pervenit: inde peragrata Cilicia subito, vix eum fama sui adventus praeveniente, in terra comitis Edessani, cum omnibus copiis suis ingressus, ex insperato ante Tubessel consedit. Est autem praedictus locus castrum opulentissimum, circa Euphraten, ab eo distans milliaribus viginti quatuor, vel modicum amplius. Ad quem locum, postquam pervenit imperator, petiit a comite Joscelino [Col. 0631D] juniore obsides, qui de subito ejus attonitus et admirans ingressu, videns ejus incomparabiles copias, et quas nemo regum terrae sustinere posse videretur, seque imparatum, et omnino ad resistendum non posse sufficere, de necessitate faciens virtutem, unam ex filiabus suis, Isabellam nomine, tradidit ei obsidem. Hoc autem ad nihil aliud exigebat, nisi ut comitem hoc vinculo arctius sibi devinctum, ad prosequenda mandata sua haberet fideliorem. Inde versus Antiochiam universos dirigens exercitus, illucque sub omni eeleritate contendens, secus oppidum quoddam, nomine Gastun, exercitus collocavit mense Septembre, vicesima quinta die mensis. Inde nuntios ad principem dirigens mandat, ut juxta pactorum legem, inter se [Col. 0632A] prius initam, urbem ei cum urbis praesidio et omnibus indifferenter civitatis munitionibus, resignet; ut inde finitimis hostium civitatibus guerram posset inferre, quasi de vicino commodius; et ipse versa vice, quantum in se erat, paratum se constanter asseverat, pacta quae scriptis indita prius fuerant, larga interpretatione complere et insuper addere mensuram bonam et confertam, secundum qualitatem meritorum.
Princeps vero Antiochenus, dominus Raimundus, qui prius eum tam frequentibus citaverat nuntiis, videns se in arcto constitutum, seque [Col. 0632B] pactorum lege obligatum sciens, haeret dubius quid faciat; convocatisque majoribus et primoribus tam civitatis quam regionis universae, partes ingreditur deliberationis, consilium postulans, quid facto sit opus in re tam periculosa. Illi vero post multam deliberationem unanimiter convenientes, nullatenus arbitrantur expedire statui regionis, quod urbs tam nobilis, tam potens, tam munita, in manus aliquo pacto tradatur imperatoris; futurum enim esse ut per ignaviam Graecorum, sicut non semel ante contigit, civitas in manus hostium deveniret, simul cum universa regione. Sed ne princeps fidei violatae merito possit argui, colorem quaerunt, quo velari possit principis factum minus commendabile; id enim pactis priore ejus adventu, [Col. 0632C] inter eos convenerat, ut praemisimus, ut ei civitatem sine difficultate traderet; idque postmodum frequentibus nuntiis ad veniendum in Syriam eum invitans, promiserat se bona fide servaturum. Ut ergo principem in hac parte quocunque modo habeant excusatum, legatos dirigunt ad imperatorem, de nobilioribus regionis, qui ei ex parte beati Petri, domini quoque patriarchae, et civium universorum ingressum civitatis inhibeant, significentque: Se principis facta quae praecesserant, rata omnino non habituros, neque eumdem principem sic paciscendi in uxoris haereditate, de jure habuisse facultatem; sed neque eamdem, absque conniventia civium et procerum, transferendi dominium in aliam [Col. 0632D] personam habuisse, vel habere omnino potestatem; aut auctoritatem, in injuriam civium vel principum regionis transigendi, ullam aliquo jure, alterutri illorum concessam. Quod si in hoc vel uterque, vel alter, obstinate perseverare praesumerent, futurum esse ut, urbe et universis finibus illorum ejectos, extorres faciant ejus, quam cum detrimento fidelium suorum contra jus venalem proposuerant, haereditatis. His verbis motus imperator, et corda civium et provincialium omnium praenoscens, indignatus admodum, in Ciliciam iterum exercitus redire praecipit, ut ingruente hiemis inclementia, orae maritimae committeret temperiei; solet enim esse circa maritimas regiones hibernis diebus aura suavior, et fovendis legionibus commoditas aptior inveniri.
Videns itaque imperator, civitatis optatum omnino sibi et suis negatum esse introitum, sperans hieme transcursa, grata veris redeunte clementia, circa Antiochiam etiam invitis civibus, aliquid pro votis obtinere; dissimulat mentis conceptum, et occultandi gratia propositi, ad dominum Fulconem Hierosolymorum regem, magnae nobilitatis viros dirigit, significans quod devotionis et orationis gratia, et ut contra hostes in partibus illis opem ferat, libenter, si ita Christianis videretur, veniret. [Col. 0633B] Rex autem, habito consilio, ad ejus petitionem responsa ferentes nuntios remittit, dominum Anselmum Bethlehemitam episcopum, dominum Gaufridum, abbatem templi Domini, Graeca lingua peritum; Roardum arcis Hierosolymitanae castellanum, dicens: Regnum arctissimum esse, nec ad sufficientiam tantae multitudinis, alimentorum copiis abundare; nec tantos, nisi cum famis et rerum necessariarum periculo, sustinere posse exercitus. Verumtamen, si cum decem millibus, ejus Deo amabili placeret imperio, usque ad urbem beatam et loca nostrae salutis venerabilia pervenire, et aliquid pro votis disponere, omnes cum summis desideriis ei obviam exirent; et cum omni laetitia et mentis exsultatione [Col. 0633C] ejus susciperent adventum; et tanquam domino et maximo principi orbis terrarum obedirent. Quod audiens imperator et contra imperialem gloriam reputans, cum tam modica manu proficisci, qui tot millibus semper stipatus incedere consueverat, verbo supersedit; remissisque nuntiis, multa liberalitate, honore et gratia praeventis, ver operiens futurum, hiberna in Cicilia circa Tarsum tempora peregit; aestate proxime futura promittens, et animo gerens, magnum aliquid, et perenni dignum memoria, in Syriae partibus se facturum. Interea quidam nobilis homo Paganus nomine, qui prius fuerat regius pincerna, postmodum habuit terram trans Jordanem, postquam Romanus de Podio, et filius ejus Radulphus, meritis suis exigentibus, [Col. 0633D] ab ea facti sunt exhaeredes et alieni, in finibus Arabiae secundae, castrum aedificavit cui nomen Crahc, natura loci, simul et opere manufacto, munitum valde, juxta urbem antiquissimam ejusdem Arabiae metropolim, prius dictam Raba, in cujus obsidione mandato David, et Joab studio, Urias innocens legitur occisus; postea vero dicta est Petra deserti, unde et secunda Arabia hodie dicitur Petracensis.
Interea circa veris initium, antequam soleant reges exercitus ad bella producere, imperator Constantinopolitanus, silvarum et nemorum, venandi [Col. 0634A] gratia, vehementissimus amator, tollendi studio fastidii, et longa id exigente consuetudine, saltus cum solito et ad hoc deputato comitatu ingreditur; dumque feras solita persequitur diligentia, arcum manu bajulans, et sagittis gravidam de more gestans pharetram, ecce aper, canum deprehensus industria, et importunitate fatigatus, latratibus actus acerbis, ante dominum imperatorem in insidiis positum, necessario habuit transitum; qui correpta mira celeritate sagitta, arcum implet nimis, et sagittae acie toxicata, se ipsum in ea manu vulnerat, qua regebat arcum. Sumpto itaque ex tam levi causa in proprio corpore mortis responso, silvas, morbi compellente molestia, deserens, in castra se contulit; accitaque medicorum frequentia, [Col. 0634B] rem aperit, et sui ipsius mortis causam se existere, dicere non veretur. Illi autem pro domini sui salute valde solliciti, curam adhibent; sed recepta interius pestis mortifera, remedia non audit, et serpens interius et ad interiora progrediens, salutis vias intercludit; unum tamen dicunt et singulare, sed tanto indignum principe, posse adhiberi remedium: si laesa manus, in qua vis tota mali adhuc contineretur, antequam reliquas corporis partes adhuc illaesas inficiat, praecidatur. Hoc vir audiens magnanimus, licet doloris angeretur immensitate, et mortem non dubitaret adesse prae foribus, imperiali tamen majestate constanter observata, sprevit; et respondisse dicitur: Indignum esse, ut Romanum [Col. 0634C] imperium una manu regatur! Sinistro igitur eventu, et quo periculosior intervenire nullus poterat, attonitus concutitur exercitus omnis; et pro tanti principis defectu, dolor universas occupat legiones; moeror et anxietas corda sibi vindicant singulorum, et castra omnino insperata replent amaritudine.
Videns interea dominus imperator, tanquam vir providus et discretus, sibi certum imminere mortis diem, vocatis ad se consanguineis et affinibus, quorum multa eum turba semper sequi consueverat, [Col. 0634D] primoribus sacri palatii et exercituum primiceriis, de successore imperii inter eos suscitat quaestionem: plurimum dubius quid faciat, an majori natu filiorum suorum Isaacio, quem cum funeribus fratrum suorum ab Attalia, ut praemisimus, remisit Constantinopolim, cui de jure regni primitiva videbantur competere; an juniori filio, qui secum erat, qui optimae et praecipuae erat indolis adolescens et futurus magnus ab omnibus dicebatur, imperii committeret gubernacula. Subjungit etiam et dubitationis causam, dicens: Si huic sceptra imperii concesserimus, legibus humanitatis, quae primogenitum merito faciunt potiorem, videbimur contraire; si vero illi, communibus observatis judiciis, moderamen imperii contulerimus, non erit qui hos [Col. 0635A] exercitus, et totius robur et gloriam Romani imperii domum reducat incolumes. Hostibus enim interjectis, insidias molientibus et undique corrogantibus suffragia, non nisi cum periculo, sine rectore posse pertransire legiones, certum videbatur. Erat autem inter principes vir magnificus, Megadomesticus Joannes nomine, qui cum suis Isaacio multum affectabat imperium conservari; et de incolumi legionum ad propria reditu, dubitantem imperatorem nitebatur confirmare. Porro Manuel junior filius, qui ibidem cum patre praesens erat, universi exercitus, et maxime Latinorum favore et praeconiis extollebatur. De principibus quoque nonnulli ad ejus promotionem omnimodam dabant operam. Patris quoque in eumdem, quia prudentior, et in [Col. 0635B] armis magis strenuus, et omnino affabilior videbatur, affectus magis et gratia erat proclivior; angebat eum etiam maxime exercitus cura propensior. Sic igitur post multam deliberationem, auctore Domino, obtinuit junior filius, et exhibita sibi in patris praesentia, et eo mandante imperiali reverentia, ocreis, ut mos est in illo imperio, insignitus purpureis, ab universis legionibus certatim Augustus est appellatus. Sic domino Manuele ad apicem promoto imperialem, pater ejus inclytae recordationis, vir inclytus, liberalis, pius, clemens et misericors, in fata concessit. Fuit autem statura mediocris, carne et capillo niger; unde et cognomento dicitur etiam hodie Maurus; facie despicabili, [Col. 0635C] sed moribus conspicuus, et actibus insignis militaribus. Defunctus est itaque sub Anavarza, urbe antiquissima, quae est secundae Ciliciae metropolis, in eo loco qui dicitur Pratum Palliorum, anno ab Incarnatione Domini 1137, mense Aprili, imperii vero vicesimo septimo; vitae vero . . . . . . Tandem vero compositis in ea regione negotiis, dominus imperator cum omni sospitate Constantinopolim suos reduxit exercitus; ubi fratrem natu se priorem, palatium, audita patris morte, jam obtinentem, per Misticonem suum, qui palatio et thesauris praeerat universis, missis occulte litteris, ex improviso captum, et nihil tale veritum, in vincula conjecit. Sed postmodum, postquam urbem regiam solemniter ingressus est, per interventionem communium [Col. 0635D] consanguineorum et principum sacri palatii fidelem operam, fratri reconciliatus est; sicque cum tranquillitate debita, juxta patris supremum judicium, obtinuit dominus Manuel monarchiam, fratrem suum tanquam primogenitum, multiplici non cessans, quandiu vixit, honore praevenire, et gratia prosequi cumulatiore.
Interea dominus rex Hierosolymorum Fulco, et alii regni principes, una cum domino patriarcha et aliis Ecclesiarum praelatis, volentes Ascalonitarum insolenter nimis desaevientium impetus refrenare, et discurrendi per regionem, nimiam aliquatenus [Col. 0636A] arctare licentiam, constituunt de communi voto, in campestribus juxta urbem Ramulam, non longe a Lidda, quae est Diospolis, castrum aedificare. Erat autem in eadem regione collis aliquantulum editus, supra quem unam de urbibus Philistinorum, traditiones habent fuisse constitutam, Geth nomine, juxta illam aliam eorum civitatem, quae dicta est Azotum, ab Ascalona distans milliaribus decem, non longe ab ora maritima. Convenientes igitur unanimiter ex condicto, in praefato colle, firmissimo opere, jactis in altum fundamentis, aedificant praesidium, cum turribus quatuor, veteribus aedificiis, quorum multa adhuc supererant vestigia, lapidum ministrantibus copiam; puteis quoque vetusti temporis, qui in ambitu urbis dirutae [Col. 0636B] frequentes apparebant, aquarum abundantiam, tum ad operis necessitatem, tum ad usus hominum largientibus. Perfecto igitur castro et partibus omnibus absoluto, cuidam nobili viro et prudenti, de communi traditur consilio, domino videlicet Baliano seniori, Patri Hugonis, Balduini et Baliani junioris, qui omnes ab eodem loco cognominati sunt de Hibelin; hoc enim nomen illi erat loco, antequam etiam castrum illic aedificaretur. In cujus custodia et hostium persecutione, cujus gratia municipium erat conditum, diligentem habuit vir praedictus vigilantiam; et post ejus obitum praedicti ejus filii, viri nobiles et in armis strenui, in nullo segnius, quousque praedicta civitas nomini restituta [Col. 0636C] est Christiano, diligentissima tenuerunt custodia.
Anno proxime subsecuto, videntes regni principes, et ipso rerum experimento plenius cognoscentes, in fundatione duorum praesidiorum, Bersabee videlicet et Hibelin, contra Ascalonitarum superbiam se plurimum profecisse, et eorum ex maxima parte repressam insolentiam, impetus tardiores, debilitatos conatus, adjiciunt tertium aedificare, ut amplioribus molestiis et multiplicatis in gyrum municipiis, urbem affligant, et quasi obsessis, frequentius [Col. 0636D] terrorem, et cum terrore pericula incutiant magis repentina. Erat autem in ea Judeae parte, quae a montibus declinans, campestribus incipit esse contermina, secus Philisthiim fines, in tribu Simeon, ab Ascalona octo distans milliaribus, locus quidam, qui ad montana comparatus, collis, ad planiorem vero regionem collatus, mons sublimis poterat appellari, et loco nomen Arabice Tellesaphi, quod apud nos interpretatur mons sive collis clarus. Hic complacuit prudentioribus, praesidium fundari, eo quod aliis quae ad usus similes facta erant municipiis, et civitati vicinius, et loco situque munitiore videretur. Proposito igitur satisfacientes, dominus rex et principes ejus, una cum domino patriarcha et praelatis ecclesiarum, circa [Col. 0637A] veris initium, hieme transcursa, ad locum unanimiter conveniunt, et vocatis artificibus, simul et populo universo necessaria ministrante, aedificant solidis fundamentis et lapidibus quadris oppidum, cum turribus quatuor congruae altitudinis. Unde usque in urbem hostium liber esset prospectus, hostibus praedatum exire volentibus valde invisum et formidabile; nomenque ei vulgari indicunt appellatione, Blancha guarda, quod Latine dicitur alba specula. Castrum ergo perfectum et omnibus suis partibus absolutum, dominus rex in suam suscepit custodiam, et tam victu quam armis sufficienter munitum, viris prudentibus et rei militaris habentibus experientiam, quorum nota est fides et probata devotio, servandum commisit. Qui frequenter [Col. 0637B] per se, frequentius adjunctis sibi ex aliis municipiis ad usus similes aedificatis, militibus, egredientibus hostibus occurrebant, eorum evacuantes molimina; nonnunquam vero ipsi Ascalonitas lacessentes, gravia inferebant eis discrimina et de eis saepius triumphabant. Porro, qui circumcirca possidebant regionem, praedicto confisi munimine et vicinitate castrorum, suburbana loca aedificaverunt quamplurima, habentes in eis familias multas et agrorum cultores; de quorum inhabitatione facta est regio tota securior, et alimentorum multa locis finitimis accessit copia. Inter haec Ascalonitae videntes urbem per gyrum praesidiis inexpugnabilibus vallatam, coeperunt de statu suo solito amplius diffidere, et principem Aegypti potentissimum, [Col. 0637C] cui nihil amplius residui de universa regione factum erat, dominum suum, nuntiis frequentibus commonere, ut pro urbe, quae imperii sui robur erat, gereret sollicitudinem.
Interea per Domini superabundantem gratiam, regno ad aliquam tranquillitatem redacto, concepit domina Milisendis, piae recordationis regina, pro remedio animae suae et parentum suorum, pro salute quoque mariti et liberorum, si locum inveniret juxta cor suum, monasterium sacrarum virginum [Col. 0637D] fundare. Erat autem ei soror, inter caeteras junior, Iveta nomine, quae in monasterio Sanctae Annae matris sanctae Dei genitricis, vitam sanctimonialem erat professa. Hujus etiam intuitu plurimum ad praedictum propositum domina movebatur regina; indignum enim videbatur ei ut regis filia, tanquam una ex popularibus in claustro alicui subesset matri. Transcursa igitur mente universa regione, et diligenter investigato, quisnam inveniretur aptior ad fundandum monasterium locus; tandem post multam deliberationem, placuit Bethania, castellum Mariae et Marthae, et Lazari fratris earum, quem dilexit Jesus, familiare Domini diversorium et domicilium Salvatoris. Is autem locus ab Hierosolymis distat stadiis quindecim, juxta verbum Evangelistae, [Col. 0638A] ultra montem Oliveti, ad Orientem situs, in declivo ejus montis. Erat autem idem locus ecclesiae Dominici Sepulcri proprius; pro quo domina regina tradens canonicis urbem prophetarum Thecuam, locum in proprium recepit. Ubi quoniam quasi in solitudine erat, et hostium patere poterat insidiis, turrim munitissimam quadris et politis lapidibus, officinis distinctam necessariis, multis sumptibus aedificari praecepit, ut Deo dicatis virginibus contra subitos incursus non deesset praesidii inexpugnabilis solatium. Turri igitur constructa, loco ad aliquem modum ad cultum religionis praeparato, sanctimoniales induxit feminas, matrem eis constituens annosam quamdam et in religione probatam, venerabilem matronam, multa Ecclesiae conferens praedia, [Col. 0638B] ita ut in bonis temporalibus, nulli monasteriorum, virorum aut mulierum inferior haberetur; imo, ut dicitur, plus aliarum qualibet ecclesiarum abundaret. Inter caeteras enim possessiones, quas praedicto venerabili loco contulerat, locum famosissimum, et omnium commoditatum abundantia simul refertum, in campestribus Jordanis situm, Jericho, cum suis pertinentiis liberaliter assignavit. Contulit etiam eidem monasterio sacra utensilia, ex auro et gemmis, et argento, ad multam quantitatem, simul et holoserica ad decorem domus Dei; sed et indumenta tam sacerdotalia quam levitica, et omnis generis, prout disciplina exigebat ecclesiastica. Defuncta quoque illa venerabili matrona, quam eidem praefecerat loco, ad intentionem rediens, sororem suam, de consensu [Col. 0638C] domini patriarchae et sororum sanctimonialium conniventia, eidem praefecit monasterio; cum qua etiam adjecit plura in calicibus, libris et caeteris quae ad ecclesiasticos respiciunt usus, ornamenta, locum non cessans, quandiu vixit, intuitu animae suae et sororis, quam unice diligebat, gratia ampliare.
Accidit autem illis diebus, quod cum dominus rex, una cum domina regina transcurso autumno, in civitate Acconense moram faceret, voluit regina, sublevandi gratia fastidii, extra urbem ad loca quaedam [Col. 0638D] suburbana, fontibus irrigua, causa recreationis exire: quo dominus rex, ut solatium reginae non deesset, adjecit etiam ipse, cum solito comitatu proficisci. Dumque inter eundum esset, accidit casu ut qui agmina et comitatum praeibant pueri, leporem in sulcis jacentem excitarent, quem fugientem clamor prosecutus est universorum. Rex autem, arrepta lancea, ut eumdem leporem insectaretur, sinistro actus casu, equum ad illas coepit urgere partes, et cursui vehementer instare. Tandem inconsulte festinans equus in praeceps agitur; corruensque in terram, regem dedit praecipitem, jacentique prae casus dolore attonito, sella caput obtrivit, ita ut cerebrum tam per aures, quam per nares etiam emitteretur. Ad hunc casum, universus qui praeibat [Col. 0639A] et qui sequebatur, facti acerbitate perterritus, conversus est comitatus, et jacenti opem ferre volentes, exanimem reperiunt, cui neque vox erat, neque sensus. Regina vero, comperta mariti morte tam inopinata, et sinistro saucia casu, veste et capillo lacera ejulans, et doloris immensitatem suspiriis contestans et lamentis, in terram corruens, corpus amplectitur exanime. Non sufficit humor oculis, prae fletus ubertate continui; et vox, doloris interpres, crebris interrumpitur singultibus; nec dolori satis fit, licet nihil aliud sit sollicita quam dolori satisfacere. Familia quoque lacrymis, voce et habitu moerorem contestans, anxietatis nimiae lugubria praetendit argumenta. Nuntiatur interea, et fama circumvolante divulgatur per urbem Acconensem, regis [Col. 0639B] miserabilis interitus; et ad partes illas certatim turbae confluunt, intueri volentes factum inauditum quod acciderat. Inde cum lacrymis in praedictam [Col. 0640A] urbem deportatus, triduo, sine sensu, tamen adhuc palpitans, protraxit vitam; quarta demum die, Idibus videlicet Novembris, anno ab Incarnatione Domini 1142, regni vero ejus anno undecimo, deficiens, in senectute bona ultimum clausit diem. Inde Hierosolymam cum debita delatus honorificentia, occurrente universo clero et populo, in ecclesia Dominic Sepulcri, sub monte Calvariae introeuntibus ad dextram, secus portam, inter alios felicis memoriae reges, ejus praedecessores, per manum domini Willelmi, venerabilis Hierosolymorum et piae recordationis patriarchae, regia magnificentia sepultus est; duobus superstitibus liberis, adhuc impuberibus relictis, Balduino videlicet primogenito annorum tredecim, et Amalrico annorum septem; reseditque [Col. 0640B] regni potestas penes dominam Milisendem, Deo amabilem reginam, cui jure haereditario competebat.
Quae de praesenti hactenus contexuimus Historia, aliorum tantum quibus prisci temporis plenior adhuc famulabatur memoria, collegimus relatione; unde cum majore difficultate, quasi aliena mendicantes suffragia, et rei veritatem, et gestorum seriem, et annorum numerum sumus consecuti: licet fideli, [Col. 0639C] quantum potuimus, haec eadem recitatione, scripto mandavimus. Quae autem sequuntur deinceps, partim nos ipsi fide conspeximus oculata, partim eorum, qui rebus gestis praesentes interfuerunt, fida nobis patuit relatione. Unde gemino freti adminiculo, ea quae restant, auctore Domino, facilius fideliusque posterorum mandabimus lectioni. Nam et recentium temporum solidior solet occurrere memoria; et quae visus menti obtulit, non ita facile oblivionis sentiunt incommodum, sicut quae solo sunt auditu collecta. Ut enim Flacci nostri utamur verbo, huic nostro consonante:
Defuncto domino Fulcone, Hierosolymorum ex Latinis rege tertio, successit ei dominus Balduinus tertius, ex domina Milisende regina filius ejus, fratrem habens unum puerulum, Amalricum nomine, annorum septem, ut praemisimus; qui postmodum eidem sine liberis defuncto successit in regno, sicut in sequentibus aperietur. Tredecim annorum erat dominus Balduinus cum regnare coepit: [Col. 0640B] regnavit autem annis viginti. Fuit autem adolescens optimae indolis, id de se certis promittens indiciis, quod postea in virilem evadens aetatem pleno rerum persolvit experimento. Nam vir factus, sicut facie, et tota corporis habitudine, prae caeteris differenti formae praeeminebat elegantia: ita et mentis vivacitate et eloquentiae flore, omnes reliquos regni [Col. 0640C] principes facile anteibat. Erat autem corpore procerus, mediocribus major; ad corporis proceritatem membrorum habens consonam, et quasi proportionaliter respondentem universaliter dispositionem, ita ut nec in modico, a ratione totius in eo pars aliqua dissentiret. Fuit sane facie decorus elegantissima, colore vivido, et innatum designante vigorem; a quibus plane in ea parte matrem referens, et ab avo non degener materno; oculis mediae quantitatis, modice proeminentibus, fulgoris temperati; capillo plano, non flavo penitus; barba mentum genasque, grata quadam plenitudine, favorabiliter vestitus; carnositatis media quadam habitudine modificatus, ita ut nec fratris more pinguior, [Col. 0640D] nec matris exemplo dici posset macilentus. Tanta autem, ut in summa dicatur, formae praeibat eminentia, ut ignaris etiam, eximia quadam in eo refulgente dignitate, certum in se de regia majestate daret indicium.
Huic autem tantae corporis venustati, mentis quoque bene constitutae aequipollenter respondebat habitus. Nam ingenii summe velocis erat et sponte fluentis eloquii ei non deerat praerogativa quaedam singularis, nec morum dignitate commendabilium quolibet principe videbatur inferior. Affabilis enim [Col. 0641A] et misericors erat admodum; et licet supra vires se pene omnibus exhiberet liberalem, alieni tamen minime cupidus, nec ecclesiarum vexabat patrimonia, nec subjectorum, more prodigi, insidiabatur opulentiis. Quodque in ea aetate rarissime solet contingere, etiam in adolescentia sua erat Deum timens, et ad ecclesiasticas institutiones, et ecclesiarum praelatos omnimodam habens reverentiam; ingenii etiam vivacitate praeditus, fidelis etiam memoriae erat assecutus beneficium; erat autem et commode litteratus, et fratre suo domino Amalrico, qui ei successit, multo amplius; cum vero quid otii ex occupationibus publicis decerpere poterat, libenter incumbebat lectioni; historiarum praecipue auditor, antiquorum regum et optimorum principum [Col. 0641B] gesta moresque diligenter investigabat; litteratorum maxime, sed et prudentum laicorum confabulationibus plurimum recreabatur. Tanta autem affabilitatis gratia praeeminebat, ut etiam contemptibilibus personis, ex improviso et nominatim salutationibus dependeret affatum; et ad se ingredi volentibus, vel occurrentibus passim mutuae collocutionis aut offerret ultro commercium, aut postulantibus non negaret. Unde tantam sibi plebis et patrum conciliaverat gratiam, ut praedecessorum suorum quolibet amplius, utrique classi haberetur acceptus. Erat autem et laboris patiens, et in dubiis bellorum eventibus, more optimi principis maxime providus; in summis necessitatibus, quas pro regni incremento [Col. 0641C] pertulit saepius, regiam praeferens constantiam, et fortis viri nusquam deserens securitatem. Juris etiam consuetudinarii, quo regnum regebatur orientale, plenam habens experientiam: ita ut in rebus dubiis, etiam seniores regni principes ejus consulerent experientiam et consulti pectoris eruditionem mirarentur. Erat praeterea jucundi sermonis, facetique; et personis quibuslibet favorabili quadam compositione se conformem tribuens, omni aetati et conditioni gratissime se contemperabat. Urbanitatis quoque praecipuae; eo minus quod dicendi nimia utebatur libertate, ita ut quae in amicis erant notabilia et reprehensioni obnoxia, sublata differentia, utrum placeret an laederet, eis in faciem publice jacularetur; quae tamen, quoniam non nocendi [Col. 0641D] animo, sed quadam mentis hilaritate, vel potius levitate dicebat, non multum inde etiam eorum quos sermone liberiore lacessebat, gratiam demerebatur; eoque amplius veniale videbatur, quod in se versa vice contorta, aequanimiter dicta supportabat mordacia. Ad haec et alearum, et damnificos talorum ludos, plusquam regiam deceret majestatem sequebatur; et carnis curam perficiens in desideriis, injuriam alienis dicebatur inferre matrimoniis. Sed hoc in adolescentia; nam vir factus, secundum Apostolum, evacuavit quae erant parvuli (II Cor. XIII, 11) . Insignibus enim virtutibus secutis, vitia prioris compensavit aetatis; uxore enim suscepta, cum ea vixisse continentissime dictus est. Et quae in adolescentia minus Deo placita, [Col. 0642A] et notae subjacentia, lubrico aetatis impellente, contraxerat, postmodum prudentiore consilio detersit, et studio in melius reformavit saniore. In sumenda praeterea corporis refectione sobrius erat admodum, et supra id quod aetas illa exigebat abstemius, ebrietatem, tam in cibo quam in potu, pessimi criminis fomitem esse asserens, abominabatur.
Defuncto igitur patre, IV Idus Novembris, proxime subsecuto Dominici natalis die, anno Incarnationis Dominicae 1142, praesidente sanctae Romanae Ecclesiae domino Eugenio papa tertio, Antiochenae domino Aimerico, Hierosolymitanae domino Willelmo, [Col. 0642B] Tyrensi vero Ecclesiae praesidente domino Fulchero, convenientibus de more principibus, simul et universis Ecclesiarum praelatis, in ecclesia Dominici Sepulcri, per manus domini Willelmi, bonae memoriae Hierosolymorum patriarchae, solemniter inunctus, consecratus et cum matre coronatus est. Erat autem mater, mulier prudentissima, plenam pene in omnibus saecularibus negotiis habens experientiam, sexus feminei plane vincens conditionem, ita ut manum mitteret ad fortia; et optimorum principum magnificentiam niteretur aemulari, et eorum studia passu non inferiore sectari. Regnum enim, filio adhuc intra puberes annos constituto, tanta rexit industria, tanto procuravit moderamine, ut progenitores suos in ea parte aequare merito diceretur; [Col. 0642C] cujus quandiu regi voluit consilio filius, optata tranquillitate gavisus est populus, et prospero cursu regni procedebant negotia. Verum attendentes quibus mens erat levior, quod eorum studiis, quibus dominum regem involvere nitebantur, dominae reginae multum obviabat prudentia, dominum regem more aliorum ejusdem aetatis, cereum in vitia flecti, monitoribus asperum, suis inducunt persuasionibus, ut a matris tutela se subtrahens, regnum ipse moderaretur avitum. Indignum esse dicentes regem, quem omnibus aliis praeesse convenit, quasi privati filium, semper ad matris ubera dependere. Quae res sicut ex inconsulta levitate, vel ex quorumdam malitia habuit [Col. 0642D] initium, ita regnum universum paulo minus habuit conterere: sicut inferius, cum de his tractabitur, diligentius docebitur.
Eodem anno, illo medio temporis intervallo, quod inter patris obitum, et ejusdem domini Balduini in regnum promotionem fuit, Sanguinus vir sceleratus, Turcorum inter Orientales potentissimus, ejus civitatis quae olim Ninive dicta est, nunc autem mutato nomine Musula dicitur, et est metropolis ejus regionis, quae olim dicta est Assur, dominus et moderator, maximam et egregiam Medorum metropolim, Edessam nomine, quae alia magis usitata appellatione [Col. 0643A] Rages dicitur, in multitudine magna obsedit multum praesumens tum de gentis suae numerositate et viribus; tum de simultatibus quae inter principem Antiochenum Raimundum, et ejusdem comitem civitatis Joscelinum, exortae fuerant nimis periculosae. Erat autem eadem civitas trans Euphratem sita, ab eodem flumine distans itinere diei unius. Praedictus autem comes civitatis illius, contra praedecessorum suorum morem, illius dimissa urbis habitatione, circa Euphratem, in loco qui dicitur Turbessei, jugem et assiduam constituerat conversationem, tum propter loci ubertatem, tum propter otium; erat enim longe ab hostium tumultu; deliciis vacans, nec debitam gerens pro tam nobili urbe sollicitudinem. Praedicta vero urbs Chaldaeos, et ex [Col. 0643B] Armeniis imbelles viros et armorum usum penitus nescientes, solam negotiandi artem familiarem habentes, habebat domesticos; raroque Latinorum frequentabatur accessu, paucissimos ex eis habens cives. Erat autem solis mercenariis tradita ejus cura, neque iis etiam pro tempore, vel pro modo exhibita militiae, praestabantur stipendia; sed plerumque in annum vel amplius, pactam petentes pecuniam protrahebantur. At vero uterque Balduinus et Joscelinus senior, postquam eumdem comitatum adepti sunt, illic jugem et manentem constituerant habitationem, ex locis finitimis illuc tam victus quam armorum, et aliorum quae pro tempore erant necessaria, copiam, ad omnem sufficientiam diligenter [Col. 0643C] inferentes; unde non solum in se tuta poterat consistere, sed et aliis vicinis urbibus merito erat formidabilis. Erant autem, ut praemisimus, inter principem Antiochenum et comitem inimicitiae, non jam occultae, sed quae jam usque ad odium processerant manifestum: unde uterque, pro alterius molestiis aut sinistris eventibus, modicam aut nullam gerebat sollicitudinem; imo etiam detrimentis gaudebat et sinistris casibus laetabatur. Ex his omnibus praedictus princeps magnus Sanguinus occasionem colligens secumque ab universo Orientali tractu infinitas equitum copias deducens, convocatis etiam finitimarum urbium populis, urbem praedictam obsidione claudit; et obsessis omnem praestruit aditum, ita ut nec obsessis civibus egredi, [Col. 0643D] nec ad eos introire volentibus ulla daretur facultas. Sed et victus et alimentorum quorumlibet plurimum angebantur inopia qui obsessi erant. Erat autem civitas muro circumdata solido, et turrium excelsarum vallata [praesidio] civitatis parte [superiore] alterum inferius, ad quae civibus etiam expugnata urbe, secundum poterat esse refugium; sed et haec omnia, sicut usui solent esse contra hostes, si sint qui pro libertate velint contendere, et se viriliter hostibus opponere; sic sine utilitate jacent, ubi non reperitur in obsessis qui vicem velit gerere defensoris. Parum est enim in civitatibus turres, muros esse et antemuralia, nisi sint qui haec omnia tueantur. Vacuam ergo urbem reperiens, et ex eo obtinendi majorem habens fiduciam, locatis in gyrum [Col. 0644A] legionibus et legionum primiceriis congrua statione dispositis, urbem vallat; deinde tormentis et machinis jaculatoriis moenia debilitat; et crebris sagittarum immissionibus cives incessanter affligens, obsessis requiem negat. Nuntiatur interea, et fama discurrente vulgatur, quod praedicta Dei cultrix civitas, has obsidionis ab hostibus fidei et nominis Christiani patiebatur angustias: unde ad hunc sermonem, fidelium longe lateque haec audientium, liquefacta sunt corda, et zelus armari coepit, ad ultionem iniquorum. Comes vero hoc audiens, et facti acerbitate percussus, copias impiger convocat militares; et sero memor urbis eximiae, quasi jam defunctae parat exsequias, qui aegrotantis et remedia postulantis, curam habere noluit; circuit fideles, [Col. 0644B] amicos sollicitat, Antiochenum principem dominum suum suppliciter monet, et attentius per nuntios hortatur, ut ejus compatiatur laboribus, et urbem praedictam a jugo futurae liberet servitutis. Pervenerunt etiam hujus tam sinistri casus nuntii ad regem Hierosolymorum, obsidionis circa praedictam urbem et angustiarum, quas cives ejus patiebantur, certitudinem attestantes. Domina autem regina, quae regni moderabatur imperium, communicato cum proceribus consilio Manassem regium constabularium, consanguineum suum, Philippum Neapolitanum, Elinandum Tiberiadensem, una cum militari multitudine, illuc sub omni celeritate dirigit, ut optatum domino comiti et afflictis civibus [Col. 0644C] ministrent solatium. Princeps vero Antiochenus, de comitis gaudens adversitatibus, non multum attendens quantum communibus debeat utilitatibus, et quod personale odium in publicam non debet redundare laesionem, occasiones colligit, dum petitum differt subsidium ministrare.
At Sanguinus interea obsessos continuis urgens assultibus, omnia nocendi percurrit argumenta; nil intentatum relinquit eorum quae civibus possint augere molestiam, et sibi ad obtinendum locum possint tribuere facultatem. Immissis igitur fossoribus per scrobes et subterraneos meatus, secus murum ducit cuniculum, suffossumque opus stipitibus sustentat [Col. 0644D] appositis; quibus igne consumptis, decidit ex magna parte murus, et hiatum hostibus pervium plus quam centum dedit cubitorum. Hostes igitur aditum pro votis habentes, confluentibus undique in urbem ingrediuntur legionibus, et quos de civibus habent obviam gladiis perimunt, conditioni, aetati aut sexui non parcentes; ita ut de iis dictum videretur: Viduam et advenam interfecerunt, et pupillos occiderunt, juvenem simul ac virginem lactentem, cum homine sene (Psal. XCIII, 6) . Capta igitur urbe et hostium gladiis tradita, qui prudentiores erant ex civibus, vel magis expediti, in praesidia, quae in urbe esse diximus, cum liberis et uxoribus, ut vitae saltem, licet tempore consulerent modico, se contulerunt; ubi tantus in introitu concurrentium populorum [Col. 0645A] factus est tumultus, ut prae turba comprimente, multi miserabiliter suffocati interirent; inter quos et reverendissimus vir, Hugo, ejusdem civitatis archiepiscopus, cum quibusdam clericis suis eodem dicitur modo occubuisse. Hujus tamen miserabilis eventus culpam nonnullam in praedictum refundunt antistitem, qui praedicto interfuerunt negotio. Nam cum pecuniam collegisse diceretur infinitam, quam erogans militibus, urbi posset esse auxilio, maluit opibus avarus incumbere, quam populo consulere pereunti; unde factum est, ut avaritiae fructus colligens, mortem cum popularibus sortiretur indifferentem, ab auditu etiam malo, nisi misericorditer dominus subveniat, non multum securus. Talibus enim terribiles loquuntur Scripturae, dicentes: [Col. 0645B] Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII, 20) . Sic igitur dum princeps Antiochenus, odio victus indiscreto, differt fratribus debitum auxilium ministrare; dumque comes aliena praestolatur suffragia, urbs antiquissima, et nomini Christiano a temporibus apostolorum devota, verbo et praedicatione apostoli Thaddaei, ab infidelium superstitionibus eruta, indebitae jugum passa est servitutis. Dicitur in eadem urbe et corpus beati Thomae apostoli, una cum praedicti apostoli et beati Abgari regis corporibus esse sepultum. Hic est Abgarus toparcha illustris, cujus epistolam ad Dominum Jesum Christum missam, Eusebius Caesariensis, in historia sua quam Ecclesiasticam nominat, asserit; quem et Domini [Col. 0645C] dignum rescripto docet, utriusque ponens epistolam, et in fine ita subjungens: Haec in archivis publicis Edessanae urbis, in qua tunc supradictus Abgarus regnavit, ita descripta reperimus in iis chartis, quae gesta Abgari regis servata antiquitus continebant. Sed haec hactenus, nunc ad historiam redeamus.
Hujus domini Balduini, anno primo quo regnare coepit, Turci, quibusdam faventibus et vocantibus locorum incolis, castrum quoddam nostrum, cui nomen Vallis Moysi, in Syria Sobal, quae est trans Jordanem, occupaverant. Est autem praedictum oppidum, [Col. 0645D] juxta aquas contradictionis, ubi Moyses populo Israelitico vociferante et deficiente prae siti, ex silice fluenta produxit, et bibit populus universus et jumenta ejus. Cognito itaque quod praedictum municipium hostes, nostris qui in eo erant occisis, detinerent, congregatis undique militaribus copiis, dominus rex, licet tener adhuc nimium, illuc proficiscitur; et transiens cum suis expeditionibus, Vallem illustrem, ubi nunc mare Mortuum, quod et lacus Asphaltes dicitur, interjacet, secundae Arabiae, quae est Petracensis, in finibus Moab, montana conscendit. Inde Syriam Sobal, quae est tertia Arabia, quae hodie vulgo dicitur terra Montis regalis, percurrentes, ad locum perveniunt destinatum. Indigenae autem regionis, comperto nostrorum adventu [Col. 0646A] cum uxoribus et liberis in praesidium se contulerant, praesumentes de loci munitione, eo quod inexpugnabilis videretur. Ubi nostri, loci videntes difficultatem et insuperabile munimen, postquam aliquot diebus saxa contorquendo, crebris sagittarum immissionibus et aliis nocendi argumentis, inutiliter operam consumpserant, ad alia se dirigunt consilia. Erat autem tota illa regio olivis consita pinguibus, ita ut instar nemorum condensorum, universam terrae superficiem obumbrarent; unde regionis habitatores, sicut et eorum progenitores, sibi victum omnimodum propagabant; quibus deficientibus, omnino vivendi spes eos destitueret. Has igitur exstirpare et dare incendiis decretum est, ut saltem hoc damno deterriti, et succisis olivetis [Col. 0646B] desperarent, et Turcis qui in municipium se contulerant traditis vel exclusis, nostris castrum restituerent: quod conceptum fructuoso non caruit eventu. Nam, protinus ubi succidi amicas viderunt arbores, mutato consilio, ad alia se convertunt studia; et conditionibus interpositis, quod Turcis quos introduxerant, liber et sine periculo pateret exitus; quodque eis et eorum uxoribus et liberis non imputaretur ad mortem, quod deliquerant, castrum domino regi restituerunt. Recepto itaque municipio, et custodibus in eo locatis, alimentorum quoque immissa copia, simulque et armorum, dominus rex cum suis, consummato negotio, quod ei in primi regni sui auspiciis occurrerat, victor, et sospes [Col. 0646C] cum universo exercitu, ad propria reversus est.
Sanguinus interea, unde supra fecimus mentionem, subjugata urbe Edessana, tanto in immensum elatus successu, apposuit et civitatem munitam, supra Euphratis fluenta sitam, Calogenbar nomine, obsidere; in cujus obsidione dum perseveraret, tractante et disponente praedictae urbis domino, cum quibusdam cubiculariis et familiaribus ejus eunuchis, nocte una vino aestuans, et prae nimia crapula supinus jacens in tabernaculis suis ab eisdem domesticis suis, gladiis confoditur. [Col. 0646D] De quo quidam nostrorum, nuntiato ejus interitu, sic ait:
Non multo post tempore, anno secundo regni domini Balduini, nobilis quidam Turcorum satrapa, ex causis quibusdam, Mejeredim regis Damascenorum indignationem sustinens, et procuratoris ejus Mehenedin, qui alio nomine Ainardus dicebatur, gratia destitutus, cujus multo major quam ipsius regis in universis Damascenorum finibus erat auctoritas, ad dominum regem et matrem ejus, cum honesto comitatu venit Hierosolymam, asserens quod si dominus rex honestam et pro boni viri arbitratu [Col. 0647B] sufficientem ei vellet assignare compensationem, ipse Bostrensem urbem, cui praeerat, una cum oppido Selcath, Christianis resignaret. Est autem Bostrum primae Arabiae metropolis, quae hodie vulgari appellatione Bussereth dicitur. Erat porro idem nobilis homo, ut dicebatur, Armenus genere, corpore procerus, facie venusta virilem tota corporis habitudine animositatem praetendens, eratque nomen ei Tantais. Convocatis igitur hujus rei gratia universis regni principibus et deliberationis partibus congruo libramine pensatis, audita tanti viri adventus causa, placuit omnibus de communi consilio, ut de honesta et competente recompensatione, supradicto satisfiat viro; et convocatis exercitibus, ad Bostrenses partes dirigantur expeditiones; [Col. 0647C] maximum enim et Deo acceptum regni judicant incrementum, si Christianae fidei et nostrae jurisdictioni, per hujus operam, jure perpetuo possit accrescere civitas praenominata. Pactis igitur hinc inde ad congruam consonantiam redactis, universus regni populus voce praeconia congregatur, et implorato de supernis auxilio, vivificae crucis ligno secum assumpto salutari, tam dominus rex, quam principes omnes, Tiberiadem usque perveniunt: ubi circa pontem, unde ex mari Jordanis fluenta se dividunt, castrametantur. Porro praedictus Ainardus, cum domino rege, sicut et cum patre ejus foedus prius inierat, et pacem temporalem: unde oportebat eum praemoneri solemniter, ut ad resistendum praeparandumque se, et convocandum [Col. 0647D] exercitum legitimas pro more regionis haberet ferias; ne si repente et ante solemnem commonitionem, infra suos fines, hostiliter dominus rex ingrederetur, contra legem pactorum videretur versatus. Missis igitur nuntiis, ad eumdem procuratorem, dum ille tanquam vir sagacissimus ex industria differt responsa dare, jam pene mensis praeterierat: quo medio tempore non cessavit, tam prece quam pretio, omnes finitimos suae gentis proceres, longe lateque in sui subsidium convocare; quibus undique ad infinitatem nimiam congregatis, domino regi et principibus mandat, dicens: Contra legem initi foederis, in terram domini mei paratis intrare, et servum ejus contumacem, et contra debitae fidelitatis [Col. 0648A] jura versantem, indebito protegere laboratis patrocinio; rogamus humiliato in preces animo, quatenus ab injusto dominus rex desistat proposito; pactorum prius initorum tenorem conservet illibatum. Nos parati sumus, domino regi universas cum omni integritate impensas, quas pro hac expeditione fecit, refundere. Ad haec dominus rex de communi consilio responsum dedit, dicens: Nos pactorum et foederis concepti, nullatenus intendimus violare tenorem; sed, quia praedictus nobilis homo ad nos venit, ut nobiscum familiariter loqueretur, non possumus homini in regno nostro spem habenti, cum nostra honestate ita penitus deesse. Sufficiet autem nobis, ut in urbem quam nostro deseruit intuitu, eum introducere sine difficultate liceat; postquam autem in suum se receperit [Col. 0648B] municipium, tractet eum dominus suus patriis legibus, et secundum merita sua eidem praemia largiatur; nos enim sive in eundo, sive in redeundo, regi Damasceno amico nostro, omnino auctore Domino, sicut tenemur, declinabimus injuriam irrogare. Erat autem hic idem Ainardus, vir prudentissimus et populi nostri amator; qui, cum haberet tres filias, unam illarum dederat praedicto Damascenorum regi, alteram Noradino Sanguini filio; tertiam cuidam egregio militi, Manguarth nomine. Habebat ergo regni curam, tum quia regis erat socer, tum quia vir circumspectus erat plurimum. Rex autem deses, ebriosus et epulo, solis vacabat deliciis et libidine totus effluebat dissolutus. Is, ut [Col. 0648C] diximus, gentis nostrae gratiam, quibuscunque poterat obsequiis mereri, satagebat; et quibus solent amici comparari, merita in eo non erant otiosa. Quod utrum ex animo et ex dilectionis sinceritate procederet, an invitum impelleret necessitas, inter prudentes quaerebatur. Poterat sane utrumque esse in causa; nam generum suum Noradinum, sicut et patrem ejus prius, suspectum habebat non modicum, ne regem, iterum generum suum, virum prorsus inutilem, et crassa supinum ignorantia, regno, et se ab administratione detruderet. Inde erat maxime, quod nostrorum sibi necessariam reputans gratiam, omni via qua poterat ad eam obtinendam aspirabat. Videbatur vir discretus praesagientem habere spiritum; nam quod verebatur accidit. Statim [Col. 0648D] enim eo mortuo, praedictus Noradinus, consentientibus sibi Damascenis, illo qui regnabat violenter excluso, regnum occupavit. Elaborabat ergo fideliter, ut dominus rex, refusis sibi expensis, quae pro vocanda fecerat expeditione, ad propria rediret indemnis; et procul dubio minus hostiliter in eo facto, contra dominum regem et Christianum exercitum se habuisset, si convocatas exteras nationes, pro suo potuisset arbitrio cohibere. Multa enim fidei sinceritatis et constantiae illius in plerisque negotiis, certo rerum experimento cognovimus argumenta.
Verum, dum haec nuntiarent legati, inter quos [Col. 0649A] erat praecipuus quidam domini regis familiaris, Bernardus Vacher; populus coepit acclamare eumdem Bernardum proditorem esse: non esse populo Christiano fidelem, quicunque dissuasionibus huic negotio velit dare impedimentum. Magnis etiam vocibus coepit plebs indiscreta clamare procedendum esse, urbem tam nobilem non facile esse deserendam; grates habendas nobili viro, et ejus per omnia propositum amplectendum fideliter et devote, qui tantum Christianitati obtulisset saeculis memorabile beneficium, et pro eo usque ad mortem decertandum. In hoc itaque tanto tumultu, praevaluit vulgi sententia, spreto consilio sanius affectorum. Compositis igitur sarcinis et solutis castris, versus praedictum oppidum iter dirigunt: transitaque cavea [Col. 0649B] Roob, in planitiem pervenerunt, quae dicitur Medan, ubi singulis annis Arabum et aliorum Orientalium populorum solent nundinae convenire solemnes, ubi tanta hostium nostris coepit occurrere multitudo, ut qui prius coepto insistendum et in negotio procedendum acclamaverant, redire si fieri posset, praeoptarent et judicarent utilius. Visis tamen hostium cuneis, et stupentes multitudinem, nostri accingunt se tanquam statim praeliaturi. Rex vero, de consilio eorum qui rei militaris habebant experientiam, castra protinus jubet locari; quibus compositis, curam corporis, prout in arcto positi poterant, agentes, noctem illam duxerunt insomnem. At vero hostes, multiplicati supra numerum, [Col. 0649C] legiones nostras undique vallantes, quasi manubias et vilia mancipia, nostros procul dubio habituros in crastino compeditos non dubitabant. Nostri vero continuis excubiis se observantes prudenter, et virorum fortium circa se tota sollicitudine impleverunt officia. Mane facto, communicato consilio, nostri procedendum esse decernunt; nam redire, cum ignominia plenum, tum pene videbatur impossibile. Verum hostes circumpositi utrumque impedire videntur. Tandem nostri, animosius insistentes, per medias hostium acies viam ferro aperiunt et ad destinatum unanimiter locum contendunt; sed loricis, cassidibus, simul clypeis onusti, lento incedebant gradu; hostium etiam circumposita multitudine praepediebantur. At vero equites, licet expedientius [Col. 0649D] possent incedere, peditum tamen oportebat in incessu conformes fieri manipulis ne dissolveretur agmen et irruendi super cuneos hostibus daretur occasio. Compatiebantur itaque sibi invicem cohortes, et quasi vir unus affectus erat populus universus. Tanta enim equitibus erat pedestrium turmarum cura, ut ipsi de equis descendentes, communicato cum eis labore, fessis pro vehiculo se exhibentes, itineris molestiam redderent leviorem. Hostes tamen interea crebris sagittarum immissionibus exercitum fatigantes, multiplicatis molestiis, nostrorum cohortes dissolvere nitebantur. Nostri autem e diverso, quanto ad hoc magis eos vident instare et importunius, tanto sibi invicem cohaerere magis et coepto insistere ferventius itineri non formidant. [Col. 0650A] Accedebat, ad majorem molestiarum cumulum, sitis aspera, ex laboris difficultate et aestatis caumate geminata. Erat quoque eis iter per loca arida et inaquosa; tota enim illa regio fontes nescit; verum hieme solent aquas colligere lacunis tam naturalibus quam manufactis, pluviales. Acciderat autem illis diebus, unde et hae ipsae factae erant inutiles; nam tanta fuerat paulo ante locustarum in ea provincia praeter morem intemperies, quod omnes hujusmodi piscinas tabo infecerant, et aquae usum reddiderant abominabilem putredine, quam morientes intulerant. Haec autem, qua nostris iter erat, regio dicitur Traconitis; cujus in Evangelio Lucas facit mentionem, dicens: Philippo autem Itureae et Traconitidis regionis tetrarcha (Luc. III, 1) . [Col. 0650B] Videtur autem nobis a Traconibus dicta. Tracones enim dicuntur occulti et subterranei meatus, quibus illa regio abundat; nam pene universus illius regionis populus in speluncis et cavernis habitat, et in traconibus habet domicilia.
Transcursa igitur cum summo periculo regionis illius parte, circa horam diei novissimam ad locum perveniunt, qui antiquo Adratum dicitur vocabulo, nunc autem vulgari appellatione dicitur civitas [Col. 0650C] Bernardi de Stampis. Est autem una de urbibus suffraganeis, quae ad Bostrensem metropolim habet respectum; ubi adjunctis illius loci incolis, ad hostium numerum, major nostris accessit molestia; ubi etiam de cisternis, quarum ora videbant patentia, et sine difficultate haurire aquas se posse nostri arbitrarentur, demissas situlas non sine damno amittebant; nam qui intus latebant in cavernis subterraneis funes praecidentes quibus hauriendi alligata erant instrumenta, funes remittebant decurtatos; et spe potus elusos, ad majus compellebant sitis dispendium, dum in hauriendis aquis frustra diutius laborabant. Sic igitur quatuor diebus continuis, nunquam indulta requie, nostri afflicti [Col. 0650D] sunt incessanter, vix noctibus habentes otium ut necessitatibus corporis quocunque modo satisfacerent. Augebatur praeterea per singulos dies hostium numerus; nostrorum vero decrescebant agmina: aliis interemptis; aliis sauciis lethaliter; alii vero de vita desperantes, et nimia percussi formidine sarcinarum et impedimentorum augebant turbam, infra equos et jumenta delitescentes, et simulantes impotentiam, ne ad sustinenda hostilis impetus onera, egredi compellerentur. Tanta enim sagittarum et missilium pene continua supra nostrum exercitum erat densitas, ut grandinis aut imbrium instar descenderent, et universa tam homines quam jumenta telis consita viderentur. Mirari poterant intuentes, aut hostes in jaculando [Col. 0651A] tantum posse, aut nostros tantum patientiae invincibilis continuare laborem. Instabant et nostri, telis et sagittarum immissione nihilominus; sed hostium exercitus, discursus habens liberiores, rarius sagittis laedebantur nostris. Quarta demum die continuatis cum tanto periculo itineribus, ad locum destinatum appropiantes, urbem eminus contuentur; ubi cum multa difficultate, hostibus violenter exclusis, aquas intra rupes modice scaturientes occupant, et circa eas castra metantur; ubi refectioni vacantes aliquantulum, corporibus quantum permittebatur indulgent. Ea nocte ibi qualemqualem nostri habentes requiem, diem exspectabant cum summo desiderio sequentem; cum ecce intempestae noctis silentio, ex urbe praedicta [Col. 0651B] quidam latenter egressus, per medias hostium acies ad nostrum se contulit exercitum, infaustae legationis bajulus. Qui statim veniens, ad regem se postulat introduci, verba dicens se habere secretiora quae perferat. Admissus ergo, convocatisque principibus, simul quoque et illo nobili viro, qui ejusdem civitatis magistratum administraverat, et nos in praesentia duxerat pericula, nuntiat, urbem uxore ejusdem nobilis viri prodente, hostibus traditam; et eorum introductos satellites, arces et praesidium, exclusis aliis, obtinere universum. Hoc infelici rumore, nostri mente plurimum consternati, quid facto opus sit deliberant; tandemque visum est expedientius reditum ad propria, cum quocunque periculo, maturare. Fuerunt tamen nonnulli [Col. 0651C] de majoribus regni principibus, qui domino regi secretius et in aurem consulerent, quatenus assumpto sibi vivificae crucis ligno equum domini Joannis Gomani, qui omnes alios ejusdem exercitus equos celeritate et laboris patientia longe superare dicebatur, conscenderet, et solus suae consuleret saluti. Hoc autem dicebant, omnino de reditu desperantes et omnium stragem timentes in proximo futuram. Quod verbum rex, licet infra annos puberes constitutus (significans qualis in majore aetate futurus esset) regia sprevit magnificentia, dicens: Propriam se omnino contemnere salutem, si tam Deo devotus populus casu tam flebili deperiret. Videntes ergo regem eorum monitis, licet ex affectu [Col. 0651D] pro prodeuntibus, non acquiescere, ad alia se convertunt studia; et de reditu tractare incipiunt, videntes non sine universorum strage ad ulteriora se posse procedere. Tunc primum coepit spe tanta dejectis, et evacuatos videntibus omnes subs conatus, labor duplo exsurgere molestior. Nam, etsi prius dura nimis, et pene intolerabilia, et quibuslibet quae postmodum accidere possent non inferiora passi erant, spes tamen et fiducia obtinendi civitatem, laborantium animos confovens, ad tolerantiam gratis quibusdam stimulis accendebant. Videntes ergo se prorsus spe delusos, fixum firmumque quod proposuerant decernentes, ad iter se accingunt, voce praeconia reditu cunctis significato.
Reddita igitur terris die, ecce Noradinus in auxilium soceri vocatus, infinita secum trahens Turcorum agmina, ab urbe praedicta veniens, ad hostium se adjungit cohortes. Nostri vero ad redeundum, secundum propositum, iter arripiunt. Quod videntes adversarii, clamoribus perstrepentes obviam se dare contendunt, ut impediant regressum. At nostri ipsa difficultate, quae undique premebat, facti animosiores, obvias acies gladiis et ferro dissolventes, viam sibi cum summo periculo et strage suorum violenter aperiunt. Erat autem nostris indictum publice, ut defunctorum corpora camelis et [Col. 0652B] aliis animalibus ad sarcinas deputatis imponerent, ne nostrorum considerata strage, redderentur fortiores inimici; debiles quoque et saucios, jumentis imponi mandatur, ne omnino nostrorum aliquis aut mortuus aut debilis crederetur. His et datum erat in mandatis ut, gladios educentes, saltem speciem validorum exprimerent. Mirabantur itaque hostium prudentiores, quod de tanta immissione sagittarum, de crebris conflictibus, de tanta sitis, pulveris, aestus immoderata molestia, nullus unquam mortuus aut deficiens inveniretur; populum judicant ferreum, qui tot tamque continua possint tam perseveranter sustinere dispendia. Videntes porro hostes quod sic non proficerent, ad alia se convertunt molimina. Erat sane regio tota vepribus et [Col. 0652C] frutectis humilibus, carduis aridis et synapis silva, veteribus stipulis et frugibus jam maturis, obsita: his omnibus ignem subjiciunt, vento nostris obvio fomitem et vires ministrante. Hic incendii vicinioris afflatu fumique occurrentis nube densissima, nostris ingeminatur molestia, cum ecce ad venerabilem virum dominum Robertum Nazaraenum archiepiscopum, qui crucem Dominicam bajulabat, omnis populus cum clamore et ejulatu conversus, postulabat cum lacrymis, dicens: Ora pro nobis, pater; et per hoc vivificae crucis lignum, quod manibus gestas, in quo nostrae salutis auctorem credimus pependisse, erue nos ab his malis, nam diutius sustinere non possumus. Erat autem populus, in modum fabrorum [Col. 0652D] officinas exercentium, vento agitante fuliginem, tam facie quam toto corporis habitu, nigredine factus decolor; et tam aestatis quam incendiorum caumate duplicato, ad supremum afflictus siti, supra vires laborabat. Ad has itaque gementis populi voces, vir Deo amabilis, contritus corde et animo valde compatiens, salutare lignum erigit contra incendia, quae illi totis viribus procurabant; et invocato de supernis auxilio, statim adfuit virtus divina, et in momento conversis in oppositum flatibus, incendia simul cum tetra fumi caligine in hostes, qui nostrum praecedebant exercitum, se dirigunt; et quae in nostram paraverant laesionem, in suam vident retorta perniciem. Stupent hostes novitate miraculi, et singularem reputant Christianorum fidem, quae [Col. 0653A] tam praesens possit a Domino Deo suo pro votis impetrare beneficium. Suis ergo occupati necessitatibus, nostris aliquam indulgent requiem, et ad tempus respirare concedunt.
Dum vero his tam intolerabilibus noster exercitus premeretur malis, diffidentes de vulgi patientia majores, et qui sensus habebant magis exercitatos, regem adeunt, persuadent ut legatio ad Ainardum dirigatur, pacem postulans sub conditione qualibet, dum solummodo ad propria possit redire exercitus. Eligitur quidam qui suspectus habebatur, quod alia [Col. 0653B] vice in legatione simili contra Christi populum malitiose versatus fuisset; tamen propter linguae commercium, quod habere dicebatur familiare plurimum, iterum id ei muneris injungitur. Dumque ei persuaderetur ut fideliter injunctum exsequatur officium, dixisse perhibetur: Injuste et praeter meritum suspectus habeor; vado tamen; quod si objecti reus sum criminis, nunquam mihi redire concedatur, quin hostium gladiis confossus inteream. Datam ergo in se mortis sententiam miser homo, divino judicio expertus est statim; nam, antequam ad hostes perveniret et legationis functus esset munere, armis hostium confossus interiit. Convenerant ad eamdem expeditionem quatuor inclyti Arabum principes fratres, [Col. 0653C] illustris et eximii Arabum satrapae filii, qui dictus est Merel, cum innumera suorum manu; hi, dum nostros ex latere protervis nimis assultibus vexarent instantius; nostri autem proposita lege ad eos erumpere non auderent, ne si contra rei militaris disciplinam ordines solverent, duriorem in se tanquam locorum desertores experirentur sententiam: unus de familia Turci illius, qui nobiscum erat, non ferens illorum fastum et a nostris injuriam propulsare cupiens, vitae prodigus, et legis immemor propositae, equum viriliter admittens, in unum ex illis quatuor hastam, quam manu gerebat, dirigens, gladio transverberatum in medio suorum agmine, ad terram dejecit exanimem; seque statim, sanum et incolumem in nostrum recepit exercitum. [Col. 0653D] Factus est ergo circa corpus defuncti, populi concursus innumerabilis; et cognito quod jam infelicem exhalaverat animam, in vocem erumpunt flebilem et doloris immensitatem fletus ubertate testantur. Nostri vero laetantes, diligenter quaerunt quisnam esset qui tanto se objecerit periculo, cujus tam insigne factum gloriam meruerit perennem; cognitoque quod vir alienigena, et cui legem propositam licebat ignorare, eo maxime quod linguae commercium non habens, edictum publicum non intellexerat, licet contra rei militaris disciplinam egisse non dubitaretur, tamen juris ignaro clementer indulgent, viri factum amplectentes, non tam ratione quam eventu commendabile. Solvitur ergo ex ea parte hostium cuneus; et liberiora habens [Col. 0654A] noster exercitus spatia, angustias quas patiebatur, locis redimit patentioribus, et jam continuato per aliquot dies itinere, ventum erat iterum ad Caveam Roob; quem locum, quoniam angustus erat, et periculosus poterat esse transeuntibus, principes consulto jusserunt declinari. Praedictus vero Damascenorum procurator Ainardus, videns quod rex cum suis exercitibus versus praedictam vallem properabat, missis nuntiis offert quod, si ei bonum videretur, trans Caveam ei faceret honeste prandium praeparari; noverat enim jam per dies aliquot exercitum alimentorum inopia laborasse. Quod verbum utrum ex dilectionis sinceritate processerit, an ex dolo, volens nostras expeditiones in periculosarum vallium angustias immergere, pro certo non habemus [Col. 0654B] compertum. Regulariter tamen creditur esse traditum, quod hostium munera merito etiam habeantur suspecta. Generali ergo decreto, decernunt via superiore, quoniam planior et minus periculosa erat, incedere. Cumque ducem non haberent qui agmina praeiret, et locorum per quae transituri erant haberet peritiam, ecce subito cohortes praecedens miles quidam ignotus, albi sessor equi, rubei coloris vexillum bajulans, lorica indutus, curtis usque ad cubitos manicis antecedebat exercitum. Hic tanquam angelus Domini exercituum, viarum sequens compendia et ad aquas ducens prius incognitas, congruis et commodis stationibus castrametari docebat. Sic igitur cum quinque diebus, usque ad praedictam Caveam vix pervenissent expeditiones, [Col. 0654C] tribus postea sub jam dicto duce et itineris praeambulo, iter agentes, Gadaram usque perveniunt.
Sita est Gadara in ea regione quae Decapolis dicitur, de qua in Evangelio Marci legitur: Exiens Jesus de finibus Tyri, venit per Sidonem ad mare Galilaeae, inter medios fines Decapoleos (Marc. VII, 31) . In hac, sicut et nomen indicat, sunt civitates decem: Hippus, Pella, Gadara, de qua hic nobis est sermo, cum aliis septem. Ad quam, quoniam in confinio hostium et nostrae regionis sita est, cum pervenissent primae nostrorum legiones, tunc denuo quasi [Col. 0654D] redivivo malo et recrudescente insania, furere coeperunt hostes circa postrema agmina; sed videntes quod non proficerent, et quod nostri in sua jam se contulerant, fumo, caloris intemperie taedioque fatigati, solutis agminibus gregatim ad propria redire coeperunt. Nostri quoque nihilominus, transcursa nocte illa majore solito tranquillitate, exhaustis prae labore debitam corporibus exhibentes indulgentiam, die sequente ad urbem Tiberiadensem perveniunt. Asserunt autem unanimiter, quibus illius facti adhuc plenior famulatur memoria, quod hunc, unde diximus, ducem itineris nemo noverit; nam, cum ventum erat ut castrametaretur exercitus, subito disparebat, nec uspiam in castris videbatur; mane vero iterum exercitum anteibat. Non habet [Col. 0655A] praesentium hominum memoria, quod Latinorum tempore, in toto Oriente, absque manifesta hostium victoria, tam periculosa fuerit expeditio. Domino igitur rege in regnum reverso, cruce quoque Dominica Hierosolymis restituta, gavisus est populus qui remanserat, reverso ad se populo, dicens: Mortuus fuerat, et revixit; perierat, et inventus est (Luc. XV, 24) . Postmodum vero idem nobilis homo, ab Ainardo vocatus verbis pacificis in dolo, quasi sub specie reconciliationis, male nimis tractatus est; nam, oculis erutis, in summa egestate et miseria, vitam miserabiliter infelicem finire coactus est.
[Col. 0655B] Dum haec circa nos geruntur, in partibus Edessanis factum miserabile, scriptis innodari dignum, accidit: quod ut plenius intelligatur, altius aliquantulum repetenda est historia. Mortuo Sanguino, maximo nominis Christiani persecutore, Noradinus filius ejus, dum de successione in patris principatum, apud Mussulam sustinet quaestionem et circa id in partibus illis detinetur occupatus, videntes Edessani cives quod pauci de familia ejus in civitate essent residui, qui ad tuenda praesidia erant deputati, reliqua autem populi pars universa fide polleret Christiana, occulte dirigunt nuntios ad praedictum comitem Joscelinum, significantes urbem Turcis vacuam, exceptis paucis qui praesidia servabant, solis civibus relictam. Erant autem, et a diebus [Col. 0655C] apostolorum fuerant, illius cives urbis in Christi fide radicati et fundati, ita ut, sicut alias dictum est, aut rarissimus, aut nullus alterius professionis homo inter eos habitaret. Orant etiam et cum omni monent instantia, ut, militaribus copiis sine mora congregatis, ad urbem acceleret; eamque tradentibus civibus, sine periculo et sine difficultate recipiat. Ille vero cum omni celeritate, assumens sibi dominum Balduinum de Mares nobilem et potentem virum, et universam regionis illius tam equitum quam peditum militiam, transito repente fluvio ad praedictam urbem, cum omni comitatu suo de nocte repentinus accessit; ubi a civibus intempestae noctis silentio, dormientibus iis qui ad vigilias [Col. 0655D] erant deputati, funibus et scalis sunt intromissi, qui caeteris de foris exspectantibus portas aperirent. Quibus apertis, immissis omnibus indifferenter, statim per urbem discurrentes, quotquot habuerunt de hostibus obviam, in ore gladii peremerunt. Fugit tamen eorum pars quaedam, et mortis declinans periculum, in praesidia se recepit. Obtinuit ergo comes, et Christianus qui cum eo erat exercitus, urbem eo modo per dies aliquot: praesidia tamen, quoniam victualibus, armis et militia instructa erant, et munita diligentius, comprehendere non valuit; maxime cum neque machinas, neque unde fieri possent materiam aut secum detulisset, aut in tota urbe reperisset.
Diriguntur igitur, qui de successu qui acciderat, nostros longe lateque positos certificent nuntii et ad subsidium invitent finitimos, quatenus eorum suffragio, urbem quam sic Domino favente receperant, perpetuo obtinere et cultui conservare Christiano possint. Quibus auditis, laetatus est ubique populus Christianus; et secundum multitudinem doloris, quam de illius urbis captivitate conceperat, videntur in ea mensura recepisse consolationem. Sed, extrema gaudii luctus occupat; et subito versa est in moerorem cithara, et dolor natus redivivus pejor priore. Noradinus enim audiens quod comes praedictam [Col. 0656B] urbem tradentibus civibus receperat, corrogatis undique ex omni Orientali tractu militaribus copiis et populis vicinarum urbium, voce praeconia in unum congregatis, adest subito, et urbem in circuitu dispositis legionibus vallat obsidione. Erat itaque nostris, sicut scriptum est: Foris gladius, et intus pavor (Deut. XXXII, 25) . Nam hostiles exterius acies exitum negant, parant praelia, mortem intentant; interius, qui in praesidiis intra urbem erant, terrorem incutiunt, et assiduis molestant vexationibus. Nostri porro inter tot angustias ignari quid faciant, volvunt apud se et frequenter mutant consilia; sed ad quamlibet deliberationis partem se convertentes nihil tutum reperiunt, nullum sine mortis discrimine rei exitum invenientes. Tandem [Col. 0656C] pro loci et temporis conditione, visum est universis expedire, quod quocunque periculo, quocunque mortis discrimine, urbe sit egrediendum. Nam satius esse non dubitant, cum hostibus tentare congredi, et gladiis iter aperire, ut saluti consulatur, quam obsidionem sustinere: qua urgente, aut omnes indifferenter gladio pereant; aut inopia alimentorum compulsi, hostium vinculis mancipentur, et duram et omni mortis genere deteriorem subire cogantur servitutem. Placuit omnibus haec sententia; et, licet periculosa sit nimis, habito tamen respectu ad alia quae accidere poterant deteriora, compendiosior judicatur. Audientes haec cives, quorum opera et studio comes cum suis introductus erat, quod omnis [Col. 0656D] resistendi spes et via salutis defecerat, timentes ne si in urbe post comitis exitum remanerent, morte gravissima punirentur, eo quod hujus facinoris viderentur esse auctores, assumptis uxoribus et liberis, cum Christiano exercitu egredi et dubiam cum fratribus fortunam experiri eligunt, potius quam morte certissima occumbere; aut jugum sub infidelibus hostibus durissimae pati servitutis, omni genere mortis amplius formidabile.
Patefactis igitur portis, quasi id singulare remedium et unica via sit salutis, omnes certatim egredi contendunt; et, licet per medios hostium cuneos [Col. 0657A] terro iter aperiendum esse non dubitent, leve tamen judicant quidquid accidere potest urbem egressis. Interea de hostibus nonnulli, reserantibus eis aditum qui erant in praesidiis, in urbem recepti, a tergo instant acrius, et exitum maturare compellunt; qui vero exterius erant, audito quod sui ex parte intra civitatem introducti essent, et jam cum nostris pugnam committerent, suis volentes adjungi, portam quam nostri aperuerant, ut exirent, violenter occupant; et convocata ex universis ordinibus ingenti multitudine, egressum inhibent, sed et in urbem introire contendunt. Commissa est igitur ibi inter partes pugna, quantum loci patiebantur angustiae, periculosa nimis utrique parti. Tandem vi compellentibus eis qui ab intus instabant cominus, et in [Col. 0657B] hac parte nostris vires et animum ministrantibus, invitis et plurimum renitentibus exterioribus, viam ferro, multa utriusque partis strage aperiunt, campis se patentibus infundentes. Intueri erat ibi quod et visu miserabile, et recitatione gemitu plenum, inerme vulgus, imbellem civium populum, senes, valetudinarios, matronas cum virginibus tenellis, grandaevas matres cum parvulis et sugentibus ubera, in ipsis portarum angustiis, partim equorum pedibus conculcari; partim turba comprimentium interclusis respirandi meatibus, miserabiliter suffocari; partim gladiis hostium non parcentibus interire. Porro interfecti sunt ibi de civibus sexus promiscui pene omnes, qui nostrum exercitum [Col. 0657C] egredientem sequi decreverant, paucis evadentibus qui aut proprii vigore corporis, aut equorum beneficio, abeuntem exercitum poterant comitari. Videns ergo Noradinus nostros ad redeundum succinctos, cohortes convocat ad insectandum abeuntes, acies instruit, componit agmina; et procedentes continuis urgens a tergo congressionibus, insequitur. Erat autem nostris iter versus Euphratem, qui a praedicta urbe milliaribus distabat quasi quatuordecim: quo toto itinere non defuit domino comiti et exercitui ejus pugna jugis, periculum indeficiens; singulis enim pene passibus conflictus erant, tum multorum, tum singulares, quibus ex utraque parte plures occumbebant. Mortuus est ibi vir nobilis, unde supra fecimus mentionem, et militaribus insignis [Col. 0657D] operibus, dominus Balduinus de Mares; ceciderunt quoque et alii plures viri commendabiles et digni memoria, quorum animae sancta requie perfruantur, quorum nomina non tenemus; quae tamen certum est in coelis esse conscripta, quia pro causa fidei et Christiani populi libertate, glorioso fine quieverunt. Comes tandem impar viribus, suis ex parte plurima deficientibus, assiduos hostium non ferens impetus, fuga vitae consulens, transito Euphrate, in Samosatum se recepit. Alii vero ad diversa se conferentes, prout unicuique visum erat expedientius, sarcinas et impedimenta deserentes, vitae consuluerunt et saluti. Exiit ergo sermo iste per omnes fines late adjacentium regionum; et quos prius de recepta urbe Edessanorum rumor fecerat [Col. 0658A] laetiores, nunc de reamissa, et strage nobilium et populi confusione Christiani, casus contristavit asperior.
Per idem tempus dominus Willelmus bonae memoriae, Hierosolymorum patriarcha, vir simplex ac timens Deum, viam universae carnis ingressus est. Obiit autem V Kal. Octobris, pontificatus ejus anno quintodecimo; cui postmodum subsequente Januario, VIII Kal. Februarii, substitutus est dominus Fulcherus Tyrensis archiepiscopus, in praedecessorum [Col. 0658B] nostrorum numero tertius. Eodem tempore, circa Epiphaniorum diem, fulmen divinitus immissum, ecclesiam Dominici Sepulcri et mentis Sion, ictu perculit periculoso; omne, ut credimus, portendens infaustum et universam deterrens civitatem. Visus est et cometa per dies multos; et alia quaedam praeter morem apparuerunt signa, futurorum designativa. Illis etiam diebus, cum Tyrensis vacaret Ecclesia, contigit tam dominum regem quam matrem ejus, penes quam regni cura, et universum residebat moderamen; dominum quoque patriarcham, qui ab eadem ecclesia fuerat assumptus; episcopos quoque ejusdem ecclesiae suffraganeos, apud praedictam urbem, ut ecclesiae providerent, convenisse; [Col. 0658C] ubi, dum de more, de eligendo pontifice tractaretur, sicut solet in hujusmodi accidere, divisa sunt eligentium in duo desideria. Pars enim dari sibi deposcebat dominum Radulphum, regis cancellarium, virum utique litteratum, sed nimis saecularem, Anglicum natione, forma decorum, regi et reginae, cunctisque curialibus valde acceptum; et hi dominum regem et ejus matrem habebant propitios et fautores. Alii vero, quorum princeps erat Joannes Pisanus, ejusdem ecclesiae archidiaconus, qui postea fuit cardinalis Romanae Ecclesiae, sanctorum Sylvestri et Martini, et Bernardus Sidoniensis, et Joannes Berytensis episcopi: hi dominum patriarcham sequentes, praedictum Radulphum promovere nolebant; sed, interposita appellationis [Col. 0658D] voce, contra alios de regia violentia praesumentes, patronum habentes dominum patriarcham, modis omnibus prohibebant. Factum est autem quod per violentiam obtinens praedictus cancellarius, ecclesiam et ejus bona invasit, posseditque per biennium: quousque per Romanum pontificem, praesentibus partibus lis decisa, dictante domino Eugenio, factum praedicti cancellarii in irritum est deductum. Postmodum autem idem Radulphus, favente sibi domino Adriano papa, qui ejus compatriota erat, ad ecclesiam assumptus Bethlehemiticam, episcopus ejus ordinatus est loci. In praedicta autem metropoli, de communi omnium consensu, concurrente universorum conniventia, substitutus est vir mirae simplicitatis et mansuetudinis, timens [Col. 0659A] Deum et recedens a malo, cujus memoria in benedictione est apud Dominum et homines, dominus Petrus, ecclesiae Dominici Sepulcri prior, de citeriore natus Hispania, civitate Barchinona, nobilis secundum carnem, sed spiritu nobilior; cujus vita et conversatio longiores et diligentiores postulant tractatus. Sed nos historia revocat ut. omissis specialibus, de publicis edisseramus.
Capta igitur urbe, ut praemisimus, Edessana, rumor lethalis memoriae plenius personuit, et crebro [Col. 0659B] fama divulgabatur per Occidentem universum, quod impia gens Turcorum, non solum urbem praedictam, sed omnem omnino Orientis tractum, licentia liberiore percurrens, nostrorum urbes, villas, municipia depopularentur, sed populum amplius solito Christianum praeliis et crebris nimium invasionibus affligerent. Erant qui verba hujusmodi longe lateque in populis et nationibus disseminarent; et desides et longa pace dissolutas, ad tantarum ultionem injuriarum sollicitarent provincias: dominus quoque Eugenius papa tertius, vir Deo plenus, paternam gerens pro filiorum Orientalium, quae dicebatur, afflictione sollicitudinem, et eis affectu pleniore compatiens, viros religiosos et exhortatorii sermonis habentes gratiam, potentes in opere [Col. 0659C] et sermone, ad diversas Occidentis partes dirigit, qui populis, et tribubus et linguis, Orientalium fratrum denuntient pressuras intolerabiles; et ad tantas ultum iri fraterni sanguinis injurias, eos debeant animare. Inter quos vir immortalis memoriae et honestae conversationis speculum, dominus Bernardus, Clarevallensis abbas, piae in Domino et per omnia amplectendae recordationis, ad praedicti Deo placiti muneris exsecutionem, praecipuus eligitur; qui injunctae sibi dispensationis sedulus exsecutor, ejusdem operis secum Deo amabiles trahens comministros, impiger, indefessus, licet corporis esset invalidi, tum propter senium imminens, tum propter jejunia pene continua et subtilem nimis dietam, [Col. 0659D] regna circuit, regiones obambulat, evangelizans ubique regnum Dei: afflictionem populi, qui est in Oriente, simul et molestias, quibus incessanter opprimuntur, aperit diligenter; urbes fidelium, prius fidei Christianae devotas, juga pati persecutorum nominis Christiani, et servitutem durissimam, proponit evidentius. Fratres quoque pro quibus Christus mori voluit, vinculis mancipatos et compedibus, fame attritos, horrendis carcerum clausos ergastulis, squalore sordidos, indutos amaritudine, sedere in mendicitate et ferro, plenius edocet. Ad hoc ad eorum liberationem invitat; ad propulsandas fratrum injurias oppressorum accendit; non defuturum de supernis auxilium, volentibus hunc tam pium laborem assumere, spondet; praemia etiam pro iis sempiterna, cum electis [Col. 0660A] pollicetur. Haec ei per gentes, principatus et regna pia longanimitate disserenti, adfuit tam patrum quam plebis favor gratuitus: et exhortationibus ejus spontaneum praebentes assensum, iter versus Hierosolymam compromittunt; et vivificae crucis signum humeris aptantes, ad iter accinguntur. Nec solum iu plebeis et popularibus turmis hic persuadentium sermo ita se praebuit efficacem, verum usque ad supremos orbis moderatores, et eos qui praecipua regnorum videbantur dispensare fastigia, sermo iste cum effectu non inferiore pervenit. Illustres enim et potentissimi regum terrae, dominus videlicet Conradus Romanorum imperator, et dominus Ludovicus rex Francorum, cum multis utriusque regni principibus, consono voto et paribus [Col. 0660B] desideriis amplexi sunt verbum; et salutare vivificae crucis signum in arrham futurae profectionis cum omni devotione cervicibus imprimunt et indumentis.
Composito igitur congruo moderamine regnorum statu suorum, assumptis etiam iis qui ejusdem desiderii fervore concepto, votis salutaribus tenebantur obligati, paratis ad iter necessariis, prout regiam decebat dignitatem, Deo placitae peregrinationis, mense Maio, iter arripiunt unanimiter; sed avibus infaustis et omine sinistro. Nam, tanquam [Col. 0660C] invita divinitate et eis irata, iter assumpserunt. In tota illa profectione nihil Deo placitum, peccatis nostris exigentibus, operati sunt; sed nostrum, quibus opem se laturos arbitrabantur, statum, in deteriorem mutaverunt conditionem. Segregatim igitur proposuerunt incedere et separatos ab invicem exercitus ducere ea videlicet ratione, ne, populis inter se dissentientibus, contentiones inter eos orirentur, et ut commodius vitae necessaria suis procurarent legionibus; sed etiam ut equis et jumentis, ad onera deputatis, pabula non deessent. Transcursa igitur Bawaria et flumine magno Danubio apud Ratisbonam transmisso, a laeva eumdem fluvium habentes, in Austriam descenderunt, inde [Col. 0660D] Hungarorum fines ingressi, ubi a domino rege illius provinciae honorifice tractati sunt. Decurso igitur regno et utraque emensa Pannonia, Bulgarorum provincias, Moesiam videlicet et Daciam mediterraneam, Ripensem a laeva dimittentes, praetereunt. Inde Thracias attingentes et urbes famosissimas Philippolim et Adrianopolim transeuntes, ad urbem regiam pervenerunt. Inde cum domino Manuele Constantinopolitano imperatore habito familiarius colloquio, transcursis feriis quae ad recreationem exercituum, et quietem post tot labores videbantur necessariae, transito Hellesponto, qui eamdem urbem alluit, et Europae terminus, Asiae praebet initium, in Bithyniam, quae prima de Asianis occurrit provinciis, castrametantur legiones universae in [Col. 0661A] pago Chalcedonensi, unde relictam urbem e vicino erat conspicere. Haec est Chalcedon, urbs antiqua, ubi quarta sexcentorum triginta sex Patrum convenit sancta synodus, domini Martiani Augusti, et domini Leonis Romani pontificis, contra Eutycheten monachum et abbatem, qui unam tantum in Domino Jesu Christo asserebat naturam. Soldanus interea Iconiensis, audito tantorum principum adventu et suspectum habens eorum introitum a multo retro tempore, ex ultimis Orientis finibus militaria convocat auxilia; et sollicitum se gerit quomodo ab imminentibus hostium tantorum periculis se possit eximere. Urbes igitur munit, ruinas erigit, finitimorum implorat suffragia populorum; et cum anxietate continua, eorum quos pro furibus audierat, [Col. 0661B] praestolatur adventum, de die in diem exspectans suorum interitum, patriae desolationem. Dicebatur enim, a saeculis inaudita advenire multitudo et universam terrae superficiem eorum dicebatur equitatus operire; maxima eis ad potum non sufficere flumina et regiones uberes cibos eis non posse ministrare ad sufficientiam. Et licet major vero fama praecurrens hoc nuntiaret, rei tamen veritas magnis principibus a fide alienis Christiana, multum poterat et merito terrorem incutere. Nam, ut constanter asserunt qui in eadem expeditione praesentes fuerunt, in solo domini imperatoris comitatu, ad septuaginta millia fuerunt loricatorum, exceptis peditibus, parvulis et mulieribus, et equitibus levis [Col. 0661C] armaturae. In exercitu vero domini regis Francorum, virorum fortium loricis utentium numerus ad septuaginta millia, excepta classe secunda, aestimabatur; quibus si clemens et propitia comesque fuisset Domini gratia et eos in beneplacito suo visitare dignatus esset Dominus, non solum Soldanum, verum universas Orientis provincias, nomini potuissent Christiano subjecisse; sed eorum ex occulto, justo tamen judicio, sprevit famulatum Dominus, nec habuit acceptum munus, quod indignis fortasse offerebant manibus.
[Col. 0661D] Interea dominus imperator Conradus, transjectis universis trans Bosphorum legionibus, cum paucis et familiaribus admodum principibus, sumpta a domino imperatore licentia, navigio eumdem Bosphorum superans, exercitus iter jubet arripere, constitutis super singulas legiones singulis principibus: inde relinquens a laeva Galatiam et Paphlagoniam, et utrumque Pontum, a dextris vero Phrygiam, Lydiam et Asiam minorem, per mediam iter agens Bithyniam, juxta ejusdem regionis metropolim Nicomediam, Nicaeam, ubi trecentorum decem et octo sanctorum Patrum, temporibus domini Constantini, adversus infelicis Arii impia dogmata, convenit synodus, a dextris deserens, totam illam transcurrit regionem. Inde Licaoniam, cujus metropolis est [Col. 0662A] Iconium, viam compendiosiorem secuti, instructis agminibus, universus attigit exercitus. Ubi praedictus soldanus, congregatis militaribus copiis et maxima Turcorum multitudine ex finitimis collecta regionibus, sustinens exspectabat, ut loco et tempore opportuno occurrere posset transeuntibus; et ne procederent, procurare posset impedimentum. Omnes enim usque in ultimos Orientis fines illarum provinciarum reges, duces et cujuscunque generis principes tam prece quam pretio, in nostram sollicitaverat laesionem; asserens et frequentibus contestans nuntiis quod, si tantae tamque armatae multitudini liber transitus indulgeretur, futurum esse ut suae ditioni universum violenter subjiciant Orientem. Ex utraque igitur Armenia, Cappadocia, Isauria, [Col. 0662B] Cilicia, Media, Parthia, ad ejus vocationem convolat gentium infinitus numerus, et colligitur numerositas inaudita; quorum omnium fretus auxilio, spem concipit, ut paribus possit resistere copiis, immensae quam audierat advenire multitudini. Tradiderat autem Constantinopolitanus discedenti ab eo, et id ipsum petenti, domino imperatori, viae duces, locorum peritos, provinciarum finitimarum omnem habentes prudentiam; sed fidei modicae. Hi ad hoc dati credebantur, ut bona fide praeirent exercitus, ne periculose incautis occurrerent locorum angustiae, aut invia secutis victus deesset legionibus. Hi, postquam in terram hostium introduxerunt cohortes, primiceriis exercitus praeceperunt, [Col. 0662C] ut ad certos dies, quibus per loca deserta gratia compendii eos transire oportebat, necessariam sumerent ciborum alimoniam, spondentes firmissime quod, praetaxato paucorum dierum effluxo numero, ad Iconium urbem nominatissimam perventurus esset exercitus, et in regionem optimam, et commoditatibus redundantem conscensurus. Illi autem dicto parentes, currus, jumenta et quaelibet vehicula victualibus onerantes, eis habentes fidem in simplicitate spiritus sui secuti sunt praecedentes. Verum Graeci innata usi malitia, et consueto in nostros ducti odio, sive de mandato domini sui, sive hostium corrupti pecunia, studiose et ex industria per devia coeperunt trahere legiones; et in ea introducere loca, quibus populum simplicem major fieret hostibus [Col. 0662D] opprimendi et expugnandi copia, et longe amplior ministraretur opportunitas.
Imperator vero videns dierum praetaxatum jam effluxisse numerum, et expeditiones nondum ad optatum et promissum pervenisse locum, viarum duces Graecos accersiri jubet, et coram principibus suis interrogare coepit diligentius: Quidnam sit quod amplioribus jam diebus quam ipsi ab initio deputassent, viam coeptam tenuisset exercitus, nec ad locum pervenisset constituti? Illi autem ad solita recurrentes figmenta, futurum esse dicunt et constanter [Col. 0663A] affirmant, opitulante Domino, infra triduum universas Iconium perventum iri legiones. Quibus verbis imperator, sicut vir simplex erat, persuasus, adjecit ut etiam hoc triduum patienter sustineret, fidem habens eorum promissionibus. Nocte ergo insequente, castris more locatis solito, caeteris prae labore quieti membra concedentibus, praedicti pestilentes viri, intempestae noctis silentio, clam ab exercitu diffugiunt, relicto sine duce populo, qui eorum fidei fuerat commendatus. Relata demum luce, cum jam tempus immineret ut proficisceretur exercitus, non sunt inventi qui de consuetudine praeibant agmina; tandemque ad imperatorem et principes exercitus, fugitivorum fraus relata est, et ab omnibus comperta malitia. Illi autem ut prolongarent [Col. 0663B] iniquitatem sibi et peccatum peccato adderent, viri Belial, ad Francorum regis, qui in proximo dicebatur esse, properant exercitum, mentientes dominum imperatorem, qui praecesserat eorum fretum ducatu, omnia egisse prospere: Iconium violenter expugnatam, funditus dejecisse, et de hostibus triumphasse solemniter. Haec autem, ut credimus, ea videbantur intentione asserere, vel ut dominum regem in idem praecipitarent periculum, et eadem incedere via persuaderent; aut fortasse, ut periclitantibus fratribus non subvenirent, dum illis omnia succedere crederent ad votum; aut fortasse illud confinxerunt, ne si exercitum deperisse dicerent, ipsi tanquam proditores, quorum maleficio [Col. 0663C] corruisset populus, raperentur ad poenas. Quacunque tamen intentione illud dixerint, certum est illorum perfidia seductum exercitum, in ea unde corruit descendisse mortis discrimina. Videns ergo imperator ducibus itineris destitutum exercitum, convocato universorum principum coetu, quid facto opus sit deliberat. Aliis itaque redeundum, aliis vero procedendum esse dicentibus, fit votorum tanta dissonantia, ut vere dici posset: Effusa est contentio super principes, et errare fecit eos Dominus in invio, et non in via (Psal. CVI, 40) . Dumque sic locorum ignari, et pro alimentorum defectum solliciti fluctuarent (defecerat enim penitus tam equis et jumentis pabulum, quam hominibus quodlibet ciborum genus) nuntiatur, nec erat a vero longius, [Col. 0663D] in vicino hostium consistere acies, et Turcorum innumeram adesse multitudinem. Erat autem in solitudine sterili, longe a culto solo constitutus exercitus: sicut studiose, ut praemisimus, a praedictis seductoribus fuerat introductus. Nam declinantes a dextra Lycaoniam, per quam iter eis esse debuerat, cum tempore recisiore illuc facile potuissent pervenisse et omnibus abundasse copiis, loca culta sequentes; laevam tenuerunt, et in Cappadociae solitudines, longe ab Iconio, universum deviare compulerunt exercitum. Dicebatur publice, nec a verisimili multum abhorrebat, quod de conscientia et mandato imperatoris Graecorum, nostrorum provectibus invidentis, constructa fuerunt haec tam periculosa molimina; suspectum enim semper et habuisse [Col. 0664A] et habere Graeci dicuntur nostrum, maxime Teutonicorum, tanquam imperium aemulantium, incrementum omne. Moleste siquidem ferunt quod eorum rex Romanorum se dicit imperatorem; in hoc enim suo nimium detrahi videtur imperatori, quem ipsi monarcham, id est singulariter principari omnibus dicunt, tanquam Romanorum unicum et solum imperatorem.
Sic igitur, cum fame et locorum ignorantia, laboris quoque diuturnitate, difficultate viarum, equorum defectum, sarcinarum pondere, domini imperatoris laboraret exercitus, Turcorum satrapae, et [Col. 0664B] diversi generis magistratus, convocatis prius ad id ipsum militaribus auxiliis, repente supra eorum castra hostiliter irruunt, et irruptione subita, nihil tale verentes, conturbant legiones. Freti autem equis velocibus, quibus non defuerant necessaria, et armorum levitate, arcuum videlicet et pharetrarum, castra magnis vociferationibus circumstrepunt, et agilitate solita, in nostros lentos et armis onustos gravibus, impetus exercent periculosos. At vero nostri loricis, ocreis et clypeis onerati, habentes equos fame et itineris longitudine fatigatos et ad sustinendos discursus insufficientes, licet viribus et armorum usu praeminerent, longius tamen a castris, nec hostes insequi, nec cum eis committere volebant. Hostes e converso catervatim irruentes, [Col. 0664C] eminus sagittarum, instar grandinis, immissa multitudine infinita, equos eorumque sessores vulnerantes, et causas mortis de remoto inferentes, equorum velocitate, nostrorum persequi volentium gladiis, fugientes, eripiebantur. Sic ergo in gyrum nostrorum vallatus exercitus, telorum et sagittarum immissionibus anxie nimis, et usque ad mortem premebatur; nec dabatur referendi vicem, et cum hostibus cominus conserendi copia: quippe quibus comprehendendi adversarios nulla erat facultas. Quoties enim in hostes nostrorum acies impetus facere nitebantur, illi dissolutis agminibus, nostrorum eludentes conatus, ad diversa ferebantur: iterum nostris in castra se recipientibus, illi agmina revocantes [Col. 0664D] sua, nostrum cingebant exercitum; et instantes acrius, quasi obsessis requiem negabant. Factum est autem occulto Dei judicio, justo tamen, quod omnis illa tantorum principum virtus, quae prius armis, viribus, animis et numero videbatur incomparabilis, subito contrita, languido lacessita Marte, corruit, ita ut vix remanerent illorum vestigia gloriae, et tantarum vix superesset residuum copiarum. Nam de septuaginta millibus loricatorum equitum, et de tanta pedestrium turbarum manu, quorum infinitus erat numerus, vix, ut asserunt qui praesentes fuerunt, decima pars evasit, aliis fame, aliis gladio interemptis, nonnullis etiam vinculis hostium mancipatis. Evasit tamen dominus imperator cum paucis ex principibus suis; et cum [Col. 0665A] residuo suorum, licet cum difficultate nimia, post dies aliquot in partes Nicaeae se contulit. Hostes vero victoria potiti, onusti spoliis, et gaza multiplici facti locupletiores, equis, armis usque ad nauseam ditati, in sua se contulerunt, tanquam locorum periti, praesidia, exspectantes avide Francorum regis adventum, qui ad easdem prope partes advenisse dicebatur. Sperabant enim quod ex quo domini imperatoris majores fuderant copias, et de comitatu domini regis Franciae multo facilius possent obtinere: quod et factum est. Huic tamen tanto negotio Soldanus Iconiensis non interfuit; sed quidam nobilis militiae suae primicerius Turcorum magnus satrapa, Paramum dictus, hanc plagam, Domino permittente, contra spem exercuit. Accidit autem [Col. 0665B] anno ab Incarnatione Domini 1146, mense Novembri.
Interea rex Francorum, pene eisdem subsecutus vestigiis cum suo exercitu, pervenerat Constantinopolim; ubi modico tempore secretioribus cum imperatore usus colloquiis, et ab eo honorificentissime, et multa munerum prosecutione dimissus, principibus quoque suis plurimum honoratis, inter urbem regiam et mare Ponticum, quod ab ea triginta [Col. 0665C] distat milliaribus, ubi Hellespontus angustissimus, vix ad unum milliare habet latitudinis, cum universis legionibus transito mari, in Bithyniam descenderat: gyratoque sinu maris, qui ab adjacente urbe ejusdem Bithyniae metropoli, Nicomediensis dicitur, qui etiam Bosphori, sive Hellesponti pars est, in pago Niceo, non multum a Nicea remotus, castra locaverat, deliberans qua via incedendum esset; et de domino imperatore, qui eum praecesserat, nova diligentius investigans; et ecce nuntiatur dominum imperatorem, amisso exercitu, vagum et profugum, cum paucis principibus evasisse. Primum itaque sermo dubius, et sine certo auctore ortus est; sed processu temporis factus est certior; nam, modico interjecto intervallo, dominum Fredericus [Col. 0665D] Suevorum dux, adolescens admirandae indolis, domini imperatoris ex fratre primogenito nepos, qui eidem domino Conrado, patruo suo succedens, Romanum hodie strenue et feliciter administrat imperium, a castris domini imperatoris egressus, ad exercitum domini regis Francorum properans, haec eadem quae prius incerto auctore susceperant, plenius et certius edocuit. Venerat autem, ut dominum regem cum praedicto domino imperatore ad colloquium invitaret ut, communi consilio, licet sero, de itinere tractaretur. Factum est autem ut, audito periculo fratrum et interitu, et domini imperatoris sinistro casu qui acciderat, universus Francorum merito turbaretur exercitus, et mente compateretur; tandem verbo domini ducis rex [Col. 0666A] motus, habita cum suis deliberatione, ut cum eo loqueretur, cum paucis ex principibus suis progressus, duce praevio, usque ad imperatoris castra, quae in vicino idem locaverat, pervenit. Dato itaque et accepto debitae salutationis affatu, simul et osculo pacis interveniente, familiaribus usi colloquiis, ordinant proposito insistere, et simul junctis agminibus proficisci. Multi tamen de utroque exercitu, sed maxime de castris Teutonicorum, amissis viaticis et expensis ad iter necessariis, laboris quoque immensitate deterriti, votorum immemores, Constantinopolim sunt reversi. Communicato igitur cum utriusque exercitus primoribus consilio, viam quam prius incesserat imperator, ad laevam relinquentes, versus Asiam minorem, relicta a dextris utraque [Col. 0666B] Phrygia, post tergum vero Bithynia, dirigunt acies; et nunc mediterraneo, nunc maritimo gradientes itinere, Philadelphiam a laeva declinantes, Smyrnam, et inde Ephesum ejusdem Asiae metropolim, Joannis Evangelistae conversatione, praedicatione, simul et sepulcro claram, pervenerunt. Hic demum imperator, seu quia cum paucioribus erat, qui multo plures prius secum habuerat, verecundiam sustinens, aut Francorum fastus non ferens, seu aliis latentibus causis, remissis quae supererant per terram legionibus, ipse ab Epheso usus navigio, Constantinopolim reversus est. Ubi a domino imperatore, multo quam primo adventu, susceptus honestius, moram apud eum usque ad veris initium sequentis, cum suis habuit principibus. [Col. 0666C] Erat enim inter eos affinitatis vinculum; nam eorum uxores, sorores erant, filiae Berengarii senioris, comitis de Sulcepach, magni et egregii principis, et in regno Teutonicorum potentissimi: unde ampliori erga eum abundabat gratia, et liberalitatem in eum et suos tenebatur, maxime interveniente imperatrice, effundere cumulatiorem.
Interea rex Francorum de itinere cum suis principibus valde sollicitus, dum apud Ephesum gratia recreandi exercitus, moram faceret, Guido comes de Pontivo, vir militaribus praeclarus et insignis [Col. 0666D] actionibus, morbo gravatus in fata concessit, ibique in vestibulo ecclesiae honorifice sepultus est. Rex autem inde profectus cum suo exercitu, iter in Orientem pro viribus maturabat; profectus enim inde, post paucos dies, ad vada Meandri, oloribus amica, pervenit. Hic est ille fluvius, de quo Naso noster in libro dicit Heroicum:
Supra cujus ripas in pascuis grate virentibus castrametatus est. Hic primum Francis hostes, juxta eorum desiderium, datum est intueri; nam accedere volentibus ad aquas, ex opposita fluminis ripa, hostes in magna multitudine ripas contingere, et aquae usum nostris interdicebant. Tandem vero inventis [Col. 0667A] vadis, flumine, hostibus invitis, transmisso, irruentes nostrorum acies, pluribus ex eis neci traditis, multisque vinculis mancipatis, eos in fugam vertunt; et obtinentes eorum castra simul et opima spolia et supellectilem universam, ulteriorem fluminis ripam viriliter sibi vindicarunt. Habita itaque hujusmodi victoria, et de hostium manubiis et praeda facti laetiores, nocte illa cum tranquillitate transcursa, rursum dato mane, ad iter se accingunt; inde Laodiciam, ejusdem regionis urbem pervenientes, sumptis viaticis ad dies aliquot, more solito, proficiscuntur unanimes.
[Col. 0667B] Erat autem exercitui mons obvius, arduus admodum, et ascendendum difficilis; illum ea die, juxta legem profectionis, transire oportebat. Porro in expeditione consuetudo erat, singulis diebus quosdam de illustribus, qui agmina praeirent, quosdam qui subsequerentur ad custodiam imbellis populi, et maxime turmarum pedestrium deputare; et cum principibus de modo viae, de profectionis quantitate, de loco castrorum in die sequenti, ordinare. Praeibat autem illa die cum vexillo regio sorte vocatus, in ordine vicis suae, nobilis quidam de Aquitania vir, nomine Gaufridus de Rancun. Hic cum praedictum montem ascendisset, cum agminibus quae praecedebant, in montis fastigio positus, licet praeordinatum [Col. 0667C] fuisset quod in montis vertice castrametarentur qui praeibant, contra legem dispositam, proposuit adhuc aliquantulum procedere; nam videbatur ei quod modicum nimis illa die profectus esset exercitus, et multa diei pars adhuc superesset; coepit, ducibus praeeuntibus, et locum commodiorem in vicino promittentibus, adhuc ultra proficisci. Qui autem sequebantur, arbitrati quod in montis praedicti vertice essent castrametaturi, modicumque rati superesse itineris ad diem deputati, lente nimis et remissius sequi coeperunt praecedentes; ita quod monte a quibusdam transcurso, quibusdam vero circa montem adhuc moram facientibus, divisus est exercitus. Quod videntes qui a longe exercitum ex latere contuebantur hostium cunei, parati semper, si [Col. 0667D] occasionem invenirent, irruere, et ad hoc specialiter sequentes sine intermissione exercitum: sumpta occasione, cum ex locorum angustiis, tum quia major et fortior expeditionis portio praecedens, separata erat; nec facile subsequentium aut conditionem nosse, aut eis laborantibus subvenire posse arbitrabantur; clivum montis occupant, ut majus inter praecedentes et subsequentes chaos firmaretur: instructisque aciebus, super nostros irruunt, et antequam arma possint corripere, nostras violenter dissolvunt acies; nec jam sagittis vel arcu, sed gladiis instantes cominus, Martem et mortem ingerunt, et diffugere paratos urgent atrocius. Nostris autem oberant locorum angustiae; equi quoque ob diuturnitatem et difficultatem itineris facti debiliores, sarcinarum etiam [Col. 0668A] multiplex numerositas, nonnullum praestabant impedimentum; resistunt tamen unanimiter, et paribus animis, pro vita, pro libertate, pro consortibus itineris decertant viriliter; gladiis ac lanceis rem peragunt, sese mutuis sermonibus exhortantes et exemplis. Hostes e converso spe fruendi victoria, suos animant, ad memoriam revocantes quod paucis ante diebus majores multo copias minore fudissent periculo, et de pluribus et longe fortioribus facile triumphassent. Pugnant igitur Marte diu ancipiti et dubio eventu; verum in fine, peccatis nostris exigentibus, infidelium praevaluit manus; et noster usque modicum numerum, plurimis interemptis, captivatis innumeris, redactus est exercitus. Occubuerunt illa die viri nobiles et illustres, rebus militaribus [Col. 0668B] singulariter insignes, pia digni recordatione, comes de Guarenna, vir inter majores eximius, Galcherus de Montiay, Eurardus de Bretol, Iterus de Magnac, et alii multi quorum nomina non tenemus, quae tamen scripta esse in coelis credendum est, quorum memoria in benedictione erit in saeculum saeculi. Occidit illa die, nostris infausta et casu nimis adverso, ingens Francorum gloria; et virtus gentibus hactenus formidabilis, contrita corruit, immundis et Deum nescientibus, quibus prius terrori fuerat, facta ludibrio. Quid est, benedicte Domine Jesu, quod populus iste, tibi tam devotus, pedum tuorum volens adorare vestigia, loca venerabilia, quae tua corporali consecrasti praesentia, deosculari [Col. 0668C] cupiens, per manus eorum qui te oderunt, ruinam passus est? Vere judicia tua abyssus multa (Psal. XXXV, 7) , et non est qui possit ad ea. Tu enim solus es, Domine, qui cuncta potes; et non est qui possit resistere voluntati tuae.
Rex interea, casu magis quam industria, tanto tamque confuso exemptus periculo, saepe dicti, qui vicinus erat, montis clivum ascendens, cum paucis ejus fugae consortibus, sine duce, noctis intempestae silentio, ad suorum castra, aliquantulum locata remotius, [Col. 0668D] se contulit. Hi autem qui praecesserant, vexillum regium secuti, ut praemisimus, et montis angustias sine difficultate transierant, et castra, nemine prohibente, loco satis commodo, locaverant, ignari prorsus et expertes omnium quae iis qui sequebantur acciderant. Praesagiebat tamen animus eorum qui praecesserant, ex quo viderunt acies interruptas et tantam subsequentium moram, quod aliquid sinistri obtigerat, nec erant eis pro voto universa. Ex quo autem per eos qui evaserant et cum rege in castra se contulerant, de infausto, qui acciderat, facti sunt certiores eventu, statim luctus occupat universa, moeror et anxietas corda sibi vindicat singulorum. Dumque sibi quisque, quem amiserat, proximum querulis vocibus et lacrymosis [Col. 0669A] quaerit suspiriis, et dolore multiplicato quaesitum non invenit, ejulatu resonant agmina et gemitu cohortes macerantur; non erat in castris locus quem dolor familiaris, et domestica jactura non premeret: hic patrem, ille dominum; illa filium, haec maritum cuncta lustrando perquirit; dumque non inveniunt quod quaerunt, noctem percurrunt pondere curarum pervigilem, quidquid absentibus potest accidere deterius suspicantes. Reversi sunt tamen nocte illa de utraque classe nonnulli, qui frutectis et rupibus et cavernis terrae, mortis declinantes discrimen, noctis protecti beneficio, casu magis quam prudentia se adjungebant, ad castra pervenientes. Factum est autem hoc anno ab Incarnatione Domini 1146, mense Januario. Coepit autem ab ea die [Col. 0669B] panis et omnis penitus alimonia in castris deficere; sed nec alterius generis deinceps per multos dies, habuerunt commercium; sed etiam, quod deterius erat, sine duce, sine praeambulo, passim nunc hac, nunc illac errabundi, locorum nullam omnino habentes peritiam, vagabantur. Tandem vero Pamphiliam ingressi, per abrupta montium, per devexa vallium, cum difficultate nimia, sine tamen hostium conflictu, usque Attaliam, ejusdem regionis metropolim, pervenerunt. Est autem Attalia civitas in littore maris sita, imperatoris Constantinopolitani [subjecta] imperio, agrum habens opimum, et tamen civibus suis inutilem; nam angustiantibus eos undique hostibus, nec permittentibus agrorum cultui vacare, jacet ager infructuosus, [Col. 0669C] dum non est qui exercendo fecunditatem possit procurare; alias tamen multas habens commoditates, gratum se solet praebere hospitibus, nam aquas emanans perspicuas et salutares, pomeriis est obsita fructiferis, situ placens amoenissimo; trajectarum tamen frugum et per mare devectarum solet habere copias, et transeuntibus sufficientem ciborum commoditatem ministrare. Quia vero hostibus nimis est contermina, eorum non valens indesinenter sustinere molestias, facta est eis tributaria, per hoc necessariorum cum hostibus habens commercium. Hanc nostri, idiomatis Graeci non habentes peritiam, corrupto vocabulo Sataliam appellant; unde et totus ille maris sinus, a promontorio [Col. 0669D] Lissidona, usque in insulam Cyprum, Attalicus dicitur, qui vulgari appellatione Gulphus Sataliae nuncupatur. Ad hanc perveniens rex Francorum cum suis, ob multitudinem concurrentium tantam passus est alimentorum penuriam, quod pene residuum exercitus, et maxime pauperes ibi consumerentur inedia. Ipse vero cum suis principibus, relictis pedestribus turmis maturato navigio, Isauriam Ciliciamque a laeva deserens, a dextris autem Cypro relicta, prosperis actus flatibus fauces Orontis fluminis, quod Antiochiam praeterlabitur, qui locus hodie dicitur Sancti Simeonis portus, juxta antiquam urbem Seleuciam, et ab Antiochia decem distat milliaribus, ingreditur.
Audiens igitur princeps Antiochenus Raymundus, regem Francorum in partibus suis applicuisse, cujus adventum multis diebus ante exspectaverat, cum desiderio sustinens, convocatis nobilibus totius regionis, et populi primoribus, cum electo comitatu ei occurrens, in urbem Antiochenam, omnem ei exhibens reverentiam, occurrente ei universo clero et populo, magnificentissime introduxit. Conceperat autem multo ante, audito ejus adventu, quod per ejus auxilium Antiochenum principatum ampliare [Col. 0670B] posset: unde et eidem in Franciam, antequam etiam iter arriperet, honesta praemiserat donaria, et exenia multi pretii, ut ejus sibi conciliaret gratiam, largitus fuerat. Praesumebat nihilominus et de reginae apud dominum regem interventu, quae ejusdem peregrinationis regi adhaeserat comes indivisa; quae ejusdem domini principis neptis erat, domini videlicet Willelmi Pictaviensium comitis, fratris ejus primogenita filia. Advenienti igitur, ut diximus, omnem exhibuit humanitatem; sed et circa nobiles et principes, qui ejus secuti sunt comitatum, ejus simile non defuit studium, nec eximiae liberalitatis opera; sed omnes honore praeveniens, prout cujusque exigebant merita, plena tractabat munificentia. Erat ei sane spes maxima, quod urbes [Col. 0670C] finitimas, Halapiam videlicet, et Caesaream, aliasque nonnullas ejus fretus auxilio, et copiis adjutus, sibi posset subjugare. Nec ea spe delusus esset, si regem cum suis ad hoc potuisset induxisse proceribus; nam tantus de adventu regis hostibus nostris timor incubuerat, ut jam non solum de viribus suis diffiderent, sed de vita etiam viderentur desperare. Conveniens igitur solemniter, et in praesentia tam principum domini regis quam suorum princeps dominum regem, juxta id quod mente conceperat, et seoretius nonnunquam convenerat, et petitiones suas effectui sine difficultate mancipabiles, honestatique simul et utilitati convenire ostendens; ubi videt se non proficere, cum rex [Col. 0670D] Hierosolymam votis ardentibus irrevocabiliter ire proposuisset, spe frustratus, mutato studio, regis vias abominari, et ei praestruere patenter insidias et in ejus laesionem armari coepit. Uxorem ejus enim in id ipsum consentientem, quae una erat de fatuis mulieribus, aut violenter aut occultis machinationibus, ab eo rapere proposuit. Erat, ut praemisimus, sicut et prius et postmodum manifestis edocuit indiciis, mulier imprudens, et contra dignitatem regiam legem negligens maritalem, tori conjugalis fidem oblita; quod postquam regi compertum est, principis praeveniens molimina, vitae quoque et saluti consulens, de consilio magnatum suorum iter accelerans, urbe Antiochena cum suis clam egressus est. Mutatus est igitur color optimus, et dissimilia [Col. 0671A] acta sunt postrema prioribus; et qui cum tanta gloria susceptus fuerat adveniens, egrediens sorte mutata recessit inglorius. Sunt qui regi haec ad nimiam imputant malitiam: et ei dicunt digne pro meritis accidisse, quod tanti viri, et de se et de suis ita bene meriti preces non admiserit; praesertim cum constanter asseverent quod facile unam vel plures ex praenominatis urbibus, si ad id dare operam voluisset, obtinere potuisset.
[Col. 0671B] Interea dominus imperator, transcursa hieme, apud urbem regiam, ubi a domino Constantinopolitano, humanitatis legibus diligenter, prout tantum decebat principem, tractatus, et donis in decessu largissimis cumulatus, classe quam eidem imperialis magnificentia deputaverat, vectus, cum quibusdam ex principibus suis in Orientem perveniens, portum attigit Acconensem. Inde Hierosolymam proficiscens, a domino rege Balduino et domino Fulchero bonae memoriae patriarcha, occurrente ei extra civitatem universo clero et populo cum hymnis et canticis, in sanctam introductus est civitatem. Applicuit etiam eisdem diebus portu quoque Acconensi, vir magnificus et illustris, comes Tolosanus, Anfossus nomine, domini Raymundi [Col. 0671C] senioris comitis filius (qui tantus princeps, tanti fuit meriti in prima expeditione); vir suis egregius titulis; sed patris pia clarior memoria, dum inde Hierosolymam, ut Domino pro peracta feliciter peregrinatione gratias ageret, proficisceretur, apud Caesaream urbem maritimam, paucis postquam appulit diebus, porrecto, ut dicitur, veneno, sed auctore tanti sceleris incerto, vitam finivit. Hujus viri inclytae recordationis, universus populus cum summo desiderio praestolabatur adventum; sperans quod faustum et felix omen patris, adveniens, regno esset illaturus.
Nuntiatur interea Hierosolymis, regem Francorum ab Antiochia digressum, ad partes accedere Tripolitanas, unde de communi omnium principum consilio dirigitur ei obviam dominus Fulcherus, bonae memoriae Hierosolymorum patriarcha, ut exhortationibus congruis et monitis salutaribus eum in regnum evocaret; ne forte vel a domino principe, restituta in integrum gratia revocatus, vel a domino comite Tripolitano, ejus consanguineo, detentus Hierosolymorum differret desideria. Orientalis enim Latinorum tota regio quatuor principatibus erat distincta. Primus enim ab austro, [Col. 0672A] erat regnum Hierosolymorum, initium habens a rivo qui est inter Biblium et Berythum, urbes maritimas provinciae Phoenicis, et finem in solitudine quae est ultra Darum, quae respicit Aegyptum. Secundus erat versus septentrionem, comitatus Tripolitanus, a rivo supradicto habens initium, finem vero in rivo qui est inter Maracleam et Valeniam, urbes similiter maritimas. Tertius erat principatus Antiochenus, qui ab eodem rivo habens initium, usque in Tarsum Ciliciae, versus occidentem protendebatur. Quartus erat comitatus Edessanus, qui ab ea silva quae dicitur Marrim, in orientem ultra Euphratem protendebatur. Hi omnes magni viri et potentes ab initio spem conceperant quod in adventu praedictorum regum, per eorum operam et [Col. 0672B] auxilium possent fines suos dilatare et porrigere terminos in immensum. Omnes enim hostes immanissimos et urbes hostium invisas, plurimum habebant conterminas, quas sibi adjungere cupiebant. Erant ergo de cura domestica et familiari incremento valde solliciti. Unde reges nuntiis et muneribus ad se quisque invitabant, alios praevenire cupientes. Inter hos dominus rex et qui in regno erant, spem sibi videbantur fovere majorem, tum ob reverentiam locorum venerabilium, quorum amor et devotio omnes trahebat amplius; tum quia dominum imperatorem apud se habebant, ad quem credibile erat dominum regem Francorum accessurum, cum complendae orationis et peregrinationis gratia, tum ut de communi consilio in opere aliquo [Col. 0672C] ad incrementum Christianitatis procederetur. Missus est ergo dominus patriarcha, ut praediximus, a regni principibus, metuentibus plurimum, ne a domino principe, cujus affinis erat, et ei arctiore charitatis vinculo jungi videbatur, et maxime interventu reginae, circa partes Halapiae detineretur, sicut et probabile videbatur. Cognito vero quod minus amice ab invicem discesserant, spes eis accessit amplior, quod sine dilatione inde digrediens, Hierosolymam esset perventurus. Contra tamen fortunae insidias, et quia prudenter timetur quidquid accidere potest, virum venerabilem praedictum patriarcham, cujus auctoritate moveretur, praemiserunt; nec spe concepta frustrati sunt; nam ejus [Col. 0672D] verbum secutus, Hierosolymam incunctanter advenit. Quo perveniens, occurrente ei universo clero et populo, cum hymnis et canticis una cum principibus suis, honorifice, et cum debita gloria, in urbem receptus est et ad loca venerabilia deductus. Tandem completis de more orationibus, indicitur apud urbem Acconensem curia generalis, ut de fructu tantae peregrinationis, et de tantorum fine laborum, et de regni desiderato tractaretur incremento. Tandem die statuta ad destinatum convenientes locum sicut et praeordinaverant, quid facto esset expedientius, cum regni nostri magnatibus, quibus plenior rerum et locorum erat cognitio, diligentius deliberare coeperunt.
Dignum credimus, et praesenti satis convenire videtur historiae ut posteritatis mandetur memoriae, qui principes praedictae interfuerunt curiae, qui ex tantis convenerant regionibus. Interfuit ergo primus dominus Conradus inclytae recordationis, Teutonicorum rex et Romanorum imperator: et de principibus ejus ecclesiasticis, dominus Otto Frisingensis episcopus, vir litteratus frater ejus; dominus Stephanus Metensis episcopus; dominus Henricus, domini Theodorici Flandrensium comitis frater, Tullensis episcopus; dominus Theotinus natione Teutonicus, [Col. 0673B] episcopus Portuensis, apostolicae sedis legatus, qui de mandato domini Eugenii papae, ejusdem domini imperatoris castra fuerat secutus. De laicis vero dominus Henricus dux Austriae, ejusdem imperatoris frater; dominus dux Guelpho, vir illustris et potens; dominus Fredericus, inclytus Suevorum et Vindelicorum dux, ejusdem domini imperatoris ex fratre primogenito nepos, eximiae indolis adolescens, qui ei postmodum succedens, Romanum hodie strenue et viriliter administrat imperium; dominus Hermannus, provinciae Veronensis marchio; dominus Bertholdus de Andes, qui postea fuit Bavariae dux; dominus Wilelmus, marchio de Monteferrato, ejusdem domini imperatoris [Col. 0673C] sororius; Guido comes de Blandrada, qui praedicti marchionis sororem habebat uxorem, ambo de Lombardia erant, magni et egregii principes. Interfuerunt et alii nonnulli, nobiles et spectabiles viri, quorum nomina vel titulos non tenemus.
Interfuit dominus Ludovicus Francorum rex piissimus, inclytae in Domino memoriae, et cum eo dominus Godefridus, Lingonensis episcopus; dominus Arnulphus, Lexoviensis episcopus; dominus Guido de Florentia, Ecclesiae Romanae presbyter cardinalis, tituli Sancti Chrysogoni, apostolicae sedis legatus; dominus Robertus, comes Perchensis, ejusdem domini regis frater; dominus Henricus, domini Theobaldi senioris comitis filius, comes Trecensis, ejusdem domini regis gener, egregiae indolis adolescens; [Col. 0673D] dominus Theodoricus; Flandrensium magnificus comes, domini regis Hierosolymorum sororius; dominus Ivo de Neella Suessionensis, vir fidelis et prudens. Interfuerunt et alii multi, nobiles, et potentes, et digni memoria viri, quorum nomina, prolixitatem declinantes, studiose praeterimus. De nostris autem regionibus, adfuit dominus Balduinus, Hierosolymorum rex, inclytae indolis adolescens; et cum eo mater ejus, prudens et circumspecta mulier, cor habens virile, et quolibet consulto principe nihil [Col. 0674A] inferius sapiens; et cum eis, dominus Fulcherus, patriarcha; dominus Balduinus, Caesariensis archiepiscopus; dominus Robertus, Nazarenus archiepiscopus; dominus Rorgo, Acconensis episcopus; dominus Bernhardus, Sidoniensis episcopus; dominus Willelmus, Berytensis episcopus; dominus Adam, Paneadensis episcopus; dominus Geraldus, Bethlehemita episcopus; Robertus magister militiae Templi; Raimundus, magister domus Hospitalis. De laicis vero, Manasses regis constabularius, Philippus Neapolitanus, Helinandus Tiberiadensis, Gerardus Sidoniensis, Galterius Caesariensis, Paganus dominus regionis quae est trans Jordanem, Balianus senior, Hunfredus de Torono, Guido Berytensis; et alii multi, de quibus per singula [Col. 0674B] longum nimis esset enumerare. Hi omnes, ut diximus, in urbem convenerant Acconensem, tractaturi quod optimum et loco et tempori magis conveniens videretur; quod primum, auctore Domino, ad incrementum regni et Christiani gloriam nominis attentarent.
Tractatis igitur continuo libramine deliberationis partibus, post subjecta, sicut in talibus fieri solet, diversarum partium diversa consilia, de communi consilio visum est tempori expedientius Damascum urbem nostris damnosam obsidere: unde firmato [Col. 0674C] circa id consilio, voce praeconia praecipitur publicari, quatenus die statuta omnes unanimiter parati sint copias suas ad partes illas dirigere. Mense igitur Maio, vicesima quinta die mensis, anno ab Incarnatione Domini 1147, congregatis ex universo regno militaribus tam equitum quam peditum copiis, tam ex indigenis quam ex peregrinis, praevio vivificae crucis salutari ligno, praedicti Deo amabiles reges, una cum suis expeditionibus, ad urbem Tiberiadem, ex condicto perveniunt. Inde viarum compendia secuti, secus mare Galilaeae usque Paneadem, quae est Caesarea Philippi, universos deduxerunt exercitus. Ubi deliberatione habita cum iis qui situs urbis Damascenae et adjacentis regionis habebant peritiam, communicato cum majoribus principibus [Col. 0674D] consilio, utilius judicant praedictam urbem eatenus obsidione vallare, ut prius occupentur pomeria, quae ex maxima parte urbem ambiunt eamdem et plurimam videntur conferre munitionem, arbitrantes quod occupatis pomeriis urbem deinceps obtinere satis esset in expedito. Sic igitur juxta initum consilium iter agressi, transcurso famosissimo monte Libano, qui medius inter Caesaream Philippi et eamdem Damascum interjacet, apud vicum cui nomen Daria est, in agrum descenderunt Damascenum, [Col. 0675A] ab urbe quatuor aut quinque distantes milliaribus: unde et totam civitatem cum adjacente regione, de plano dabatur intueri.
Est autem Damascus civitas maxima minoris Syriae, quae alio nomine Phoenicis Libanica nuncupatur metropolis, sicut ibi legitur: Caput Syriae Damascus (Isa. VII, 8) ; a quodam Abrahae servo denominata, qui eam creditur fundasse. Interpretatur autem sanguinea vel sanguinolenta. Est autem in campestribus sita, in agro sterili et arido, nisi quantum aquarum antiquis meatibus deductarum irrigatur beneficio. Fluvius enim a promuntorio [Col. 0675B] descendens vicino, in superioribus illius regionis partibus, canalibus exceptus, ut inde liberius per plana possit deduci, per diversas subjectae regionis partes ad agrorum sterilitatem fecundandam dirigitur; quod vero residuum est, quia copiosas habet aquas, ex utraque ripa pomeria nutrit, arboribus consita fructiferis, juxtaque civitatis murum Orientem versus labitur. Pervenientes igitur praedicti reges ad locum praenominatum, videlicet Dariam, urbem habentes jam vicinam, instruunt acies, et ordinem incedendi assignant legionibus, ne promiscue incedentes, contentiones suscitent ad invicem et operi futuro ministrent impedimentum. Primus itaque cum suis Hierosolymorum rex, eo maxime quod locorum peritiam ejus cohortes dicebantur [Col. 0675C] habere, de communi principum statuto ire praecipitur, et caeteris subsequentibus iter aperire. Secundum et medium locum rex Francorum cum suis expeditionibus tenere jubetur, ut praecedentibus, si necessitas emerserit, opem ferat. Tertium et novissimum imperator, eodem decreto, conservare mandatur, ut hostibus, si forte a parte irruant posteriore, resistere sit paratus, et praecedentes copias a parte relicta reddat securiores. His ergo tribus exercitibus ordine congruo dispositis, ad urbem castra promovent, accedere contendentes. Est autem civitas ab occidentali parte, unde nostris erat accessus, et a septentrionali pomeriis obsita longe lateque, instar condensorum nemorum et opacarum silvarum, ita ut ultra quinque aut amplius [Col. 0675D] milliaria versus Libanum protendantur. Et haec eadem, ne dominia fortasse sint in incerto, et ne volentibus passim introire liceat, clausa sunt muro, licet luteo; nam lapidibus regio illa non abundat. Clausa sunt itaque, et secundum hoc quod cuique designatae sunt possessiones, muro hujusmodi vallata, relictis semitis et viis publicis, licet angustis, quibus hortulanis et curam pomeriorum habentibus ad urbem cum jumentis fructus deferentibus perveniatur. Sunt autem haec pomeria urbi pro summo munimine; nam prae densitate et arborum frequentia, et viarum angustiis, videbatur durum et pene impossibile, ut ab ea parte esset transitus urbem adire volentibus. Per haec tamen loca decretum erat nostris principibus ab initio [Col. 0676A] exercitus introducere, et ad urbem patefieri accessum; ex causa gemina, tum ut occupatis munitioribus locis, et in quibus populo Damasceno major erat fiducia, quod superesset, leve videretur et compleretur facilius; tum ut expeditionibus, fructuum et aquae non deesset commoditas. Immittit ergo primus Hierosolymorum rex, per illas pomeriorum angustiores semitas, suas acies; sed vix et cum multa difficultate procedere poterat exercitus, tum viarum impeditus angustiis; tum eorum qui in virgultis latebant, insidiis lacessitus; tum etiam manifesto hostium qui aditus obsederant, et viarum praeoccupaverant anfractus, conflictu. Egressus enim erat unanimiter civitatis populus, et in praedicta descenderat pomeria, ut tam occultis quam [Col. 0676B] manifestis congressionibus exercitum transire prohiberet. Erant praeterea, intra ipsa pomeriorum septa, domus eminentes et excelsae, quas viris pugnaturis communierant, quorum possessiones erant vicinae: unde sagittis et aliorum immissione telorum, hortorum septa tuebantur, neminem accedere permittentes; sed et publicam volentibus transire viam reddebant eminus sagittis valde periculosam. Nec erant tamen ex una tantum parte nostris praedictorum formidabiles insidiae; sed ex omni latere par erat incautis periculum, et suspectum aeque improvisae mortis discrimen. Erant nihilominus et secus muros interius latentes viri cum lanceis, qui per specularia modica, in muris ad hoc studiosius [Col. 0676C] ordinata, unde videre transeuntes poterant, minime vero ipsi videri, praetereuntes confodiebant ex latere: quo casu plurimi dicuntur illa die miserabiliter occubuisse. Sed et aliae innumerabiles non defuerunt inter illas angustias periculorum transire volentibus species.
Hoc igitur intelligentes nostri, instant acerbius et effractis hortorum violenter claustris, pomeria certatim occupant; et quos intra septa vel in hujusmodi domibus reperiunt, gladiis transverberant, aut [Col. 0676D] in vincula captos conjiciunt. Quod audientes qui ad simile opus exierant, aliorum exemplo timentes interire, relictis hortis, catervatim in urbem se recipiunt; sicque illis in fugam versis, aut peremptis gladio, liber nostris ad anteriora patuit aditus. Equestres porro tam civium, quam eorum qui eis in subsidium venerant, copiae, intelligentes quod ad obsidendum urbem per illas partes noster venturus esset exercitus, ad amnem qui urbem praeterlabitur, accesserant, ut arcubus et balistis expeditiones ex itinere fatigatas, et prae sitis angustia laborantes, arcerent a flumine et aquarum maxime necessariam negarent sitientibus commoditatem. Nostri vero ad relevandam sitim, quam ex laboris difficultate et ex pulveris nube densa, equorum hominumque [Col. 0677A] pedibus agitati, collegerant, ad fluvium quem vicinum audierant properantes, ubi secus ripam viderunt tantam hostium multitudinem, substiterunt ad modicum; tandemque collectis viribus, necessitate vires et audaciam ministrante, semel et secundo, sed frustra aquas sibi vindicare nituntur. Dumque circa id Hierosolymorum rex cum suis plurimum desudat et frustra laborat, nuntiatur domino imperatori qui posterioribus praeerat agminibus, sciscitanti: Quaenam esset causa quare non procederet exercitus? quod hostes, fluvium obtinentes, nostros non permittebant accedere. Quo cognito, ira succensus, per medias regis Francorum acies usque ad conflictum eorum qui pro flumine contendebant, cum suis principibus celer [Col. 0677B] pervenit. Ubi tam ipse quam sui de equis descendentes, et facti pedites (sicut mos est Teutonicis, in summis necessitatibus bellica tractare negotia) objectis clypeis, gladiis cominus cum hostibus experiuntur; quorum impetus, qui prius fortiter restiterant, sustinere non valentes, in fugam versi, flumina deserunt, in urbem cum summa velocitate se conferentes. In quo congressu, domini imperatoris factum saeculis memorabile dicitur accidisse; nam uni de resistentibus, viriliter et strenue dimicanti, quamvis loricato, uno ictu caput, collum, cum sinistro humero et brachio cohaerente, simulque partem subjecti lateris dicitur amputasse. Quod factum cives, tum qui hoc viderant, tum eos qui ex [Col. 0677C] aliorum relatione id ipsum cognoverant, in tantam dejecit formidinem, ut et de resistendo et de vita penitus desperarent.
Obtento igitur flumine et ripa liberius concessa, longe lateque secus urbem castrametantur; et tam pomeriis violenter expugnatis quam fluminis libere pro arbitrio usi sunt commoditate. Attoniti ergo cives, et exercitus nostri et numerum stupentes et virtutem, de viribus suis coeperunt diffidere, quasi resistere non valentes; timentesque subitas nostrorum [Col. 0677D] irruptiones, nihil tutum reputant, dum ad mentem reducunt, quales eos hesternis congressionibus sint experti. Habita igitur deliberatione, usi ea quae miseris et afflictis rebus solet adesse, solertia, et ad ultima recurrentes argumenta, omnes vicos civitatis, ex ea parte, in qua nostri castra locaverant, magnis et proceris contexunt trabibus; in eo solo spem habentes, ut dum nostri circa effringenda repagula hujusmodi laborarent, ipsi per partem oppositam, cum uxoribus et liberis egrederentur fugientes. Videbatur satis in expedito, si propitia nobis esset Divinitas, quod urbem in vicino obtenturus esset populus Christianus; sed aliter visum est ei qui terribilis est in consiliis super filios hominum (Psal. LXV 4) . Nam dum, ut diximus, [Col. 0678A] civitas in arcto constituta esset, nec ejus cives resistendi aut salutis spem haberent ullam, sed compositis sarcinis migrare e loco disponerent, peccatis nostris exigentibus, coeperunt de nostrorum praesumere cupiditate; et pecuniarum interventu, eorum expugnare animos sunt aggressi, quorum corpora posse vinci diffidebant; tota enim sollicitudine in argumenta varia se attollentes, quibusdam de principibus promissa et collata infinitae quantitatis pecunia, ut eorum studio et opera obsidio solveretur, ut Judae proditoris officio fungerentur persuaserunt. Hi ergo datis et pollicitis corrupti, et vitiorum omnium fomitem, cupiditatem secuti, in id sceleris descenderunt, ut regibus et peregrinis principibus, de eorum fide et industria [Col. 0678B] confidentibus, impiis suggestionibus persuaderent ut, relictis pomeriis, in oppositam civitatis partem transferrent expeditiones; et ut dolum quocunque colore tegerent, allegant in opposita civitatis parte, quae austrum respicit et quae ad orientem, nec pomeria esse, quae urbi sint pro robore; nec ad murum expugnandum, vallo vel flumine impediri accessum. Murum quoque asserunt humilem, et ex crudis compactum lateribus, primos vix posse impetus sustinere. Ibi nec machinis, nec multo opus esse conamine dicunt, sed statim primis congressionibus manibus murum dejici, et in civitatem irrumpere non esse difficile. Horum autem ad hoc solum properabat intentio, ut exercitus ab ea parte, [Col. 0678C] qua locatus erat, quaque civitas maxime premebatur, et diu tolerare neque poterat, amoverent, scientes quod in opposita parte perseverare, et obsidionem continuare non possent. Crediderunt ergo tam ipsi reges, quam totius primores exercitus, et loca quae prius cum multo sudore, et multa suorum strage occupaverant, deserentes, universas transferunt legiones; et in opposita civitatis parte praeviis seductoribus castrametati sunt. Ubi videntes se ab aquarum commoditate longe positos, fructuum quoque ubertate carere, et jam deficere penitus alimenta, dolum intercessisse; et malitiose a locis uberibus se translatos, licet sero, conqueruntur.
Deficiebat ergo victus in castris; nam spe subito obtinendi civitatem, sicut eis persuadebatur antequam iter arriperent, ad paucos dies sufficientia detulerant alimenta; et maxime peregrini, quibus non multum poterat imputari, tanquam locorum ignaris. Persuasum namque illis fuerat quod primis congressionibus statim, et sine difficultate urbem essent obtenturi; interimque fructuum alimonia, qui gratis occurrerent, etsi alius omnino deesset victus, magnum posse ali exercitum asserebant. Quid ergo faciant dubii, et in secreto et in publico deliberant. Redire enim ad loca unde exierant, durum videbatur et impossibile; nam, nostris egredientibus, statim hostes, ut viderunt effectui mancipatum [Col. 0679A] quod cupierant, multo fortius quam ante eadem loca ingressi, communierant vias quibus nostri prius introierant; objectis trabibus et molibus magnis praestruxerant, sagittariorum immittentes manum infinitam, qui ab ingressibus arcerent ingredi cupientes. Rursum ex ea parte in qua castra locaverant, urbem impugnare, moram videbatur exigere; sed ferias longiores victus inopia non indulgebat. Colloquentes itaque peregrini principes ad invicem, videntesque manifestam illorum, quorum fidei animas suas et negotia commiserant, malitiam, scientes quod non proficerent, redeundum esse decernunt, fraudes eorum qui eos seduxerant detestantes. Sic igitur reges et principes, quantos a saeculis non legimus convenisse, confusione [Col. 0679B] induti et reverentia, peccatis nostris exigentibus, infecto negotio, redire compulsi, eadem via qua venerant, in regnum sunt reversi. Qui deinceps, non solum quandiu in Oriente moram egerunt, nostrorum principum vias omnes suspectas habebant; et eorum merito, tanquam malitiosa nimis declinabant consilia, circa regni negotia tepidos se exhibentes; verum, postquam ad eorum regiones eis datum est reverti, susceptarum perpetuo memores injuriarum, eorumdem principum abominati sunt malitiam. Nec se solos, verum etiam et alios, qui non interfuerant, circa amorem regni efficiebant remissiores: ita ut jam de caetero, neque tot, neque ferventes adeo, hujus peregrinationis viam arriperent, et advenientes etiam nolentes eorum [Col. 0679C] illaqueari fraudibus, domum citius redire etiam hodie contendant.
Memini me frequenter interrogasse et saepius prudentes viros, et quibus illius temporis solidior adhuc suberat memoria, et ea maxime intentione ut compertum historiae mandarem praesenti, quaenam tanti mali causa fuerit et qui tanti sceleris fuerint auctores; et quomodo tam detestabilis conceptus effectui potuit mancipari. In assignatione autem causae dissonas inveni relationes; nam quorumdam [Col. 0679D] erat opinio quod comitis Flandrensium factum quoddam occasionem praestiterat huic malo; is namque, ut praemisimus, in eo fuit exercitu. Qui, postquam nostrae legiones ad urbem praedictam accesserunt, et jam violenter obtentis pomeriis et flumine, obsessa est civitas, ad singulos regum dicitur singillatim et seorsum accessisse, et profusis precibus postulasse, ut capta civitas ei daretur; et hoc etiam dicitur impetrasse, quod audientes regni nostri quidam proceres, consentientibus etiam aliorum nonnullis, indignati sunt quod tantus princeps, et cui sua poterant sufficere, et qui gratis Domino militare videbatur, regni tantam portionem sibi dari postulabat; sperabant enim sibi accrescere, quidquid per istorum principum operam et laborem regno [Col. 0680A] incrementi accederet. Unde indignati, in hoc tam piaculare descenderunt flagitium, ut mallent eam hostibus conservare quam ut comiti praedicto cederet in sortem. Indignum enim eis admodum videbatur ut qui tota vita sua regno militantes, infinitos labores pertulerant aliis qui recentes advenerant, tantorum fructus laborum colligentibus, ipsis neglectis et absque remunerationis spe, quam diu et ex meritis videbantur collegisse. Alii dicunt principem Antiochenum indignatum quod rex Franciae ita ab eo divertisset, et beneficiorum suorum immemor, in nullo eum juvisset, quibusdam mandasse in exercitu principibus, et obtinuisse, quatenus ejus gratia efficeret, ne conatus ejus finem sortiretur optatum, et ut ita procurarent, ut [Col. 0680B] infecto negotio redire cogeretur inglorius. Alii dicunt omnino nihil aliud intercessisse, nisi quod ab hostibus infinita sint redempti pecunia, qui hoc tam ingens procuraverunt malum; et pro summo solent recitare miraculo, quod postmodum tota illa male sumpta pecunia, inventa est reproba et penitus inutilis. Qui autem fuerint tam detestabilis ministri sceleris, varia multorum nihilominus fuit opinio, sed mihi pro certo compertum non est. Quicunque tamen sunt, sciant quod pro meritis digna quandoque praemia reportabunt, nisi misericors Dominus condigne satisfacientibus clementer indulgeat.
Ita ergo, ut praemisimus, nostri sunt sine gloria reversi. Laetata est ergo Damascus in profectione ipsorum, quia incubuit timor eorum super eos; [Col. 0680C] nostris autem e diverso, versa est in luctum cithara; et facti sumus canticum hostium nostrorum tota die (Job. XXX, 31) . Reversi itaque in regnum praedicti reges, iterum convocato procerum coetu, aggredi conantur (sed incassum) factum aliquod, in quo memoriam suam posteris possint reddere commendabilem. Erant nonnulli qui suggererent circa Ascalonam, quam adhuc detinebat populus infidelis, quae quasi in regni medio sita erat, et ad quam sine difficultate poterant universa deferri necessaria, ponendam obsidionem; facileque esse dicebant, et in promptu, ut cultui restitueretur Christiano; sed post multa hujusmodi verba, sicut et praedictus conceptus passus est aborsum; et dum adhuc ordiretur, [Col. 0680D] succisus. Iratus enim Dominus omnes eorum conatus videbatur evacuare.
Videns igitur dominus Conradus imperator quod ei gratiam suam subtraxerat Dominus, et in regni negotiis ei procedere negabatur, parato navigio, sumptaque licentia, in regnum proprium est reversus. Quo perveniens, infra paucos annos apud Bauenberg mortuus est, ubi et magnifice in ecclesia majori sepultus est: vir pius et misericors, corpore conspicuus, generositate insignis, rei militaris ad perfectum habens experientiam, vita et moribus per omnia commendabilis, cujus memoria in benedictione [Col. 0681A] est. Cui dominus Fredericus Suevorum dux illustris, qui ejusdem peregrinationis comes adhaeserat indivisus, ex fratre primogenito nepos (cujus supra fecimus mentionem) inclytae indolis adolescens, in imperio successit, qui hodie Romanum strenue et feliciter administrat imperium. Dominus vero rex Francorum, peracto apud nos unius anni curriculo, circa transitum vernalem, Pascha Hierosolymis celebrato, cum uxore et principibus suis ad propria reversus est. Quo perveniens, injuriarum memor, quas in via et in toto peregrinationis tractu, uxor ei irrogaverat, in praesentia pontificum regni sui solemniter celebrato divortio, ab uxore, titulo consanguinitatis objecto, divertit. Quam protinus sine temporis intervallo, Henricus [Col. 0681B] Normanniae dux et Andegavensium comes, antequam in Aquitaniam suam, quae ei paterna erat haereditas, se reciperet, duxit uxorem. Qui statim ea ducta, domino Stephano Anglorum regi, sine liberis sexus melioris defuncto successit in regno. Dominus vero rex Francorum, Hispaniarum imperatoris filiam, Mariam nomine, virginem Deo placitam, moribus et sancta conversatione commendabilem, secundis votis felicior, sibi matrimonio copulavit.
Ab ea die coepit Orientalium Latinorum manifeste [Col. 0681C] deterior fieri conditio; nam nostrorum principum et regum maximorum, qui Christiani populi videbantur bases esse solidiores, viderunt hostes nostri, et subsannaverunt labores sine fructu, sine effectu conatus, vires attritas, confractam gloriam; et quorum sola nomina hostibus nostris prius erant formidini, nunc praesentiam sine damno despexerant; unde in tantam elati sunt praesumptionem et audaciam, ut jam de caetero nec eorum vires haberent suspectas, nec nostris instare solito acerbius vererentur. Inde fuit, quod statim post utriusque regis discessum, Noradinus, Sanguini filius, cujus superius fecimus mentionem, convocata infinita Turcorum ex omni Oriente manu, circa partes Antiochenas coepit solito [Col. 0681D] protervius desaevire; vidensque Latinorum terram principum auxilio destitutam, apposuit etiam castrum, cui nomen Nepa, obsidere. Quod postquam domino Raimundo principi Antiocheno plenius innotuit, sicut homo animosus et impetuosus, nec alterius consilio in hujusmodi regebatur, non exspectato suorum equitum, quos evocari praeceperat comitatu, cum paucis imprudens ad partes illas accelerat; et adhuc in obsidione perseverantem, circa praedictum municipium invenit Noradinum. Qui audiens principem advenire, timens ne majores secum traheret copias, exspectare et cum eo congredi veritus, ab obsidione discessit, in loco tuto se conferens, et exspectans, et frequentibus nuntiis doctior fieri cupiens, qualia secum princeps [Col. 0682A] traxerat auxilia, et utrum majora accederent adminicula. Princeps vero praesenti successu elatus et de se, more solito, plus aequo praesumens, coepit se habere incautius; et dum haberet finitima praesidia in quibus se indemnem cum suis poterat conservasse, et suos reduxisse incolumes, maluit se campis credere patentibus; indignum judicans ut illius timore videretur cessisse vel ad tempus; et hostium maluit patere insidiis. Ea igitur nocte, videns Noradinus nullas principi vires accrevisse majores, sperans cum suis eas quas secum adduxerat, facile superaturum, principis comitatum vallat, per gyrum agminibus dispositis; et in modum urbis obsidet. Mane autem facto, videns princeps hostium multitudinem, et de viribus suis, licet sero diffidens, dubitare [Col. 0682B] coepit; tamen acies instruit, militiam ordinat, tanquam cominus cum hostibus congressurus. Inito itaque praelio, qui cum eo erant, viribus impares, hostium non ferentes multitudinem, principe cum paucis relicto, in fugam versi sunt. Princeps vero tanquam magnanimus, et in armis singulariter strenuus, viriliter decertans, in media hostium strage quam exercuerat, caedendo fatigatus et exhaustus spiritu, gladiis confossus interiit; cujus caput cum brachio dextro a corpore separantes, reliquum corpus mutilum, inter alios vita privatos, reliquerunt. Cecidit ibi inter alios vir magnus et potens, suae perpetuo lugendus regioni, dominus Rainaldus de Mares, cui comes Edessanus filiam suam uxorem dederat. Ceciderunt et alii nobiles [Col. 0682C] nonnulli, quorum nomina non tenemus. Fuit autem dominus Raimundus vir magnanimus, rei militaris experientissimus, hostibus supra modum formidabilis, parum tamen felix, cujus multa quae in principatu strenue et magnifice gessit opera, speciales exigunt tractatus; sed nos ad prosequenda communia festinantes, in singulis hujusmodi negotiorum articulis immorari, et his stylum committere non valemus. Occisus est autem anno ab Incarnatione Domini 1148, principatus ejus anno tertiodecimo, mense Junio, vicesima septima die mensis, die festo Sanctorum Apostolorum Petri et Pauli, inter urbem Apamiam et oppidum Rugiam, in eo loco qui dicitur Fons-muratus. Cujus corpus quibusdam [Col. 0682D] notis et cicatricibus cognitum, inter caeterorum defunctorum corpora repertum, Antiochiam delatum est, et in vestibulo ecclesiae apostolorum Principis, inter ejus praedecessores, solemnibus exsequiis sepultum.
Noradinus vero in augmentum gloriae et in signum victoriae, et quod maximus gentilitatis persecutor crederetur occidisse, caput cum manu dextera, quae ad hos usus de corpore praedicti viri separari fecerat, ad maximum Sarracenorum principem et monarcham, [Col. 0683A] calipham videlicet Baldacensem, et alios Turcorum satrapas, per Orientem constitutos direxit. Destituta itaque tanti rectoris solatio Antiochena regio, in lamenta se dedit, fletus non cohibens et crebris suspiriis dolorem indicans, querulis quoque et lacrymosis vocibus fortis viri egregia gesta rememorans. Nec solum finitimos mors illius audita contristavit populos; sed et longe lateque rumor hic dispersus, tam majorum quam minorum in amaritudinem deduxit animas, et acerbo interius moerore confecit. Interea idem fidei et nominis, more patris, maximus persecutor Christiani Noradinus, videns principem regionis, et maximam robustorum ejus partem cecidisse in praelio, totamque provinciam suo subjacere arbitrio, immissis statim [Col. 0683B] expeditionibus suis, totam coepit hostiliter circuire regionem: ita ut juxta Antiochiam pertransiens, et cuncta praestans incendio, ad monasterium Sancti Simeonis, quod inter Antiochiam et mare in montibus sublimibus situm est, ascenderet, propria in ea usus potestate, et cuncta libero tractans imperio; et inde ad mare, quod nunquam prius viderat, descenderet, et in eo, in signum quod victor usque ad mare pervenerat, coram suis lavaretur. Inde rediens castrum Harenc, ab Antiochia vix milliaribus distans decem, praeteriens occupat, et occupatum armis et militibus et alimentis muniens, instruit diligenter; ita ut multorum dierum posset obsidionem sustinere. Timuit ergo populus universus, et [Col. 0683C] humiliata est in conspectu ejus terra, eo quod tradiderat Dominus in manus ejus, robur militiae et principem regionis; et non erat auxiliator, nec qui contra imminentia pericula protectionis afferre posset remedium. Relicta enim erat in reipublicae et principatus administratione sola principis uxor Constantia, cum filiis duobus et filiabus totidem, adhuc impuberibus; nec erat qui principis fungeretur officio, et plebis erigeret dejectionem. Ea tamen tempestate, dominus Aimericus ejusdem civitatis patriarcha, vir solers et locupletissimus, strenue satis afflictae se regioni praebuit patronum; et ad conducendas militum copias, stipendia, contra morem suum non parce ministravit, temporis satisfaciens necessitati. Porro Hierosolymorum rex audiens [Col. 0683D] illarum partium pericula, et morte domini principis cognita, mente plurimum consternatus, convocata subito militia, ut oppressis opem ferat fratribus, celer ad partes convolat Antiochenas, et de se diffidentibus et animo dejectis propria praesentia praebuit consolationem. Collectis itaque militaribus tam suorum, quos secum traxerat, quam de tota regione auxiliis, ad resistendum invitat; et ut resumptis cordibus respirare discant, castrum Harenc, quod superius de novo captum diximus, obsidet. Sed post dies aliquot non proficiens, quia instructum erat diligentius, infecto negotio, Antiochiam est reversus.
Soldanus etiam Iconiensis, audita principis morte, in multitudine gravi in Syriam descendit, et [Col. 0684A] captis multis urbibus et castellis pluribus, Turbessel obsidet, licet comes cum uxore et liberis intus esset. Rex vero Henfredum constabularium, cum sexaginta militibus ad tuendum Hasart, interea dirigit, ne a Turcis occupetur. Tandemque comes datis Soldano captivis omnibus quos de sua regione vinctos habebat, et duodecim equitum armis, pace facta, abeunte Soldano, ab obsidione liberatus, eodem die Hasart venit; et inde Antiochiam, domino regi gratias pro humanitate quam in eum exercuerat, acturus properavit: inde etiam viso rege, sumptaque ab eo licentia, cum modico quem deduxerat comitatu, ad propria reversus est. Rex autem apud Antiochiam destitutae regionis curam agens, ad hoc moram faciens, compositis pro loco [Col. 0684B] et tempore negotiis, tranquillitate aliquatenus restituta, revocantibus eum curis domesticis, in regnum suum est reversus.
Interea comes Edessanus, Joscelinus junior, vir supinus, a patria degener honestate, sordibus effluens, libidine dissolutus, spretis melioribus perniciosa sequens, putans sibi optime successisse quod princeps Antiochenus, quem odio insatiabili persequebatur, occubuerat; non multum attendens, quam vere dicatur:
Dum vero haec ita circa partes aguntur Antiochenas, non multo post temporis intervallo visitante regnum divina clementia, erigentes se de pulvere et de abjectione nimia, in qua propter sinistros casus, qui frequentes acciderant, jacere videbantur; redeuntes ad cor tam dominus rex quam caeteri Hierosolymitanae regionis principes, ut Ascalonitas hostes immanissimos arctius cohibeant, et magis [Col. 0685B] eorum periculosos refrenent impetus, Gazam urbem antiquissimam, ab Ascalona decem distantem in parte australi milliaribus, dirutam et habitatoribus carentem, reformare proponunt, ut sicut a septentrione et ab oriente fundatis in gyrum municipiis eam quasi obsederant, ita eidem ab austro simul non deesset stimulus; et ex ea quoque parte continuis impugnaretur congressionibus et frequentibus lacesseretur insidiis. Die igitur statuta, convenit universus populus, quasi vir unus, ad praedictum locum; et opus unanimiter aggressi, urbem certatim reaedificare contendunt. Fuerat autem eadem Gaza, civitas antiquissima, una de quinque urbibus Philistiim, aedificiis praeclara, cujus antiquae nobilitatis [Col. 0685C] in ecclesiis et amplis domibus, licet dirutis, in marmore et magnis lapidibus, in multitudine cisternarum, puteorum quoque aquarum viventium, multa et grandia exstabant argumenta. Fuerat autem sita in colle aliquantulum edito, magnum satis et diffusum infra muros continens ambitum. Videntes autem nostri quod non satis expediret, nec fortasse praesentis temporis vires sufficerent ut tota reformaretur, partem praedicti collis occupant; et jactis ad congruam altitudinem fundamentis, opus muro insigne et turribus aedificant, et in brevi, opitulante Domino, consummant feliciter. Consummatum etiam et partibus suis absolutum, de communi consilio fratribus militiae Templi custodiendum, et perpetuo cum universa adjacente regione [Col. 0685D] possidendum committunt. Qui tanquam viri fortes, et in armis strenui, et commissum usque in praesentem diem fideliter prudenterque servaverunt; et urbem praedictam frequentibus, cum occultis tum manifestis impugnationibus viriliter afflixerunt: ita ut qui prius excurrentes et per universam regionem hostiliter desaevientes, nostris erant formidini, nunc pro summa felicitate reputent, si clausis intra moenia vivere liceat, et quiete perfrui, pace precibus vel pretio ad tempus impetrata. Nec solum urbe praedicta, ad cujus laesionem constructum erat illud praesidium, recalcitrante, utile fuit; sed etiam ea devicta, quasi regni limes ab austro contra Aegyptios, pro multo fuit regioni tutamine. Circa veris autem initium, domino rege dominoque [Col. 0686A] patriarcha, completo ex parte municipio interiore, relictis ibi militiae Templi fratribus, quorum diligentiae deputatum erat, Hierosolymam reversis, accidit subsidium Aegyptiorum, quod ter vel quater in anno ad reparandas vires Ascalonitarum solemniter solebat accedere, in multitudine gravi ante praedictum oppidum adesse; et oppidanis interius hostium metu congregatis, assultus hostiles multa instantia dedisse. Sed videntes, qui militiae praeerant, quod non proficerent, cum dies aliquot in obsidione operam consumpsissent, Ascalonam profecti sunt. Ab ea itaque die, tanquam attritis viribus et nocendi contracta licentia, coeperunt prorsus a vexatione adjacentis quiescere regionis. Sed et Aegyptiorum exercitus, qui ita frequens, ut praediximus, [Col. 0686B] civitati jam afflictae solatium ministrabat, jam non nisi marino accedere consuevit itinere, praedicti municipii interpositas timens insidias et militiam habens suspectam.
Inter haec, dum satis prospero cursu regni orientalis negotia procederent, et quasi quadam tranquillitate gauderet; eo minus, quod comitatus nobis deperierat et in hostium nostrorum cesserat potestatem Edessanus, regio quoque Antiochena frequentibus hostium insidiis fatigabatur; videns inimicus homo, qui solet superseminare zizania, et nostrae invidens prosperitati, intestinis nos tentans [Col. 0686C] concutere seditionibus, quietem nostram perturbare aggressus est, cujus periculi haec fuit causa et origo. Domina Milisendis regina, inclytae recordationis et piae in Domino memoriae, defuncto marito, ut praediximus, relicta cum duobus liberis adhuc infra annos constitutis, regni tanquam jure haereditario sibi debiti curam et administrationem sortita est, filiorum legitimam agens tutelam. Hanc consilio principum regionis, strenue et fideliter, vires et animum transcendens femineum, usque ad illum diem administraverat: filio primogenito, domino Balduino, cujus in praesenti gesta conscribimus, etiam postquam in regni sublimatus est solium, ejus multum favente et merito subjacente [Col. 0686D] imperiis. Inter caeteros autem quorum opera consilioque utebatur, familiarem admodum habebat quemdam nobilem virum, ejus consobrinum, Manassen videlicet; cui, statim post ejus introitum in regnum, curam militiae tradiderat omnem et [quem] ordinaverat constabularium. Hic autem de dominae reginae gratia praesumens, nimium arrogans, ut dicitur, et regni majoribus insolenter se praeferens, nullique debitam exhibens reverentiam, invidiam in se nobilium regionis concitaverat maximam; et nisi dominae reginae eos cohiberet auctoritas, parati erant conceptum odium usque in opus pertrahere. Duxerat autem et domini Baliani senioris viduam, nobilem matronam Hugonis, Balduini et Baliani Ramatensium fratrum matrem: [Col. 0687A] unde sibi cumulaverat divitias et multiplicaverat possessiones. Eorum autem qui praedictum Manassen odio prosequebantur, primus erat et affectu et opere rex ipse: asserens quod ei matris suae subtraheret gratiam et munificentiam impediret. Habebat autem super eodem facto plurimos incentores, odiorum fomitem ministrantes, quibus praedicti viri invisa erat potentia et molesta nimis dominatio. Hi dominum regem impellebant, ut etiam matrem a regni amoveret potestate, dicentes, eum jam ad adultam pervenisse aetatem, indignum esse ut femineo regeretur arbitrio, et regni proprii curam aliquam sibi committeret moderandam. Horum igitur et similium rex fretus consilio, proposuerat, in die festo Paschae Hierosolymis solemniter [Col. 0687B] coronari; cujus gloriae, cum a domino patriarcha et a viris prudentibus qui pacem regni diligebant, instanter rogaretur, ut matrem participem faceret, distulit praedictorum consilio, ne matrem haberet consortem, illa die qua proposuerat; et sequenti die subito, matre non vocata, in publicum processit laureatus.
Transcursa igitur illa solemnitate, convocato procerum coetu, praesente etiam Ivone Suessionensi comite et Galtero castellano Sancti Aldemari, matrem [Col. 0687C] convenit, et ut regnum secum dividat instanter exigit, et avitae sibi postulat haereditatis portionem assignari. Tandem post multos hinc inde habitos deliberationis tractatus, divisa haereditate, domino regi optione data, assumpsit sibi in partem Tyrensem et Acconensem, cum pertinentiis suis, urbes maritimas: relictis dominae reginae Hierosolyma et Neapoli, cum suis iterum pertinentiis. Sicque divisi sunt ab invicem, sperante populo quod pro bono pacis tolerandum esset quod sic ordinatum fuerat: quod uterque contentus esse deberet sua, quae eum contigerat, portione. Per eosdem itaque dies dominus rex nobilem quemdam et magnificum virum dominum Henfredum de Torono, [Col. 0687D] cui magnae et amplae possessiones erant in Phoenice, in montibus qui Tyrensi adjacent metropoli, ordinavit constabularium suum, et ei militiae suae curam commisit. Sed neque sic etiam quievit dominam reginam persequentium stimulus; sed et causis levibus vires resumens ignis, qui latuerat in favilla, incendium majus et priore multo periculosius, coepit ministrare. Nam rex eisdem impellentibus quorum consilio prius acquieverat, matrem iterum coepit molestare, et eam quam ex utriusque beneplacito regni obtinuerat portionem, exclusa omnino matre, sibi vindicare proposuit. Quod intelligens regina, commendata Neapoli quibusdam fidelibus suis, qui ejus curam haberent, Hierosolymam se recepit. Rex vero interea congregata [Col. 0688A] quanta potuit militia, praedictum Manassen in castello quodam ejus, cui nomen Mirabel, obsidet; eumque ad deditionem compellens, regnum et omnem cismarinam regionem abjurare coegit: inde occupata Neapoli, matrem persequens Hierosolymam proficiscitur. Recesserant autem a domina regina, juramentorum et fidelitatis immemores, quidam ex iis qui infra sortem ejus habebant possessiones, et ei fide media erant obligati. Pauci vero ei adhaerentes, fidei servaverant integritatem: Amalricus videlicet comes Joppensis, filius ejus, valde adolescens; Philippus quoque Neapolitanus, et Rohardus senior, et pauci alii quorum nomina non tenemus. Audiens itaque regina, filium cum exercitu advenire, in arcem cum familiaribus suis [Col. 0688B] et fidelibus se recepit, de praesidii munitione confidens. Dominus vero patriarcha Fulcherus, bonae memoriae, videns tempora periculosa, et dies tentationis imminere, volens partes suas interponere, et de iis quae ad pacem sunt rogare, assumptis sibi de clero, viris religiosis et Deum timentibus, domino regi obviam exiit, monens ut a pravo desistat proposito, et in finibus pactorum consistens, matrem quiete perfrui patiatur: apud quem postquam videt se non proficere, consilium ejus detestans, in urbem regressus est. Rex autem urgens propositum, ante urbem castra locat. Tandem vero civibus indignationem declinantibus regiam et portas aperientibus, intromissus est cum suis expeditionibus: ubi statim arcem, in quam mater se contulerat, [Col. 0688C] aptatis ad eam expugnandam machinis, obsidione vallat; et more instans hostili, balistis, arcubus et jaculatoriis machinis continuas inferens molestias, obsessis requiem negat. Illi vero, omnino instanti omnino reluctantes, vim vi repellere nituntur, et quibus modis exteriores obsessos impugnare satagunt, eisdem injurias propulsare et in hostes aequa lance damna refundere, obsessi non verentur. Tandem cum per dies aliquot, periculose nimis hinc inde decertatum esset, cum in arcem expugnando rex non multum proficeret, nec tamen a proposito vellet desistere, intercurrentibus quibusdam pacis et gratiae reformatoribus, urbe Neapolitana cum suis finibus contenta domina regina, regni caput [Col. 0688D] domino regi resignat Hierosolymam, interpositis ex parte domini regis, et praestitis corporaliter juramentis, quod super ea possessione per eum perpetuo non deberet molestari; sicque eis in mutuam redeuntibus gratiam, quasi stella matutina in medio refulgens nebulae, regno et Ecclesiae restituta est tranquillitas.
At vero nuntiatum est regi Hierosolymorum, et fama certiore compertum quod comes Edessanus sorte tam miserabili captus erat, et regio tota absque defensoris cura, hostium late patebat insidiis; quod [Col. 0689A] omnis illa provincia, sicut et Antiochenorum partes, femineo relictae moderamini, suam exposcebant sollicitudinem; assumptis sibi Henfredo constabulario et Guidone Berytensi (nam de iis qui in portione dominae reginae erant, licet singillatim evocasset, neminem habere potuit) ad partes pervenit Tripolitanas; ubi et comitem cum suis militibus assumens, Antiochiam celer pervenit. Dicebatur enim publice, et vere sic erat, quod potentissimus Turcorum princeps soldanus Iconiensis, cum innumero equitatu ad partes illas descenderat, et fere omnem suis finibus conterminam occupaverat regionem. Non valentes enim locorum habitatores resistere et exercituum illius sustinere potentiam, urbes et municipia universa illi tradiderant, impetrantes [Col. 0689B] ab eo salvum et liberum exitum cum uxoribus et liberis, et sine periculo conductum usque Turbessel; is enim locus caeteris munitior, plures habens habitatores, ubi et dominus comes jugem et manentem habebat habitationem, adhuc in tranquillo videbatur esse. Dumque sic exceptis paucis praesidiis, universam occupasset regionem, majoribus eum revocantibus curis, domum redire compulsus est; nihilominus tamen, provincialium aut labor est imminutus, aut remissior facta sollicitudo. Nam Noradinus molestissimus gentis nostrae persecutor et Turcorum princeps potentissimus, pene continuis incursionibus universam eatenus molestabat regionem, ut extra praesidia nemo penitus auderet comparere. Sic igitur inter duas molas, [Col. 0689C] miser ille populus incessanter conterebatur; et a duobus maximis principibus supra vires angebatur, quorum alterius tantum vix posset potentiam tolerare.
Interea dominus Imperator Constantinopolitanus audiens illarum partium desolationem, unum de principibus suis, cum immensis sumptibus, et militia suorum non modica, ad praedictas partes direxerat, offerens comitissae liberisque ejus annuos certae quantitatis reditus, qui eis ad honestum sufficere [Col. 0689D] possent victum in perpetuum, in recompensationem traditae sibi regionis, si praesidia quae adhuc penes se retinebat, ejus imperio vellet concedere. Spondebat enim confidenter, in immensitate divitiarum suarum spem habens, quod et illa a Turcorum incursionibus conservaret illibata, et alia quae amiserant, facile suo restitueret imperio, si ei provincia resignaretur. Adveniente igitur rege Antiochiam, causa cognita adventus imperialium nuntiorum, ipsis etiam injunctam sibi legationem aperientibus, facta est inter principes regionis illius dissensio; aliis dicentibus rem nondum in eum necessitatis articulum descendisse, ut id fieri oporteat; aliis econtra asserentibus necessarium id [Col. 0690A] esse fieri, priusquam terra penitus in hostium manus tradatur. Inter has igitur deliberationis ambiguitates, cognoscens dominus rex, quod praedicta regio, in eo statu, in quo erat, diu perseverare non posset; ipsum enim ampliorem ibi moram facere, regni propria cura non patiebatur; nec ejus tot tantaeque erant vires, ut duas quindecim dierum itinere a se distantes provincias administrare posset commode, vidensque Antiochenam quae media erat provinciam, principis solatio jam per plures annos destitutam, in eam descendit sententiam, ut praemissis conditionibus, Graecis oppida quae supererant traderentur. Et licet non multum praesumeret, quod Graecorum viribus in eo statu conservari posset provincia, maluit tamen, ut eis possidentibus [Col. 0690B] iste casus accideret, quam ei periclitantis populi et terrae deficientis imputaretur ruina. Pactis igitur hinc inde juxta praedictas conditiones, adhibito consensu dominae comitissae et liberorum ejus, ad placitam consonantiam redactis, praefigitur dies, quo dominus rex, cum omni militia sua in partes illas descendat, imperatoris homines in possessionem inducat, et eis universa resignet oppida. Die igitur statuta rex ex condicto assumens sibi comitem Tripolitanum, et tam suos quam Antiochenarum partium magnates, in terram comitis Edessani, Graecos secum deducens, usque Turbessel pervenit; ubi assumpta sibi domina comitissa cum liberis suis et aliis omnibus, tam Latinis quam Armenis, sexus promiscui, exire volentibus, Graecis regionem assignat. [Col. 0690C] Erant autem oppida quae a nostris adhuc possidebantur Turbessel, Hamtab, Rauendel, Ranculat, Bile, Samosatum, et fortasse alia quaedam. Quibus omnibus Graecorum potestati resignatis, ipse cum universo egredi volentium populo, cum jumentis et sarcinis eorum, quae erant multae nimis (nam unusquisque cum omni domo et familia, et supellectile universa exire proposuerat) ad iter accingitur; et cum omni hujusmodi imbellis populi multitudine, et impedimentorum quantitate numerosa egredi maturat, educere volens eos sine periculo.
Audiens itaque Noradinus quod rex ad educendum populum ingressus fuerat et quod de conservanda regione omnino desperantes, Graecis viris effeminatis et mollibus, oppida resignaverant, de nostra formidine factus animosior, congregata ex universis adjacentibus regionibus militia, ad easdem partes festinus descendit, volens regi et populo de viribus suis diffidenti et sarcinis multiplicibus impedito occurrere: ad lucrum sibi putans cedere, si tales sibi obviam habere posset. Factumque est, quod vix ad urbem Tulupam, quae a Turbessel vix quinque aut sex distabat milliaribus, [Col. 0691A] illam impotentem multitudinem adduxerat, cum ecce Noradinus universam regionem suis repleverat legionibus. Erat autem castrum illis vicinum, Hamtab nomine, per quod iter eis erat futurum: illuc nostri properare volentes, videntes imminere periculum, acies instruunt, ordinant agmina, tanquam mox cum hostibus commissuri. Illi vero instructis catervis, nostrorum adventum, tanquam de victoria securi, avide nimis exspectabant. Accidit tamen, contra spem eorum, quod noster exercitus ad praedictum oppidum, praevia Domini misericordia, pervenit indemnis; ubi nocte tota fessis tam jumentis quam hominibus, ad requiem concessa, convocato procerum coetu, et de futuro in crastinum itinere deliberantes, fuerunt nonnulli de [Col. 0691B] magnatibus, qui praedictum praesidium exposcerent sibi dari, arbitrantes opitulante Domino contra Turcorum incursiones viribus propriis locum posse conservare; quorum unus de regno erat Henfredus de Torono, vir magnificus regius constabularius; alter erat vir nobilis et potens, de principatu Antiocheno, Robertus videlicet de Surda valle. Sed videns dominus rex neutrius vires aut potentiam ad praedictum opus sufficere, spreto utriusque verbo tanquam inutili, pactis insistit perseverans; et tradito Graecis municipio, populum praecipit ad iter accingi. Videre erat ibi viros nobiles, et inclytas cum ingenuis virginibus et parvis pueris matronas, natale solum, avita domicilia, cognatam regionem, [Col. 0691C] singultibus et lacrymosis deserere suspiriis, et transmigrationem ad populum alterum cum fletibus et lamentis inire. Non erat pectus ita ferreum, cujus interiora non moverent fletus et lacrymae, et querulae voces populi transmigrantis. Luce igitur terris reddita, compositis sarcinis, rursum iter arripiunt: et ecce ex utroque latere hostium acies junctis agminibus, incedebant, in comitatum nostrorum parati ex omni parte irruere. Nostri ergo hostium videntes agmina et gravem multitudinem, de quingentis equitibus, quos habebant, instaurant acies et incedendi ordinem assignant instauratis. Dominum itaque regem praeire jubent, ut agmina praecedat et turbis pedestribus gradiendi modum assignet; comite Tripolitanum et Henfredum regium [Col. 0691D] constabularium posteriores jubent tueri partes, et ut cum majoribus et fortioribus militum copiis hostium sustineant impetus, et eorum a plebe arceant violentiam; Antiochenos vero magnates a dextris et a sinistris collocant, ut positae in medio multitudini, undique per gyrum non deesset robur fortium, et armata militia. Sic igitur, et eodem ordine tota die nostris gradientibus usque ad solis occasum intolerabiles nostris non defuerunt molestiae, frequentes impetus, pugna jugis, congressiones continuae. Tanta autem erat immissarum in exercitu numerositas sagittarum, ut omnes sarcinae, ericii more, sagittis viderentur consitae; praeterea pulvis, calor quoque, qualem solet Augustus ministrare, sitis quoque aspera, plebem supra vires fatigabat; [Col. 0692A] tandem sole jam ad occasum declinante, Turci secum non habentes victualium quidpiam, amissis de exercitu suo nonnullis nobilibus, dato ad reditum signo, nostros insequi desinunt, eorum stupentes incomparabilem instantiam et perseverantiam. Dumque Henfredus constabularius, arcu abeuntes persequitur, aliquantulum a comitatu remotior, accessit ad eum miles quidam de hostium numero, qui repositis armis et junctis alternatim ad latus manibus, signum exhibet reverentiae. Is porro cujusdam potentissimi Turcorum principis, qui eidem constabulario fraterno foedere junctus erat et in eo tenacissimus, domesticus erat et familiaris, ab eodem missus, ut eum verbis ejus salutaret, et de statu hostilis exercitus eum redderet doctiorem. Refert [Col. 0692B] autem Noradinum cum suis in proposito habere ea nocte ad propria maturare reditum; defecerat enim in castris ejus omnis penitus alimonia, unde eos diutius non poterant insectari. Sic igitur illo redeunte ad propria, constabularius in castra se recipit; et verbo quod audierat, domino regi communicato, instante jam nocte, in loco qui dicitur Joha, castrametatus est populus universus. In sequentibus diebus, populo sine molestia per silvam quae dicitur Marris, et usque ad loca nostrae ditioni subdita traducto, dominus rex in Antiochiam se recepit. Videns igitur Noradinus terram comitis, Latinorum auxilio destitutam, de Graecorum mollitie, quibus commissa erat, praesumens, frequentibus irruptionibus, [Col. 0692C] et quas Graeci non satis supportare noverant, eam coepit aggravare. Tandemque immissis exercitibus copiosis, obsidione vallans oppida, Graecis violenter exclusis, infra annum universam occupavit regionem. Sic igitur provincia opulentissima, rivis, silvis et pascuis laetissima, ubere gleba dives, et omnibus redundans commoditatibus, in qua quingenti equites sufficientia habebant beneficia, peccatis nostris exigentibus, in hostium manus devenit, et a nostra jurisdictione usque in praesentem diem facta est aliena. Decesserunt itaque Ecclesiae Antiochenae in partibus illis tres archiepiscopi, Edessanus, Hieropolitanus et Coricensis; quorum Ecclesias etiam nunc infidelitas detinet, et gentilis superstitio, licet invitas.
Interea dominus rex Hierosolymorum Balduinus, pro urbe Antiochena, et ejus adjacente dioecesi plurimum sollicitus, ne principis destituta solatio, sicut et terra comitis, de qua praediximus, in manus hostium, sorte descendat miserabili, et populo Christiano simul cum jactura intolerabili, amplius accedat confusio; vidensque sibi liberum non esse, revocante eum regni cura, moram ibi habere longiorem, dominam principissam saepius commonet ut unum de nobilibus sibi, cui nubat, eligat [Col. 0693A] viris, cujus consilio et opera principatus regatur. Erant autem eo tempore inclyti et nobiles viri in eadem regione, domini regis castra sequentes, dominus videlicet Ivo de Neella, comes Suessionensis, vir magnificus, prudens et discretus, cujus in regno Francorum plurima erat auctoritas; Galtherus quoque de Falcunberga, castellanus Sancti Aldemari, qui postea fuit Tiberiadensis dominus, ipse quoque vir prudens, urbanitatis eximiae, providus in consiliis et in armis strenuus; dominus quoque Radulphus de Merlo, vir summe nobilis, et armorum usum habens, et prudentia multa conspicuus; quorum quilibet ad procurandam regionem, merito videbatur sufficiens. Illa autem vincula timens conjugalia, solutamque ac liberam vitam praeponens, non multum [Col. 0693B] attendebat quid populo expediret, circa id plurimum sollicita, ut carnis curam perficeret in desideriis. Rex autem ejus intelligens propositum, apud Tripolim principibus utriusque tam regni quam principatus, curiam indicit generalem. Ad quam tam dominum Antiochenum patriarcham cum suffraganeis suis, quam dominam principissam cum suis proceribus invitat; interfuit autem et mater ejus, domina regina Milisendis, et regni principes eam secuti. Ubi cum de publicis negotiis diligens habitus esset tractatus, ventum est ad negotium principissae; sed neque tunc vel rex, vel comes, ejus sanguinei; vel regina, vel comitissa Tripolitana, ambae ejus materterae, in hoc eam potuerunt inducere, ut sibi et regioni in hac parte vellet providere. Dicebatur autem et patriarchae [Col. 0693C] niti consilio, qui tanquam vir argutus et versipellis, ut liberius interim tota terra dominaretur, cujus rei cupidus erat nimis, in hoc eam dicebatur errore fovere. Cum ergo nihil in eo proficerent, soluta curia, ad propria quisque reversus est
Erat autem illis diebus, inter dominum comitem et ejus uxorem, dominae Milisendis reginae sororem, ex zelo maritali orta simultas; cujus sedandae gratia, et ut principissam neptem suam videret, domina Milisendis advenerat. In qua resarcienda gratia, [Col. 0693D] cum ipsa iterum non multum profecisset, sororem, rediens, deducere secum decreverat, et in hoc procinctu ambae erant urbem Tripolitanam jam egressae. Comes autem proficiscenti principissae comitem se ad tempus dederat, a qua sumpta licentia, post modicum reversus est intervallum; qui, dum portam civitatis ingrederetur, nihilque omnino casus timeret sinistri, in introitu portae, inter murum et antemurale, Assissinorum gladiis confossus, miserabiliter interiit. Cecidit autem et cum eo inclytus et nobilis vir, cujus superius fecimus mentionem, dominus Radulphus de Merlo, cum quodam milite suo, quorum uterque domino comiti in ea profectione casu se dederat consortem. Rex autem in civitate securus aleam ludebat, recreationi dans operam, [Col. 0694A] horum omnium ignarus. Commota est ergo universa civitas, nece comitis audita; et ad arma populus convolans, quemcunque alienum a lingua nostra, vel habitu reperit, putans sicarios qui hoc malum commiserant invenire, gladio percutit, et mortem omnibus irrogat indifferenter. Interea rex repentinis excitus clamoribus, morte comitis intellecta, tristis admodum, et mente plurimum consternatus, lacrymas et suspiria non valens cohibere, matrem et materteram mox praecipit revocari. Quibus reversis, post multa lamenta et fletus uberes, corpore cum debita exsequiarum magnificentia sepulturae tradito, praecipiente domino rege, cuncti proceres illarum partium, dominae comitissae et liberis ejus fidelitatem exhibuerunt. Erat autem domino [Col. 0694B] comiti, filius ei aequivocus, nomine Raimundus, vix annorum duodecim; et filia nomine Milisendis, fratre natu posterior. His ergo sic compositis, rex cum matre et principibus suis in regnum reversus est.
Non multo vero post interjecto temporis intervallo, quidam nobiles Turcorum satrapae, viri potentes, et apud suos egregii nominis, quibus cognomen est Hiaroquin; quorum sancta civitas, antequam a Christianis liberaretur, dicitur fuisse haereditas; [Col. 0694C] hortante matre et eorum improperante ignaviam, quod tandiu ab haereditate avita se paterentur esse extorres, collecta infinita Turcorum multitudine Hierosolymam venire et eam quasi jure haereditario sibi debitam vindicare proponunt. Assumptis ergo sibi ingentibus militarium virorum copiis, matrem longaevam continuis exhortationibus id monentem secuti, iter arripiunt propositum, si Dominus ita permiserit, prosecuturi. Pervenientes igitur Damascum, ibi ad reparandos exercitus et vires recreandas moram facientes aliquam, volentibus Damascenis eorum insipiens revocare consilium, non acquieverunt; sed resumptis viaticis et compositis iterum sarcinis, quasi de proposito non diffidentes, versus Hierosolymam proficiscuntur. [Col. 0694D] Tandem transito Jordane cum universis cohortibus suis montana conscendentes, in quibus sita est praedicta civitas, in montem Oliveti, qui mons conterminus praedictae supereminet urbi, se contulerunt; ita ut inde loca omnia venerabilia, et maxime Templum Domini, quod in summa et praecipua habent reverentia, et universam urbem eis daretur liberis prospectibus intueri. Quod videntes qui in urbe erant residui; nam maxima totius regionis militiae pars apud Neapolim convenerat, timens, quia urbs sine moenibus erat, ne illuc advenientium hostium se conferret multitudo, invocato de coelis auxilio, arma corripiunt, et certatim egressi, in hostes properare et cum eis committere votis ardentibus accelerant. Est autem via, quae ab Hierosolymis descendit [Col. 0695A] in Jericho, et inde ad Jordanem, inaequalis plurimum, locis saxosis et praecipitiis periculosa frequentibus; ita ut, nihil etiam timentibus et liberum habentibus transitum, molestum semper soleat ascendentibus vel descendentibus praestare accessum. In hanc ergo ingressi, dum nostrorum acies acrius instantes inordinate fugiunt, praecipitiis et locis angustis nullam ad fugiendum habilitatem concedentibus, multi sine gladio pereunt praecipitati. Qui vero loca planiora secuti, fugae tentabant insistere, nostrorum gladios incurrentes, saucii lethaliter in mortem nihilominus dabantur praecipites. Equi vero eorum itineris longitudine et laboris difficultate fatigati, viarum non ferentes asperitatem, sessoribus suis, omnino deficientes, negabant obsequium: [Col. 0695B] unde facti pedites, armis onusti et usum laboris non habentes, nostrorum subsequentium gladiis tanquam pecudes deputantur. Fit ergo tanta tam equorum quam hominum strages, his praedictis casibus, quod prae multitudine peremptorum, ad insequendum qui praeibant impediretur transitus. At vero nostri tanto avidius insectantes, spretis spoliis, et manubias declinantes, caedi acrius instant, pro summo lucro reputantes, hostium sanguine cruentari. Qui vero apud Neapolim convenerant, scientes praedictos hostes ad nos ingressos, unanimiter egredientes, ad Jordanis fluenta hostibus occurrentes certatim convolant, ut vada occupent et impediant transire volentes: ubi eos qui insectantes effugerant, [Col. 0695C] incautos reperiunt et confodiunt ex latere irruentes. Facta est ergo illa die manus Domini super eos, ita ut, sicut scriptum est: Residuum locustae comederet bruchus (Joel. I, 4) . Nam qui equorum velocitate, aut aliqua industria insectantes videbantur declinasse, occurrentium ex latere gladiis caedebantur. Si qui vero agmina praeeuntes, Jordanem ingressi fuerant, vadorum ignari, undis rapiebantur tumentibus, flumine suffocati. Sic igitur qui in multis millibus ascenderant, in spiritu vehementi, in equitatu suo spem habentes, ad modicum redacti numerum, confusione induti et reverentia, ad propria sunt reversi. Dicuntur illa die ex eis caesa esse ad quinque millia. Factum est autem hoc anno ab Incarnatione Domini 1152, IX Kalend. Decembris, [Col. 0695D] regni vero domini Balduini regis quarti, anno nono. Nostri ergo hostium onusti spoliis, et uberes de tropaeo manubias agentes, solemnes Domino laudis hostias immolaturi, Hierosolymam reversi sunt.
Collata igitur nostris divinitus praedicta victoria, erecti in spem bonam, Domino corda eorum dirigente, apponunt unanimiter, communicato tam majorum quam minorum consilio, hostes eorum qui in vicino constituti erant, quique nostris saepius gravia inferebant pericula, Ascalonitas videlicet, [Col. 0696A] aliquo modo laedere. Idque visum est pro tempore expedientius, ut pomeria civitati adjacentia, unde civibus multa erat commoditas, in manu forti exstirpare niterentur, et in parte saltem hostes protervos damnificare. Juxta quod propositum, collectae unanimiter in manu valida ante urbem praedictam universae regni copiae, arbitrati sufficiens esse, si effectui possent mancipare propositum. Sed praesentibus nostris ante urbem, adfuit mirabiliter divina clementia, quae eos ad majora coepit ex insperato accendere. Nam, postquam ante urbem nostrae constiterunt acies, tantus cives pavor invasit, quod infra urbem omnes se receperunt certatim; nec inventus est vel unus, qui extra moenia nostris se daret obviam. Unde sumpta occasione ex [Col. 0696B] eo quod ita deterriti videbantur, dirigente eos divina gratia, adjiciunt urbem obsidione vallare. Missisque nuntiis per universos regni fines, praecipiunt evocari eos qui domi remanserant, ut omnes unanimiter die praefixa adesse non differant, propositum quale Deus eis inspiraverit, aperientes. Qui ergo vocati fuerant, gratulabundi et sine mora convenientes, ad eos qui se praecesserant, adjuncti sunt, castra cum aliis circa urbem locantes. Et ut firmum esset quod aggrediebantur, et de perseverantia in proposito nulli dubitare liceret, juramentis exhibitis corporaliter se invicem obligant, quod ante urbem captam ab obsidione non desistant. Convocatis igitur universi regni viribus et populo unanimiter conveniente, dominus rex dominusque [Col. 0696C] patriarcha, cum aliis tam saecularibus quam ecclesiasticis regni principibus, signum Dominicae crucis vivificum et venerabile secum habentes, ante urbem praedictam felicibus auspiciis, VIII Kalendas Februarii, castrametati sunt. Interfuerunt autem de Ecclesiarum praelatis, dominus Hierosolymorum patriarcha Fulcherus, dominus Petrus Tyrensis archiepiscopus, dominus Balduinus Caesariensis archiepiscopus, dominus Robertus Nazaraenus archiepiscopus, dominus Fredericus Acconensis episcopus, dominus Geraldus Bethlehemita episcopus: abbates etiam nonnulli: Bernhardus etiam de Tremelai magister militiae Templi et Raimundus magister domus Hospitalis. De principibus autem laicis: [Col. 0696D] Hugo de Ibelim, Philippus Neapolitanus, Henfredus de Torono, Simon Tiberiadensis, Gerardus Sidoniensis, Guido Berithensis, Mauritius de monte Regali, Rainaldus de Castellione, Gauderus de Sancto Aldemaro, qui duo apud dominum regem stipendia merebant. Ordinatis itaque compositisque per gyrum tentoriis et principibus certis congruisque mansionibus dispositis, coepto fideliter insistunt operi, tanto labori debitam devote et prudenter impendentes sollicitudinem.
Est autem Ascalona una de quinque Philisthiim urbibus, in littore maris sita, formam habens se micirculi, cujus chorda sive diameter, secus littus [Col. 0697A] maris jacet; circumferentia vero, sive arcus, super terram ad orientem respiciens. Jacet autem tota civitas quasi in fovea, tota declivis ad mare, aggeribus undique cincta manufactis, supra quos moenia, sunt, cum turribus frequentibus, opere solido, duritiem lapidis vincente coemento nexorum; muris debita spissitudine latis et congrua proportione sublimibus; verum etiam et antemuralibus, eadem soliditate fabrefactis, cincta est per gyrum, et communita diligentius. Fontes autem neque infra murorum ambitum, neque sibi vicinos habent aliquos, sed puteis tum extra, tum inferius, aquas sapidas et ad potum habiles ministrantibus abundat: cisternas quoque aquarum pluvialium receptivas, ad majorem cautelam, cives interius construxerant [Col. 0697B] nonnullas. Erant autem et in murorum ambitu portae quatuor, turribus excelsis et solidis diligentissime communitae; quarum prima quae ad orientem respicit, dicitur Porta major, cognomento Hierosolymitana, eo quod urbem sanctam respiciat, habens circa se duas turres altissimas, quae quasi robur et praesidium subjectae videntur praeesse civitati; haec ante se tres aut quatuor in antemuralibus portas habet minores, quibus ad eam per quosdam anfractus pervenitur. Secunda est quae ad occidentem respicit, et dicitur Porta maris, eo quod per eam ad mare civibus pateat egressus. Tertia ad austrum, Gazam urbem, de qua superius fecimus mentionem, respicit, unde et ab ea cognomen ducit. Quarta ad septentrionem respiciens, ab [Col. 0697C] urbe finitima, in eodem sita littore, Joppensis dicitur. Haec autem civitas, situ maris nullam praebente aptitudinem, portum, vel aliquam tutam navibus non habet vel habuit stationem; sed littus tantum arenosum, et circa id mare, ventis intumescentibus, fretosum valde, et accedentibus, nisi multa fuerit in mari tranquillitas, nimis suspectum. Solum autem exterius urbi adjacens arena est obsitum, agriculturae nesciens, vinetis tamen et fructiferis arboribus accommodum; exceptis valliculis in parte septentrionali paucis, quae injecto fecundatae laetamine et aquis irrigatae putealibus, herbarum et fructuum aliquam civibus praestant commoditatem. Erat autem in ea civitate populus [Col. 0697D] multus, quorum ei qui minimus erat, et ut vulgo dicebatur, etiam recens nato, de thesauris Aegyptii caliphae dabantur stipendia. Multam enim et maximam, tam praedictus dominus, quam ejus principes, pro eadem urbe gerebant sollicitudinem; arbitrantes quod, si illa deficeret, in nostrorum veniens ditionem, nihil restaret aliud quam ut libero et sine difficultate accessu nostri principes in Aegyptum descenderent, regnum violenter occupaturi. Utebantur ergo ea pro muro, et profusa liberalitate quater in anno, tam per mare quam per terras civibus ministrabant subsidia; ut ea superstite, et nostris circa eam studium consumentibus et operam, ipsi optata interim tranquillitate fruerentur. Multis ergo propterea urbi necessaria ministrabant [Col. 0698A] expensis, arma, victum et recentem militiam, certis temporibus dirigentes, ut nostris circa eos occupatis, minor eos de nostrorum suspectis viribus premeret sollicitudo.
Hanc igitur urbem, per annos quinquaginta et amplius, postquam Dominus terrae promissionis partes reliquas populo Christiano tradiderat, adhuc resistentem et nostris conatibus aemulam, tandem obsidere conati sunt, rem aggressi arduam et pene impossibilem. Nam, praeter id quod muris et antemuralibus, turribus et aggere, armis et victualibus [Col. 0698B] erat supra omnem opinionem instructa, populum habebat usum et experientiam armorum habentem, in tanta quantitate ut, a prima obsidionis die usque ad novissimum, numerus obsidentium a multitudine obsessorum in duplo vinceretur. Dominus igitur rex, dominus quoque patriarcha; dominus etiam Petrus, praedecessor noster, Tyrensis archiepiscopus, alii quoque regni magnates, tam principes quam Ecclesiarum praelati, unaque cum eis cives urbium singularum, segregatim tabernacula figentes, urbem per terras obsederant; dominum vero Girardum Sidoniensem, unum de magnis regni proceribus, quindecim navium rostratarum et ad cursum expeditarum classi praefecerant, ut per mare volentibus accedere, aditum impediret; volentibus [Col. 0698C] egredi nihilominus inhiberet egressum. Porro nostri pene diebus omnibus, nunc equites, nunc pedites, in urbem frequentes dabant assultus; illi vero occurrentes animosius, resistebant viriliter, pro uxoribus et liberis, et quod praecipuum est, pro libertate contendentes. Quibus congressionibus nunc hi, nunc illi, sicut in hujusmodi solet accidere, fiebant superiores; nostri tamen frequentius meliorem calculum reportabant. Dicebatur autem et in castris tanta esse, cum rerum venalium omnimoda commoditate, securitas, ut ita se haberet populus in tentoriis et tabernaculis quibuslibet, sicut domi in muratis urbibus se consueverat habere. Urbani autem, cura praecipua locum de nocte [Col. 0698D] custodientes, deputatis alternatim vigilibus, et ipsi majores vicissim nihilominus custodientes vigilias, moenia perlustrantes, noctes ex parte plurima trahebant insomnes. Erant autem et in circuitu murorum et turrium in propugnaculis locatae vitreae lampades opercula habentes vitrea, ignem qui oleo fovebatur infuso conservantes, ex quibus moenia circuire volentibus, lumen tanquam de die ministrabatur. Nostris quoque qui in castris erant, pro tempore turmatim deputabantur vigiliae, et jugis non deerat custodia, timentibus ne urbani nocturnas irruptiones in castra facerent; aut Aegyptii in eorum subsidium properantes, subitis et improvisis incursionibus laederent exercitum; quamvis et circa Gazam in locis pluribus non deerant exploratores, [Col. 0699A] qui hostium adventum citissime possent praenuntiare.
Sic igitur duobus mensibus eodem tenore continuata obsidione, accidit ut more solito circa Pascha adesset transitus, et peregrinorum adveniret frequentia. Communicato ergo consilio diriguntur de exercitu, qui auctoritate regia tam nautis quam peregrinis redire volentibus, interdicant reditum, et omnes ad obsidionem et laborem Deo tam acceptum promissis invitent stipendiis, et naves tam majores quam minores illuc deducant. Factumque [Col. 0699B] est ut subito et intra paucos dies, secundo actae flatu naves omnes, quotquot illo transitu advenerant, ante urbem adessent; peregrinorum quoque tam equitum quam peditum ingentes copiae nostris expeditionibus se adjungerent, et diebus singulis exercitus augeretur. Erat ergo in castris laetitia et spes fruendi victoria; apud hostes autem moeror invalescebat et anxietas; et de viribus diffidentes rarius egrediebantur ad conflictus, licet saepius lacessiti. Frequentibus etiam nuntiis calipham Aegyptium sollicitant quatenus mature procuret subsidium: alioquin in proximo se defecturos significant. Ille vero impiger per principes suos, operi hujusmodi praepositos, classem instruit, militiam [Col. 0699C] comparat, armis, victualibus et machinis naves excelsas onerat, praefectos ordinat, expensas tribuit, moras arguit et imperat celeritatem. At nostri interea emptis multo pretio navibus sumptisque ex eis malis, vocatis artificibus, castrum ligneum ingentis erigunt celsitudinis; intusque et deforis cratibus et coriis contra incendia et fortuitos casus diligenter communiunt, ut iis quibus ex eo urbem impugnare mandabatur, tutum posset conferre praesidium. Ex reliqua autem lignorum navalium materia, machinas instruunt jaculatorias, quas congruis ad infringenda moenia locant stationibus. Scrophas quoque ex eadem contexunt materia, quibus impune ad complanandos aggeres accedebatur. His ergo rite compositis, considerata [Col. 0699D] quoque ea muri parte, cui castellum nostrum posset applicari facilius, complanato ex multa parte per praedicta instrumenta prius aggere, magnis clamoribus castrum muro applicant, unde totam eminus erat urbem conspicere, et cum iis qui in vicinis erant turribus, cominus experiri. Laborabant porro cives et instabant protervius, cum ex muris tum ex aggere, arcubus et balistis; sed incassum operam consumentes, eos qui intus latebant, quorum studio promovebatur machina, laedere non poterant. Fiebat ergo civium concursus ad eam muri partem, quae castello erat opposita; et qui inter eos erant animosiores, ibi praecipiebantur vires experiri, continuum habentes et juge certamen cum iis, qui de castello eos impugnabant. Sed et in aliis ejusdem [Col. 0700A] muri partibus, per loca varia non deerat conflictus et pugna pertinax, ita ut vix absque strage dies praeteriret ulla, exceptis sauciis, quorum utrinque turba erat plurima. Audivimus et quorumdam in illa obsidione, tam nostrorum quam hostium virtutem egregiam, facta memorabilia. Sed nos generalia prosequentes, hujusmodi specialibus non multam damus operam.
Cum igitur per quinque menses continuos nostri principes in obsidione perseverassent, hostiumque vires attritae viderentur aliquatenus, nostros autem spes solito amplior obtinendi civitatem foveret, [Col. 0700B] ecce subito Aegyptiorum classis flatibus acta prosperis, comparuit. Quam videntes Ascalonitae, voces cum manibus tendunt ad sidera et magnis intonant clamoribus, recedendum nostris esse, aut in proximo pereundum. Girardus vero Sidoniensis, qui nostrae classi praeerat, videns hostium exercitum ad urbem accedere, cum paucis quas habebat galeis, tentans occurrere et impedire accessum, multitudinem veritus, terga vertit, fuga vitae consulens et saluti. At vero classis hostium ad urbem accessit intrepida, civibus optatam deferens consolationem. Erant porro in eadem classe, galeae, ut dicitur, septuaginta et aliae naves viris, armis et victualibus usque ad summum oneratae, mirae et ingentis magnitudinis, [Col. 0700C] quas omnes in subsidium urbi praedictae princeps miserat Aegyptius. Hi denuo tanquam reparatis viribus et de subsidio praesumentes, nostris rediviva coeperunt hostes inferre certamina, solito protervius et frequentius conflictus appetentes; cives tamen cautius, quibus nostrorum nota erant negotia; rudes vero, et qui recenter venerant, gloriae cupidi, ut vires ostentarent et audaciam, dum incaute negotiantur, occumbunt frequentius, quousque et ipsi nostrorum experti constantiam, didicerunt parcius irruere et modestius irruentium impetus sustinere
Dumque haec circa Ascalonam in castris geruntur, domina Constantia, domini Raimundi Antiocheni principis vidua, licet multos inclytos et nobiles viros, ejus matrimonium appetentes, more femineo repulisset, Rainaldum de Castellione, quemdam stipendiarium militem, sibi occulte in maritum elegit; noluit autem verbum publicari, quoadusque domini regis (cujus erat consobrina, et sub cujus protectione principatus videbatur consistere) interveniret auctoritas et consensus. Festinavit igitur praedictus Rainaldus ad exercitum et verbum domino regi communicans, sumpta ejus conniventia, Antiochiam rediens, praedictam duxit in uxorem [Col. 0701A] principissam, non sine multorum admiratione, quod tam praeclara, potens et illustris femina et tam excellentis uxor viri, militi quasi gregario, nubere dignaretur. Interea Noradinus, vir prudens et circumspectus, audiens quia mortuus erat Ainardus socer ejus, Damascenorum princeps militiae et regis procurator negotiorum, qui suis conatibus plurimum semper restiterat; vidensque dominum regem Hierosolymorum, omnemque regni ejusdem militiam, circa Ascalonam jamdudum occupatos; arbitransque quod non facile obsidionem desererent, ut Damascenis contra se auxilium postulantibus ministrarent, sumpta ex tempore occasione, ad partes cum ingenti militia accessit Damascenas, quasi regnum violenter occupaturus. Ubi [Col. 0701B] faventibus et ultro manus dantibus Damascenis, regem eorum hominem dissolutum et inutilem, regno privat; et vagum et profugum super terram, fugere compulit in orientem. In quo facto, nostra nihilominus deterior facta est conditio; nam pro viro impotente, et qui pro sua debilitate nostris erat obnoxius, eatenus, ut tanquam subjectus, annua tributa persolveret, durior nobis oppositus est adversarius. Nam sicut regnum in se ipsum divisum, juxta verbum Salvatoris, desolatur (Matth. XII, 25) , sic unita plurima sibi robur ex mutuo solent assumere, et in hostes consurgere fortiora. Capta itaque Damasco, et subacta regione universa, volens Ascalonitis opem, qualem poterat de remoto conferre, urbem Paneadensem, in novissimis regni finibus [Col. 0701C] sitam, de nostrorum praesumens occupationibus, obsidet, ut in obsessorum auxilium revocati, obsidionem circa Ascalonam desererent et infecto negotio, redire compellerentur. Sed praevia Domini misericordia, a spe tanta decidens, neutrum obtinuit; nam ipse circa obsessam civitatem non profecit; et nostri opitulante Domino ad deditionem compulerunt. Per idem quoque tempus mortuo domino Bernardo, bonae memoriae Sidoniensi episcopo, substitutus est ei Amalricus, piae in Domino recordationis, abbas canonicorum Regularium, ordinis Praemonstratensis, in eo loco qui dicitur Sancti Habacuc, sive Sancti Joseph, qui cognominatus est ab Arimathia; vir simplex ac timens Deum, et [Col. 0701D] egregiae conversationis; qui in Ecclesia Liddensi, per manum domini Petri felicis memoriae, Tyrensis archiepiscopi, munus consecrationis dicitur recepisse; quoniam ab urbe obsessa, nulli longius abscedere dabatur licentia.
Interea qui in expeditione erant, coepto cum multa diligentia instantes operi, non cessant assidue urbem obsessam impugnare, et circa eam portam, quae Major dicitur, congressiones innovare civibus valde periculosas; tormentis nihilominus jaculatoriis [Col. 0702A] turres ac moenia debilitare; et infra urbem, non sine strage multa, funditus dissolvere, immissis magnis molaribus, domicilia. Qui vero in castello, ad ejus custodiam deputati erant, tantas civibus, non solum iis qui in turribus et in muris resistebant, verum iis etiam, qui per urbem necessitatibus tracti, discurrere cogebantur, arcubus et sagittis inferebant molestias, ut earum respectu, quidquid alibi civibus inferebatur, leve judicaretur, et, quamvis durum esset, tolerabile. Unde, communicato inter se consilio, eorum maxime expetentes opem, quibus major in ejusmodi videbatur experientia, proponunt ut quocunque periculo, quocunque civium discrimine, interjectis inter murum et castellum lignis aridis, aptam ignibus materiem [Col. 0702B] et fomitem praestare valentibus, procurato occulte incendio, concremetur: alioquin nec spes salutis, nec resistendi fiducia, sic oppressis et usque ad summum afflictis, videbatur. Surgentes igitur eorum exhortationibus quidam viri fortes, viribus et animo praestantiores, civium suae praeferentes salutem, objectant se periculis, ligna ad eam partem muri, quae castello erat vicinior, comportantes, et in locum qui medius videbatur inter murum et machinam projicientes exterius. Composita porro lignorum strue maxima, et quae videbatur ad incendium castelli sufficere, picem desuper infundunt, oleum quoque et liquamen et caetera hujusmodi incendiorum irritamenta, quae solent ignibus praestare fomitem. Igne igitur immisso, adfuit nobis [Col. 0702C] manifeste divina clementia; nam statim invalescente incendio, suscitatus est ventus ab oriente vehemens, qui totas incendii vires, in murum civitatis flatu vehementi contorsit. Ventus igitur, vehementia sua, flammas in murum incendiumque impellens, tota nocte illa pervigil et flatus continuans, murum usque in favillam decoxit: ita ut mane facto, circa diei crepusculum, ab una turri, usque ad conterminam, totus corruerit funditus, ita quod ruinae sonitus universum commovit exercitum; decidens autem tanto pondere castello illisus est, ut cui non nocuerant incendia, muri casus de principalibus membris quaedam confringeret, et eos qui in ejus soliis et projectis excubias procurabant, [Col. 0702D] paulo minus ad terram dejiceret. Excitus igitur ad hunc ruinae sonitum universus exercitus, arma corripiunt; ad partes illas convolant quasi patefacto divinitus aditu, protinus intraturi. At magister militiae Templi, Bernardus de Tremelai, cum fratribus suis, alios ante multo praevenientes, aditum occupaverant, neminem nisi de suis intrare permittentes; eos autem hac intentione dicebantur arcere, quatenus primi ingredientes, spolia majora et manubias obtinerent uberiores; nam in violenter effractis urbibus, id hactenus apud nos pro lege obtinuit consuetudo, ut quod quisque ingrediens sibi rapit, id sibi et haeredibus suis perpetuo jure possideat. Poterant autem omnibus indifferenter ingredientibus, et mancipari civitas, et victoribus [Col. 0703A] spolia sufficere. Sed de vitiata radice et perversa intentione opus prodiens, rarum est ut bono fine claudatur quia:
Interea dominus rex, casus acerbitate perterritus, principes convocat, et coram posita vivifica [Col. 0703D] cruce (nam in ejus tabernaculo convenerant) praesentibus domino patriarcha, domino quoque Tyrensi archiepiscopo et aliis Ecclesiarum praelatis, quid in tanta rerum varietate sit opus, quaerit sollicitus. Illis vero sub Dei timore constitutis, et cum multa anxietate deliberantibus, facta est votorum dissonantia, et deliberantium quasi bipertitum desiderium. Alii namque, de obtinenda urbe diffidentes, longo se tempore operam ibi inutiliter consumpsisse asserebant, militiam ex parte cecidisse, principes saucios, aut peremptos, expensas deficere, civitatem inexpugnabilem esse, cives ejus bonis omnibus abundare, eorum vires reparari saepius, nostras vero deficere, praetendentes, reditum persuadebant. Alii vero quibus mens erat sanior, perseverandum [Col. 0704A] esse adhuc in proposito, et de Domini misericordia sperandum, qui non soleat relinquere sperantes in se pia longanimitate, hortabantur: proponentes parum esse, negotia quaelibet bonum habere principium, nisi et simili fine claudantur. Dicunt etiam multum temporis et expensarum plurimum impendisse, sed spe fructus uberioris, quem Dominus, etsi differre, non tamen auferre videbatur; cecidisse suos aiunt, sed tamen spes erat, ut meliorem invenirent resurrectionem: fidelibus esse promissum: Tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI, 20) ; et: Quodcunque petieritis, fiet vobis (Matth. VII, 8) , asserebant. Haec et similia allegantes, reditum dissuadebant; et ut in proposito tanquam viri fortes perseverarent, monere [Col. 0704B] nitebantur. Priorem sententiam pene omnes laici principes fovebant; rex quoque taedio casuum adversorum in eam proclivior videbatur. In opposita sententia dominus patriarcha, dominus quoque Tyrensis erant cum clero, consortem habentes dominum Raimundum magistrum hospitalis, cum fratribus suis. Sic igitur eis ab invicem dissentientibus, et varia pro utraque parte allegantibus, adfuit praesens divina clementia, quae domini patriarchae sententiam, quae majoribus juvabatur meritis, et ampliore nitebatur honestate, omnibus fecit complacere. Proponunt igitur unanimiter, recurrendum esse ad Dominum, et implorato de coelis auxilio, in eo quod coeperant perseverandum, quoad usque visitet eos Oriens ex alto (Luc. I) , et labores [Col. 0704C] eorum clementer respiciat. Redeuntes itaque in id ipsum, unanimiter arma corripiunt, perstrepunt tubis; lituis et voce praeconia ad pugnam populum excitant universum. Illi vero peremptorum fratrum ulcisci affectantes injurias, solito ardentius ante urbem conveniunt, et hostes ad praelia avidissime provocant. Intueri erat nostras acies, tanquam nihil damni pertulissent, aut recentibus uterentur viribus, exterminato furore, in hostes irruere et impetus inferre solito vehementiores, ita ut mirarentur hostium cunei; et in nostris virium augmentum insuperabile, et instandi stuperent perseverantiam; cumque et ipsi pari tentarent resistere conatu, frustra nitentes, non poterant nostrorum [Col. 0704D] tolerare instantiam aut gladios declinare. Certatum est ergo illa die, viribus longe disparibus; sed tamen tam equitum quam peditum copiae, de hostibus ubique triumphantes, palmam undique reportabant. Facta est itaque strages hostium maxima, et recompensata est mensura supereffluente, quam nostri nudiustertius passi erant, injuria. Non erat in civitate familia, quam luctus domesticus et familiaris non premeret anxietas. Induta est ergo confusione civitas, et comparatione praesentis periculi levia videntur praeterita. A prima enim obsidionis die usque in praesentem, nunquam paria damna receperant, nec similis illis acciderat jactura. Consumpto enim militiae robore et urbis moderatoribus interemptis, defecerat consilium, virtus elanguerat [Col. 0705A] et omnis spes evanuerat resistendi. Factumque est quod de publico consilio missi sunt quidam de primoribus populi, pacis interpretes, et inducias a domino rege postulantes ad tempus ut, datis nostrorum receptisque suorum defunctorum corporibus, liceat utrisque, pro more suo, debitas funeribus exhibere exsequias et supremum honorem impendere. Placuit itaque nostris postulata conditio; receptaque suorum corpora, cum exsequiarum solemnibus, commendant sepulturae.
Ascalonitis vero, postquam praesentem suorum stragem conspexerunt, et manum magnam, quam [Col. 0705B] exercuerat in eos Dominus, renovatus est dolor, anxiatus spiritus, et prae doloris immanitate, eorum interius liquefactae sunt animae. Et ut nihil eis ad cumulum deesset malorum, accidit eadem die ut quadraginta fortibus ex eis, trabem ingentis magnitudinis, ad locum ubi necessaria videbatur, deferentibus, lapis ingens de nostra emissus jaculatoria machina, casu super trabem decideret, et quotquot oneri suberant deportando, omnes simul cum ea trabe contereret. His ergo pressi molestiarum ponderibus, et in amaritudine positi, eos qui residui erant ex Patribus, plebs convocat cum lacrymis et gemitu in unum collecta, ita ut nec matres deessent, parvulos tenentes ad ubera, nec senes [Col. 0705C] valetudinarii, quibus vix supremus in praecordiis haerebat spiritus. Ubi per disertos et prudentes viros de communi omnium consilio habitus est ad populum universum hujusmodi sermo: Viri Ascalonitae, qui habitatis intra portas istas, nostis, et nemo vobis melius, quam periculosam et difficilem cum populo isto ferreo, et in proposito nimium pertinaci, jam per annos quinquaginta luctam habuimus: experimentis quoque compertum habetis, quoties in acie patres nostros fuderint; et quoties loco parentum filii contra eos bella reparaverint recidiva, injurias propulsare, et locum hunc, unde originem traximus, cum uxoribus et liberis, et quod majus est, libertatem conservare cupientes. Quinquagesimus quartus hodie agitur annus, ex quo populus iste nobis tam molestus, ab extremis [Col. 0705D] Occidentis partibus ad nos ascendens, a Tarso Ciliciae usque in Aegyptum universam regionem manu forti violenter occupavit; sola haec civitas decessorum nostrorum meritis et virtute, in medio tantorum usque in praesentem diem indeficiens subsistit adversariorum; quae tamen hactenus passa est, respectu imminentium, minima aut nulla judicari possunt. Et nunc quidem resistendi animus nobis in nullo remissior est; sed attritus exercitus, consumptae copiae, laboris pondus intolerabile, hostium pervigil et nimium pertinax multitudo, continuae tam animorum quam corporum molestiae vires negant, et protrahendi negotium invident facultatem. Unde Patribus videtur, si et vobis ita visum fuerit, instanti tempore et praesentibus miseriis expedire, ut missis nuntiis pro universo [Col. 0706A] populo ad potentem istum regem, qui nos obsidet, tentemus exitum liberum cum uxoribus et liberis, servis et ancillis, et omnimoda supellectile, conditionibus interpositis impetrare; et ei, quod gementes dicimus, urbem resignare, ut tantis malis finem imponamus.
Visus autem sermo hic in oculis omnium bonus, et cum magnis et consonis clamoribus, sicut in hujusmodi fieri solet, esse approbatus, electi sunt de omni populo viri prudentes et discreti, reverendae senectutis argumenta portantes, qui praeordinatas [Col. 0706B] ad dominum regem et principes ejus deferant conditiones; quibus extra portam egressis, sumptis prius induciis et accedendi licentia, dominum regem adeunt. Factaque eis universorum principum (sicut expetierant) copia, verbum proponunt, placitas exponentes ex ordine conditiones. Quibus jussis ad tempus egredi rex, cum principibus habito consilio, quid singulis videatur diligenter exigit; illi autem prae gaudio erumpentes in lacrymas, oculos cum manibus tollentes ad sidera, uberes Creatori referunt gratias, quod indignis tantam dignatus est conferre sui muneris largitatem. Revocatis igitur nuntiis, datum est illis de communi responsum: Placere conditiones interpositas, si tamen infra triduum subsequens, universam expedirent civitatem. [Col. 0706C] Quod illi approbantes, ut robur pactis magis accedat, juramenta sibi exigunt praestari; quibus per manum domini regis et electorum principum corporaliter, et cum solemnitate praestitis, quod bona fide, sine dolo malo factorum tenor praedictorum conservetur; datis prius obsidibus eis, quos nominatim rex expetierat, ad propria laeti sunt reversi, secum deducentes quosdam de nostris milites, qui vexilla regis super eminentiores civitatis turres in signum victoriae collocarent. Postquam autem exercitus noster cum summo desiderio id exspectans, vexilla regia in turribus sublimioribus conspexit, factus est exsultantis populi clamor ingens cum lacrymis, usque ad sidera voce consona laudantium [Col. 0706D] et dicentium: Benedictus Deus patrum nostrorum, qui non deserit sperantes in se; et benedictum nomen majestatis ejus, quod est sanctum, quia vidimus mirabilia hodie. Factum est autem ut, cum per totum triduum continuum ex compacto haberent inducias, nostrorum formidantes praesentiam, infra biduum compositis sarcinis, cum uxoribus et liberis, servis et ancillis, et supellectile omnimoda accincti ad iter, egressi sunt. Quibus dominus rex duces itineris concedens, usque Laris, civitatem antiquam, sitam in solitudine, juxta pactorum tenorem, dimisit [eos] in pace. Dominus autem rex, dominus quoque patriarcha, cum caeteris regni principibus et Ecclesiarum praelatis, una cum universo clero et populo, praevio ligno Dominicae crucis, cum hymnis et canticis [Col. 0707A] spiritualibus urbem ingressi, in praecipuo eorum et eximii decoris oratorio, quod postmodum in honorem apostoli Pauli consecratum est, crucem Dominicam intulerunt. Ubi celebratis solemniter divinis, post gratiarum actiones, in hospitia sibi deputata se recipientes, laetum et saeculis memorabilem egerunt diem. Intra paucos autem dies, dominus patriarcha ordinans Ecclesiam, certum numerum Canonicorum ibi, et eis certa dispendia (quae praebendas vocant) instituit; episcopum quoque quemdam Absalonem, Ecclesiae Dominici Sepulcri canonicum regularem, reclamante multum, et id fieri interdicente Geraldo Bethlehemita episcopo, ordinavit. Postmodum vero per appellationem causa ad Romani pontificis audientiam delata, obtinuit [Col. 0707B] praedictus Bethlehemita episcopus, eo excluso quem dominus patriarcha ibi consecraverat, Ascalonitanam Ecclesiam, cum possessionibus suis, sibi et Ecclesiae Bethlehemiticae jure perpetuo possidendam. Rex autem, tam in urbe quam in suburbanis, matris [Col. 0708A] consilio, benemeritis, et quibusdam etiam pretii interventu, possessionibus et agris in funiculo distributis, civitatem fratri suo adolescenti, domino Amalrico, Joppensi comiti, liberaliter concessit. Capta est ergo praedicta civitas, anno ab Incarnatione Domini 1154; regni vero domini Balduini regis quarti, anno decimo, mense Augusto, die mensis duodecima. Accidit autem miseris Ascalonitis proficiscentibus et descendentibus in Aegyptum casus miserabilis. Nam discedentibus ab eis regis hominibus, qui dati erant euntibus duces itineris, et ut nemo eos molestaret, ad tutelam, Nocquinus quidam, Turcus genere, armis strenuus, sed perversus moribus et infidelis, qui apud eos laborum particeps, stipendia merens, diu militaverat, fingens se [Col. 0708B] profectionis eorum et descensionis in Aegyptum consortem, ubi videt eos ducibus destitutos, spreta fide, humanitate contempta, irruit super eos; et ablatis spoliis discedens, errabundos dimisit in solitudine.
Interea Rainaldus de Castellione, qui domini Raimundi, principis Antiocheni viduam duxerat, de quo facto superius diximus, videns quia domino patriarchae factum non multum placuerat ab initio, et adhuc in eodem perseverabat, suspectas ejus omnes habebat vias. Ille autem tanquam vir et ditissimus et potens, et supremae auctoritatis, libere satis, tam de ejus persona, quam de ejus actibus, tum in secreto, tum in publico saepius loquebatur. Erant autem nonnulli, sicut in talibus frequenter solet contingere, qui hujusmodi verba, odiorum fomitem quarentes, reportabant: unde motus in indignationem [Col. 0707D] et iram inexorabilem princeps, domino patriarchae violentas injecit manus; et ausu diabolico captum, in castellum quod civitati Antiochenae supereminet, ignominiose deduci fecit; quodque satis videtur abominabile, sacerdotem longaevum, Petri apostolorum Principis successorem, virum aegrotativum, et pene perpetuo infirmantem, nudo capite et melle delibuto, per diem aestivum in sole ferventissimo compulit sedere, nemine contra solis importunitatem praebente remedium, vel gratia pietatis muscas abigente. Hoc audiens dominus rex Hierosolymorum, in stuporem raptus, viri dementis admirans insaniam, et prae admiratione in se ipso deficiens, missis venerabilibus nuntiis, domino Frederico Acconense episcopo, domino Radulpho [Col. 0708B] ejus cancellario, per eos litteras dirigit, et auctoritate regia praedictum dementem corripit, et a perpetrata redire monet insania. Ille autem, visis nuntiis [Col. 0708C] et regiis perlectis apicibus, postquam eum multis affecerat contumeliis, remisit liberum; bona etiam quae ab eo et suis violenter rapuerat plene restitutit. Tandem vero dominus patriarcha Antiochenam deserens dioecesim, in regnum se contulit Hierosolymorum. Ubi a domino rege et ejus matre discretissima, domino quoque patriarcha et regni universis episcopis benigne habitus, per aliquot mansit annos.
Facta est autem anno sequenti fames valida super universam terram; et iratus nobis Dominus, omne firmamentum panis contrivit, ita ut tritici modius aureis quatuor venderetur. Quod nisi fuisset frumenti copia, quae in urbe Ascalonitana, ea devicta, [Col. 0708D] inventa est, fame regionem oppugnante, populus pene deperisset universus. Sequentibus tamen annis, ex quo regio Ascalonae adjacens, quae annis quinquaginta metu hostilitatis inculta jacuerat, postquam agricolarum curam sensit, et populus regionis, metu hostium propulsato, libere terram exercere potuit, tanta universum regnum replevit ubertate, ut omne quod effluxerat tempus, habita comparatione ad praesens, jejunum et sterile merito quis posset appellare. Diu enim culturae nescia, vomeris usum non sustinens, integris in se subsistens viribus, postquam rusticam sensit adesse sollicitudinem, credita semina, cum fenore multiplici et fructu sexagesimo reportavit.
Dum haec in partibus geruntur Orientalibus, Romae defuncto Domino Anastasio papa quarto, substitutus est ei dominus Adrianus tertius; hic Anglicus natione, de castello Sancti Albani, apud Avinionem civitatem Provinciae, in Arelatensi dioecesi, abbas fuit canonicorum Regularium in ecclesia Sancti Rufi; unde ad Ecclesiam Romanam a domino bonae memoriae Eugenio vocatus, in episcopum Albanensem ordinatus est, Nicolaus nomine. Hic, defuncto domino Anastasio, qui praedicto domino [Col. 0709B] Eugenio successerat, de Norwegia, Occidentali et ultima provincia, ad quam missus fuerat ab eodem legatus, electioni interfuit, et a clero et populo unanimiter electus est, et Adrianus appellatus.
Contigit autem eodem anno, quod dominus Fredericus Teutonicorum rex, nondum tamen imperator, in Italiam cum infinita suorum manu descenderat, et Dertona, una ex urbibus Lombardiae, quam diu obsederat, subacta, Romam venire et ibi coronari disposuerat. His autem diebus, inter dominum papam Adrianum (de quo praediximus) et regem Siciliae dominum Willelmum, domini Rogerii bonae memoriae filium, graves ex causis quibusdam ortae erant inimicitiae: ita quod usque ad odium manifestum et guerram noxiam prodierat res, ita ut sententiam [Col. 0709C] excommunicationis dominus papa in eum jacularetur. Dominus tamen Fredericus, de quo praediximus, propositum urgens, accelerato itinere, infra paucos dies de Lombardia Romam venerat, ita ut subitus ejus adventus domino papae et universae Ecclesiae Romanae suspectus esset admodum. Tandem per internuntios pacis ordinatores, interpositis conditionibus solitis, in ecclesia beati Petri solemniter et ex more VI Kal. Julias coronatus est, et Augustus appellatus: inde subsecuto triduo, ambo sub civitate Tiburtina, in loco qui dicitur ad pontem Lucanum, festo die Sanctorum Apostolorum Petri et Pauli, hic imperiali schemate decoratus, ille summi pontificatus singularia habens insignia, junctis [Col. 0709D] agminibus, exsultantibus clero et populo processerunt laureati. Unde post diei festi consummationem, in bona pace divisi ab invicem, dominus imperator ad partes properavit Anconitanas, quo eum imperii cura trahebat, domino papa circa partes Romanas, in montanis urbibus moram faciente.
Interea rex Siciliae Beneventanam urbem Ecclesiae Romanae familiare domicilium, principibus suis mandat obsideri, et urgentissimis angustiis ejus praecipit arctari habitatores. Quod verbum dominus papa moleste ferens supra modum, vicem ei aequa lance volens refundere, principes proprios contra eum nititur armare; nec in ea parte fraudatus est a desiderio suo. Nam potentissimum regni sui comitem, ejusdem regis amitae filium, Robertum videlicet [Col. 0710A] de Bassavilla, cum multis aliis viris nobilibus, quibus auxilium consiliumque Romanae Ecclesiae perpetuo non defuturum pollicebatur, contra eum insurgere persuasit. Exsules quoque, quos tam ipse quam pater ejus de regno ejiciens, bonis fecerat extorres paternis, viros inclytos et potentes, dominum videlicet Robertum de Surrento, principem Capuanum, comitem quoque Andream de Rapacanina, et alios multos, exhortationibus suis provocaverat, ut in regnum redirent et ad jure haereditario sibi debitas accederent possessiones, Romanam Ecclesiam in perpetuum eis non defuturam, in verbo pontificali spondens eis firmissime. Utrumque nihilominus imperatorem, Romanorum videlicet et Constantinopolitanum, alterum ore ad os et manifeste, [Col. 0710B] qui adhuc erat in Italia; alterum vero per litteras, sed occulte, ad occupandum Siculi regnum sollicitat
Sic igitur dum in Italia turbantur tam Ecclesiae quam regni Siculi negotia, non fuit quoque tractus Orientalis noster absque turba. Nam per idem tempus, urbe Ascalonitana divino favore Christianis restituta, cum regni satis prospere procederent negotia, laetis frugibus, coepit inimicus homo superseminare zizania, et a Domino praestitae invidere tranquillitati. Raimundus enim magister domus Hospitalis, una cum fratribus suis, eodem spiritu [Col. 0710C] repletis, licet alias vir religiosus et timens Deum crederetur, tam domino patriarchae quam caeteris Ecclesiarum praelatis, multas tam super parochiali jure quam super jure decimationum, coeperunt inferre molestias; nam a suis episcopis excommunicatos vel nominatim interdictos, et ob scelera sua separatos ab Ecclesia, ad divinorum celebrationem, passim et sine delectu recipiebant; aegrotis eisdem et viaticum et supremam unctionem, mortuis vero sepulturam non negabant. Ob enormia vero commissa, si quando silentium ecclesiis universis, vel alicujus civitatis, vel cujuslibet municipii imponebatur, hi primum et campanarum pulsatione, et vociferatione solito majore interdictos [Col. 0710D] populos ad divina vocabant, ut oblationes et caeteras obventiones matricibus ecclesiis debitas, ipsi haberent, et aliis lugentibus, soli ipsi laetarentur: obliti illius verbi egregii praedicatoris: Gaudete cum gaudentibus; et flete cum flentibus (Rom. XII, 15) . Sacerdotes suos, nec admittentes juxta sanctorum antiquam sanctionem decretorum, locorum episcopis praesentabant, ut cum eorum conscientia in suis dioecesibus divina celebrarent; nec abjicientes, sive juste sive injuste, hoc notum faciebant episcopis. De praediis autem suis, et universis reditibus, quocunque jure ad eos devolutis, omnino decimas dare negabant. Haec omnium querela adversus eos pontificum; haec jactura omnibus cathedralibus Ecclesiis, ubique ab eis irrogabatur; specialiter [Col. 0711A] autem domino patriarchae, et sanctae Hierosolymorum Ecclesiae, hanc Christianis omnibus odibilem inferebant injuriam; nam ante sanctae Resurrectionis ecclesiae januas, in ipsius contemptum et contumeliam Ecclesiae, aedificia coeperunt erigere multo sumptuosiora et sublimiora plurimum, quam illa habet ecclesia, quae Domini salvatoris in cruce dependentis pretioso dedicata est sanguine, et ei post crucis patibulum in se ipsa gratissimam praestitit sepulturam. Insuper quotiescunque de more dominus patriarcha, ut ad populum loqueretur, ad locum in quo mundi Salvator pro salute nostra pependit, et totius orbis celebrata et apud cum copiosa redemptio, ascendebat, ipsi ut ejus actibus et dispensationi sibi creditae aliquod praestarent impedimentum, [Col. 0711B] pulsatis campanis tot [et] tantis, et [tam] studiose, et tam diu [contendebant], ut nec domini patriarchae sermo sufficeret ad clamandum, nec populus eum, licet multum laborantem, audire merebatur; cumque super hujusmodi temeritate saepius conquereretur dominus patriarcha ad cives, et eorum praesentibus argumentis, deprehenderetur malitia, conventi a pluribus, incorrigibiles inventi sunt, comminantes etiam se aliquando graviora molituros. Quod et factum est; nam etiam usque ad eam temeritatem, ausu diabolico et spiritu furoris concepto, pervenerunt ut, armis correptis, tanquam in domum alicujus gregarii irrumperent in praedictam Deo amabilem ecclesiam, et sagittas tanquam in speluncam latronum jacularentur multas, quas [Col. 0711C] postmodum collectas et redactas in manipulum, ante locum Calvariae, ubi crucifixus est Dominus, fune dependentes, et nos ipsi vidimus, et alii viderunt infiniti. Hujus autem tanti mali primitivam originem Romana Ecclesia, licet fortasse nesciens, nec multo ponderans libramine, quid ab ea peteretur, diligenter considerantibus videtur intulisse; nam locum praedictum, a domini patriarchae Hierosolymitani jurisdictione, cui diu et merito subjacuerat, emancipavit indebite, ut nec ad Deum, timorem, nec ad homines, nisi quos timent, habeant reverentiam. Nec tamen omnes uno judicio et sublata discretionis differentia, in hanc, Deo odibilem et vitiorum matrem omnium, involvimus [Col. 0711D] superbiam, credentes vix posse contingere, ut in tanto corpore omnes eodem gradiantur itinere et sit nulla differentia meritorum. Ut autem, ex quam modico jactu seminis, tantum locus memoratus coeperit incrementum, quamque indebite contra Dei cclesias Erecalcitraverit et usque hodie recalcitrare non desinat, sumpto aliquantulum altius exordio, praesenti duximus mandandum historiae, veritatis regulam omnino, auctore Domino, non praetermittentes.
Regno Hierosolymorum cum universa Syria et [Col. 0712A] Aegypto, cum adjacentibus provinciis, peccatis nostris exigentibus, in manus hostium nominis et fidei Christianae, secundum quod antiquae tradunt historiae, devolutis: quod tempore domini Heraclii Romanorum imperatoris, invalescentibus contra eum Arabiae populis, certum est accidisse; non defuerunt de Occidentalibus multi, qui loca sancta, licet in hostium potestate redacta, aut devotionis, aut commerciorum, aut utriusque gratia, visitarent aliquoties. Inter eos autem qui negotiationis obtentu, de Occidentalibus per illa saecula, loca praedicta adire tentaverunt, fuerunt viri de Italia, qui ab urbe quam incolunt dicuntur Amalfitani. Est autem Amalfia civitas inter mare et montes eminentissimos constituta, ab Oriente habens urbem [Col. 0712B] nobilissimam Salernum, vix septem milliaribus marino ab ea distantem itinere; ab occidente vero Surrentum et Neapolim Vergilianam; ab austro vero Siciliam, ducentis milliaribus, plus minusve modico, remotam, Tyrrheno mari interjacente. Hujus regionis habitatores, ut praediximus, primi merces peregrinas, et quas Oriens prius non noverat, ad supranominatas partes lucri faciendi gratia inferre tentaverunt; unde et optimas conditiones apud illarum partium praesides, pro rebus necessariis quas inferebant, et sine difficultate accessum, et populi nihilominus gratiam merebantur. Possidebat illis diebus princeps Aegyptius universas maritimas regiones, a Gabulo civitate, sita in littore maris juxta Laodiciam Syriae, usque in [Col. 0712C] Alexandriam, quae est novissima civitas Aegypti. Et per praesides singulis civitatibus deputatos, imperium suum late reddebat formidabile. Praedicti vero Amalfitani tam regis quam principum suorum plenam habentes gratiam, loca universa, quasi negotiatores et tractatores utilium, tanquam merces circumferendo, confidenter poterant circumire; unde et traditionum paternarum non immemores et fidei Christianae, loca sancta, quoties opportunitas dabatur, visitabant; non habentes autem in eadem urbe familiare domicilium, ubi moram possent facere aliquantulum, sicut in urbibus habebant maritimis, congregatis de suo populo, quotquot ad opus conceptum poterant convocare, calipham [Col. 0712D] Aegyptium adeunt, et obtenta familiarium ejus gratia, petitionem suam scripto porrigunt, et votis consone recipiunt impetratum.
Scribitur ergo Hierosolymorum praesidi, ut viris Amalfitanis, amicis, et utilium introductoribus, locus Hierosolymis juxta eorum desiderium, in ea parte quam Christiani habitant, ad construendum ibi domicilium, quale voluerint, designetur amplissimus. Erat autem civitas, sicut et hodie est, in quatuor partes pene divisa aequaliter, ex quibus [Col. 0713A] sola quarta, in qua Sepulcrum Dominicum situm est, fidelibus concessa erat ad habitandum; reliquas autem cum Templo Domini, soli infideles habebant domesticas. Designatur ergo eis de mandato principis, qui sufficiens videbatur ad construenda necessaria locus, sumptaque a negotiatoribus quasi per symbolum pecunia, ante januam ecclesiae Dominicae Resurrectionis, quantum vix lapidis jactus est, monasterium erigunt, in honore sanctae et gloriosae Dei genitricis, perpetuaeque virginis Mariae, simul cum et iis officinis, quae ad usus monachorum et suae gentis hospitum susceptionem, poterant aliquam praestare commoditatem. Quo facto de partibus suis tam monachos quam abbatem transferentes, locum regulariter instituunt, et Domino conversatione [Col. 0713B] sancta reddunt placabilem. Et quoniam viri Latini erant, et qui locum fundaverant, et qui in religione conservabant, idcirco ab ea die usque in praesens, locus ille monasterium de Latina dicitur. Accedebant etiam per illa nihilominus tempora, ut loca deoscularentur venerabilia, sanctae viduae et continentes, quae timoris oblitae feminei, et periculorum, quae multiplicia occurrebant, non habentes formidinem; quibus advenientibus, cum non esset intra septa monasterii, ubi colligerentur honeste, congrua satis provisione procuratum est ab eisdem sanctis viris, qui locum fundaverunt ut, advenientibus devotis feminis, non deesset seorsum oratorium, domus familiaris et locus in diversorio. Tandemque, divina favente clementia, ordinatum [Col. 0713C] est ibi monasteriolum in honore piae peccatricis, Mariae videlicet Magdalenae; et sorores sub certo numero, ad obsequium adventantium mulierum constitutae. Confluebant etiam per illa periculosa tempora nonnulli ex aliis gentibus, tam nobiles quam secundae classis homines, quibus quoniam ad sanctam civitatem non nisi per terras hostium erat accessus, de suis viaticulis cum ad urbem pervenissent, omnino non fiebat residuum; sed miseros et inopes ante civitatis portam, tam diu cum summo labore, fame, siti et nuditate exspectare oportebat, quousque, dato aureo numismate, urbem eis licebat introire. Ingressis autem et locis sanctis ex ordine peragratis, non erat eis vel [Col. 0713D] ad unum diem refectionis spes ulla, nisi quantum eis de praedicto monasterio fraterne ministrabatur; nam omnes alii civitatis habitatores Sarraceni erant et infideles, excepto domino patriarcha, et clero et popello misero Surianorum; qui diebus singulis tot angariis, parangariis, et sordidorum munerum praestationibus vexabantur, ut vix sibi, in suprema paupertate constitutis, in continuo timore mortis, liceret respirare. Nostris ergo miseris, et ad supremum afflictis et egentibus, cum non esset qui tectum praeberet, procuratum est a beatissimis viris, qui monasterium Latinorum incolebant, ut misericorditer victui et tegumento detrahentes, ad opus talium, intra ambitum sibi designatum, xenodochium erigerent, ubi tales sanos [Col. 0714A] vel aegrotantes colligerent, ne de nocte per vias reperti jugularentur; et in eodem loco congregatis, de reliquiis fragmentorum utriusque monasterii, tam virorum quam mulierum, ad quotidianam sustentationem qualemqualem, aliquid ministraretur. Erexerunt etiam in eodem loco altare in honore beati Joannis Eleymon. Hic vir Deo placens et per omnia commendabilis, natione fuit Cyprius; tandem suffragantibus meritis, factus est Alexandrinus patriarcha, vir in operibus pietatis singulariter excellens, cujus pia studia et liberales eleemosynas in perpetuum enarrabit omnis ecclesia sanctorum. Unde et a sanctis Patribus vocatus est Eleymon, quod interpretatur misericors. Huic autem loco venerabili, quod ita charitative se porrigebat ad homines, [Col. 0714B] neque redditus erant, neque possessiones; sed praedicti Amalfitani annis singulis, tam qui domi erant, quam qui negotiationes sequebantur, collecta inter se quasi per symbolum pecunia, per eos qui Hierosolymam proficiscebantur, abbati, qui pro tempore ibi erat, offerebant, ut inde fratribus et sororibus ad victum et tegumen provideretur et de residuo fieret advenientibus Christicolis in xenodochio aliqua misericordia. Ita ergo per multorum annorum curricula, quousque placuit summo rerum opifici, civitatem illam, quam proprio cruore mundaverat, a superstitionibus gentilium purgare, sub iis conditionibus mansit locus ille. Adveniente namque Christiano populo et principibus a Deo protectis, quibus regnum illud Salvator tradi voluit, in monasterio [Col. 0714C] feminarum inventa est, abbatissae fungens officio, quaedam Deo devota et sancta mulier, Agnes nomine, nobilis secundum carnem, natione Romana; quae etiam postquam civitas restituta est fidei Christianae, per aliquot vixit annos; et in xenodochio similiter repertus est quidam Geraldus, vir probatae conversationis, qui pauperibus in eodem loco tempore hostilitatis, de mandato abbatis et monachorum, multo tempore devote servierat; cui postea successit Raimundus iste, de quo nobis sermo est in praesenti.
[Col. 0714D] Sic ergo de tam modico incrementum habentes, praedictae domus fratres, prius a jurisdictione se subtraxerunt abbatis; deinde multiplicatis in immensum divitiis, per Ecclesiam Romanam a manu et potestate domini patriarchae sunt emancipati; qua perniciosa libertate impetrata, nullam prorsus ecclesiarum praelatis deinceps exhibentes reverentiam, decimas sibi ex quibuscunque praediis ad se quocunque jure devolutis, penitus negant. Hoc exemplo multa de iis locis, quae dicuntur venerabilia, tam monasteria quam xenodochia, quibus Ecclesiae de mera liberalitate et solitae pietatis officio prima praestiterunt fundamina et ad optata perduxerunt incrementa, tandem ex adipe recalcitrantes, ab uberibus [Col. 0715A] piae matris, quibus ab initio quasi modo geniti infantes lacte pasti et solido pro tempore cibo saginati, divisi sunt, ita ut merito de eis conqueri possit Ecclesia: Filios enutrivi et exaltavi; ipsi autem spreverunt me (Isa. I, 2) . Parcat eis Dominus et ad cor redire concedat, ut matri suae, quam dereliquerunt, discant servire in timore; et illi etiam amplius indulgeat, quae cum haberet centum oves, unicam vidit pauperis, et invidit; cui a Domino dicitur: Occidisti, et possedisti (III Reg. XXI, 19) . Vae illi, quicunque sit ille, quia juxta judicium prophetae, vir sanguinum est (II Reg. XVI, 8) . Postquam ergo saepe ac saepius, tam dominus patriarcha quam reliqui ecclesiarum praelati apud eosdem fratres sua jura reposcendo non proficiebant, ut praemisimus, [Col. 0715B] ad Romani pontificis hinc inde processum est auditorium. Assumens ergo sibi dominus patriarcha, licet longaevus esset et fere centenarius, de ecclesiarum praelatis dominum Petrum Tyrensem archiepiscopum et de suffraganeis ejus dominum Fredericum Acconensem episcopum, dominum Amalricum Sidoniensem episcopum, dominum quoque Balduinum Caesariensem archiepiscopum, dominum Constantinum Liddensem episcopum, dominum Renerum Sebastenum episcopum, dominum Herbertum Tiberiadensem episcopum, vernalis temporis gratia respirante, cum primum mare flatibus exagitatum hibernis, spirante Favonio, coepit se reddere placabilius, iter aggressi, auctore Domino, Hydruntum [Col. 0715C] Apuliae urbem maritimam prospero cursu attigerunt.
Interea, dum pontifices Orientis una cum domino patriarcha fines attigissent Apuliae, ut praemisimus, Constantinopolitanus imperator verbum domini papae secutus, immissis de principibus suis, cum infinita pecunia, consentientibus illarum partium proceribus, regionem violenter invaserat, ita ut postquam dominus patriarcha cum suis ab Hydrunto usque Brundusium pervenisset, domini imperatoris familia urbem praedictam, tradentibus [Col. 0715D] eam civibus, jam recepisset in suam, solo praesidio civitatis in quo pauci erant, in fidelitate domini regis perseverante. Comes quoque Robertus, de quo superius fecimus mentionem, cum iis qui partes suas, tam regis odio quam ejus gratia sequebantur, Tarentum, Barum, egregias metropoles, et omnem maritimam regionem usque ad regni terminos violenter occupaverat. Praedicti vero magni et inclyti viri, Robertus princeps Capuanus et comes Andreas, universam Campaniam, quae vulgari appellatione dicitur terra Laboris, usque Salernum, et usque Neapolim, et usque ad Sanctum Germanum, sibi vindicaverant; eratque tota regio in tanto motu, ut nusquam quies, nusquam securitas esset transire volentibus. Romanorum etiam imperator, dominus [Col. 0716A] Fredericus, circa partes Aconitanas cum exercitibus suis moram faciens, tantam in legionibus, quas in Italiam introduxerat, cladem patiebatur ut, deficientibus majoribus et nobilioribus imperii principibus, vix decimus superesset: unde eos qui supererant, ad propria redire volentes, cohibere non valens, ipse quoque ad reditum, licet invitus accingebatur. Multa enim supererant negotia, et maxime contra eumdem Siculum regem, quae ejus exigebant praesentiam.
Dominus porro patriarcha cum sui consortibus itineris anxie deliberabat, qua via ad dominum papam in tanto tumultu posset accedere; undique enim praelia, undique seditiones omnem videbantur aditum praeclusisse. Ansquetinus quoque, quidam [Col. 0716B] regis Siciliae cancellarius, urbem obsederat Beneventanam, nuntiis domini patriarchae, qui ad hoc missi fuerant, ut ei a praedicto cancellario ducatum implorarent, omnino negans per partes illas transitum, quae tamen via multo caeteris erat compendiosior. Tandemque habito quorumdam prudentum consilio, viam maritimam secutus, cum omni comitatu suo Anconam pervenit; missis inde ex latere suo quibusdam episcopis, qui dominum imperatorem Romanorum, jam ut praediximus, ad propria redeuntem, verbis illius salutarent, et pro negotiis ejus ad dominum papam litteras obtinerent imperiales. Quod et factum est, licet ipse urbem Senogallias et Pisaurum jam pertransiisset, pro redeundo sollicitus. At vero dominus patriarcha cum suo [Col. 0716C] comitatu Romam versus iter dirigens, dominum papam a civitate Narniensi egressum, quasi fugientem persequebatur. Tandem Romam veniens, ibique per dies aliquot facta mora, cum ei nuntiatum esset dominum papam apud urbem Ferentinam gressum fixisse, illuc incunctanter properat ut de negotio pro quo venerat experiri tentaret. Dicebant quidam dominum papam, ut eum taedio afficeret et gravaret sumptibus, eum studiose declinare; nam muneribus infinitis corruptus, in partem Hospitalariorum dicebatur se dedisse proclivem, qui jam ad eum multo ante praevenerant. Alii dicebant, urbis Beneventanae gratia, quae obsidione claudebatur, ut diximus, eum tam maturato advenisse itinere. Illud tamen erat [Col. 0716D] evidens, favorem suum et familiarium suorum, Hospitalariis nimis familiariter indulsisse; dominum vero patriarcham cum suis, quasi adulterinos filios, fastu quodam et indignatione a se repellere, quasi indignos.
Postquam igitur ad praedictam urbem pervenit, obtulit se de more apostolicis conspectibus; ubi et male receptus, et pejus habitus, invitis ex plurima parte cardinalibus, certum de domini papae mentis conceptu et habitudine reportavit argumentum. Ille [Col. 0717A] tamen quorumdam prudentum amicorum suorum fretus consilio, totum hoc dissimulans, sicut homo severus erat, dominum papam frequentabat, diebus festis assiduus erat in consistorio, episcoporum suorum coetu venerabiliter circumseptus; cui etiam advocatorum turba, quoties opus erat, jugis assistebat, officium adimplere parata. Data igitur utrisque partibus audientia, cum jam per dies multos utrinque inutiliter esset decertatum, videns dominus patriarcha, et per quosdam familiares amicos suos intelligens, quod non proficeret, sumpta licentia, conditionem referens deteriorem, confusione indutus et reverentia, aggressus est ad propria redire. De tanta autem cardinalium turba, vix reperti sunt duo vel tres, dominus videlicet Octavianus, dominus [Col. 0717B] Joannes de Sancto Martino, qui ejusdem domini patriarchae, dum esset Tyrensis archiepiscopus, archidiaconus fuerat, qui Christum sequentes, ejus ministrum in causa sua pie vellent vovere. Alii omnes abeuntes post munera, secuti sunt vias Balaam, filii Bosor. Dominus vero papa urgentibus eum curis domesticis, transcursa Campania Beneventum pervenit. Interea rex Siciliae, dominus Willelmus, audiens et crebris edoctus legationibus, quod in partibus Apuliae, comes Robertus de Bassavilla, una cum Graecis regionem occupassent violenter; in Campania vero princeps Capuanus, et comes Andreas late sua diffunderent imperia, dominus quoque papa in Beneventum se receperat, unde omnibus praedictis vires et animos ministrabat, [Col. 0717C] congregatis ex universa Sicilia et Calabria militaribus copiis, cum ingentibus expeditionibus in Apuliam pervenit. Ubi statim circa Brundusium, fugiente comite Roberto, primo Marte Graecorum fudit copias; et attrito penitus eorum exercitu, duces eorum captos, vinculis mancipavit. Cazas quoque, quas intulerant, valde multiplices, suis intulit tam potenter quam feliciter vestiariis: inde recepta universa regione, quae ab eo defecerat et populis gratia restituta, Beneventum obsidet; ubi tantis tam dominum papam cum suis cardinalibus, quam cives universos affecit molestiis, ut et victus deficeret et de salute redderet valde sollicitos: ubi nuntiis intercurrentibus, quibusdam occultis conditionibus, [Col. 0717D] reformata est pax inter eos, exclusis omnibus illis a foedere, qui domini papae suasionibus, tantis se laboribus immerserunt et periculis. Videntes ergo praedicti nobiles viri, quod contra spem accidisset eis, et quod dominus papa, non obtenta eis domini regis gratia, pacem sibi et Romanae Ecclesiae, illis exclusis fecerat, solliciti pro se, anxie coeperunt disquirere, quonam pacto possent, sani et incolumes, extra regnum se facere. Comes itaque Robertus et Andreas, cum quibusdam aliis nobilibus viris in Lombardiam properantes, ad dominum imperatorem se contulerunt. Princeps vero Capuanus, caeteris infelicior, dum Garilianum navigio transire parat, a suis vectoribus, cum suos jam praemisisset et ipse cum paucis in ripa citeriore [Col. 0718A] jamjam transiturus exspectaret, captus est; et regis fidelibus traditus, in Siciliam deductus est, ubi continuo carcere et caecitate violenter inducta, miserabiliter vitam finivit.
Per idem tempus, regno Hierosolymorum satis prospere per Dei misericordiam se habente, contigit regiones ei adjacentes ex utroque latere, quasi inopinato miserabiliter concuti. Nam Aegyptiorum quidam potentissimus, soldanatus agens officium, dominum regionis, calipham videlicet, quem Aegyptii pro summo numine colere solent et venerari, accedens [Col. 0718B] ad eum familiariter, tanquam negotiorum ejus domesticus procurator, in secretiore palatii cubiculo fraudulenter occidit: hoc autem ea intentione dicitur fecisse, ut filium suum Noseredinum in calipham erigeret, et in regni administratione, filio praesidente, sine cura et sollicitudine perseveraret. Arbitratus est autem per dies aliquot rem posse occultari, quousque recepto palatio majore et thesauris occupatis ex integro, coetuque amicorum et familiarium convocato, volentibus ei hoc quod egerat ad mortem imputare, resistere posset. Sed res longe aliter accidit. Nam modico interjecto tempore, scelus commissum innotuit, et omnis populus a maximo usque ad minimum, tanquam vir unus, conveniens, domum illius, in quam se, perpetrato [Col. 0718C] homicidio, contulerat, undique vallantes, ad poenas una voce virum sanguinum exigunt, qui domino regionis ausu nefario mortem intulerat. Dumque instant protervius, videns aliam salutis non superesse viam, thesauros aperiens, aurum, gemmas, et quaecunque habebat desiderabilia per fenestras vociferanti projicit populo, ut, dum in colligendo esset sollicitior, ipse quocunque modo ad iter se praepararet. Quid plura? Egressus cum honesto filiorum ac nepotum comitatu, invitis eis qui eum obsederant, iter arripit versus solitudinem, Damascum, ut dicebatur, profecturus; illi autem nihilo segnius eum insectantes, impedire laborabant. At vero filius ejus primogenitus, et alii de familia [Col. 0718D] viri prudentes et in armis strenui, eos a se longius arcentes, sustinebant impetus et ad suos propius accedere non permittebant. Interdum etiam et vasa aurea sive argentea, vestesque pretiosas, et holoserica aestimationis non modicae, post se relinquebant ex industria, ut eis properantibus moras innecterent, et pro dividendis quae colligebant, materiam inferrent contentionis. Tandem videntes Aegyptii se non posse proficere, infecto negotio, domum sunt reversi; ille vero profectus, dum fatorum se putat subductum esse insidiis, dum securo graditur itinere, nihil superesse difficultatis arbitrans, dum Scyllam fugit, decidit in Charybdim. Nostri enim, audito ejus transitu, casu praestruentes insidias, in eis more nocere volentium, absque strepitu latebant: [Col. 0719A] ille ex improviso in praedictas irruens insidias, primis congressionibus est confossus lethaliter, ibique statim gladio vitam finivit. Erat autem nobili viro nomen Habeis, filius vero ejus Noseredinus, et omnis omnino familia, et universae illae divitiae, quas secum ex Aegypto detulerant, in manus hostium tradita sunt. Sic ergo opimis onusti spoliis, et qualia orbis noster prius non audierat, subfarcinati, praedam more solito dividentes, ad propria sunt reversi. Accidit autem quod inter caeteros qui eidem negotio interfuerant, fratres militiae Templi plures habuerunt milites; et potiores reportaverunt, pro numero militum, manubiarum et praedae portiones. Cecidit enim eis in sortem praeter caetera in funiculo distributionis, praedicti nobilis viri filius [Col. 0719B] Noseradinus, vir audacissimus, rei militaris singularem apud Aegyptios habens experientiam; cujus etiam nomen populis illius regionis esset formidabile, aspectus vero terrorem incutiens, sine consolatione. Hunc porro, cum diebus multis praedicti fratres habuissent in vinculis, et avidissime petens in Christo regenerari, litteras jam didicisset Romanas, prima fidei Christianae rudimenta edoctus, pro sexaginta millibus aureorum Aegyptiis eum ad mortem postulantibus vendiderunt. Traditum autem vinctum manibus et pedibus catenis ferreis, in cavea ferrea camelis imponentes, in Aegyptum deduxerunt, ubi inhumanis desideriis suis satisfacientes, eum mordicitus decerpentes, in frusta minutissima [Col. 0719C] conciderunt.
Anno sequente idem Rainaldus de Castellione, princeps Antiochenus, consilio perversorum, quorum maxime studio regebatur, piaculare iterum committens flagitium, Cyprum insulam nobis vicinam, populis refertam fidelibus, regno nostro utilem, et amicam semper, immissis hostiliter legionibus, violenter occupavit. Causa autem hujus tam abominandae invasionis videbatur haec esse: in partibus Ciliciae circa Tarsum, erat quidam nobilis et potentissimus Armenus, nomine Toros, qui domini imperatoris gratiam, ejus efficiente inconstantia, [Col. 0719D] frequentius demerebatur et incurrebat offensam. Confisus enim de eo quod ab imperio remotus erat plurimum, et quod in montibus arduis habebat domicilia, per plana Ciliciae praedam agebat et manubias, non veritus terram domini sui, modis quibus poterat, damnificare et imperii fidelibus cujuscunque conditionis graves et indebitas inferre molestias. Audiens hoc imperator, scripsit praedicto Rainaldo, quatenus convocata militia, praedictum Toros a suis arceret finibus, et Cilicum sibi subjectorum possessiones ab ejus incursionibus redderet securas; quod si ad opus complendum pecunia esset necessaria, ipse de thesauris suis tempore opportuno mitteret sufficientem. Factum est ergo quod, congregatis militaribus copiis, ut imperialibus deserviret [Col. 0720A] mandatis, in Ciliciam ingressus, praedictum Toros expulit et exercitum ejus usque ad supremam internecionem delevit. Exspectans ergo honestam Rainaldus pro tanto facto retributionem, videbatur ei differri plurimum, unde morae impatiens, ad praedictum maleficium convolavit. Erant autem insulani a quibusdam de nostris diligenter praemoniti: unde et de tota insula vires contraxerant, qualesquales; sed ingrediens praedictus princeps Rainaldus, eorum statim fudit exercitum; et universas eorum eatenus contrivit copias, ut deinceps nec unus inveniretur, qui contra eum manum auderet erigere. Habens igitur liberos per totam insulam discursus, urbes contrivit, dejecit oppida, monasteria tam virorum quam feminarum impudenter [Col. 0720B] confregit, expositis ludibrio sanctimonialibus et virginibus tenellis; nam auri et argenti, et vestium pretiosarum non erat numerus, neque finis; sed amittendi haec populo, comparatione laesae pudicitiae, quasi stercora reputabantur. Sic ergo per dies aliquot per totam debacchantes regionem, dum non esset qui resisteret, aetati non parcunt, vel sexui, conditionum quoque nullam habentes differentiam. Tandem comportatis undecunque spoliis et manubiarum infinitate omnimodarum, ad mare se recipiunt, et inde praeparatis navigiis, in partes descenderunt Antiochenas, profligatis intra modicum tempus, quas male acquisierant divitiis, juxta id quod proverbialiter dici solet:
Per idem tempus, convenerat praeter solitum multitudo inaudita Arabum et Turcomannorum, qui nihilominus in tentoriis habitant, et de fructu animalium vitam solent, sicut Arabes, propagare, in silva quae Paneadensi adjacet civitati, et ab ea hodie cognomen ducit vulgare; nam antiquitus, tam quae ad septentrionem quam quae ad austrum protenditur, quaeque ipsum Libanum protegit, omnis silva saltus Libani dicebatur, unde et de Salomone legitur, quod in ea sumptuosi operis et mirabilis aedificii [Col. 0720D] domum construxit, quae dicta est domus saltus Libani. Nunc autem ab urbe, ut praediximus, proxima, silva cognominatur universa. In hanc praenominati populi, impetrata tamen prius domini regis gratia et pace solemniter concessa, animalia introduxerant, equosque maxime, ad numerum infinitum, pascuorum sequentes commoditatem. Accesserunt porro ad dominum regem viri impii, filii Belial, Domini timorem prae oculis non habentes; suggesseruntque ei, et in malitia sua facilius involverunt, persuadentes ut prodigus fidei, et immemor foederis quod cum eis pepigerat, subito in praedictos viros, qui pabulandi gratia tam greges in silvam, quam armenta induxerant, irruptionem faceret; et tam eos quam eorum pecualia, suis daret ad praedam: quod [Col. 0721A] et factum est. Rex enim aere gravatus alieno et multis obligatus debitis, cum non haberet unde creditoribus satisfacere posset, proclivius, ad hoc ut quocunque modo se expediret, patulam pravis incentoribus aurem praebuit, et eorum acquievit suggestionibus; nam post consilium abiens impiorum, convocata militia, repente irruit super eos, incautosque et nihil tale verentes reperiens, hostiliter circa eos versatus, suis exposuit in direptionem; qui enim ex eis aut equorum usi velocitate, fuga saluti consulere potuerunt; aut silvarum latebris hostem declinare, ipsa necessitate docente, satagerunt, vitae reservati sunt: reliquis omnibus aut occisis gladio, aut durae servituti mancipatis. Facta est igitur manubiarum et praedae tanta et tam [Col. 0721B] inaudita multitudo, ut par ei in nostris regionibus non dicatur fuisse. Cuivis de popularibus et de plebeis, equorum in sortem ceciderat numerus maximus; nec tamen nostris ad aliquem gloriae vel laudis propagandae titulum ascribi potest, cum pacis violatores et effractores foederis, homines incautos, de regis gratia praesumentes, dum non esset qui eis resisteret, male pro arbitrio tractaverunt. Sed justus retributor Dominus, Deus ultionum, non diu passus est nos tam turpibus emolumentis laetari; sed significans quod etiam infidelibus fidei tenor observandus sit illibatus, in nostram confusionem, et commissi criminis poenam adducens cum eo ultionem, pro omnibus peccatis nostris reddidit duplicia, et multiplicato fenore, intulit confusionem, sicuti [Col. 0721C] in sequentibus dicetur.
Nihilominus etiam per eosdem dies, Henfredus de Torono, regius constabularius, cum saepe dictam urbem Paneadem, quae ejus erat haereditaria possessio, sumptibus et cura continua fatigatus, jam solus commode regere et conservare non posset, de consensu domini regis, cum fratribus Hospitalis ex aequo dividit, ita ut totius civitatis et suburbanorum omnium fratres praedicti habentes dimidium, impensas [Col. 0721D] tam utiles quam necessarias ex dimidio ministrarent, civitatis pro parte altera debitam gerentes sollicitudinem. Erat autem civitas in confinio hostium posita, eisque valde contermina, ita ut nulli, nisi in manu forti, aut clandestino nimis itinere accedenti, accessus vel discessus inde posset esse, nisi cum periculo. Factum est autem, postquam praedicti fratres civitatem inde suam pro parte susceperunt, ut congregatis alimentorum, armorum, virorum copiis, locum certa die diligentius communire curarent: collectoque maximo ad propositum sufficiente camelorum, et omnimodorum animalium ad sarcinas deputandorum comitatu, simul et militia, quae omnem illam expeditionem violenter in urbem introducerent, ad locum accedebant, urbem [Col. 0722A] ad multa sequentia tempora necessariis communituri. Dumque proficiscendo cum omnibus impedimentis suis urbi appropinquarent, ecce hostes, eorum adventu praecognito, eis occurrentes, instantes gladiis, caesis ex eis quam pluribus, agmen dissolvunt, caeteris autem fuga vitae et saluti consulentibus, sarcinas occupant; qui effugere nequeunt, hostium instantia praeventi, aut gladiis intereunt, aut vinculis mancipantur. Sicque quae pro instruenda civitate congesta fuerant, in ejus laesionem hostibus sunt concessa. Saepe autem nominati fratres, similium casuum formidantes dispendia, a pactis resilientes prius placitis, urbem cum suis tam oneribus quam emolumentis, domino constabulario resignaverunt. Nec mora, sumpta ex tempore opportunitate, [Col. 0722B] Noradinus, ex praedicto successu factus elatior, apposuit eamdem urbem, casu praedicto consternatam, obsidere: convocataque militia et machinis comportatis, ex improviso ante urbem consistens, locatis agminibus per gyrum, eam vallat obsidione. Erat autem in parte civitatis praesidium, munitum admodum armis, viris, et pro temporis articulo, victualibus; in quo poterat esse civibus secundum capta urbe refugium. Tamen praesumentes de civitatis munimine, et quod similia saepius fuerant in ea perpessi, urbem tueri, atque pro ea viriliter stare decreverunt; potuissentque, votis consone, eam conservasse intemeratam, nisi de se praesumentes, coepissent incautius negotiari. At vero Noradinus machinis et tormentis instans jaculatoriis, sagittariorum [Col. 0722C] quoque continua et indeficiente utens opera, obsessis requiem negat, et fatigatos multipliciter diu noctuque sine intermissione compellit ad defectum. Interemptis enim pluribus, sauciis quoque lethaliter nonnullis, pauci erant, qui defensionis officium exsequerentur; quod nisi ipse constabularius cum filio, paternae probitatis aemulatore praecipuo, quorum uterque tanquam pro haereditate propria familiarius et certatim stare parati, alios suo exemplo ad resistendum animarent, laboris immensitate superati, et impugnantium viribus impares procul dubio defecissent; sed revocabat eos, ut praediximus, dominorum praesentia; et eorum virtus indeficiens, ad animandum alios [Col. 0722D] efficax, vires reparabat labentes et ad dimicandum reddebat fortiores. Dumque die quadam hostes solito instarent acrius, accidit ut qui in urbe erant, aperta porta, ut cum hostibus committerent, egrederentur; dumque incircumspecte se congressionibus offerunt, hostium in se irritant multitudinem; quos, dum in se irruunt, ferre non valentes, in urbem se tentant recipere. Factumque est ut, cum prae ingredientium tumultu porta claudi non posset, hostes promiscue cum civibus ingressi sint, cum tanto numero ut, obtenta violenter civitate, non sine periculo et multorum strage, nostros in praesidium ingredi cogerent violenter. Nuntiatur interea domino regi, quod praedicta civitas tantas a Noradino patiebatur angustias, et quod ad supremum [Col. 0723A] pene sit inclinata defectum: unde collectis, quas pro tempore habere potuit militaribus tam equitum quam peditum copiis, ad partes illas cum suis legionibus impiger convolat: propositum habens, aut obsidione urbem praedictam absolvere, aut Martios eventus, et belli fortunam cum Noradino experiri.
Audiens igitur praefatus princeps quod ea intentione dominus rex adveniret, nolens se dubiis bellorum submittere casibus, soluta obsidione, prius tamen urbe, quam violenter expugnaverat, igni succensa [Col. 0723B] et suffossa, ad propria reversus est; suam tamen, quam semel collegerat, non passus ab invicem discedere militiam, sed eam secum detinens et ampliorem convocans, in nemoribus finitimis (quasi mentem habens praesagam) latebat in insidiis, rei exitum praestolaturus. Rex vero ad urbem accedens, et optatum obsessis praestitit solatium, et tam diu praesentem se exhibuit, quoadusque lapsa erigerentur, consolidarentur fracta, et civitas in pristinum, reparatis moenibus, reformaretur statum. Convocatis enim ex urbibus finitimis, et de regno universo caementariis, et quicunque architecturae aliquam habere videbantur experientiam, instantia diligenti turres ac moenia reparant, renovant antemuralia; et intra murorum ambitum civibus instaurant [Col. 0723C] ex integro domicilia, et publicis aedificiis statum restituunt pristinum; quae omnia Noradinus eo tempore, quo eam obtinuerat, funditus dejecerat studiose, ut praediximus. His ita peractis, arbitratus rex cum suis principibus, moram suam in urbe praedicta, civibus non multum deinceps esse necessariam; quippe restitutis jam in integrum universis, municipio quoque, armis, victu, hominibus quoque diligenter satis pro tempore communito: dimissis peditum manipulis, ipse cum solis equitum turmis Tiberiadem redire proposuit. Egressus ergo ex eadem urbe et in austrum iter dirigens, secus lacum, cui nomen Meleha, castrametatus est, ubi nocte illa longe aliter quam disciplina militaris exigeret, et imprudenter se habens, non observata castrorum [Col. 0723D] lege, requievit exercitus. Solet enim usu inter homines evenire, ut in prosperis et pro voto successibus circumspecte minus se consueverint habere. Nam miseris regulariter solet adesse solertia rebus. Unde fortasse dictum est: Cadent a latere tuo mille, sinistro videlicet; et decem millia a dextris tuis (Psal. XC, 7) ; plures enim, acti prosperis et successibus elati, solent in praeceps ruere: e diverso vero dispendiis et adversis casibus defatigati, propriis edocti periculis, didicerunt se in dubiis habere circumspectius; et semper timere fortunam, quam saepius experti sunt in suis negotiis amaram. Rex igitur mente recolens, quod tantum principem ab impugnatione urbis obsessae dimoverat, ratusque eum eum [Col. 0724A] suis expeditionibus longius abiisse, nec facile in suam aut suorum injuriam iterum tot nationes in unum convenire posse arbitratus, imprudentius aliquantulum, et pro singulorum arbitrio indulgentius coepit se, ut praediximus, habere. Nuntiatur porro hostibus in insidiis commorantibus, quod dimissis pedestribus alis domini regis exercitus, circa lacum Meleha secure nimis et imprudentius se haberet; quodque de principibus ejus nonnulli, Philippus videlicet Neapolitanus, et quidam alii cum suis comitatibus discessissent: videntes rem pro votis accidere, castra movent subito; et eorum prudentissimo principe rem (prout expedire noverat) accelerante, ad partes illas contendunt, et ad Jordanem, qui medius erat inter eos, usque perveniunt; [Col. 0724B] quo transito, in eo loco qui vulgari appellatione vadum Jacob appellatur, cis Jordanem, qua regius exercitus crastina transiturus erat die, se locant in insidiis. At vero luce terris reddita, iterum ad proficiscendum noster exercitus, nocturnarum insidiarum nescius, et eorum quae ab hostibus interim praestructa fuerant ignarus, versus eas partes quas Turci clam occupaverant, iter arripiunt; dumque securi, et nihil prorsus sinistri formidantes proficiscuntur, ecce subito ex insidiis prodeunt, qui ad hoc specialiter convenerant, ut incautos aggrederentur; securisque, et nihil tale verentibus, strictis se offerunt gladiis, more hostium vulnera et mortem ministraturi. Nostri porro, licet sero, expergefacti, dimissis diversis confabulationibus, [Col. 0724C] videntes rem agi serio, equos armaque corripiunt; sed antequam ad resistendum praeparari et convenire possent, ex ordine, dissoluta sunt (hostibus importune instantibus, et gladiis cominus strenue decertantibus) agmina, ita ut nusquam de nostris nisi paucissimi cohaererent.
Rex autem cum paucis qui ei adhaeserant, videns acies dissolutas, confusum exercitum hostibus undique patere ad praedam; hostes undique invalescere, nostros vero jam non deficere, sed ab initio [Col. 0724D] potius defecisse; ut saluti consuleret, prudenter subiit in montem qui vicinus erat: unde cum summis periculis hostes nunc a dextris nunc a sinistris, equi cui insidebat beneficio, declinans, in castrum cui Sephet nomen, quod in eodem monte situm erat, vix et cum multa difficultate se recepit. Capta est illa die de principibus nostris maxima multitudo, caesi vero pauci; nam omnes indifferenter, tam qui rei militaris dicebantur habere prudentiam, et usum praecipuum, quam gregarii, hostibus tanquam vilia mancipia ignominiosae servitutis jugum, et perpetuae infamiae notam non abhorrentes, ut miserae vitae consulerent, sine contradictione se tradebant. Captus est inter caeteros ibi vir nobilis et inclytus, dominus Hugo de Ibelim; Oddo quoque [Col. 0725A] de Sancto Amando, regius marescalcus, Joannes Gotmanus, Rohardus Joppensis, et Ballianus frater ejus: Bertrandus de Blanquefort, magister militiae Templi, vir religiosus et timens Deum, et alii multi, quorum nomina non tenemus. Refudit nobis Dominus juxta meritum viarum nostrarum fructum; et qui innocentes et de nostra praesumentes fide, spretis humanitatis legibus, oppresseramus indebite, aequa lance pensam reportavimus confusionem. Dati sunt enim inclyti nostri, gentibus in opprobrium; et hostium expositi ludibrio, peccatis nostris exigentibus, traditi sunt in commotionem capitis in populis (Psal. XLIII, 16) ; zelus Domini exercituum fecit haec (Isa. IX, 7) . Bene tamen et misericorditer, non oblitus misereri, nec continens in ira sua misericordias [Col. 0725B] suas, nobiscum fecit; providens ut regem salvum faceret, qui si illa die defecisset, regnum omne procul dubio in supremum, quod Deus avertit, descendisset periculum. In milite enim, quantumvis eximio, unius sors est; in rege vero, universorum periculum; quod satis attendit diligenter qui pro rege sollicitus erat, David fidelis, dicens: Domine, salvum fac regem (Psal. XIX, 10) . Rumor interim de rege varius longe lateque regionem pro ea sollicitam afficiebat, dicentibus aliis, quia gladiis confossus interierat; aliis, quod inter concaptivos vinctus, hostibus id ignorantibus, abductus erat; aliis, quod divina eum protegente clementia illaesum, bellicis tumultibus se subduxerat. Anxie [Col. 0725C] ergo nimis, et quasi mater unicum habens filium, piam pro eo gerit plebs universa sollicitudinem; et dum ignorat quid circa eum geratur, quidquid deterius accidere potest, id eum passum affectuosissime compatiens suspicatur. Ipse vero, regione ab hostibus aliquantulum expedita, cum paucis admodum, qui cum eo in praedictum oppidum se contulerant, adjunctis sibi nonnullis qui casu de hesternis evaserant periculis, ad Acconensem properans urbem, cum plausu populi et exsultatione non modica, quasi redivivus exceptus est. Factum est hoc anno regni domini Balduini quarto decimo, mense Junio, XIII Kal. Julii.
Noradinus vero, sicut erat vir strenuus, et successus suos continuare impiger, transcursis universis regionibus, et praedis hinc inde comportatis, factus locupletior; convocatis iterum militaribus copiis; et lege edictali ex Damasco et omnibus finibus ejus, accitis amplioribus, adjicit iterum ut Paneadem obsideret; nihil minus suspicans quam quod per regem vel ejus principes, quorum vires attriverat, obsessis ministraretur subsidium. Locata igitur secundum propositum, circa saepedictam urbem obsidione, more iterum hostili, machinis frequentibus et ordine congruo dispositis, turres concutit, moenia debilitat, et crebra sagittariorum opera, et telorum instar grandinis immissione, [Col. 0726A] eos qui intus se receperant, vices prohibet exercere resistentis. Cives autem loci illius, memores quomodo in proxime praeterita obsidione, civitatem tueri cupientes, in proposito defecerant, praevenire cupientes, in praesidium sponte se receperant universi. Praefecerat autem eidem loco et curam supremam tradiderat constabularius, abiens, et aliis tractus negotiis, cuidam consanguineo suo, Guidoni videlicet de Scandalione, rei militaris experientissimo; sed modicae fidei, et Deum prorsus ignoranti. Is cum mandantis intuitu, tum praetextu propriae existimationis, ne quos in rebus bellicis egregie gestis titulos offuscaret, verbo simul et exemplo alios ad resistendum animabat; nec defuturum in proximo subsidium, et perennem gloriam bene merentibus [Col. 0726B] certius promittens: unde erat, quod omnes quasi pro re propria dimicantes, stupendos se et admirabiles, pro indeficientibus vigiliis et continuis laboribus, hostibus darent. Qui nihilominus, omnino resistentibus omnino adversari parati, sine intermissione molestias inferunt; et majores habentes numeros, qui alternatim sibi succedere praecipiebantur, eos qui unde vires repararent, penitus non habebant, ad defectum, anxietatibus quotidianis compellebant. Nuntiatur interea domino regi, sed et principes qui residui erant in regno non latebat quantis anxietatibus, qui in civitate obsessi erant, premerentur. Unde missis legationibus tam ad principem Antiochenum, quam ad Tripolitanum [Col. 0726C] comitem, ut, mora postposita, ad subveniendum maturarent; rex vero, quod residuum erat in regno militiae missis convocat praeconibus; et accidit, Divinitate propitia, ut intra paucos dies, et exspectato citius, uterque praedictorum illustrium, cum honesto comitatu, regiis se castris, sub Castello novo, in loco qui dicitur Nigraguarda, unde civitatem obsessam erat cominus intueri se intulerint. Audiens ergo Noradinus, quod principes praedicti cum domino rege convenerant et in procinctu erant, ut ad urbem accedere; sicuti vir providus erat et in negotiis suis circumspectissimus, licet oppidum jam ex partibus pluribus effregisset, et jam obsessis nulla spes esset resistendi, tamen bellorum declinans insidias et casus praeliorum ancipites [Col. 0726D] obsidione soluta, in ulteriores sui regni partes se contulit.
Cum haec igitur in regno ita varie multipliciterque geruntur, et captivatis nostris ex maxima parte principibus, regnum in desolatione jaceret, accidit, divina nos respiciente clementia, comitem Flandrensium, dominum Theodoricum, inclytum et magnificum virum, cujus introitus in regno saepefuerat utilis et necessarius, cum uxore Sibylla, quae domini regis ex patre soror era t, in portu Berytensium applicuisse; cujus adventum, tanta mentis [Col. 0727A] exsultatione universus suscepit populus, ut jam quasi praesagire videretur, regni pressuras importabiles, ejus et suorum introitu, ex parte plurima relevandas fore; nec fraudati sunt a desiderio suo, qui pro regni tranquillitate erant pie solliciti. Nam statim post ejus ingressum, adfuit magni consilii Angelus, qui nostrorum vias dirigens ad regni compendia et Christiani gloriam nominis, eos misericorditer praecessit, sicut consequenter dicetur. Interea tamen videntes regni principes, tam ecclesiastici quam saeculares, quod rex virilem jam nactus aetatem, sine conjuge hactenus fuerat, et pro liberis solliciti, prout oportebat, ut ei filius tanquam haeres legitimus in regnum succederet, consuluerunt in medium, ut regi liberos non habenti, in honesto [Col. 0727B] matrimonio provideatur. Tandem post multas deliberationum partes, multiplici concurrente ratione visum est omnibus expedientius esse, cum domino Constantinopolitano imperatore, super hujusmodi negotio verbum tentare; tum quia nobilium virginum et proxima consanguinitate junctarum, in palatio suo non deerat ei copia; tum quia princeps potentissimus et inter mortales locupletior, de suis copiis, nostram, qua regnum maxime laborabat, poterat relevare inopiam et tenuitatem mutata conditione reddere superabundantem. Missi sunt ergo de communi consensu, ad explendum, auctore Domino, quod conceperant, Attardus Nazaraenus episcopus, dominus quoque Henfredus de Torono, regius constabularius; qui dispositis pro tempore rebus [Col. 0727C] mare ingressi, navigio illuc iter arripuerunt,
Interea ne tanti principis totque nobilium fortiumque qui cum eo venerant, deses et sine fructu jaceret adventus, adjiciunt de communi consilio, divina eis aspirante gratia, cum omnibus militaribus copiis ad partes se transferre Antiochenas; significatoque eo ipso, tam domino principi quam domino comiti Tripolitano, suggeritur utrique familiarius, ut certa die praeparatam habeat uterque eorum militiam, ut subitus in terras hostium, die [Col. 0727D] condicta, eorum possit esse introitus. Factum est autem, praevio coelesti favore, quod in Tripolitanis partibus, in eo loco qui vulgo appellatur La Boquea, licet ex partibus diversis, convenerunt unanimes. Inde hostium fines ordinatis agminibus violenter sunt ingressi. Sed tamen prima fronte, non multo laetati sunt successu; nam hostium oppidum, cui vulgaris appellatio est castrum Rugium, multa expugnantes instantia, penitus non profecerunt. Sed debile principium melior fortuna secuta est; suggerente enim domino Rainaldo Antiochenorum principe, et ad id obtinendum plurimum pro viribus elaborante, universi principes qui convenerant, cum suis expeditionibus ad partes Antiochenas auspiciis se dirigunt felicioribus. Quo cum pervenissent, [Col. 0728A] eis in civitate praedicta, dum deliberant quid pro tempore sit expedientius, moram facientibus: ecce gratissimi rumoris nuntius regem adit et principes, certo certius asserens quod Noradinus hostium nostrorum potentissimus, qui juxta castrum Nepam cum multa militia castra locaverat, aut mortuus erat, aut in incurabilem et desperatam deciderat aegritudinem. In argumentum autem suae assertionis allegabat, quod pridie castra ejus adeo turbata viderat, ut servos ejus et maxime familiares, resque domesticas passim et sine delectu diripere volentibus, data esse ad praedam assereret; et cum ejulatu et fletu maximo, et cum intimi doloris evidentibus argumentis, soluta agmina, et confusum exercitum, ad partes diversas secessisse. Erat [Col. 0728B] autem vero consentaneum, quod praedictus nuntius attulerat; nam in aegritudinem inciderat desperatissimam, ita ut extra ordinem solutis agminibus rapinae in exercitu impune fierent, et nullius cohiberetur violentia, sicut apud eos, defuncto domino, solet accidere. Ipse autem in lectica, quasi membris officia negantibus, corpore impotens, per manus fidelium suorum usque Halapiam delatus est. Comperto igitur nostri rerum statu, videntesque omnia ad propositum cooperari, communi voto et approbato consilio, nuntios ad potentissimum Armenicorum principem dominum Toros dirigunt, rogantes intime, et modis quibus possunt id persuadere laborantes ut, omni excusatione postposita, [Col. 0728C] cum militaribus auxiliis, Antiochiae cum eis adesse procuret et tam fructuosi laboris tantis principibus se dignetur adhibere consortem. Ille vero suscepta legatione gavisus, sicut vir impiger erat et strenuus, convocatis suorum ingentibus copiis, maturato itinere, Antiochiam pervenit; quo recepto, nostri gaudentes plurimum, eductis expeditionibus urbem egressi, versus Caesaram castra dirigunt.
Est autem Caesara civitas, super Orontem fluvium, qui Antiochiam praeterlabitur, sita; hanc vulgari appellatione quidam Caesaream appellant et [Col. 0728D] putant eam esse, quae est Cappadociae metropolis eximia; cui beatus et egregius doctor praefuit Basilius; sed a vero, qui hoc credunt, exorbitant. Nam praedicta metropolis ab Antiochia distat plus quam itinere dierum quindecim, vel circa id. Haec autem est in Syria Celes, quae alia provincia est, a Cappadociana dioecesi multis mediis provinciis disjuncta; nec Caesarea dicitur, sed potius Caesara; una de suffraganeis urbibus Antiocheni patriarchatus. Est autem civitas satis commode sita, cujus pars inferior in plano jacet, superior vero in sui fastigio praesidium habet munitissimum, longum satis, sed angustum admodum; cui ex altera parte civitas, ex altera fluvius, praeter naturalem munitionem, robur praestant et accessum reddunt impervium. [Col. 0729A] Ad quam nostri, ordinatis juxta rei militaris disciplinam agminibus, accedentes, urbem primo adventu, locatis ordine congruo singulorum principum agminibus, obsidione claudunt. Obsessa igitur civitate et civibus hostium metu infra urbem collectis, rex et qui deforis castra locaverant, locatis machinis et jaculatoriis instrumentis, urbem non cessant molestiis quibus possunt, opera continua et continuis laboribus fatigare. Certant principes quisque pro sua portione, quae ab initio sorte obtigerat, suos invitando et pollicendo praemia, urbem vehementius impugnare; dumque certatim priores urbem effringere cupiunt; dum quisque sibi palmam de prima irruptione vindicare quaerit, tantam civibus inferunt molestiam, ut ex parte qualibet, mortem [Col. 0729B] sibi arbitrentur imminere. Erant enim cives loci illius rerum militarium expertes, negotiationi dantes operam; praeterea et praesentis casus ignari, nihil minus unquam quam obsidionem formidabant, praesumentes et de domini sui, quem sospitem arbitrabantur, potentia, et de loci munitione. Erant ergo ad hujusmodi portanda onera, propter praedicta, impares; et assultus continuos simul et Martios congressus ferre non valentes. Factum est igitur ut, post dies aliquot deficientibus omnino civibus, ad impugnantium jugem instantiam effractis moenibus irruerint nostri in urbem mediam; et capta violenter civitate, oppidanis in praesidium se recipientibus, tradita sunt eis quaecunque in inferioris civitatis parte erant residua et omnia indifferenter [Col. 0729C] sunt ad praedam concessa; usi ergo pro arbitrio et civium domiciliis, et quae in eis reperta sunt per dies aliquot. Cum satis in expedito videretur esse, ut et praesidium nihilominus cum omnibus qui evadendi gratia in illud se receperant, si debita adhiberetur instantia, facilius occuparetur, orta est inter principes nostros, frivola satis, sed tamen multum noxia contentio. Dominus enim rex, volens patriae saluti consulere, videns quia dominus comes Flandrensium cum militibus, tum pecunia sufficienter instructus, locum poterat contra hostium vires et insidias indemnem conservare, ei civitatem ab initio destinaverat; eaque intentione et praesidium instantius decreverat impugnare, ut [Col. 0729D] utrumque receptum domino comiti traderet conservandum et jure perpetuo haereditarioque nihilominus possidendum assignaret. Hoc autem cum caeteris principibus valde videretur idoneum, et ad hoc gratuito unanimiter convenirent assensu, princeps Rainaldus ambages intexuit, dicens: Urbem illam cum suis pertinentiis ab initio haereditatis Antiocheni principis portionem esse; ideoque oportere ut quicunque eam possideat, Antiocheno principi fidelitatem exhibeat. Comes autem supradictus pro eadem possessione domino regi fidelitatem devote paratus erat exhibere; principi autem Antiocheno, sive domino Rainaldo, qui in praesenti administrabat principatum, sive adolescenti Boamundo, qui in proximo sperabatur princeps futurus, omnino se [Col. 0730A] exhibiturum negabat, asserens Se nunquam nisi regibus fidelitatem exhibuisse. Orta ergo, peccatis nostris exigentibus, super hujusmodi quaestione, inter principes controversia, neglecto negotio, quod utile plurimum, et ad obtinendum facile imminebat, suffarcinati spoliis et praeda usque ad satietatem onusti, Antiochiam cum suis legionibus reversi sunt.
Eodem tempore Noradini frater, Mirmiram, audito fratris defectu, credensque eum in fata concessisse, Halapiam pervenit, eamque tradentibus civibus, sine [Col. 0730B] difficultate obtinuit; dumque circa praesidium vehementius instaret ut ei traderetur, cognito quia frater ejus adhuc viveret, solutis agminibus ab urbe discessit. Per idem tempus, dominus Fulcherus Hierosolymitanus patriarcha, Latinorum octavus, religiosus ac timens Deum, patriarchatus ejus anno duodecimo, XII Kal. Decembris, viam universae carnis ingressus est. Eodem nihilominus tempore, studio et industria dominae Milisendis reginae, et opera eorum qui in regno residui erant, et maxime Balduini de Insula, cui dominus rex abiens curam regni commiserat, sollicitudine et vigilantia receptum est a nostris praesidium, trans Jordanem in finibus Galaad situm, spelunca videlicet munitissima, quam a nostris incaute se habentibus, paucis [Col. 0730C] ante annis hostes fraudulenter subripuerant. Super quo missus ad dominum regem nuntius universas laetificavit cohortes, et audito successu, reddiderat hilariores.
Interea principes nostri qui Antiochiae demorabantur, etsi prius apud Caesaram aliquantulum dissoni, ut praemisimus, inventi fuerant, habentes tandem, Domino largiente, unanimitatem spiritus, in vinculo pacis, iterum adjiciunt erigere se ad opus insigne aliquod et memoria dignum perpetua. Placuit enim omnibus et de communi processum est conniventia, ut castrum urbi Antiochiae vicinum, vix ab ea distans milliaribus duodecim, praedictae urbi damnosum valde, et cujus larga in suburbanis, [Col. 0730D] quae vulgo casalia appellant, potestas et jurisdictio erat, obsideant. Factumque est ut in die Nativitatis Dominicae, universus circa praedictum municipium unanimiter se locaret exercitus. Noradinus autem ea quae eum occupaverat adhuc detinebatur aegritudine, ita ut ex omni Orientali tractu convocati prudentiores physici, adhibitis remediis quae illius infirmitas minus exaudire videbatur, de vita ejus desperarent penitus. Hoc autem nostris, favorabili coelestis numinis dispensatione, ad propositum maxime cooperari videbatur. Nam vix esse poterat ut, sospite praedicto principe et incolumitatis praerogativa gaudente, noster exercitus in regionibus ei subditis ita liberas ageret ferias. Rex vero, et qui cum eo erant [Col. 0731A] in praedicto exercitu, occasionem temporis ad suum trahentes compendium, tanto ferventius propositum urgent et coepto simul instant operi, quanto praedictum magnificum virum certo certius norunt non posse suis superesse negotiis. Municipio igitur praedicto in gyrum obsidione vallato, machinas erigunt, et ea parant instrumenta, quibus solent in praesidiis obsessi amplius molestari. Erat autem praedictum castrum in colle non multum sublimi situm, ita ut videretur agger, cui superpositum erat, comportaticius et manufactus. Unde maximam dabant, qui in exercitu erant prudentiores, operam, ut scrophas materia competenti intexerent, in quibus libere delitescerent, qui ad suffodiendum aggerem introducerentur. Videbatur enim [Col. 0731B] eis, nec erat a vero dissimile, quod aggere per occultos suffosso cuniculos, aedificiorum quae superposita erant, partem nonnullam corruere oporteret: crates quoque vimineas, scalas etiam mediae quantitatis, et omnia quae in hujusmodi solent usum praestare, maturato accelerant studio. Quibus cum omni diligentia praeparatis, manipulorum quoque pedestrium, turmarum primiceriis, equitumque magistratibus voce praeconia et secretioribus suggestionibus indicunt, omnes ut prompta opera et vigilantiore studio, ad molestandum obsessos operam darent. Sic igitur certis partibus singulis principibus designatis, quisque cum domesticis et familiaribus tanquam sibi soli universum incumberet [Col. 0731C] negotium, instabat vehementius, et dum quisque optimos ostentare curat se habere satellites, tanta opus continuis assultibus et quotidianis congressionibus prosequuntur instantia, ut multorum opus dierum infra duos menses vigili sollicitudine complerent. Accidit sane quadam die quod machina jaculatoria, quae in praesidium diebus pene ac noctibus molares immittebat, casu in castri primicerium, et cui omnis commissa erat cura, decidit, subitoque oppressum, in fragmenta contrivit: quo defuncto, tanquam pastore percusso, dispersae sunt oves, et tanquam arena sine calce, sibi invicem non cohaerentes, destiterunt ab illa quam prius habuerant resistendi pertinacia. Nostri autem eo cognito, tanto coeperunt instare vehementius, [Col. 0731D] quanto interiores eis videbantur ad resistendum esse remissiores; nec mora, paucis interjectis diebus missa ad dominum regem legatione, sub conditione ut liberum et tranquillum habeant exitum et cum rebus suis ad propria reditum, municipium domino regi restituunt, datis eis ducibus, qui eos sine molestia usque ad locum quem ipsi expetierant, securos perducerent. Sic ergo expugnato castro et domino principi, cujus jurisdictionis fuerat, resignato, felici clausula consummatis negotiis, Antiochiam sunt reversi, ubi valedicentes ab invicem, dominus rex, cum magnifico Flandrensium comite, in regnum est reversus, domino comite Tripolitano usque Tripolim eos officiosissime prosequente.
Per idem tempus, cum Hierosolymitana, mortuo domino Fulchero bonae memoriae, vacaret Ecclesia, contigit ecclesiarum praelatos Hierosolymam convenire, ut de substituendo tantae sedis antistite, secundum statuta canonum tractaretur. Factum est autem, ut dicitur, quod contra juris regulas, tam per interventum dominae Milisendis sorore quam domina Flandrensium comitissa Sibylla, domini regis itidem sorore, electus est dominus Amalricus, ecclesiae Dominici Sepulcri prior, natione Francus, de episcopatu Noviomensi, de oppido [Col. 0732B] Neella, vir commode litteratus, sed simplex nimium et pene inutilis; promotus est autem, contradicentibus domino Hernesio Caesariensi archiepiscopo et domino Radulpho Bethlehemita episcopo, et appellationum voces exhibentibus. Tandem ille sede potitus, domino Frederico Acconensi episcopo negotium committit, qui ad Romanam accedens Ecclesiam, apud dominum Adrianum, qui tunc praeerat, absentibus adversariis, multa, ut dicitur, interveniente munificentia, eidem gratiam Romanae sedis obtinuit; et pallium, plenitudinem videlicet pontificalis officii, secum tulit rediens.
Convaluit interim medicorum diligentissima Noradinus cura, et domino rege in regnum reverso, ipse quoque sospitatem plenam adeptus, in partes se contulit Damascenas; ubi, ne otium tereret et a consueta diceretur destitisse vigilantia, aestate sequenti praesidium quoddam nostrum, in regione, quae dicitur Sueta, situm, congregato exercitu et ingentibus convocatis auxiliis repente obsidet. Erat autem praesidium spelunca, in latere cujusdam montis arduo et admodum devexo sita; ad quam non erat vel a superioribus vel ab inferioribus partibus accessus; sed ex solo latere, calle nimis angusto, [Col. 0732D] et propter praecipitium imminens periculoso, ad eam veniebatur. Habebat autem interius mansiones et diversoria, quibus suis habitatoribus necessarias poterat praebere commoditates; sed nec etiam aquae vivae et indeficientis eis vena deerat, ut quantum loci patiebatur angustia, locus satis aptus et regioni plurimum utilis haberetur. Quod postquam domino regi fida relatione compertum est, assumpto sibi domino comite Flandrensium et convocatis regni viribus, illuc cum omni celeritate contendit; jam enim qui intus erant, obsidionis onera ferre non valentes, conditiones interposuerant, quales necessitas extorquere solet; videlicet, quod nisi intra decem dies eis subsidium ministraretur, municipium pro certo deinceps resignarent. [Col. 0733A] Porro id ipsum domino regi notum erat; unde et quantum poterat maturans subsidium, juxta Tiberiadem secus pontem, unde de lacu Genezar Jordanis fluenta se dividunt, cum exercitu suo castra locat. Audito igitur Noradinus nostrorum adventu, consilio tractus Syracuni principis militiae suae, viri strenui et de se plurimum praesumentis, soluta obsidione, cum suis expeditionibus nostris obviam se facit. Rex vero audiens quod Noradinus occurrere proposuerat, in castra convocatis summe diluculo principibus, adorato suppliciter vivificae crucis ligno, quod dominus Petrus praedecessor noster, Tyrensis archiepiscopus, piae in Domino recordationis gestabat, de communi consensu, concurrente omnium favore gratissimo, bellum indicitur. [Col. 0733B] Motis igitur expeditionibus et arrepto itinere, exsultantes animo, tanquam de victoria securi, ad locum properant, ubi hostium dicebatur esse exercitus; tandemque pro votis eos habentes in proximo, armati ad unguem, et instructis ordine militari cuneis, quos acies vocant, irruunt in hostes unanimiter, et gladiis instant atrocius, rem pro capite gerentes. Hostes vero nihilominus nostrorum impetus constantissime et imperterrite sustinentes, gladiis vices referunt; et resistendo viriliter, illatas injurias a se repellere contendunt animosius. Tandem vero post varios eventus, nostris est divinitus concessa victoria, et hostibus non sine multa suorum strage in fugam conversis, rex cum suis victor [Col. 0733C] campum obtinuit. Factum est autem hoc Idibus Juliis, anno regni ejus decimo quinto, in loco cui nomem Puthaha. Inde progressus, sicut necessarium videbatur, ad praesidium quod obsessum fuerat, cum universo contendit exercitu, ubi lapsa reparans, et locum armis, victu et viris prudentibus diligenter communiens, feliciter impleto proposito, soluto exercitu et ad propria dimisso, reversus est.
Porro de nuntiis, unde superius fecimus mentionem, qui gratia conjugii domini regis Constantinopolim [Col. 0733D] ierant, mortuus est dominus Attardus Nazarenus archiepiscopus, corpusque ejus ad propriam, studio et vigilantia suorum fidelium, delatum est ecclesiam. Cui successit dominus Letardus, ejusdem ecclesiae prior, vir mansuetus admodum, affabilis et benignus, qui hodie etiam eidem praeest Ecclesiae, vicesimum tertium habens in pontificatu annum. Qui autem de praedictis nuntiis superfuerunt, dominus videlicet Henfredus constabularius, Joscelinus quoque Piselius, et Willelmus de Barris, inclyti et nobiles viri, et in saecularibus exercitati admodum, pro injuncto sibi verbo, apud dominum imperatorem debita instantes diligentia, tandem post innumeras dilationes, et verborum aenigmata, qualia Graeci quaelibet cavillantes, perplexis [Col. 0734A] ambagibus respondere solent, pro votis impetrant: et conditionibus interpositis, tam de dote quam de donatione propter nuptias, destinatur regi uxor virginum illustrissima, quae in sacris imperii penetralibus nutriebatur. Erat autem ejusdem domini imperatoris neptis, domini Isaaci fratris ejus natu se prioris filia, Theodora nomine, annum agens tertium decimum, formae venustate singulariter conspicua, vultus elegantia, et totius corporis habitudine intuentibus favorabilis. Dotis autem quantitas erat in centum millibus Hyperperorum, justi ponderis, exceptis decem aliis ejusdem monetae millibus, quos dominus imperator ad opus nuptialium expensarum liberaliter concessit: et excepto mundo virginali, in quo tam in auro quam [Col. 0734B] in gemmis, vestibus et margaritis, tapetis et holosericis, vasis quoque pretiosis, quadraginta millia justa aestimatione poterant computari. Rex autem proprio scripto apud dominum imperatorem se obligans, quod quidquid ejus nuntii cum eo praecise firmarent, ratum esset habiturus, per legatos spondet firmissime, quatenus post ejus obitum urbem Acconensem cum omnibus ejus pertinentiis, tota vita sua nomine donationis propter nuptias cum omni tranquillitate, sine contradictione esset habitura. Peractis itaque et ad consonantiam redactis utrinque pactis, designatis eidem illustri puellae de majoribus imperii principibus paranymphis, qui ejus iter usque ad dominum regem comitarentur, [Col. 0734C] cum regiis legatis iter arripit, in Syriam, ad maritum profectura. Accidit autem ut, Septembre proximo, cum omni comitatu suo sospes et incolumis apud Tyrum applicans, infra paucos dies Hierosolymis (ut regni obtinuerat consuetudo) consecrata, et regio insignita diademate, peractis solemniter nuptiis, viro tradita est. Et quoniam per idem tempus Hierosolymitanus electus consecrationis suae munus nondum obtinuerat, nec missi ab eo propriae causae patroni, a sede apostolica fuerant reversi: asciscitur de mandato regio Antiochenus patriarcha Aimericus, qui et reginae unctionis gratiam regiae conferret et conjugii usitata solemnia celebraret. Hic demum uxore traducta, omnem illam levitatem, qua usque ad illum [Col. 0734D] diem justo amplius dicebatur laborasse, ita penitus deposuit, ut cum Apostolo videretur posse dicere: Cum essem parvulus, sapiebam ut parvulus, loquebar ut parvulus; ex quo autem factus sum vir, evacuavi quae sunt parvuli (I Cor. XIII, 11) . Nam et uxorem postmodum commendabili dilexisse dicitur affectu, et tori fidem usque ad extremum ei creditur conservasse illibatam: postpositis itaque levibus actibus quasi mutatus ab illo, seria coepit amplecti, et attentius tractare salubria.
Eodem anno, dominus imperator Constantinopolitanus, [Col. 0735A] convocatis pro imperiali magnificentia ex omnibus imperii finibus, militaribus copiis; et ingenti exercitu ex omnibus tribubus et populis et linguis et nationibus congregato, transito Hellesponto, in Syriam descendere proposuit; transcursisque mediis cum omni celeritate provinciis, ex improviso, ita ut vix cuipiam credibile videretur, cum exercitibus suis in Ciliciam, circa Decembris initium, subitus advenit. Hujus autem tam maturati itineris causa erat praecipua, quod quidam Armenorum potentissimus princeps, Toros nomine, de quo superius fecimus mentionem, universam Ciliciam, quae montibus, in quibus ille habebat castra munitissima, subjacebat, ab urbe murata usque ad extremum suburbium violenter occupavit, Tarsum [Col. 0735B] videlicet primae et Anavarzan secundae Ciliciae metropoles; et alias civitates, Mamistram, Adamam, Sisium, ejectis inde imperialium negotiorum procuratoribus, in suam redegerat potestatem. Ut autem eum incautum posset opprimere, et iter acceleraverat, et occultaverat intentionem. Moverat eum etiam nihilominus et Cypriorum causa lugubris, et favore digna, in quos tanquam in hostes fidei et detestabiles parricidas, princeps Antiochenus, ut praemisimus, tam inhumane suam exercuerat tyrannidem. Tam subitus autem, ut praediximus, fuit imperialium exercituum adventus, ut praedictus Toros, qui Tarsi tunc morabatur, vix liberas ferias habuerit, ut ad montes vicinos, gratia salutis, se [Col. 0735C] conferret, cum ecce legiones, et primi de exercitu campis jam infuderant se patentibus. Quo audito, princeps Antiochenus Rainaldus stimulis conscientiae agitatus, eo quod non multo ante ejus adventum tempore, in Cyprios innocentes et immeritos tanta desaevisset insania, et tam eis, eorumque uxoribus et liberis, Deo et hominibus abominabilem intulisset injuriam; timens ejus adventum, ne forte praedictorum vociferantium querulis vocibus excitus ad ulciscendas eorum injurias descendisset, coepit anxius deliberare, nunc secum, nunc si quos habebat magis familiares adhibitis, quid eum facere oporteret; et quo satisfactionis genere imperiali se posset de tanta offensa reconciliare amplitudini. Tantaque eum, ut dicitur, de domini imperatoris [Col. 0735D] adventu formido corripuerat, ut nec domini regis, quem tamen in proximo venturum sperabat, vellet exspectare praesentiam; cum tamen certo certius nosse potuerat, ejus interventione et studio, et maxime novae affinitatis gratia, in causa praedicta, longe meliores se inventurum conditiones. Usus ergo domesticorum consilio, assumptis ex eis pro arbitrio nonnullis, domino quoque Girardo venerabili Laodicensium episcopo, sibi facto itineris consorte, in Ciliciam, ubi dominus imperator erat cum suis expeditionibus, obtenta tamen prius quorumdam familiarium domini imperatoris gratia, qui verbi hujus interpretes discurrebant, ad urbem Mamistram pervenit: ubi post multos circuitus, cum summa ignominia et populi nostri confusione imperiali [Col. 0736A] reconciliatus est excellentiae. Nudis enim, ut dicitur, pedibus, indutus laneis manicis usque ad cubitum decurtatis, fune circa collum religato, gladium habens in manu nudum, quem mucrone tenens, cujus capulum domino imperatori porrigeret, coram universis legionibus, domino imperatori praesentatus est: ibique ante pedes ejus ad terram prostratus, tradito domino imperatori gladio, tam diu jacuit, quousque cunctis verteretur in nauseam, et Latinitatis gloriam verteret in opprobrium, et in delinquendo et satisfaciendo vehementissimus.
Dominus quoque Hierosolymorum rex, audito [Col. 0736B] domini imperatoris adventu, assumpto sibi fratre et de regni principibus electissimo comitatu, relicto domino comite Flandriae, qui in proxime futuro transitu ad propria decreverat redire, versus Antiochiam festinus contendit: quo perveniens, nuntios ad dominum imperatorem, dominum videlicet Gaufridum abbatem Templi Domini, Graecae linguae habentem commercium, et nobilem virum dominum Joscelinum Pessel dirigit, debitae salutationis affatum per eos officiosissime dependens, et de ejus sciscitans beneplacito, utrum eum ad se velit accedere, et domini regis sibi habere praesentiam. Quibus datum est in responsis, ut regem moneant et invitent, ut ad eum venire non pigritetur. Insuper [Col. 0736C] et de imperiali latere mittitur illustris apocrisiarius, qui et litteris et viva voce, tanquam imperii dilectissimum filium, regem sollicitet, ut ad eum accedere non recuset. Statuta ergo die, assumpto sibi egregiorum equitum selecto comitatu, illuc perveniens, honestissime susceptus est; nam statim in occursum ei ab eo diriguntur duo nepotes ejus, fratres uterini, Joannes videlicet Protosevasto et Alexius Protostrator, qui inter illustres sacri palatii primum obtinebant locum, cum maximo nobilium comitatu. Deinde ipsis eum ducentibus usque ad ostium tentorii, ubi dominus imperator cum suis illustribus residebat, cum multa gloria introductus, humanissime ab eo salutatus, et ad osculum pacis erectus, secus eum in sede honesta, humiliore tamen, [Col. 0736D] locatus est. Ubi et ejus consortibus tam debitae salutationis affatu, quam pacis osculo ab eo humanissime honoratis, de incolumitate tam domini regis quam suorum, qui cum eo advenerant, diligenter quaerit; et vultum exhibens solito laetiorem, verbo et toto corporis gestu significat eorum se adventum gratissime suscepisse, et oblata tanti principis et suorum delectari praesentia. Crebris itaque collocutionibus tam secretis quam in coetu procerum, et grata circa dominum imperatorem conversatione per dies decem, quibus apud eum jugem se exhibuit, sicuti vir gratiosus erat, tantum domini imperatoris et principum suorum favorem meruit, et tanto charitatis vinculo eorum cordibus conglutinatus est, ut et viventem unice de caetero tanquam [Col. 0737A] filium dilexerint, et defuncti, apud eos ejus memoria usque hodie non desinat esse in benedictione. Et ne apud dominum imperatorem mora ejus esset infructuosa, sicuti vir argumentosus erat, et oculum in saecularibus habens perspicacem; videns quod dominus imperator extra urbem castra locari praeceperat, ut contra praedictum Toros, quem odio persequebatur insatiabili, dirigeret exercitus, impetrata prius licentia, coepit tractare diligentius, quomodo praedictum principem domino imperatori reconciliare posset. Vocatoque eo et praesente constituto, resignatis praesidiis quae dominus imperator reposcebat, in gratiam eum restituit pleniorem; ita ut fidelitatem ligiam, per ejusdem domini regis interventionem, antequam ad propria reverteretur, [Col. 0737B] manualiter eidem exhiberet. Tandem a domino imperatore, prout magnificentiam decebat imperatoriam, cum suis principibus donis uberioribus, et immensa munerum liberalitate cumulatus, prosequente eum universorum gratia, Antiochiam reversus est. Audivimus a quibusdam, omni exceptione majoribus et fide dignis, quod exceptis illis, quae ejus consortibus prodiga liberalitate contulerat, quae infinita credebantur, soli domino regi viginti duo millia hyperperorum, et tria millia marcarum argenti examinatissimi, exceptis vestibus et holosericis, et vasis pretiosis, dicebatur largitus. Antiochiam vero veniens, fratrem suum dominum Amalricum Joppensem et Ascalonitanum comitem, cum domino Hugone de Jebelino, qui nuperrime [Col. 0737C] de hostium vinculis redemptus, postliminio reversus fuerat, ibidem reperit. Qui et ipsi dominum imperatorem adire cupientes, illucque postmodum profecti, ab eodem domino imperatore benigne suscepti, tractati honestius, de more imperiali, donis uberioribus honorati, gaudentes ad dominum regem remissi sunt.
Peracta igitur in Cilicia Dominicae Paschae solemnitate, transcursis diebus celebribus, versus Antiochiam exercitus dirigit, et legionibus usque ad [Col. 0737D] urbem applicatis, pro foribus ejus astitit in infinita multitudine formidabilis; ubi dominus patriarcha cum universo clero et populo, cum textibus Evangeliorum et omnimodo ecclesiarum ornatu, obvius adfuit. Rex quoque, cum principe ejusdem loci, et Ascalonitano comite, cum universis tam regni quam Antiocheni principatus proceribus ei obviam exiens, cum summa gloria, imperiali diademate laureatum et Augustalibus decoratum insignibus, cum tubarum stridore et tympanorum strepitu, cum hymnis et canticis in urbem introducunt, et usque ad cathedralem ecclesiam, ad basilicam videlicet apostolorum principis, deinde ad palatium cum eadem patrum et plebis prosecutione deducunt. Ubi cum per aliquot dies balneis et caeteris corporalibus [Col. 0738A] deliciis operam dedisset, effusa in populum civitatis, more solito, roga liberalissima, proposuit venandi gratia urbe exire; et ad loca venatui apta, gratia tollendi exire fastidii, dominum regem secum trahens, ejusdem operis consortem. Accidit autem ut, praedicto studio insistentes, die solemni Ascensionis Dominicae, dum saltus more circumeunt venatorio, rex equi cui insederat raptus impetu, per loca humilibus frutetis et sentibus obsita, casu raptus in praeceps et ad terram cum equo provolutus, brachium fregit; quod ut domino imperatori innotuit, ei multa humanitate compatiens, chirurgicorum implens officium, flexo ante eum genu, tanquam unus de popularibus operam ministrabat diligentem; ita ut cum indignatione stuperent et mirarentur [Col. 0738B] ejus principes et consanguinei, quod majestatis oblitus imperatoriae, et Augustalem negligens dignitatem, regi se exhiberet ita devotum et familiarem, quod etiam eorum cuilibet videretur indignum. Redeuntes ergo inde ob casum qui acciderat Antiochiam, per dies singulos visitationis gratia dominum regem adibat, et cataplasmatibus innovatis cum unguentis necessariis fascia iterum diligenter involvebat; tanta circa eum cura sollicitus, qua majorem vix posset aegrotanti adhibere filio. Domino igitur rege plenam convalescentiam assecuto, praecipit imperator, et voce praeconia notum fieri mandat primiceriis legionum, ut certa die versus Halapiam acies dirigant et machinas cum [Col. 0738C] bellicis instrumentis ante se faciant deportari; ipse vero cum domino rege et utriusque principibus, cum tubis et tympanis, et praeliorum incentoribus lituis, urbe postmodum egressus, in eo loco qui vulgo appellatur vadum Balenae, substitit, et exercitus universus. Inde missis nuntiis ad Noradinum, qui forte Halapiae tunc erat, obtinet per legatos, quemdam Bertrandum comitis Sancti Aegidii naturalem filium, cum quibusdam aliis concaptivis sibi dari. Ipse vero postmodum non multo interjecto temporis intervallo, revocantibus eum curis domesticis, ad propria reversus est. Rex etiam post domini imperatoris discessum, cum suis quos secum eduxerat, in regnum se recepit.
Per idem tempus, domino Adriano papa apud Anagniam, urbem Campaniae, morbo squinanciae defuncto, corporeque ejus Romam translato et in basilica Beati Petri apostolorum principis honorifice sepulto, dum de substituendo pastore inter cardinales haberetur tractatus, sicut in talibus solet frequenter contingere, divisa sunt eligentium desideria; ita ut pars eligeret dominum Rolandum ejusdem ecclesiae presbyterum cardinalem, tituli Beati Marci, qui idem erat sedis apostolicae cancellarius, cui manus imponentes et ordinantes episcopum, Alexandrum appellaverunt. Alii vero dominum Octavianum, virum secundum carnem nobilem, ejusdem [Col. 0739A] Ecclesiae presbyterum cardinalem tituli Sanctae Ceciliae trans Tiberim; cui etiam nihilominus manus imponentes, episcopum constituerunt, vocantes eum Victorem. Cujus schismatis occasione, universa Latinorum Ecclesia, peccatis nostris exigentibus, paulo minus habuit dividi et irrevocabiliter ab invicem separari, majoribus orbis principibus certatim partibus gratiam suam et favorem ministrantibus. Tandem anno nono decimo, redeunte ad unitatem Ecclesiae domino Frederico Romanorum imperatore, qui parti oppositae auxilium suggerebat, et consilium; et domino Alexandro papae plena charitate reconciliato, reddita est pax Ecclesiae, et depulsis errorum tenebris, resplenduit tranquillitas, quasi stella matutina in medio nebulae.
Interea Noradinus laetus admodum de imperatoris discessu, cujus adventus magnum, praesentia majorem ei terrorem incusserat, securus jam de caetero de tanti principis suspecta nimis potentia, videns etiam dominum regem ad propria reversum, occasionem se arbitratus reperisse, qualem a multis retro temporibus desideraverat; convocata ex universis finibus suis militia in terram soldani Iconiensis, quam sibi habebat conterminam, expeditiones dirigit, et urbem Mares, simul et oppida Cressum et Behetselin, in suam satagit redigere potestatem. [Col. 0739C] Soldanus autem, ab illis remotus partibus, non facile suis poterat ministrare subsidium; unde et ea fiducia contra fortiorem se, hoc praesumpserat aggredi Noradinus. Cognito autem dominus rex, quod circa partes illas cum omnibus viribus suis detineretur occupatus, volens illius occupationes ad suum trahere compendium, sciens Damascenorum fines absque militarium virorum robore, hostium facile patere insidiis, congregato exercitu, regionem Damascenorum ingreditur, et cuncta pro arbitrio incendiis tradens et praedae, ab Offro, primae Arabiae famosa metropoli usque Damascum, nemine contradicente, libere contraducebat exercitum. Erat autem Damasci quidam nobilis Negemedinus nomine, [Col. 0739D] cui ob plurimam rerum saecularium quam habere dicebatur experientiam, negotiorum suorum curam commiserat, et urbem cum suis pertinentiis pro ejus arbitrio eidem tradiderat gubernandam. Hic videns dominum suum in regione remota magis occupatum negotiis, seque virorum militarium copias non habere, quibus regiis viribus posset resistere, tanquam vir providus, et instantia pericula a se quaerens propellere, oblatis quatuor millibus aureorum, pacem trium mensium postulat, et multiplicatis sibi data pecunia intercessoribus, impetrat postulatam, datis insuper sex gregariis militibus, quos in vinculis detinebat. Sic ergo regem cum suo exercitu a patria sua prudenter amovit. Interea domina Milisendis regina, mulier provida, et supra [Col. 0740A] sexum discreta femineum, quae regnum tam vivente marito, quam regnante filio, congruo moderamine annis triginta, et amplius, vires transcendens femineas rexerat, aegritudinem incidit incurabilem, de qua usque ad obitum salutem non recepit, licet utraque sororum ejus tam domina Tripolitana comitissa, quam domina abbatissa Sancti Lazari de Bethania, omnem circa eam impenderent diligentiam; et accitis medicorum undecunque peritissimis, remedia qualia videbantur necessaria, non cessarent ministrare; ipsa vero aliquantisper laesa memoria, corpore quasi consumpto, lecto decumbens, multo tempore, paucissimis ad eam reserato accessu, jacebat quasi dissoluta. Rex autem interim effluxo tempore, quod Negemendino Damascenorum [Col. 0740B] procuratori constituerat, temporeque foederis quod initum fuerat decurso, Noradino adhuc circa partes praedictas, nondum completis negotiis occupato, hostium fines violenter ingreditur, et pro arbitrio regionem discurrens, praedas trahit libere, incendia procurat, manubias agit sine contradictore; et depopulata regione, effractis suburbanis, captivatis locorum incolis, iterum sospes ad propria reversus est.
Non multo autem interjecto tempore, accidit quod princeps Antiochenus Rainaldus, cognito per exploratores, quod in partibus illis, quae et aliquando [Col. 0740C] fuerant comitis Edessani, inter Maresiam et Tulupam absque militaribus viris, terra armentis et gregibus referta, locorum incolis armorum usum nescientibus, facile posset patere ad praedam; credulus aurem praebet dictis eorum facilem, et collecta ingenti militia, infaustis avibus iter aggreditur. Perveniensque ad loca praedicta, dictorum plenam invenit fidem; nam procul dubio armentorum et gregum stupendam reperit multitudinem; sed populus cujus haec erant, populus fidelis erat. Tota enim illa regio non nisi in praesidiis Turcos habet, paucos admodum, qui et praesidia tuentur, et rusticorum praestationes colligunt, dominis majoribus quorum procuratores sunt, conservandas. Suburbana autem soli Christiani, Suriani et Armeni [Col. 0740D] inhabitant, et agriculturae operam dant, et rura colunt. Collecta igitur ex diversis partibus praeda et manubiis nemine prohibente comportatis, onusti spoliis et multimoda supellectile locupletati, sospites et cum omni tranquillitate revertebantur; cum ecce Megedin praefectus Halapiensis, Noradino familiaris, et fidei sinceritate conjunctissimus, assumpta sibi universae regionis expeditiore militia, ejus praecognito reditu, maturat ei exire obviam, ut sarcinis et praeda oneratos, aliquibus locorum angustiis, aut impeditos opprimeret, aut saltem impedimenta relinquere compelleret violenter. Factumque est, ut juxta prudentis viri conceptum, properantes illi obviam, ducibus itineris qui de exercitu [Col. 0741A] principis advenerant, ad locum perveniunt destinatum, proximum satis regioni, ubi princeps cum universa praeda castra locaverat. Qui cognito hostium adventu, cum suis deliberat quid eum in praesenti necessitate oporteat facere; relictoque saniore consilio, videlicet ut praeda dimissa, expeditiores sine multa difficultate redirent ad propria; elegerunt ut, praedam et spolia non deserentes, cum hostibus, nisi per eos staret, strenue decertarent. Mane itaque facto et die jam aliquantulum adulta, concurrentibus agminibus pugna committitur, instantibus hostibus arcubus et gladiis, studio valde pertinaci. Nostri autem, etsi prima facie animum resistendi visi sunt habuisse, novissime tamen mente consternati, terga dederunt, fugam dimissis [Col. 0741B] spoliis eligentes. Princeps autem, peccatis suis exigentibus, omnes quas commiserat impietates corporaliter luiturus, captus est et compedibus religatus, Halapiam cum aliis concaptivis, spectaculum factus populis infidelibus, cum summa ignominia deductus est. Factum est autem hoc anno regni domini Balduini decimo octavo, mense Novembre, IX Kal. Decembris, inter Cressum et Mares, in loco qui dicitur Commi.
[Col. 0741C] Per eosdem dies, quidam Joannes, vir admodum litteratus, Romanae Ecclesiae presbyter cardinalis, tituli Sanctorum Joannis et Pauli, missus a domino Alexandro papa ad partes orientales legatus, apud Biblium, cum quibusdam Januensibus applicuit. Volens igitur, impetrata licentia, tanquam legatus in regnum introire, praetentavit domini regis et aliorum regni principum, tam ecclesiasticorum quam saecularium mentes, quidnam de ejus ingressui sentirent. Divisus enim erat, ut praediximus, occasione schismatis oborti, pene orbis universus: aliis domino papae Alexandro, aliis parti oppositae faventibus. Unde post multam deliberationem, mandatum est ei ex parte, ut subsisteret, nec in regnum praesumeret ingredi, quousque habita [Col. 0741D] cum praelatis ecclesiarum et regni principibus pleniore deliberatione, ei de communi consilio mandaretur quid eum facere oporteret. Interim ergo convocatis apud Nazareth, tam domino patriarcha quam reliquis ecclesiarum praelatis, de principibus quoque nonnullis cum domino rege assistentibus, coeperunt deliberare quid in tanta ambiguitate facto esset expedientius. Omnes enim Orientis pontifices, de utroque patriarchatu, in neutram partium manifeste declinaverant, in occulto tamen, aliis huic, aliis illi suum favorem praestantibus. Factum est autem, sicut in talibus solet contingere, quod dissentientes ab invicem, et votis eorum in plura distractis, alii dicerent quod dominus Alexander et ejus legatus susciperetur, [Col. 0742A] utpote causam fovens potiorem; quorum princeps erat dominus Petrus, piae in Domino recordationis, praedecessor noster, Tyrensis archiepiscopus; alii e converso domini Victoris causam praeferentes, et eum semper regno amicum et tutorem fuisse asserentes, legatum nullo modo recipiendum esse censebant. Rex autem mediam quamdam viam sequens, cum suis principibus et de ecclesiarum praelatis quibusdam, timens ne episcopi inter se dividerentur et scinderetur Ecclesia, persuadebat neutram partium recipiendam esse; legato vero, si tanquam peregrinus, orationis gratia, absque insignibus legationis, ad loca sancta vellet accedere, dandam esse licentiam et concedendam libertatem moram in regno faciendi, usque ad primum [Col. 0742B] transitum, extunc redeundum ei esse. Allegabat etiam, et dictorum suorum causam subjungebat et rationem, dicens: Schisma recens est; necdum orbi innotuit, uter eorum causam foveat potiorem; periculosum autem esse, in re dubia partem sibi ex sententia deligere, et de re incerta diffinitivam praecipitare sententiam. Praeterea, nec legato opus esse in regno, qui ecclesias et monasteria gravet impensis, extorsionibus attenuet. Haec erat domini regis sententia; quae, licet utilior videretur, tamen praevaluit eorum sententia, qui legatum esse recipiendum asserebant. Vocatus igitur in regnum venit, multis quibus adventus ejus placuerat, postmodum onerosus. Per illud tempus natus est domino Amalrico, Joppensium comiti, ex Agnete filia [Col. 0742C] comitis Edessani, filius, quem patris rogatu, rex de sacro fonte suscipiens, suum ei nomen imposuit; cumque ab eo jocose quaereretur Quidnam nepoti, et filio de sacro fonte suscepto donaret? respondit, sicuti homo jucundi et urbani sermonis erat: Regnum Hierosolymorum. Quod verbum quibusdam prudentibus, qui hoc audierant, altius descendit in pectus, notantes quod licet juvenis esset admodum, et uxor ejus adolescentula, praesagire videbatur, quod absque liberis foret ex hac luce subtrahendus: quod et factum est.
Capto igitur principe et Antiochena provincia rectoris solatio destituta, populus iterum regionis, timore et anxietate corripitur; et diebus singulis regionis desolationem, nisi Dominus eos custodiat, animis suspensis exspectat; tandemque visum est ad solitum recurrere auxilium, et ab eo contra mala imminentia petere solatium, unde sine repulsa saepius obtinuerant postulatum. Missa igitur legatione et adjunctis precibus lacrymosis, dominum Hierosolymorum regem suppliciter invitant, ut ad subveniendum genti desperatae, populo pereunti, honorem et gloriam ab hominibus, et a Domino praemia relaturus aeterna, venire non moretur. Rex autem miserabili regionis illius casu cognito, praedecessorum [Col. 0743A] suorum vestigiis inhaerens, eorum anxietatibus compatiens, laborem devotus amplectitur; et assumpta secum honesta militia, ad partes accelerat Antiochenas, ubi cum omni gaudio et animorum exsultatione, ejus a patribus et plebe susceptus est adventus. Residens ergo in eadem civitate quantum temporis et loci deposcebat necessitas, negotiis principatus tanquam suis propriis exactissimam adhibet diligentiam; et regionis procuratione domino patriarchae ad tempus, usque dum redeat commissa, honestisque sumptibus dominae principissae constitutis, rerum domesticarum sollicitudine revocatus, reversus est ad propria. Porro domino rege in regnum reverso, ecce adsunt domini imperatoris Constantinopolitani, viri spectabiles, [Col. 0743B] et in sacro palatio praeclari, legati imperiales, litteras cum aurea bulla, simul et verba secretiora ad dominum regem deferentes. Horum autem primus erat, vir illustris Gundostephanus, ejusdem domini imperatoris consanguineus: secundus erat maximus palatinorum interpretum, Triffillus, homo vafer et pro negotiis imperialibus valde sollicitus; qui, ut praediximus, sacros apices detulerunt, quorum tenor erat, ut in summa dicatur, talis: Noveris, nobis dilectissime et imperio nostro acceptissime, quod felix et inclytae in Domino recordationis Hirene, sacri imperii nostri consors, diem vitae clausit extremum, electis spiritibus socianda, unica nobis filia communis imperii haerede relicta. Nos autem de imperii successione solliciti et melioris sexus sobolem [Col. 0743C] non habentes, de secundis votis cum illustribus sacri palatii diligentem saepius habuimus tractatum. Tandem de universorum principum favore et consensu placuit, ut de sanguine tuo, quem unice diligit nostrum imperium, nobis in consortium jungamus imperii; et utram consobrinarum tuarum seu illustris viri comitis Tripolitani sororem, seu magnifici viri principis Antiocheni germanam juniorem nobis elegeris, nos pro tua optione, sinceritati tuae omnem fidem habentes, eam nobis in tori sociam et imperii participem, auctore Domino, assumemus.
Cognita ergo rex domini imperatoris, tum ex ejus litteris, tum ex nuntiorum viva voce, intentione, spondet obsequium, operam promittit, et gratias [Col. 0743D] multiplices imperatoriae solvit majestati, tum quia de sanguine ejus in tantam eminentiam sibi associare proposuit; tum quia ejus fidem commendans, in ejus ponit arbitrio, utram ipse delegerit, eam in tori participem et imperii consortem assumpturum.
Rex ergo habita deliberatione cum suis familiaribus, quid sibi et imperiali celsitudini, in praesenti facto magis conveniat, convocatis imperialibus nuntiis persuadet, et praecipit, quatenus Milisendem bonae indolis adolescentulam, domini comitis Tripolitani [Col. 0744A] sororem, domino suo suscipiant in uxorem. Illi vero cum summa reverentia domini regis amplectentes verbum, praestiterunt assensum; contestantes tamen quod hoc ipsum domino imperatori per nuntios et litteras significari oporteret. Praeparantur interea virgini tanto culmini destinatae, a matre et amita, fratre et amicis omnibus, immensorum sumptuum ornamenta, et modum nescientia, supra vires regias; murenulae, inaures, spinteres et periscelidae, annuli, torques et coronae ex auro purissimo; vasa quoque argentea, immensi ponderis et magnitudinis; inauditae ad usum coquinae, escarum et potuum, et lavacrorum obsequium praeparantur, exceptis frenis, sellis, et ut breviter dicatur, omnimoda supellectile; quae omnia tam infinitis [Col. 0744B] praeparabantur impensis, et tanto studio procurabantur, ut ipsa etiam opera suum praedicarent excessum et regium luxum facile superarent. Interea, dum Graeci singula ad unguem perscrutantur et rimantur interius de moribus puellae, de occultarum corporis partium dispositione, dum nuntios frequentes ad imperatorem dirigunt et eorum praestolantur recursum, annus effluxit: quod valde moleste ferentes tam dominus rex et comes, quam reliqui ejusdem virginis cognati et amici, imperiales nuntios publice conveniunt, alterutrum duum proponentes. Ut aut praecise a verbo diu tractati desistant matrimonii, et expensas resarciant; aut desinant morarum perplexitates intexere, et consummato negotio juxta conventiones initas finem imponant. Comes [Col. 0744C] autem multiplicibus gravabatur impendiis; nam et duodecim galeas fieri jusserat, et eas instruxerat usque ad plenum, quibus sororem usque ad maritum prosequi decreverat, et tam de principatu quam de regno omnes majores apud Tripolim convenerant, exspectantes dominae in proximo futurum exitum; quibus comes ex toto, aut ex parte plurima, providebat necessaria. Graeci autem more suo amphibologice respondentes, rem adhuc protrahere nitebantur; verum dominus rex eorum sophisticis occurrens moliminibus, specialem super eo negotio, ad dominum imperatorem, dominum Ottonem de Risbergis, dirigit nuntium, obnixe postulans ut ei per eumdem voluntatem suam praecise declaret; [Col. 0744D] qui sperato citius ad dominum regem rediens, et viva voce et litteris edocet domino imperatori quae tractata erant, de praedicto matrimonio, omnia displicere: quod intelligens rex, a verbo destitit, pro multa ducens ignominia, quod id quod ejus interventu credebatur esse tractatum et partibus suis absolutum, in irritum devenisset; et procul dubio in suam videbatur redundare injuriam. Porro domini imperatoris nuntii, comitis Tripolitani indignationem formidantes, inventa casu navicula, in Cyprum se fecerunt deportare. Soluto itaque coetu optimatum, qui apud Tripolim convenerant, dominus rex in partes secessit Antiochenas, quarum curam, ut praediximus, a populo regionis diligenter expetitus, sibi assumpserat; ad quas cum pervenisset, [Col. 0745A] eosdem imperatoris nuntios reperit, quos a Tripoli credebat abiisse. Hi cum domina principissa pro filiarum ejus novissima, Maria nomine, quotidianum et familiarem habebant tractatum. Insuper et domini imperatoris auro signatas in praesenti habebant litteras, quibus ratum se habiturum, quod per eorum manum de praesenti matrimonio, cum domina principissa vel amicis ejus firmaretur, promittebat. Praesens ergo factus rex, communicato ei verbo, etsi in priore facto laesus videretur, eatenus ut merito in praesenti operam, et studium domino imperatori posset subtrahere, tamen gratia consanguineae, quae pupilla erat, et patris destituta solatio, partes interponit suas; et post multas dilationes, effectui satagit mancipari. Completo itaque negotio, [Col. 0745B] galaeis in faucibus Orontis fluminis, in loco qui dicitur portus Sancti Simeonis, praeparatis, tradita puella, prosequentibus eam de magnatibus regionis, qui ad hoc videbantur idonei, et usque ad maritum viae consortibus, iter arripiunt.
Interea dum rex in partibus illis moram faceret, ut ejus praesentia regioni esset utilis, castrum quod super pontem fluminis Orontis (qui vulgo dicitur Pons Ferri) aliquando fuerat, ab urbe Antiochena quasi sex aut septem distans milliaribus, reaedificavit, [Col. 0745C] utiliter satis, ad cohibendum hostium discursus et latrocinantium introitus occultos. Occupato ergo eo circa partium illarum negotia, pia mater ejus longo macerata languore et continuis exhausta cruciatibus, III Idus Septembris viam universae carnis ingressa est; quod postquam ad ejus pervenit notitiam, veris contestans argumentis quanta eam sinceritate dilexisset, in lamenta se dedit, et per dies multos nullam prorsus recepit consolationem. Sepulta est autem inclytae recordationis domina Milisendis, angelorum choris inferenda, in valle Josaphat, descendentibus ad sepulcrum beatae et intemeratae Dei genitricis et virginis Mariae ad dexteram, in crypta lapidea, januis ferreis praesepta, altare habens vicinum, ubi tam pro remedio animae [Col. 0745D] ejus, quam pro spiritibus omnium fidelium defunctorum, acceptabiles Creatori quotidie offeruntur hostiae.
Interea comes Tripolitanus dolore cordis tactus intrinsecus, et aegre ferens, quod ab imperatore sic erat delusus, videns se occasione imperatoris enormes fecisse impensas, sororem suam, tanquam gregarii alicujus filiam, ab eo sine causae cognitione repudiatam esse, anxius apud se gemit, et ex corde ducit suspiria, cogitans si qua via posset imperatori reddere vices, et pro illata injuria eadem mensura [Col. 0746A] reddere talionem. Haec ei cogitanti, ex diverso occurrebat, quod princeps inter mortales erat potentissimus, nec ejus vires sufficere poterant, ut eum vel in aliquo laedere posset; tamen ne illatam injuriam aut non sentire videretur, aut negligentius dissimulare, galeas quas ad alium usum praeparaverat, dolore compulsus, armari praecipit; et vocatis piratis, et nefandorum scelerum artificibus eas tradit, praecipiens, ut praedicti imperatoris terras obambulantes, omnino nec aetati parcerent, nec sexui, et conditionum etiam nullam haberent differentiam; sed passim et sine delectu tam monasteria quam ecclesias, omnia traderent incendiis, et rapinas ubique, sive homicidia libere perpetrarent, pro justa causa arma et vires illaturi. Illi autem [Col. 0746B] dicto parentes, mare ingressi, regiones imperatoris, tam quae in insulis erant quam quae in terra mari contermina perlustrantes, verbum comitis interpretantes largius, ubique rapinas, ubique incendia, ubique homicidia procurant; ecclesias violant, effringunt monasteria, locorum venerabilium omnino nullam habentes differentiam. Sed et peregrinis loca sancta adeuntibus, vel inde reversis, viaticula sua diripientes, nudos et inopes, aut mori, aut in mendicitate vitam protrahere compellebant; negotiatoribus, nihilominus victum eo commercii genere sibi, uxoribus et liberis propagantibus, bona quae congesserant diripientes, vacuos domum redire, sorte cum lucro deperdita, cogebant.
Dum haec comes Tripolitanus, zelo propriae ductus injuriae procurat, rex apud Antiochiam ante ingruentem hiemem, prout consueverat, pharmaco uti volens, per manum Barac, medici Tripolitani comitis, pillulas accepit, et quas in instanti sumeret, et quas postmodum modico interjecto tempore esset accepturus: Nostri enim Orientales principes, maxime id efficientibus mulieribus, spreta nostrorum Latinorum physica et medendi modo, solis [Col. 0746D] Judaeis, Samaritanis, Syris et Saracenis fidem habentes, eorum curae se subjiciunt imprudenter, et eis se commendant, physicarum rationum prorsus ignaris. Dicebantur autem praedictae pillulae veneno infectae, nec erat a vero multum dissimile; nam residuum quod regi secundo sumere mandatum fuerat, postea experimento apud Tripolim in pane infuso, cuidam datum caniculae, mortem sibi infra paucos dies propinaverunt. Ab ea igitur die, qua praedictam rex bibit medicinam, cum dysenteria febriculam incurrit, quae postea in hecticam versa est, nec ab ea, usque in diem obitus, remedium sensit, aut convalescentiam. Sentiens igitur apud se doloris instantiam et aegritudinis augmentum, ab Antiochia discedens usque Tripolim pervenit. Ubi mensibus [Col. 0747A] aliquot decubuit, de die in diem exspectans remedium. Ubi autem aegritudinem cognoscens invalescere, et salutis nullam superesse fiduciam, Berythum deportatus, ecclesiarum praelatos, simul et regni principes ad se cum omni celeritate praecipit evocari; quibus in praesentia sua constitutis, fidem suam pie ac religiose articulatim aperiens, in spiritu contrito et humiliato, praesentibus pontificibus peccata confitens, carnis solutus ergastulo, animam coelis intulit, cum electis principibus, auctore Domino, coronam immarcessibilem percepturus. Obiit autem anno ab Incarnatione Domini 1162, regni ejus anno vicesimo, IV Idus Februarii, aetatis vero tricesimo tertio; liberis non exstantibus, fratre regni haerede instituto. Inde Hierosolymam cum summa reverentia [Col. 0747B] et regalibus exsequiis, cum universorum gemitu et lacrymis deportatus, occurrente ei clero et universo populo civitatis, in ecclesia Dominici Sepulcri ante Calvariae locum, ubi pro salute nostra crucifixus est Dominus, honorifice inter suos praedecessores sepulturae traditus est. Tantam autem moestitiam et [Col. 0748A] tot doloris intimi argumenta in nostro vel in alio regno, pro defectu alicujus principis exstitisse, nulla tradit historia; nulla praesentium hominum tenet memoria; nam exceptis civibus, in quorum urbes funus introducebatur regium, quorum luctus et dolor sine exemplo videbatur, descendebat de montibus fidelium multitudo, cum ejulatu prosequens praecedentes exsequias. Sicque a Berytensi urbe Hierosolymam diebus quasi octo continuis, non defuit lamentum juge, et luctus horis pene singulis renovatus. Dicuntur nihilominus et hostes de ejus morte doluisse; ita ut quibusdam suggerentibus Noradino, quod fines nostros ingrediens interim dum exsequiis operam daremus, terram depopularetur, dicatur respondisse: Compatiendum est, [Col. 0748B] et humane indulgendum justo eorum dolori: eo quod principem amiserint, qualem reliquus hodie non habet orbis. Nos autem de operibus ejus hunc librum consummantes, oramus, ut cum piis et electis, ejus anima sancta requie perfruatur. Amen.
Domino igitur Balduino tertio, Latinorum Hierosolymis rege quarto, absque liberis, ut dictum est, defuncto, successit ei in eadem civitate sancta, Latinorum rex quintus, dominus Amalricus, frater ejus unicus, comes Joppensis et Ascalonitanus, anno ab Incarnatione Domini 1162; a liberatione vero ejusdem Deo amabilis civitatis, sexagesimo secundo; praesidente sanctae Romanae Ecclesiae domino Alexandro, pontificatus ejus anno tertio; sanctae vero Resurrectionis Ecclesiae, domino Amalrico, Latinorum patriarcha nono, pontificatus ejus anno quarto; sanctae autem Antiochenae Ecclesiae, domino Aimerico, Latinorum in eadem civitate patriarcha [Col. 0747D] tertio, anno pontificatus ejus vicesimo; sanctae vero Tyrensi Ecclesiae, domino Petro, Latinorum in eadem civitate post urbem captam, archiepiscopo tertio, pontificatus ejus anno tertio decimo. Post fratris tamen obitum dissonantibus inter se regni principibus, et de regis substitutione aliter et aliter affectis, paulo minus se interposuit ingens, cum periculo ex schismate ortum scandalum. Sed optato adfuit divina clementia, quae rebus periclitantibus competentia novit aptare remedia; subito enim, favente sibi potissimum clero et populo, paucisque de magnatibus, evacuatis aliter affectorum moliminibus, in ecclesia Dominici Sepulcri, a supradicto domino Amalrico patriarcha, praesentibus et cooperantibus archiepiscopis, episcopis et universis [Col. 0748B] ecclesiarum praelatis, regiae unctionis gratiam, [Col. 0748C] et diadematis insigne adeptus, et in regni solium haereditario sibi jure debitum, XII Kal. Martii sublimatus est, die octava post fratris obitum. Hic statim, ex quo miles factus, arma coepit gestare militaria, factus est comes Joppensis, cui postea frater ejus inclytae recordationis dominus Balduinus, eximiam Philistinorum metropolim Ascalonam, diebus suis expugnatam, et Christiano post longa tempora nomini restitutam, regia liberalitate concessit; sicut superius, dum de regno ejusdem domini Balduini dissereremus, diligentius comprehensum est. Viginti septem annorum erat dominus Amalricus, cum regnare coepisset. Regnavit autem annis undecim, mensibus quinque.
Fuit igitur vir experientia praeditus saeculari, prudens admodum, et in agendis circumspectus: linguae aliquantulum impeditioris, non adeo tamen, ut ei multum pro vitio posset imputari; sed ita, ut illam sponte fluentis eloquii non haberet elegantiam. Consiliis longe melior, quam verborum affluentia, vel ornatu. In jure consuetudinario, quo regebatur regnum, subtilis plurimum, et nulli secundus; imo qui regni principes et mentis acumine et discretionis praeiret sinceritate universos. In periculis et summis necessitatibus, quas frequenter incurrit, dum pro regno ampliando viriliter et sine intermissione decertat, fortis et providus; et animum [Col. 0749A] regia quadam constantia conservans imperterritum. Modice litteratus erat, et fratre multo minus; sed ingenii vivacitate, et tenacis memoriae beneficio, interrogatione frequenti, legendi studio, cum aliquid otii regni occupationes indulgebant, juxta id quod regibus solet contingere, satis commode erat instructus; in quaestionibus argutior, in earum solutionibus plurimum recreabatur. Historiarum, prae caeteris lectionibus, erat avidus auditor, memor perpetuo, promptus et fidelissimus recitator. Totus erat in seriis; in mimicis vel alea nunquam. Accipitrum et herodiorum volatu et praeda, libentius delectabatur. Patiens erat laboris; sicut erat corpulentior et pinguis nimium, algoris calorisque inclementia non multum angebatur. Decimas, [Col. 0749B] in ea parte vir evangelicus, cum omni integritate, et sine molestia Ecclesiae dari praecipiebat. Missam omni die (nisi aegritudo aut ingruens praepediret necessitas) audiebat devotus. Maledictorum conviciorumque quae in eum et publice saepius, et clam ferebantur, etiam a vilibus et contemptibilibus personis, patientissimus exceptor et dissimulator erat egregius, ut nec quae audierat, ea audisse videretur. In cibo potuque sobrius, in utroque ebrietatem abominabatur. Procuratoribus etiam suis tantam dicebatur habere fidem, ut ex quo eos negotiis praefecerat suis, nec rationem ab eis exigeret, nec de eorum infidelitate suggerentibus aurem praeberet; quod tamen quidam ducebant pro vitio; quidam virtuti ascribentes, argumentum sincerae [Col. 0749C] fidei asserebant esse. His animi dotibus et bonis potioribus, detrahebant quaedam in eo notabilia, quae prius dictis nubem quamdam inducere videbantur. Taciturnus enim erat ultra decens, et eximiae urbanitatis expers. Affabilitatis gratiam, quae maxime principibus subjectorum corda conciliat, penitus non habebat. Raro unquam quempiam alloquebatur, nisi compulsus necessitate, aut sermone prius lacessitus; tantoque in eo notabilior occurrebat iste defectus, quanto in fratre fuerat sermonis jucundi et amplectendae affabilitatis gratia cumulatior. Lubrico etiam carnis, ut dicitur, impatienter laborans (quod ei clementer indulgeat Dominus) aliena attentare matrimonia dicebatur. Libertatis [Col. 0749D] quoque Ecclesiarum vehemens impugnator, earum patrimonia crebris et indebitis exactionibus, diebus suis, usque ad supremam exinanitionem attrivit, ita quod aere alieno gravari compelleret loca venerabilia, supra suarum obventionum vires. Pecuniae cupidus supra quam regiam deceret honestatem. Interventu munerum auferebat saepe, differerebat saepius, aliter quam censurae rigor, et juris modestia pateretur. Avaritiae tamen suae excusationem praetendens, mihi etiam familiarius colloquenti, causas nitebatur assignare, dicens: Principem quemlibet, et maxime regem, semper hanc debere penes se providentiam habere, ne egeat, propter duo; tum quia tuta est opulentia subjectorum, ubi non eget imperator; tum quidem ut prae manibus habeat, unde [Col. 0750A] necessitatibus regni sui, si forte inopinatae occurrant, consulat; et in eo casu, regem providum, oportere esse abunde munificum, et sumptibus omnino non parcere, ut non sibi, sed regni usibus, quidquid id est, videatur possidere. Horum alterum in eo fuisse, nec invidi ejus possunt negare. Nam in regni necessitatibus nec expensis parcebat, nec proprii corporis fatigatione revocabatur. Sed non erat tuta omnino subjectorum opulentia; ad quorum exhaurienda patrimonia, sumpta qualibet levi occasione, frequentius recurrebat.
Corporis autem quadam favorabili statura quasi [Col. 0750B] proportionaliter erat modificatus, ut mediocribus major, et longissimis minor esset. Facie venusta, et quae ignotis etiam reverendi principis merito praetenderet dignitatem. Oculis fulgentibus, mediae quantitatis; naso instar fratris aquilo decenter; capillo flavo, refugoque pusillum. Barba, genas mentumque grata quadam plenitudine vestitus. Risum tamen habebat incompositum, et quo totus in ridendo concutiebatur. Prudentibus et discretis viris, et remotorum locorum peritiam habentibus, et externarum consuetudinum tenentibus experientiam, libentissime confabulabatur. Memini me semel, ab eo familiariter evocatum, dum in castello Tyrensi, febricula lenta, non multum periculose laboraret, horis quietis et lucido intervallo, sicut [Col. 0750C] in interpolatis febribus solet contingere, secretius cum eo multa contulisse; et ad quasdam ejus quaestiones, quantum pro tempore occurrebat, adhibuisse solutiones; multum enim nostra collatione recreabatur. Inter quas unam nobis obtulit quaestionem, unde me multum movit interius: tum quia inusitatum erat illud quaeri, quia nec quaestione dignum videbatur, quod fides universalis edocebat, et firmissime tradiderat credendum; tum quia animo graviter vulnus imprimebat, si princeps orthodoxus et orthodoxorum filius, in re tam certa pateretur scrupulum, et in conscientia dubitaret. Quaesivit sane: Si praeter doctrinam Salvatoris et sanctorum qui Christum secuti sunt, de qua non dubitabat, [Col. 0750D] posset ratio inveniri, qua posset probari argumentis evidentibus et necessariis, resurrectionem futuram? Ad quod novitate permotus verbi, respondi: Sufficere Domini ac Redemptoris nostri doctrinam, qua manifestissime multis locis in Evangelio, carnis resurrectionem futuram edocet; venturum se judicem, judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem promittit; daturum se electis regnum, praeparatum a constitutione mundi; impiis autem ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus, pollicetur. Sanctorum quoque apostolorum, et Patrum etiam Veteris Testamenti sufficere piam assertionem. Ad quod ille: Haec omnia firmissime teneo; sed rationem quaero, qua alicui haec neganti, et doctrinam Christi non recipienti, futuram resurrectionem et aliam vitam [Col. 0751A] post istam mortem, probari possit. Cui ego: Assumite ergo vobis hujus hominis sic affecti personam, et tentemus aliquid circa hoc invenire. Placet, inquit, Tum ego: Deum justum confiteris esse? Tum ille: Nihil verius, confiteor. Tum ego: Justi autem est, pro bonis bona, pro malis mala retribuere? Tum ille: Verum est. Ego: In praesenti vita autem non fit istud. Nam et boni quidam, in praesenti saeculo, nonnisi molestias patiuntur, et adversa; mali vero quidam felicitate gaudent continua, sicut rerum quotidianarum exempla nos edocent. Tum ille: Certum est. Ego vero processi: Ergo in alia vita fiet; quia non potest Deus non esse justus retributor; ergo alia vita erit et hujus carnis resurrectio; in qua meruit quis bonum vel malum, in ea debet recipere praemium et [Col. 0751B] remunerari. Tum ille: Placet supra modum; et omnem detersisti de corde meo dubitationem. His et similibus plurimum recreabatur collationibus. Sed ad propositum redeamus. Pinguis erat supra modum, ita ut more femineo mamillas haberet, cingulo tenus prominentes: caeteras autem corporis partes, manu traxerat natura laetior benigniore, ut non solum mediam praetenderent venustatem, verum quadam gauderent formae praerogativa. In sumenda quoque corporis refectione sobrium, vinique abstinentissimum, nec inimici negare possunt.
Denique dum adhuc frater ejus in rebus ageret [Col. 0751C] humanis, et regnum feliciter administraret, uxorem duxit Agnetem, Joscelini junioris comitis Edessani filiam, ex qua vivente fratre, prolem suscepit geminam, filium videlicet Balduinum, quem patruus de sacro fonte suscepit, et filiam natu priorem, nomine Sybillam, comitissae Flandrensis, sororis utriusque, aequivocam. Hanc tamen uxorem, defuncto jam fratre, dum regnum ad se jure haereditario devolutum vindicaret, coactus est abjurare. Nam et in initio dum eam duxisset, invito domino patriarcha Fulchero bonae memoriae, et contradicente, sibi eam matrimonio copulavit; eo quod quarto consanguinitatis gradu se dicebantur contingere, sicut postea in facie Ecclesiae per communes consanguineos [Col. 0751D] solemniter est probatum. Praesentibus enim domino Amalrico, bonae memoriae patriarcha, domino quoque Joanne, sanctorum Joannis et Pauli presbytero cardinale, et apostolicae sedis legato, juxta juris ecclesiastici solemnitatem, consanguineis utriusque corporaliter juramenta praestantibus et asseverantibus sic esse, ut dicebatur, interveniente divortio, solutum est matrimonium. Hoc addito tamen, ut qui ex ambobus nati erant, legitimi haberentur et in bona paterna successionis plenum jus obtinerent. Quaesivimus sane nos postea diligenter, tanquam circa talia curiosi, quoto consanguinitatis gradu se contingerent; quia nondum de scholis redieramus, sed trans mare adhuc, circa liberalium artium detinebamur studia, quando [Col. 0752A] Hierosolymis haec facta sunt. Et tandem invenimus per dominam Stephaniam, abbatissam ecclesiae Mariae majoris quae Hierosolymis ante Sepulcrum Domini sita est, quae domini Joscelini senioris, comitis Edessani filia fuit, ex sorore domini Rogerii, filii Richardi Antiocheni principis, religiosam et nobilem carne et moribus feminam, jam natu grandaevam, sed memoriter haec tenentem, quod eorum generatio sic erat. Dominus Balduinus de Burgo, secundus Hierosolymorum rex, vir per omnia magnificus (de cujus vita et moribus, et tam dextris quam sinistris eventibus, latius disseruimus, dum de regno ejus tractaremus) et dominus Joscelinus senior, duarum sororum filii fuerant. De domino Balduino nata fuit Milisendis regina: ex Milisende [Col. 0752B] vero nati sunt dominus Balduinus tertius, et dominus Amalricus reges. Item ex domino Joscelino seniore Joscelinus junior, ex quo praedicta Agnes comitissa, domini Amalrici de facto, non de jure, uxor; et tertius Joscelinus, nunc regius senescalcus, et domini regis Balduini, qui hodie regnat, avunculus, nati sunt. Porro, domino Amalrico rege absque conjugio adhuc perseverante, illa statim nobili et magnifico viro domino Hugoni de Ibelim, senioris Baliani filio, Balduini Ramatensis (qui nunc praedictam urbem, post fratrem sine liberis defunctum, possidet) et Baliani junioris, qui viduam domini Amalrici regis hodie habet uxorem, fratri, copula conjuncta est maritali. Eoque defuncto, domino Amalrico adhuc superstite, apud dominum [Col. 0752C] Rainaldum Sidoniensem, domini Gerardi filium, eadem affectione se contulit; cum quo minus licitum, quam cum domino Amalrico prius, dicitur habere contubernium. Nam praedictus pater ejus dominus Gerardus, tanquam utriusque consanguineus (sicut et pro certo erat) consanguinitatem inter praedictas personas esse, sicut a majoribus suis audierat, proprio jure jurando firmavit: unde et secutum fuit divortium, ut praelibatum est.
Confirmato igitur domino Amalrico in regni solio, primo ejus regni anno, negantibus Aegyptiis annuam tributi pensionem persolvere, quam cum fratre suo pepigerant; congregatis militaribus copiis, et exercitu copioso, Kal. Septembris manu forti descendit in Aegyptum; ubi cum innumera multitudine occurrens ei regni illius procurator, qui lingua eorum soldanus dicitur, Dargan nomine, circa Aegyptum in solitudine cum eo congredi non est veritus; verumtamen nostrorum impetus non valens sustinere, plurimis suorum interfectis, captis nonnullis, in fugam compulsus, in urbem proximam, quae lingua eorum Belbeis dicitur, cum residuo coactus est se recipere. Timentes autem Aegyptii, ne dominus rex eo confecto, [Col. 0753A] ad ulteriora regni cum exercitu suo vellet contendere, nullum aliud arbitrati se habere contra impetus nostrorum remedium, ruptis aggeribus, qui fluvium restagnantem usque ad certa tempora cohibere solent, Nilum, qui jam consueta susceperat incrementa, exuberantem inducunt; ut saltem vel his repagulis nostrorum cohiberent incursus, et se fluminis beneficio restagnantis tuerentur. Dominus vero rex, habito ex hostibus triumpho, rebus feliciter compositis, inde victor in regnum suum cum gloria reversus est. Porro Dargan iste, quem totius Aegypti procuratorem diximus, et soldanum, quemdam alium potentem admodum, Savar nomine, paucis ante diebus ab eadem administratione partim dolo, partim viribus expulerat; qui cum amicis et [Col. 0753B] familiaribus et copiis quas secum potuit deportare, fuga elapsus, ad Arabes contribules suos, auxilium ab eis postulaturus, se contulit. Exspectans igitur rei exitum, et eventum bellorum operiens, latebat apud suos, ut diximus, tempore opportuno aliquid contra aemulum moliturus. Audiens ergo, quod dominus rex in regnum suum redierat, et quod suus adversarius, in sua administratione solito insolentior, et quasi gloriosior, eo quod tantum principem in praelio sustinuerat, quodque regno non multum laeso abierat, in eodem principatu potens et fortis perseveraret; ad Noradinum potentissimum principem, Damascenorum regem, properat, implorans ab eo auxilium, quo fretus in Aegyptum rediens, excluso aemulo regnum resumere posset. [Col. 0753C] Cui Noradinus, muneribus et promissis illectus, sperans quod si semel exercitus ejus Aegypti fines posset introire, regnum sibi posset comparare violenter, facilem praebuit assensum; tradensque ei principem militiae suae, virum industrium, et in armis strenuum, liberalem supra vires patrimonii sui, gloriae cupidum, et in re militari admodum exercitatum, militibus charum efficiente munificentia et acceptum, Siraconum nomine, cum ingenti militia direxit in Aegyptum. Erat autem homo jam senior, pusillus statura, pinguis multum et corpulentior, ex humili locupletior factus, et suffragantibus meritis, ex servili conditione princeps constitutus; in altero oculorum habens albuginem; laboris [Col. 0753D] patientissimus, sed et sitim et famem aequanimiter tolerans, supra id quod aetas illa soleat sustinere. Verum intercurrentibus nuntiis, et fama publica soldanus Dargan edoctus, hostem quem prius expulerat, cum infinitis Turcorum millibus adventare, diffidens rebus propriis, ad emendicata recurrit suffragia. Legatos enim cum verbis pacificis, ad dominum regem dirigit, orans et petens contra ingruentes hostes auxilium; tributum autem non solum, quale cum domino Balduino rege fuerat constitutum, verum multo majus, et pro domini regis arbitrio praestandum, pollicens subjectionem perpetuam, foedusque perenne, firmare datis paratus obsidibus.
Per idem tempus dominus Petrus, venerabilis Tyrensium archiepiscopus piae in Domino recordationis, anno praedicti domini regis secundo, mense Martio, prima die mensis, viam universae carnis ingressus est. Cui intra paucos dies, eodem mense substitutus est, domino rege plurimum ad id aspirante, ejusdem ecclesiae suffraganeus, dominus videlicet Fredericus, Acconensis episcopus; vir secundum carnem nobilis, corpore procerus admodum, natione Lotharingus, modice litteratus, sed militaris ultra modum.
Dum haec cum domino rege praedicti legati tractarent, peneque eorum desideriis esset satisfactum, antequam ad propria redirent, praenominati Savar et Siraconus, in Aegyptum cum suis auxiliis jam descenderant; et cum soldano Dargan hostiliter congressi, primo conflictu inferiores, et graviter prostrati; antequam secundo eadem lege convenirent, saepedictus Dargan, a quodam ex suis clam sagitta percussus, suis lugendus interiit. Quo mortuo, Savar tanquam victor, voti compos, Cahere ingressus, quoscunque de amicis, consanguineis, [Col. 0754C] et familiaribus illius reperire potuit, gladio confossis, iterum sua potitus est dignitate. Nam summo eorum principi pro minimo est, uter de contendentibus aut succumbat, aut obtineat, dummodo non desit, qui sua et regni negotia procuret, et se illius mancipet servituti. Siraconus vero civitatem invadens finitimam, Belbeis nomine, eam sibi quasi propriam coepit constanter vindicare, significans opere, et fortasse sermone id ipsum contestans, quod reliquas ejusdem regni partes suae ditioni, si ita daretur, invito soldano et calipha, vellet mancipare. Timens ergo Savar, ne hospitem talem introducendo, suam et domini sui conditionem fecisset deteriorem; neve talem suscepisset, qui tanquam [Col. 0754D] mus in pera, et serpens in gremio, male remuneraret hospites suos; cum omni festinantia legatos et verbum pacis dirigit ad dominum regem in Syriam, qui juxta conventiones inter dominum regem et Dargan soldanum, prius initas, non solum verbo, sed et opere statim adimplerent, et si opus esset, supererogarent ampliora. Pactis igitur hinc inde firmatis, rex cum universo suorum exercitu, anno regni ejus secundo, iter arripiens, descendit denuo in Aegyptum. Ubi occurrens ei Savar cum Aegyptiis, saepedictum Siraconum in civitate Belbeis, quasi in proprium praesidium se receptantem, obsederunt, diutinaque obsidione et alimentorum inopia fatigatum, ad deditionem compulerunt, interpositis conditionibus, quod cum suis omnibus liberum et [Col. 0755A] sine molestia haberet exitum et reditum ad propria: quod ei concessum est: quo obtento, civitatem deserens, per solitudinem reversus est Damascum.
Noradinus interea circa partes Tripolitanas, in eo loco qui vulgo appellatur La Bochea, moram faciens, dum prosperis elatus, aliquantulum se gerit incautius, damnum incurrit pene irreparabile. Advenerant illa tempestate quidam nobiles, de partibus Aquitanicis, Gaufridus videlicet, qui cognominatus est Martel, domini comitis Engolismensis frater, et Hugo de Liniziaco senior, qui cognominatus est [Col. 0755B] Brunus, orationis gratia. Hi completis de more orationibus, ad partes se contulerunt Antiochenas. Cognito ergo quod Noradinus circa partes Tripolitanas, in loco supradicto, cum suo exercitu moram faceret, nimisque secure et sine sollicitudine, otio resolutus quiesceret, convocatis militaribus auxiliis, super ejus exercitum irruentes subito, multis captis, pluribus gladio peremptis, exercitum ejus pene usque ad supremam exinanitionem deleverunt. Ille vero relicto gladio et omissis impedimentis universis, nudus altero pede, jumento insidens, confusus nimium et de vita desperans, vix fuga elapsus, nostrorum manus evasit. Nostri vero spoliis et multiplicibus locupletati divitiis, victores, ad propria redierunt. Fuerunt autem hujus expeditionis [Col. 0755C] duces, Gilbertus de Laci, vir nobilis et in armis exercitatus, praeceptor fratrum militiae Templi in partibus illis; et duo magni praedicti viri, et Robertus Mansel, qui Galensibus in eadem expeditione praeerat, et alii pauci.
Noradinus autem casu consternatus sinistro, ira succensus, indutus confusione et reverentia, infamiam abolere cupiens, ad ulciscendam suam suorumque injuriam, proximos et amicos sollicitat, universos pene Orientis principes nunc prece nunc [Col. 0755D] pretio supplex invitat, vires reparat, militaria suffragia colligit undecunque. Collectis igitur immensis copiis et innumeris millibus conglobatis, oppidum quoddam nostrum in finibus obsidet Antiochenis, Harenc nomine; et ordinatis per gyrum, ut mos est, machinis, oppidanos coepit acriter, nullaque data requie incessanter urgere. Quod factum, postquam principibus nostris innotuit, dominus Boamundus tertius, Raymundi filius, Antiochenus princeps; dominus quoque Raimundus junior, comes Tripolitanus, Raimundi comitis filius; Calamannus etiam praeses Ciliciae, domini imperatoris consanguineus, et imperialium in illa provincia procurator negotiorum; Toros quoque Armeniorum princeps potentissimus, sociatis sibi quae [Col. 0756A] undecunque potuerunt peditum equitumque suffragiis, ordinatis agminibus et in aciem dispositis, obviam ire festinant, et obsidionem solvere invitis hostibus aggrediuntur. Sane Noradinus, et qui cum eo erant Parthorum principes, communicato consilio, tutius opinantes, obsidione sponte soluta discedere, quam cum hostibus pene jam instantibus incaute congredi, compositis sarcinis, recedere moliebantur: nostri vero nihilominus eis instantes, dato successu et prosperis abutentes, dum eis non sufficit, quod oppidanos obsidione tantorum principum expedierant, dum incautius insequuntur, dissolutisque agminibus, et contra militarem disciplinam passim discurrentibus evagantur, recurrentibus subito, animumque et vires resumentibus Turcis, [Col. 0756B] quibusdam locorum palustrium angustiis comprehensi, primo franguntur impetu; quibusque prius fuerant formidini, ludibrio satis miserabiliter exponuntur. Profligati enim et fracti, turpiter hostium gladiis, victimarum more, caeduntur. Non est qui vigoris meminerit praeteriti, qui paternae memor virtutis, aut propriae, propulsare studeat injuriam, aut pro merenda libertate et honore patrio gloriosus decertare; praecipites ergo, et suae dignitatis immemores, armis depositis, vitam indigna supplicatione merentur, quam pro patria viriliter decertando, excellentius fuerat impendisse, et exempli ad posteros favorabilis. Porro Toros Armenius videns hostium praevalere cuneos, nostrorum vero [Col. 0756C] e converso acies corruisse, fuga saluti consulens, bellicis se exemit tumultibus. Displicuerat sane ab initio sibi, quod hostes ab obsidione discedentes, fuerant insecuti; et dissuadere adorsus fuerat, sed praevaluit inutilior aliorum sententia. Dominus autem Boamundus princeps Antiochenus, dominus quoque Raimundus comes Tripolitanus, Calamanus etiam Ciliciae procurator, Hugo quoque de Liniziaco, de quo superius fecimus mentionem; Joscelinus etiam tertius, comitis Edessani secundi Joscelini filius, et multi alii nobiles, ut vitae cum probro et ignominia consulerent, hostibus se tradentes, vinculis tanquam vilia mancipia, miserabiliter alligantur; et Halapiam traducti, spectaculum facti sunt populis infidelibus et carceribus mancipati. [Col. 0756D] Successibus tandem et prospera nimium fortuna, Noradinus, et qui cum eo erant, erecti castrum quod prius obsederant, confidentius repetunt, et obsidione iterum vallantes, infra paucos dies expugnant et potenter occupant violenter expugnatum. Factum est hoc anno ab Incarnatione Domini 1165, regni vero domini Amalrici anno secundo, IV Idus Augusti, dum ipse adhuc in Aegypto detineretur propriis negotiis occupatus.
Rebus interea nostris tanta rerum mutatione tamque sinistris eventibus usque ad supremam exinanitionem [Col. 0757A] pene afflictis, cum neque saltem spei residuum superesset, jam animo consternati, per singulos dies deteriora formidarent universi, ecce comes Flandrensis Theodoricus, domini regis sororius, cum uxore religiosa et Deum timente femina, et aliquanta militum manu applicuit; cujus tanta laetitia suscepit adventum omnis populus, ut quasi post immoderatum solis ardorem, auram gratissimam et praesens remedium videretur suscepisse; sperabant enim, quod ejus freti auxilio, domini regis et Christiani exercitus possent adventum praestolari. Sed hoc qualequale serenum, orta subito nubes caliginosa, mutilavit miserabiliter, et convertit in tenebras. Noradinus enim rebus secundis et casu prosperiore factus sublimior, videns regnum solitis carere [Col. 0757B] solatiis et majoribus regni principibus, quos ipse captivos tenebat, destitutum; ad hoc et dominum regem et militiae robur abesse universum sumpta ex tempore occasione opportuna, apposuit ut Paneadensem obsideret civitatem. Est autem Paneas urbs antiquissima, ad radicem Libani famosissimi promontorii sita, antiquissimis temporibus et Israelitici populi diebus, Dan dicta; terminus a septentrionali plaga possessionis eorum, sicut et Bersabee ab austro. Unde quoties longitudo terrae promissionis describitur, ducitur a Dan usque ad Bersabee (I Reg. III, 20) . Diebus autem Philippi, senioris Herodis filii, qui erat Tetrarcha Itureae et Traconitidis regionis, sicut in Luca legitur (cap. III,) qui eam ampliavit in honorem Tiberii Caesaris, et in [Col. 0757C] perpetuam sui nominis memoriam, Caesarea Philippi dicta est. Dicitur autem et Paneas; sed nostri Latini corrumpentes nomen, sicut pene omnium aliarum urbium, Belinas vocant. Est autem ab Oriente agro Damasceno contermina, juxta quem fluentorum suorum Jordanis habet originem. Haec est illa civitas de qua in Evangelio legitur: Quod venit Jesus in partes Caesareae Philippi, et interrogavit discipulos suos (Matth. XVI, 13) . Ubi et Petrus apostolorum princeps, ob egregiae confessionis meritum, regni claves coelestis Domino tradente, suscepit (ibid., 19) . Hanc obsidens et immunitam reperiens, absente domino Henfredo regio constabulario et cum domino rege moram in Aegypto faciente, cujus erat haereditaria possessio, episcopo quoque ejusdem [Col. 0757D] loci absente, populo quoque imminuto, machinis et tormentis bellicis in gyrum collocatis, suffosso muro, turribus assiduo lapidum jactu ex parte maxima debilitatis, intra paucos dies expugnat; eos qui intus erant, ad deditionem compellens, pactis intervenientibus, quod cum rebus suis omnibus egredientes, liberum haberent et pacificum exitum; civitatem recepit, anno ab Incarnatione Domini 1167. Regni vero domini regis Amalrici anno secundo, XV Kal. Novembris. Commiserat autem eamdem civitatem, in Aegyptum proficiscens dominus constabularius, cuidam militi fideli suo, qui dicebatur Galterus de Quaisneto, quem in custodia loci quidam dicunt negligentem fuisse. Addunt etiam, et in deditione [Col. 0758A] cum quodam sacerdote Rogerio nomine, qui canonicus erat illius ecclesiae, sumpta pecunia, malitiose versatum; unde et in reditu domini regis ex Aegypto, timuerunt admodum, verentes ne imputaretur eis ad mortem. Nos autem horum nihil pro certo compertum habemus, nisi hoc, quod civitas illa hostibus tradita est.
His interea sic gestis in Syria, dominus rex, Siracono de Aegypti finibus excluso, Savar vero soldano in administratione sua confirmato, ad propria cum [Col. 0758B] gloria victoriosus remeavit: ubi, etsi ita prius audierat, compertis quae in regno acciderant tristibus, et calamitatibus ex integro cognitis, vocatus ab Antiochenis ut rebus eorum pene desperatis subveniret, vocantibus eis fraterna miseratione compatiens, assumpto secum comite Flandrense, maturatis itineribus Antiochiam properat, eorum afflictioni optata solatia praestiturus. Adveniens ergo, praesensque factus, negotia domini principis tanta diligentia, tantaque sollicitudine, quanta vix propria tractare consueverat, fideliter prudenterque administrans, nobiles et plebeios multa mansuetudine providoque moderamine regens; dispositisque per urbes singulas prudentibus viris, qui res ad dominicalia principis pertinentes, bona fide sanoque consilio [Col. 0758C] procurarent; ad propria reversus, non desinens tamen, sed cum ejusdem fidelibus et amicis satagens, de ejusdem redemptione tractare. Effectum est autem per ejus industriam, quod in eadem aestate, multo tamen interveniente pretio, vix per annum integrum apud hostes detentus, libertati simul et honori pristino restitutus est; qui Antiochiam reversus, non quievit deses, sed vivacitate qua potuit, ut obsides quos dederat soluto pro eis pretio, recipere non moraretur, ad imperatorem Constantinopolitanum festinat, qui paucis ante diebus sororem ejus juniorem Mariam uxorem duxerat. Unde ab eo honorifice susceptus, benigne tractatus, munificentissime donis imperialibus cumulatus, intra [Col. 0758D] paucos dies Antiochiam est reversus. Videtur autem mirum, quod Noradinus tam prudens, tamque providus princeps; et qui captivos nostros tam invitus a suis dimittebat carceribus, et in hoc maxime gloriabatur, quod multos ex nostris, et praesertim nobilibus, suis haberet vinculis mancipatos, cui Antiochenum principem tam cito permisit libertati restitui. Super quo duae nobis occurrunt solutiones: vel quia domini imperatoris preces timebat, ne forte gratis ab eo dominus imperator vellet eum habere, cui aliquid tale negare verecundaretur; vel quia cum esset juvenis, nihilque bonae spei de se promitteret, verebatur ne si diutius eum teneret, Antiocheni fortiorem subrogando, sibi consulerent, et ei durior objiceretur adversarius; tutius enim [Col. 0759A] videbatur viro discreto, et circumspecto plurimum, quod hic, de quo non multum bene sperabatur, Antiochenae praeesset provinciae, quam vice ejus aliquis prudentior robustiorque eamdem administraret regionem, cum quo periculosius esset negotia partiri. Haec nobis videtur viri vigilantissimi mens fuisse.
Eadem tempestate, Siraconus, unde saepius fecimus mentionem, vir in nostram argumentosus perniciem, municipium quoddam nostrum in territorio Sidoniensi situm, speluncam videlicet inexpugnabilem quae vulgo dicitur Cavea de Tyrum, corruptis, ut dicitur, pretio custodibus, subitis et improvisis occupat machinationibus. Argumentum est, quod per consensum illorum quibus custodienda tradita [Col. 0759B] fuerat, in manus hostium devenisset, quia statim tradito municipio, qui intus erant, omnes ad hostium fines declinaverunt, excepto eorum domino, qui casu fortuito comprehensus, suspendio apud Sidonem, vitam infelicem finivit.
Eodem anno, dominus Willelmus inclytae recordationis, Siciliae rex, domini Rogeri regis filius, extremum clausit diem, morte praeventus.
Per idem quoque tempus, ejusdem generis praesidium, spelunca iterum inexpugnabilis, ultra Jordanem in finibus Arabiae situm, fratrum militiae Templi diligentiae deputatum, eidem Siracono traditur; ad quam eripiendam dominus rex properans cum multa militia, dum supra Jordanem castrametatus esset, recepit nuntium, quod praesidium in manus jam devenerat [Col. 0759C] inimicorum; quo audito, dominus rex confusus et ira succensus, de fratribus Templi, qui hostibus castrum tradiderant, patibulo fecit suspendi circa duodecim. Sicque rebus nostris eo anno, qui erat regni domini Amalrici tertius, peccatis nostris exigentibus, plurimum accessit detrimenti; ita ut regnum universum in arcto nimis esset constitutum.
Dum haec circa nos aguntur, rumor frequens personuit, [Col. 0759D] et fama celebri divulgabatur, quod saepe dictus Siraconus cum magnifico apparatu, convocatis infinitis militibus, ab orientali et septentrionali tractu, in Aegyptum denuo parabat descensum; nec erat vana opinio. Adierat enim illum maximum Saracenorum principem, qui quasi singularis monarcha, cunctis excellentior, omnibus praeesse intelligitur, calipham, videlicet de Baldac; ad quem perveniens, exhibita solita reverentia, coepit exponere diligenter, innumerabiles Aegypti divitias, bonorum omnium, et singularium commoditatum copias admirabiles; principis illius inaestimabiles thesauros, census, vectigalia, de terrestribus et maritimis urbibus, annuas obventiones quantitatis infinitae; ad haec populum deliciis deditum, rei militaris expertem, [Col. 0760A] longa quiete dissolutum; adjiciens et inculcans et ad memoriam frequenter revocans, quomodo tam hic, qui modo regno illi praeerat, quam ejus progenitores, contra eum suosque praedecessores sedem sibi erexerant aemulam, singulari eorum excellentiae imprudenter se parificantes; quod etiam legem aliam, contradictoriasque traditiones docere praesumpserant. His et aliis caliphae animae reverberans, quae intendebat persuasit. Scripsit ergo universis erroris sui principibus, districte praecipiens, ut vires conferant, impendant auxilium, eumque sequantur. Audiens haec dominus Amalricus, volens illius molimina praevenire, curiam apud Neapolim convocat generalem; ubi praesentibus domino patriarcha, archiepiscopis, episcopis et aliis ecclesiarum [Col. 0760B] praelatis, principibus et populo, necessitates regni docet ex ordine, omnium suppliciter implorans auxilium. Decretum est ergo, et communi voto susceptum, ut omnes generaliter, nemine excepto, ad regni subsidium, universarum rerum mobilium decimas darent; quod et factum est. Rumor interim erat non remissior, quod procul dubio Siraconus, sumptis necessariis ad dies multos alimoniis, utribusque aquam deferens, per solitudinem, qua populus Israel ad terram venerat promissionis, iter arripuerat. Rex autem collectis, quos habere poterat, militibus, obviam exiens, usque ad Cadesbarne, quae est in solitudine, cum omni celeritate properat, ut euntem impediret; eoque non invento, celerius revertitur.
Convocatis ergo ex urbibus singulis per vocem praeconiam, tam equitum quam peditum viribus universis, et apud Ascalonam unanimiter congregatis, III Kal. Februarii, coeptum aggredientes iter, assumptis sibi ad dies constitutos necessariis alimentis, vastitatem solitudinis, quae interjecta est media inter Gazam, ultimam regni nostri civitatem, et Aegyptiacam dioecesim, recensito suorum numero, et novissimis exspectatis, apud Laris, antiquissimum ejusdem solitudinis oppidum, maturatis transeunt itineribus; tandem apud eam quae hodie [Col. 0760D] dicitur Belbeis civitatem, unde frequentem fecimus mentionem, quae olim dicta est Pelusium, cujus frequens memoria est in prophetis, universus applicat exercitus. Cognito ergo domini regis adventu, Savar soldanus, de subito nostrorum stupefactus occursu, timens ne adversus eum strueretur omnis apparatus et de fide nostrorum dubitans, formidine nimia corripitur; nam, licet alias vir prudens et industrius, providusque plurimum haberetur, in ea tamen parte tam supinus, tamque crassa laborans ignorantia repertus est, ut viae causam nostrorum edoctus, vix crederet; peneque sero, lentusque miserit exploratores per solitudinem, qui ei certa de hostium exercitu nuntiarent. Redeuntes autem qui missi fuerant, Turcorum expeditiones, ad eum locum [Col. 0761A] qui dicitur Attasi, pervenisse denuntiant. Tunc vero soldanus fidei nostrae admirans, et laudibus attollens sinceritatem, diligenter considerans, quantam pro amicis sollicitudinem Christianus impendisset exercitus, universas regni et caliphae, regis obsequiis exponit divitias, universorumque mandatorum ejus sedulum ab illa die se praebuit exsecutorem; ejusque dominus rex, ad omnia necessariis utebatur ministeriis.
Transeuntes igitur Pelusium et Cahere, ubi regni solium et totius Aegypti culmen magnificis decoratum aedificiis monstratur, ad laevam habentes nobilem [Col. 0761B] et egregiam metropolim, quae vulgo Babylonia dicitur, lingua vero Arabica Macer appellatur, supra ripam fluminis castra locaverant. Hujus civitatis nomen non potuimus reperire antiquius; nam Babylon, sive Babylonia, civitas fuit antiquissima in Oriente. Juxta enim veteres et vetustissimas etiam historias, nulla unquam in Aegypto hujus nominis audita est civitas. Unde verisimile est, post tempora Pharaonum, qui primi in Aegypto regnaverunt, et Ptolemaeorum qui posteriores; sed etiam post Romanorum tempora, qui regnum Aegypti in provinciam redegerunt, hanc urbem conditam, sicut de Cahere constat, quod Johar princeps militiae Mehezedinalla, qui tunc in Africa regnabat postquam domino [Col. 0761C] suo Aegyptiacam omnem dioecesim acquisivit, fundasse dignoscitur: quod qualiter acciderit, in sequentibus dicemus. Aliqui tamen confidenter asserunt, quod ista sit illa antiqua et nobilis et famosissima Memphis, cujus in veteribus historiis et in prophetis multa est memoria, quae totius regni illius, et multarum finitimarum provinciarum caput et moderatrix dicitur fuisse. Usque hodie tamen, ultra Nilum, qui hanc, de qua loquimur, urbem praeterfluit, quasi ad decem milliaria apparet urbs annosa, infinita, vetustae nobilitatis et eximiae magnitudinis argumenta praeferens; quam etiam incolae regionis Memphim veterem fuisse, pro certo asseverant. Probabile est ergo, aut necessitate compulsum, aut majoribus commoditatibus tractum, [Col. 0761D] Mempheos populum, citra flumen domicilia transtulisse, nomenque vel tunc, vel postea, mutasse pristinum. Caeterum fixum tenemus, quod Johar, ut supra diximus, qui exercitibus magni principis Mehezedinalla, ad expugnandam Aegyptum ab Africa missus fuerat, juxta hanc eamdem civitatem, subacta universa regione et populis tributariis constitutis, Cahere construxit, quasi dominio suo praecipuum futurum et familiare domicilium, anno a regno Mehemet trecentesimo quinquagesimo octavo; quem Mehezedinalla tertio postea anno, relicta Caraea, ubi regni sui sedes per aliquot annos fuerat, secutus, juxta principis sui dispositionem, praedictum locum regni solium constituit, et domestica inhabitatione reddidit gloriosum, anno a regno Mehemet [Col. 0762A] trecentesimo sexagesimo primo, regni vero sui vicesimo; sicut alibi in historia, quam de principibus Orientalibus contexuimus, diligentius est digestum.
Locatis igitur nostris super ripam fluminis, vix a praedicta urbe stadiis duobus, communicato consilio libratisque multa deliberatione partibus, potissimum ducunt Siracono suisque antequam fluvium transeant, occurrere; eumque regni finibus arcere, quam flumine transmisso cum eis conserere, quos postea ipsa remeandi difficultas redderet acerbiores. Solutis igitur castris, ad locum ubi hostes [Col. 0762B] esse dicebantur, festinant. Is autem ab eo, ubi nostri prius castrametati fuerant, quasi milliaribus decem dicebatur distare. Postquam vero ad praedictum conveniunt locum ipse jam tanquam dux vigilantissimus, cum universo pene exercitu flumen transierat, paucis relictis, quos nostri capientes, vinculis alligarunt. Interrogati tamen de transitu ejus, de militum numero, de multis necessariis nostros instruxerunt: quiddam sane quod nostris erat incognitum, eorum patuit relatione; videlicet, quod in solitudine, postquam Syriam Sobal transierant, oborto subito ventorum turbine immanissimo, tantus ex arena pulvis in modum nubium et densae caliginis per aera dispersus est, ut oculos, [Col. 0762C] vel ora, ut sibi colloquerentur, qui in exercitu erant, aperire omnino non auderent, de equis descendentes, ad terram prostrati, manibus quanto altius arenae imprimere poterant adhaerentes solo, ne vi turbinis raperentur in sublime, iterum ad terram recasuri. Solent enim in illa solitudine instar maris, arenarum quasi quidam fluctus attolli deponique, in modum procellarum; ita ut non minus quam per aquas navigantibus, periculosum sit, per illa et importuna loca transire. Amissis ergo camelis et alimentorum parte maxima, vix de vita sperantes, exstinctis pluribus, multis etiam per vastitatem late patentium arenarum dispersis, reddita demum aeris clementia, incertis itineribus, magis deviantes quam de via certi, post dies aliquot, [Col. 0762D] ut praedictum est, pervenerunt in Aegyptum. Porro videns exercitus noster, quod ille cum suis flumen transierat, recursa per quam venerant via, juxta eamdem urbem, quam prius dimiserant, super fluminis ripam castra iterum locaverunt.
Videns igitur soldanus, quod hostem infra regni praecordia susceperat, quem nullatenus aut sustinere, aut a regni finibus nisi per dominum regem poterat expellere sollicitus erat, quo pacto dominum regem posset in Aegypto detinere; verebatur enim, ne laboris immensitate fatigatus, redire ad propria disponeret; nec alia ratione, quod dominus [Col. 0763A] rex in terra moram faceret, posse fieri penitus illi videbatur, nisi major ei tributorum summa statueretur, et sufficientes sibi et suis principibus designarentur impensae. Placuit ergo sibi, et id ipsum nostris visum est expedire, vetera innovare pacta, pacisque perpetuae foedera inviolabili stabilitate inter dominum regem et calipham firmare; annua quoque, tributi ampliata possessione, domino regi certa stipendia de aerario caliphae constituere. Videbatur enim res non facile finem habitura, sed laboris exigere diuturnitatem, et temporis plurimum postulare. Conventionum autem et facti hujus mediatores, praetentatis hinc inde partium desideriis et voluntate praecognita, decernunt domino regi quadringenta aureorum millia; ducenta millia statim [Col. 0763B] solventes, reliqua ducenta millia, placitis temporibus sine difficultate soluturos se spondentes, ea conditione, eoque tenore: Quod dominus rex bona fide, sine fraude et malo ingenio, propria manu firmaret, quod regno Aegypti non egrederetur, nisi prius Siracono, omni ejus exercitu penitus exstincto, aut de omnibus Aegypti finibus expulso. Placuit autem partibus conditio. Dominus rex his qui a calipha missi fuerant, super placitis conventionibus dexteram dedit. Missus est autem dominus Hugo Caesariensis, mirae prudentiae juvenis, et supra id quod solet aetas illa ministrare, circumspectus, et cum eo quidam alii, in cujus manu calipha, juxta consonantiam placitam pacta firmaret; non enim sufficiens videbatur, [Col. 0763C] si in eo soldanus se solus obligaret.
Et quoniam singularem, et saeculis nostris incognitam habet illa principis domus consuetudinem, libet diligenter adnotare, quae fida relatione eorum qui ad illum tantum principem sunt ingressi, de statu et magnificentia, et immensitate divitiarum, et gloriae multiplicitate, comperimus; non enim erit minimum profecisse, haec intellexisse diligentius. Praedictus ergo Hugo Caesariensis, et cum eo Gaufridus Fulcherii frater militiae Templi, in principio obeundae legationis, ducente soldano, Cahere ingressi, ad palatium, quod lingua eorum Cascere [Col. 0763D] dicitur, ascendentes cum apparitorum numerositate maxima, qui cum gladiis et strepitu praecedebant, per angiportus, et loca luminibus egent a ducti, ad singulos introitus armatorum Aethiopum cohortes crebrae salutationis officium certatim soldano exhibentes, repererunt. Transeuntes autem primam et secundam custodiam ad quaedam diffusa et magis spatiosa loca, soli pervia et divo exposita, intromissi, deambulatoria inveniunt, columnis subnixa marmoreis, auratis laquearibus et prominentibus celata operibus, pavimento strata vario, ita ut omni suo ambitu, regiam praetenderent dignitatem; quibus tanta inerat materiae et operis elegantia, ut transeuntium etiam invitos detinerent oculos, et quadam videndi aviditate, invitante operum eximia [Col. 0764A] novitate, intuentium aspectus non sinerent satiari. Erant ibi piscinae marmoreae, aquis redundantes limpidioribus; erant avium multimodarum, quas noster non novit orbis, varii garritus, formae incognitae et coloris peregrini, figurarum quantum ad nos prodigiosarum, cuique gustus juxta speciem suam, et edulium cuique varietati eorum consentaneum. Inde ad ulteriora, praeviis eunuchorum principibus, admissi, iterum aedificia tanto prioribus elegantiora inveniunt, quanto quae prius viderant vulgaribus et usitatis praestantiora videbantur. Hic quadrupedum stupenda varietas, qualem pictorum solet manus lasciva depingere; qualem solet poetica licentia mentiri, aut somniantis animus visionibus imaginari nocturnis: qualem orientis, et austri solent [Col. 0764B] dioeceses ministrare; occidens autem videre nunquam, audire vero rarius consuevit. Videbatur procul dubio, quod ex iis locis, Solinus noster Polystoris sui deduxerit historiam.
Et jam per multos anfractus et varia diverticula, quae etiam negotiosos poterant sui contemplatione detinere, ventum est ad ipsam regiam, ubi majores armatorum cunei, satellitum quoque stipatus numerosior, habitu et frequentia domini gloriam incomparabilem fatebantur; ipsa quoque locorum facies domini opulentiam, et supereminentes divitias [Col. 0764C] praetendebant. Ingressis porro eis et in interiorem partem palatii admissis, soldanus de more consuetam domino exhibens reverentiam, semel et secundo humi prostratus, quasi nemini debitum cultum, et quoddam adorationis genus coepit supplex impendere; tertio iterum prostratus ad terram, gladium quem de collo gerebat suspensum, deposuit. Et ecce subito contractis mira velocitate velariis, margaritarum varietate auroque contextis, quae media dependebant, et obumbrant solium, revelata facie, throno sedens aureo, habitu plus quam regio, paucis circa eum de domesticis et familiaribus eunuchis, apparuit calipha. Tunc accedens cum omni reverentia soldanus, sedentis pedibus osculum humiliter imprimens, adventus legatorum causam et [Col. 0764D] tenorem pactorum, regni etiam urgentissimam necessitatem, hostes immanissimos in mediis astare visceribus; quid etiam ab eo exigatur, quidve ei a domino rege impendatur, sub verborum compendio aperit. Ad haec ille benigne multum et placida tranquilli vultus hilaritate respondit: se juxta initas et utrinque admissas conventiones, dilecto suo domino regi, larga interpretatione cuncta adimplere paratum esse. Petentibus nostris, ut haec propria manu firmaret, sicut dominus rex fecerat; prima facie visi sunt, qui ei familiarius astabant, auriculares et cubicularii, penes quos consiliorum regiorum erat auctoritas, rem nimis tanquam in saeculis inauditam, abhorrere; tandem vero, post multam deliberationem, et soldani diligentem instantiam, [Col. 0765A] manum porrigit, invitus nimium, sed velatam; cui praedictus Hugo de Caesarea, multum admirantibus et stupentibus Aegyptiis, quod tam libere summo principi loqueretur, dixit: Domine, fides angulos non habet; sed in fide media, per quam se solent obligare principes, omnia debent esse nuda; et aperta cum sinceritate et colligari, et solvi convenit universa, quae fidei interpositione, pactis quibuslibet inseruntur. Propterea aut nudam dabis, aut fictum aliquid, et minus puritatis habens, ex parte tua cogemur opinari. Tunc demum invitus plurimum, et quasi majestati detrahens, subridens tamen, quod multum aegre tulerunt Aegyptii, dexteram suam in manum domini Hugonis nudam praebuit, eumdem Hugonem, pactorum formam determinantem, eisdem pene syllabis [Col. 0765B] sequens tenorem conventorum bona fide, sine fraude et malo ingenio se observaturum contestans. Erat autem, sicut dominus Hugo nobis retulit, juvenis prima pubescens lanugine, fuscus, procerus corpore, facie venusta, liberalis plurimum, innumeras habens uxores; nomen ejus Elhadech, filius Elfeis. Quibus dimissis, regiae liberalitatis insigne, munera legatis dirigit, quae tantum principem sua quantitate et specie commendarent; ut a facie tanti principis jucundum haberent egressum et ad suos remitteret laetiores.
Et quoniam de magnificentia ejus, secundum quod audivimus ab his qui viderunt et oculata fide inspexerunt, [Col. 0765C] dictum est, de nomine quoque dignitatis, et ortu et processu ejus, quantum nobis nosse datum est, tum ex lectione veterum historiarum, tum ex multorum veridica relatione, in medium proferamus; non enim erit absque historiae compendio, in hac parte lectorem reddidisse doctiorem. Princeps igitur Aegyptius, apud suos duobus appellatur nominibus; dicitur enim calipha, quod interpretatur successor vel haeres; eo quod summi eorum prophetae vicem et successionem, jure teneat haereditario. Dicitur et Mulene, quod interpretatur Dominus noster. Posterioris nominis ratio inde videtur traxisse initium, ex quo Joseph noster, tempore Pharaonis omnem Aegypti regionem, vendentibus Aegyptiis prae angustia famis possessiones suas, emit; subjecitque [Col. 0765D] eas Pharaoni, et cunctos populos eos a novissimis terminis Aegypti, ad extremos fines ejus, dicens agrorum cultoribus: Quintam partem regi dabitis, quatuor reliquas permitto vobis in sementem, et in cibos familiis vestris et liberis. Emit ergo prius possessiones, deinde personas; unde est quod arctiore vinculo tenentur Aegyptii domino suo, et amplius sunt ei obligati, quam aliarum habitatores regionum magistratibus suis. Quippe qui et eos et eorum possessiones pretio interveniente comparavit: unde et servili nexu, et extrema conditione ei tenentur annexi. Ita ergo per optimi procuratoris sui egregiam sollicitudinem temporibus Pharaonum, deinde Ptolemaeorum, et postea temporibus Romanorum, [Col. 0766A] qui eam more aliorum regnorum redegerunt in provinciam, consuetudo haec obtinuit, ut servi sint Aegyptii et ea reverentia consueverint appellare. Nihilominus autem et veteris consuetudinis portio est, quod idem princeps otio vacans perpetuo, et deliciis deditus, tumultuum ignarus, et sollicitudinis expers, procuratorem habet, qui universa administrat regni negotia, tanquam alter Joseph; et potestatem gladii, et omne vice domini jus implet. Hic soldanus dicitur, et in hac administratione erat Savar, unde nobis verbum est tam frequens.
Prioris autem nominis haec est ratio: Mehemeth [Col. 0766B] propheta eorum, imo subversor, qui primus Orientales populos ad hujusmodi traxit superstitionem, successorem habuit statim post se quemdam de cooperatoribus suis, Bebecre nomine. Post quem successit in regno Homar, filius Chata; post hunc Vhemen; post quem Hali, filius Bithaleb. Hi omnes dicti sunt caliphae, sicut et deinceps omnes qui eis successerunt; eo quod eorum magistro praecipuo successerunt, et ejus erant haeredes. Iste tamen ab eo quintus, Hali videlicet, cum esset caeteris qui eum praecesserant, magis in armis strenuus et in re militari supra homines illius temporis exercitatus, et ipsius Mehemet patruelis, indignari coepit plurimum, quod illius diceretur successor; et non magis propheta eximius, et multo major illo haberetur. [Col. 0766C] Nec satis visum est ei ita de se, vel se, vel alios opinari, nisi et id ipsum publice praedicaret; adjecit etiam illud blasphemiae plenum dicere et per vulgus disseminare, quod angelus legis lator Gabriel, ad se missus fuerat divinitus; sed errore deceptus eam Mehemet contulisset: unde fuit graviter a Domino correptus. Haec, etsi absona quibusdam eorum et ab eorum traditionibus multum dissentire videbantur, invenit tamen populum qui sibi crederet; sicque in gente illa, exortum est schisma, quod postea non defecit usque in praesentem diem, aliis dicentibus Mehemet majorem esse, et omnium eximium prophetarum; et hi lingua eorum dicuntur Sumni; aliis dicentibus, Hali solum esse prophetam Domini, [Col. 0766D] et isti dicuntur Ssia. Occisus est autem praedictus Hali, et obtinuit pars adversa principatum, et fuit penes sequaces Mehemet monarchia in Oriente; et alios contrariae opinionis viros opprimebant, tanquam potestatem habentes. Anno igitur 286 a regno saepedicti seductoris, surrexit vir quidam nobilis, nomine Abdalla, filius Mehemet filii Japhar, filii Mehemet, filii Hali, filii Hussen, filii Hali majoris, de quo praemisimus. Hic egressus de Selemia civitate, quae est in Oriente, transivit in Africam, et occupatis universarum illarum partium regnis, vocavit se Mehedt, quod interpretatur complanans; quasi qui universa ad quietem dirigit, et sine offendiculo vias populo effecit planiores. Aedificavitque civitatem de nomine suo maximam, Mehediam, [Col. 0767A] quam regnorum suorum voluit esse caput et supereminentem metropolim. Hic, classe ordinata, cepit Siciliam, et quasdam Italiae partes depopulatus est. Hic primus omnium post Hali atavum suum, ausus est dicere et se nominare calipham; non quod Mehemeth se diceret successorem, quem exsecrabatur; sed maximi et eximii prophetae Hali, de cujus stirpe descenderat, ut praemisimus. Ausus est etiam nihilo minus in Mehemeth et sequaces ejus, maledicta publice jaculari, et alium ritum, aliumque modum orandi tradidisse. Hujus abnepos Ebuthemin, cognomento Elmehedinalla, subjugata sibi Aegypto, per Johar principem militiae suae, constructoque Cahere, quod interpretatur vincens, eo quod domini eorum praecipui et summi principis omnia vincentis, [Col. 0767B] futurum erat domicilium; egressus de Caroea, quae est in dioecesi Africana, in qua praedecessores ejus quatuor habitaverant, descendit in Aegyptum et praedictum locum constituit regni solium. Ab illa igitur die usque in praesens, non defuit caliphae Orientali, qui tot annis fuerat monarcha, aemulus in Aegypto regnans, cum eo de paritate contendens, imo etiam se praeferens. Haec si quis plenius scire voluerit, illam legat historiam, quam de Orientalibus principibus et eorum actibus, a temporibus praedicti seductoris Mehemet, videlicet per annos quingentos septuaginta septem, usque in praesentem diem, qui est annus ab Incarnatione Domini 1182, cum multa scripsimus diligentia, instante et rogante domino Amalrico inclytae memoriae et exemplaria [Col. 0767C] Arabica ministrante.
Pactis igitur, ut praediximus, renovatis, et utrinque ad consonantiam redactis, ad opus conceptum unanimiter se accingunt, parati hostem insequi, et de regno expellere universo. Nox interim irruens, causam porrexerat quietis; mane facto rerum inveniunt aliquam mutationem. Nam Siraconus illa nocte veniens, supra ripam fluminis ejusdem oppositam, e regione nostri exercitus castra posuerat. Comportatis igitur navibus et trabibus palmaceis, quales illa regio consuevit habere, dominus [Col. 0767D] rex pontem praecipit ordinari; jungebantur naves binae, defixisque anchoris, reddebantur stabiles; desuperque trabibus ordinatis terra supponebatur; demum turribus ligneis, machinis supererectis, armabantur. Sicque per dies aliquot, usque amnis medium, productum est opus; nam reliquum exsequi, et ad ulteriorem ripam procedere, hostium formido vetabat Hic jam per mensem et eo amplius omnis belli eventus, suspensus tenebatur, nostris non valentibus amnem transire; hostibus non audentibus, ne nostri a tergo irruerent, ulterius evagari. Dum haec circa Cahere aguntur, misit Siraconus partem de suis qui insulam, quae vicina erat, omnibus referta copiis, si possent occuparent, et nostros aliquando illuc descensuros praevenirent; quod et factum [Col. 0768A] est. Sed postquam domino regi innotuit, hostes in insulam descendisse, misit illuc dominum Milonem de Planci, et Chemel soldani filium, cum parte militiae; qui ad insulam tandem pervenientes Turcos in ea reperiunt, in loci illius habitatores immanissime saevientes; quibus tandem facti obviam, conmisso inter eos praelio, viriliter hinc inde pugnatum est. Sed tandem nostri, juvante Domino, superiores facti, compulerunt eos in flumen proximum se dare praecipites; ubi qui gladios evaserant, submersi sunt in aquis vehementibus. Perierunt ergo ex eis illa die variis casibus equites quingenti. Quod postquam Siracono nuntiatum est, coepit de proposito amplius diffidere, animo plurimum consternatus. His ita se habentibus, quidam de nostri [Col. 0768B] regni principibus, Henfredus videlicet de Torono, regius constabularius, item Philippus de Neapoli, qui cum domino rege ex causis familiaribus, moram domi facientes, egressi non fuerant, cum multa velocitate exercitum secuti, castris nostris se applicant; quorum adventum cum multa hilaritate et plausu nostrae susceperunt cohortes. Erant enim viri fortes et in armis strenui, in re quoque militari a primis annis plurimum exercitati. Inito ergo consilio, deliberant quid facto sit opus; tandemque communi voto decernunt, classem universam intempestae noctis silentio, clam hostibus in insulam, quae inferius erat, vix octo milliaribus ab eo loco, in quo castra erant, remota, deducere; exercitumque omnem, circa primam noctis vigiliam, [Col. 0768C] illuc transfretare; eo videlicet intuitu, ut hostibus ignorantibus, flumine transito, de nocte super incautos irruerent, damna quanta possent irrogaturi. Mandatur ergo exsecutioni consilium, et classis, nescientibus adversariis, ad praedestinatum locum descendit. Exercitus vero cum summo silentio sequens, et navibus subito transvectus, insulam occupat; et dum alteram fluminis partem, eodem modo, juxta condictum exsuperare nituntur, exorto repente ventorum turbine, opus implere prohibiti sunt; unde et in ea parte, quae ulteriorem ripam respicit, castrametari coacti sunt. Reliquerunt tamen de nostris, qui pontem coeptum perficiant, et perfectum tueantur; eisque praeficiunt dominum Hugonem [Col. 0768D] de Ibelim, virum magnificum et potentem qui, ut praediximus, relictam domini regis uxorem duxerat.
Insula haec, unde nobis sermo est, apud eos Maheleth dicitur, bonis omnibus copiosior, et gleba uberi laetissima, ex divisione fluentorum Nili fit; ibi enim dividitur fluvius, partes, quas ab invicem separat, usque ad mare iterum non recepturus; sed tamen iterum non conveniens, quatuor ostiis mari se immiscet. Prima pars quae nostram Syriam respicit, inter duas antiquissimas urbes maritimas mare ingreditur, inter Tafnim et Pharamiam; sed [Col. 0769A] alterius aedificiis vicinior, locum praeterfluendo alluit; ab altera aliquantulum, quasi milliaribus tribus aut quatuor, distat; secunda apud Damiatam, urbem antiquam et nobilem, fretis adjungitur; tertia apud Sturionem; quarta apud Ressith (qui locus Alexandriae conterminus est, vix ab ea distans milliaribus quatuor aut circa id) marinis fluctibus excipiuntur. Quaerentibus sane nobis et investigantibus diligenter, nulla alia amnis hujus occurrunt ostia; unde miramur plurimum, antiquos Nilum septemfluum dixisse, quasi septem ostiis mare ingrediatur. Nec aliud nobis pro solutione occurrit, nisi aut serie saeculorum antiquissima locorum faciem alteratam, fluviumque, sicut aliis etiam amnibus solet crebrius accidere, alveum mutasse; [Col. 0769B] aut pristinae aetatis viros, rei veritatem non esse assecutos; aut fortasse exuberante flumine, et solitis incrementis facto redundantiore, vias praeter istas quatuor, tumoris sui tempore, aquarum decursus reperit, per quas postmodum infra alveum receptus, pelagus desinit introire; quas si quae sunt, quia juges non habent aquas, sed more torrentium, certis tantum temporibus defluunt, inter ostia non computavimus. Occupata igitur insula, minor pars fluminis restabat; jamjamque inclarescente die, hostes sommo soluti, nostros videntes abiisse, classe abducta, ad arma convolant, subitum nostrorum timentes incursum. Inde cum celeritate secuti, secus fluvium agmina trahentes, nostros conscpiciunt insulam occupasse, eamque quae [Col. 0769C] transeunda restabat fluminis portionem, classe immissa quasi propriam vindicare. Castra igitur locant ex adverso, longe tamen a crepidine alvei aliquantulum, unde non habebant prorsus liberum ad aquas accessum; unde etiam equos adaquatum trahentes, inferius descendebant. Sequenti igitur die, propositum fuerat modis omnibus fortunam tentare et aperire ferro viam; cum ecce nocte illa, nobis ignorantibus, hostes descendunt; mane autem facto, videntes eos abiisse, flumine celerius transmisso, hostes insequi nostri festinant. Hic sane, accelerandi gratia, quo expeditius equites proficiscerentur, relictis pedestribus auxiliis, dominus rex cum solis equitibus ad iter accingitur. Dimisit [Col. 0769D] tamen dominum Hugonem de Ibelim, et Chemel soldani filium cum multa tum nostrorum tum Aegyptiorum militia, qui Cahere, pontemque quem nostri perfecerant, a subitis hostium incursibus tuerentur. Hic traditae sunt nostris turres et universae nobilis illius urbis munitiones, domusque caliphae nostris hactenus incognita, eis pervia facta est, ita ut et ipse dominus et omnis ejus familia, salutis spem omnem in nostris tantum haberent. Tunc revelata sunt nostris illa Sancta sanctorum a saeculis abscondita; et stupenda prius, et paucis familiaria patuerunt arcana. Misit etiam dominus rex Gerardum de Pugi, et alterum soldani filium, Mahadam nomine, in ulteriorem fluminis ripam, iterum, cum utriusque gentis expeditione; qui si forte hostes [Col. 0770A] amnem transire tentarent, ipsi eorum conatibus reniterentur. Depositis igitur, ut praediximus, ex maxima parte impedimentis, dominus rex hostem insequitur, contra decursus aquarum; ipsa enim regionis forma, certum dabat insequentibus de hostium itinere argumentum.
Omnis enim Aegyptiacus tractus, a prioribus auspiciis suis, quibus Aethiopum regioni continuari dicitur, inter duas solitudines jacet arenosas, perpetua sterilitate damnatas; nec aliquando sentit aut praestat fructuarios proventus, cujuscunque generis, nisi quantum de beneficio exuberantis Nili, certis temporibus fecundatur. Fluvius autem non [Col. 0770B] nisi quantum locorum adjacentium opportunitas permittit, sua reddit irrigatione frugibus aptam regionem; nam ubi circa se planiorem reperit superficiem, liberius effusus, latius etiam terram cultui praebet habiliorem, et factus diffusior diffusiorem glebae porrigit ubertatem. A Cahere ergo inferius, versus mare, planiora penitus inveniens loca, excursus habet liberos; unde et fecunditatem liberius latiusque procurat, et regno maximum dans incrementum, fines ejus dilatat. Nam ab eo oppido quod dicitur Facus, quod Syriam respicit, usque Alexandriam, quae novissima illius regni civitas, arentem contingit Lybiam, centum et amplius milliaribus culti fecundique commoditas diffunditur. A Cahere vero supra, usque quo perveniatur Chus, [Col. 0770C] Aegyptiae dioecesis ultimam civitatem, quae regno Aethiopiae dicitur esse contermina, tantas patitur collium arenosorum objectu angustias, ut raro septem aut octo milliaribus, frequentius quatuor aut quinque, aut altrinsecus, aut ex una tantum parte diffusus, ad suae exundationis modum, regni fines laterales vel contrahat, vel producat; nam quae loca non irrigat fluvius, solis ardoribus et perpetuae, ut diximus, sterilitati deputantur. Superior igitur regio lingua eorum Seith appellatur. Cujus nominis nullam aliam adhuc potuimus invenire rationem, nisi quod priscis temporibus in superioribus Aegypti partibus legitur fuisse civitas una antiquissima Sais nomine, cujus mentionem Plato noster in Timaeo, [Col. 0770D] sub persona Critiae discipuli sui, Solonem praecipuae auctoritatis virum introducentis facit; cujus verba ad majorem evidentiam ponenda judicavimus, ne quid deesse auctoritati videatur. Est, inquit, regio Aegypti, Delta nomine, cujus e vertice Nili scinduntur fluenta, juxta quam Sais nomine, civitas magna fuit, quam regit mos vetus, qui lex Satyra nuncupatur. Ex hac urbe Amasis fuit imperator, etc. Est tamen quaedam alia regio ad eamdem pertinens Aegyptum, a Cahere distans itinere diei unius, per terram inhabitabilem, quae ejusdem fluminis benefici per quosdam meatus visitata, opimum et fertile nimis habet solum, agrorum et vinearum multa gaudens opulentia. Hanc Aegyptii lingua sua Phium vocant; hanc, ut veterum tenet traditio, prudentissimus [Col. 0771A] procurator Aegypti, et optimus utilium provisor Joseph, cum prius solum inutile, aratri prorsus ignarum, et culturae et curae expers omnino a mundi jacuisset initio, sicut ejusdem solitudinis partes aliae, considerato loci situ: quia circumadjacentibus locis finitimis humilior videbatur, et quod solutis quibusdam aggeribus, qui medii erant inter habitabilem tractum et eamdem solitudinis partem, facile posset fluminis recipere beneficium; positis aggeribus et media quae interjacebat superficie complanata, Nilum restagnantem, paratis aquae ductibus introduxit, et a saeculis solo incognitam familiarem fecit fecunditatem. Nos autem antiquum ejus vocabulum non tenentes, opinamur, priscis temporibus Thebaidam dictam, unde sanctorum [Col. 0771B] Thebaeorum legio (quae sub Diocletiano et Maximiano Augustis apud Agauno martyrio coronata est) fuisse dicitur, cujus primicerius magnus martyr Mauritius legitur fuisse. Et aliud argumentum accedit, quod optimum opium quod usquam invenitur, quod medici Thebaicum vocant, ibi nascitur. Nam terra Gessen, quae fratribus Joseph data fuisse legitur, in ea parte Aegypti est, quae Syriam respicit, sicut ex lectione libri Geneseos esse deprehenditur, quod diligens facile lector inveniet: haec autem, oppositam Aegypti partem et ulteriorem fluminis ripam habet viciniorem quae Lybiam respicit. Est autem regio non modica; imo trecentas sexaginta sex tam urbes quam suburbana, finibus suis dicitur coercere. Hac igitur, ut diximus, lege loci, quia [Col. 0771C] regnum erat ita angustum, nec ad dexteram, nec ad laevam poterant declinare; et etiam crebris exploratorum internuntiis edoctus dominus rex et soldanus de itinere hostium, per triduum continuum secuti, quarta demum die, Sabbato videlicet, quae illam Dominicam praecedit, qua in Ecclesia Dei cantatur Laetare, Hierusalem, nuntiatur hostes esse in proximo.
Communicato itaque ad debitum compendium consilio (nam ferias liberiores, instans non patiebatur necessitas) prudenti consilio et animositate [Col. 0771D] provida opus esse dicunt; omniumque desideriis bellum decernitur, gladiis conserendum acclamatur. Verum impar nimis erat accinctorum ad praelium distributio. Siraconus enim habebat Turcorum duodecim millia, ex quibus novem millia loricis galeisque tegebantur, reliqua tria millia arcubus tantum et sagittis utebantur; praeterea Arabum aut decem aut undecim millia lanceis pro more utentium. Nostri vero equites vix erant CCCLXXIV absque Aegyptiis vilibus et effeminatis, qui potius impedimento et oneri essent quam utilitati. Erant praeterea nobis equites levis armaturae, quos Turcopulos vocant, sed nescimus ad quem numerum; multorum quoque relatione audivimus, quod illa die in tanto conflictu ex majore parte, prorsus fuerunt inutiles. [Col. 0772A] Compertum ergo habentes tam nostri de hostium vicinitate, quam ipsi de nostrorum adventu, prout res exigere videbatur, acies ordinant, cuneos disponunt, arma exerunt; qui rei militaris exercitatione pristina erant prudentiores, alios hortantur, rudes instruunt, sermonibus exhortatoriis inflammant animos, promittunt victoriam, victoriae fructum, laudem immortalem. Erat autem locus in quo committendum erat, in confinio cultae terrae et solitudinis, locus inaequalis, arenarum collibus vallibusque mediis interpolatus, ita ut neque advenientes de remoto videre, nec abeuntes longius liceret intueri. Nomen loco Beben, quod interpretatur portae; eo quod inter colles oppositos transitus arcetur. Nam Lamonia, unde quidam hujus diei praelium solent [Col. 0772B] denominare, ab eo loco decem milliaribus erat remota. At vero hostes sollicitudine non pigri, nihilominus instructis aciebus a dextris et a sinistris colles occupaverant, ad quas tum propter clivum, tum propter arenarum mollitiem nostris durum erat cum impetu accedere; eamque cui Siraconus praeerat, mediam posuerant cohortem, caeteris utrinque collocatis. Et jam ventum erat ad hoc, ut cominus rem agi oporteret; egressique nostri qui in acie regis erant, unanimiter cohortem cui Siraconus praeerat, viriliter prosternunt; prostratos, gladiis obtruncant; ipsum etiam in fugam versum insequuntur. Porro Hugo Caesariensis in eam aciem cui praeerat Salahadinus, Siraconi nepos, impetum faciens, a suis destitutus deficit, deficiens capitur; multi [Col. 0772C] etiam cum eo capti, plures interfecti. Ibi cecidit vir nobilis, et in armis strenuus, Eustachius Caolet de regione Ponti. Hoc successu elatae cohortes aliae, convenientes ad invicem, et undique vallantes, aciem illam quae impedimentis et sarcinis conservandis deputata erat, aggrediuntur, statimque dissolutam prosternunt; ibi occubuisse dicitur vir nobilis, Siculus natione, probus et honestus juvenis Hugo de Creona. Dissipata igitur acie, mortuis pluribus, qui gladios evadere potuerunt, fuga saluti consulunt. Hostes vero impedimenta et sarcinas libere occupant, et secum trahunt occupata. Interim dissolutis hinc inde agminibus, et per dictas valliculas dispersis, variis eventibus pugna committitur, [Col. 0772D] testibus his solis qui conserebant; nam aliis non dabatur id videre; erat autem anceps praelium, et nunc ii, nunc illi fiebant superiores, ignari quid alibi ageretur. Utrique alibi reputant se victores, alibi victos. Venerabilis quoque frater noster, dominus Radulphus Bethlehemita episcopus, domini regis cancellarius, cui postmodum nos in eodem officio successimus, graviter vulneratus, universa impedimenta sua in eodem tumultu amisit. Anceps diu praelium, certum de victoribus judicium differebat; donec inclinata jam dies, dispersos ad signa hortabatur redire; tunc demum noctis irruentis metu, jam incipiunt, qui liberi erant, ad suos festinare; regemque studiose quaerendo, ex variis partibus prodeuntes, iterum se colligunt. Dominus [Col. 0773A] autem rex, in eo loco in quo pugnaverat, victor, feliciter rem gesserat; alii autem sorte varia in diversis partibus Martem experti sunt, hic prospera, ibi adversa usi fortuna; unde neutram partem certa coronavit victoria. Rediens vero cum paucis admodum, collem quemdam occupans, aliquantulum sublimem, erecto vexillo, ut ad eum recolligerentur qui dispersi erant, socios operiebatur. Quibus pro parte revocatis, hostes ante se in collibus geminis, qui impedimentorum dissolverant aciem, et partim occiderant, partim occupaverant, conspiciunt dissolutos. Nec aliunde nostris patebat ad redeundum via, nisi inter medium collium praedictorum pertransirent. Habentes igitur redeundi propositum, in aciem ordinati per hostes medios, quos a dextra [Col. 0773B] laevaque contuebantur, iter agunt, gradu lento; contra quos cum tanta constantia proficiscentes, nil ausi sunt adversitatis hostes moliri; sed juncto agmine, viris fortioribus et armatis optime per gyrum locatis, ad quamdam fluminis portionem pervenerunt, et eam vado pertransierunt incolumes nostri. Ea igitur nocte tota abeuntes nostri, per viam unde prius venerant, redeunt. Pervenientibus autem Lamoniam, occurrit eis Gerardus de Pugi, qui cum quinquaginta equitibus et Tarcopolis centum, et Mahadan filio soldani, oppositam fluminis partem tenuerat, ut hostes si forte fluvium transire vellent, impediret. Venit autem optato; nam plurimum eis dominus rex timebat, ne seorsum inventos, sive ultra sive citra fluvium hostes aggrederentur. Sed [Col. 0773C] et pro pedestribus turbis, quas post se dimiserat, ut praediximus, nihilominus erat sollicitus, timens ne hostibus subito et incaute occurrerent. Unde apud praedictum oppidum per triduum, eos sustinens operiebatur, quibus praeerat nobilis homo et prudens Joscelinus de Samosato. Quarta vix die receptis paulatim nostris, et peditum manu iterum sibi sociata, continuatis itineribus, Cahere pervenientes, ante Babylonem secus pontem castra metantur. Recensito igitur militum numero, centum ex eis deesse reperiunt, de hostibus vero mille quingentos asserunt cecidisse.
At vero Siraconus, suis nihilominus qui supererant, in corpus unum revocatis, per solitudinem, nostris ignorantibus, Alexandriam tendit, cui protinus Alexandrini civitatem tradunt. Rex autem ut primum rumorem comperit, vocatis ad se principibus, soldano quoque et filiis ejus, et nobilibus Aegyptiorum, quid facto opus sit, studiosius quaerit. Ubi post multas disceptationes, sicut in rebus dubiis solet contingere, quoniam Alexandria ex se alimentorum non habet copiam, nec frugum quidpiam, nisi quantum sibi de superioribus Aegypti partibus navigio ministratur, placuit classem in flumine ad custodiam locari, ut inde Alexandrinis commerciorum omnino nihil possit inferri. Quo facto, ipse [Col. 0774A] cum universo exercitu ad partes illas descendens, inter locum qui dicitur Toroge et Demenehut, castra componit; qui locus ab Alexandria octo distat milliaribus; inde loca finitima et etiam remota per solitudinem, missis excursoribus, penetrans et discutiens, ne forte aliquis aut opem ferat obsessis, aut inde veniens aliquos exteriores ad eorum adminiculum sollicitet. Nihilominus et classis, quoslibet transire volentes, aut transitum prorsus inhibet; aut cognitum non nisi diligenter quaesitum, descendere permittit. Evoluto igitur unius mensis spatio, cum civitas illa nihil omnino alimentorum medio tempore aliunde suscepisset, coepit conqueri populus quod defecerat panis in cistartiis, et quod victum non haberent; quod intelligens Siraconus, timens [Col. 0774B] ne cum aliis ipse cum suis inedia tabefieri compelleretur, relicto nepote Salahadino, quasi cum mille equitibus in civitate, ipse nocturnis itineribus per solitudinem, prope tamen nostram expeditionem, evadit in superiores Aegypti partes, unde paulo ante descenderat; quod, postquam regi innotuit, impigre subsequitur, quousque Babylonem pervenit. Hic jam cum in procinctu universus esset exercitus, compositisque sarcinis sequi decrevisset, repente nobilis et potens Aegyptius Benecarselle, regem adiit; Alexandriam summa inopia laborare docet; consanguineos in eadem se urbe asserit habere potentissimos et civitatis moderatores, qui facile possint populum fame afflictum, in quam partem [Col. 0774C] velint trahere, et civitatem cum omnibus Turcis qui in ea relicti erant, in manu domini regis dare. Motus itaque rex ad hoc verbum, quaerit a principibus, quid eis videatur; tandemque consonantibus omnium desideriis, approbante etiam soldano, Alexandriam redeunt, eamque gemino circumdant exercitu.
Alexandria totius Aegyptiae dioecesis, in ea parte quae Lybiam respicit et in occidentem protenditur, omnium civitatum est novissima, in confinio culti soli et arentis solitudinis sita, ita ut extra civitatis moenia versus solis occasum, vasta protinus eremus adjaceat, culturae et curae omnino non sentiens [Col. 0774D] beneficium. Hanc, ut antiquae tradunt historiae, Alexander Macedo, Philippi filius, cujus etiam nomen appellatione sua praetendit, condidisse dicitur. Condita est autem, ut ait Julius Solinus, duodecima centesima Olympiade, Lucio Papyrio L. filio et Caio Petilio, Gai F. Coss. quam metatus Dinocrates architectus, secundum post conditorem inter memorabilia locum obtinet. Sita est autem non longe ab ostio Nili, quod Heracleoticon quidam, alii Canopicon appellant. Hodie vero locus a quo denominatur ostium illi conterminum civitati, deletis antiquis nominibus, Ressith appellatur; distat autem a fluminis alveo quinque aut sex milliaribus; sed tamen quibusdam meatibus, tempore soliti incrementi, fluvii pars urbem influit; quam aquarum [Col. 0775A] influxionem cisternis amplissimis, ad hoc specialiter deputatis, ad usus proprios toto anno diligenter servant; sed et ad pomeria, quae sunt extra urbem procuranda, occultis traconibus portionem ex ea dirigunt necessariam. Sita est autem, quantum ad celebranda commercia, commodissime. Portus habet duos, lingua quadam interjacente, valde angusta, disjunctos. In capite autem illius interstitii, turris est mirae altitudinis, quae Pharos appellatur, quam Julius Caesar ad usus necessarios dicitur erexisse et illuc deduxisse coloniam. De superioribus autem Aegypti partibus per fluenta Nili, omnimodorum alimentorum copiam, et rerum pene omnium suscipit ubertatem. Verum et de regionibus transmarinis, si qua sunt quae Aegyptus non habet, navigio omnis opulentia [Col. 0775B] ministratur; unde amplius qualibet urbe maritima omnibus commoditatibus dicitur abundare. Ad haec ex utraque India, Saba, Arabia, ex utraque etiam nihilominus Aethiopia, sed et de Perside et aliis circumadjacentibus provinciis, quidquid aromatum, margaritarum, Orientalium gazarum et peregrinarum mercium, quibus noster indiget orbis, per mare Rubrum, unde gentibus illis ad nos iter est, in superiores partes Aegypti, ad eam urbem quae Aideb dicitur, super ripam ejusdem maris sitam infertur, id totum ad flumen, et inde Alexandriam descendit. Sic ergo Orientalium et Occidentalium illuc fit concursus populorum; estque eadem civitas forum publicum utrique orbi. Clara sane, et antiquis titulis [Col. 0775C] et modernis; sed et beati Marci, Principis apostolorum spiritualis filii, divinitus ad eamdem ecclesiam missi, illustrata praedicatione et verbo; et sanctorum Patrum Athanasii et Cyrilli praelatione, et tumulis decorata, secundum inter patriarchas locum obtinens; Aegypti, Lybiae, Pentapolis et multarum provinciarum reverenda metropolis. Deducitur illuc classis universa, portasque et omnem aditum obsidentes, nemini accedendi licentiam permittunt.
Interea qui in Syria remanserant, audientes quia dominus rex Alexandriam obsederat, et quod navigatione continua infra paucos dies illuc possent [Col. 0775D] pervenire, certatim iter arripiunt, et correptis armis, navibus victui imponunt necessaria, et se ipsos invitantes laeti nimium proficiscuntur. Inter quos et dominus Fredericus Tyrensis archiepiscopus, praedecessor noster, zelo motus aliorum et speciali erga dominum regem tractus affectu, cum honesto satis comitatu, navigio descendit in Aegyptum; sed aquis Niliacis causam praestantibus, dysenteria coepit periculosissime laborare; unde antequam domino regi traderetur [Alexandria], coactus est, invalescente aegritudine, domum redire. Hic demum sumptis navium malis immensae quantitatis, vocati artifices, lignorum caesores, castellum erigunt mirae altitudinis, unde totam erat despicere civitatem; machinae quoque, quas vulgo petrarias vocant, unde [Col. 0776A] immissi molares graves et magni, muros caedebant, congruis stationibus locatae, intolerabilem civibus, horis pene omnibus inferebant terrorem. Erant circa eamdem civitatem, ad instar silvarum et frondosi nemoris, grata amoenitate et plena fertilitate arboribus consita fructiferis, et herbis referta salutaribus pomeria, quae et sui contemplatione transeuntes, merito invitarent ad ingressum, et ingressos hortarentur ad requiem. In haec ingressus noster ex magna parte exercitus, prius occasione colligendae erigendis machinis materiae, deinde solo nocendi affectu, et damni inferendi consideratione, aromaticas et multis usibus aptas, tanto studio ad terram prosternunt arbores, quanto vix labore ab initio fuerant procuratae. Fitque subito ut solo complanato, [Col. 0776B] prioris status prorsus nulla remanerent vestigia; idque fuit, in quo se maxime laesa civitas, et ejus damnificatos habitatores, post adepta pacis foedera conquerebantur. Instabant ergo nostri, et artes quibus obsessis possent officere, satagentes invenire, omnem attentabant nocendi aditum; et argumentis quibus poterant, in eorum laesionem se instruebant. Assultus quoque assidui requiem negabant fatigatis. Erant sane cives negotiationibus assueti, rerum militarium expertes, quique usum praeliandi non haberent; unde molestius insuetum laborem poterant portare. Turci autem qui illic remanserant, tum quia pauci erant, tum quia civibus varii et inconstantis animi non cum multa fiducia [Col. 0776C] se committebant, rari ad conflictus, et in congressionibus remissiores, non multum alios animabant. Quid plura? Quotidiani conflictus, caedes suorum continuae, vigiliae perennes, nocturni timores, alimentorum super omnia defectus, populum attriverant, dejecerant animos, ut jam urbem deserere et libertatis immemores, quibuslibet populis mancipare magis eligerent, quam in domesticis larinus cum parvulis et uxoribus famis acerbitate consumi. Serpebat ergo murmur in populis, jamjam ad plures sermo manifestus diffundebatur: urbe pellendos esse hospites pestilentes, qui tantam civibus intulerant afflictionem; quaerendum quocunque pacto esse, quomodo civitas, depulsis ingruentibus molestiis, obsidione soluta, pristinis commoditatibus, et solitae [Col. 0776D] restitueretur libertati. Sensit hoc Salahadinus, et occultis citatisque nuntiis, statum urbis miserum, populi a se deficientis propositum, alimentorum supremam inopiam, patruo suo ex ordine pandit; utque rebus desperatis praesens remedium satagat invenire, et pereuntibus consulere, modis omnibus, implorat. Interim populum simul cum Patribus alloquitur; monet pro uxoribus et liberis usque ad mortem decertandum; hortatur ut legis et paternarum traditionum sint aemulatores, pro foribus salutem adesse; Siraconum quoque patruum suum, pro eorum liberatione et pro amovendis hostibus Aegyptum circuire, in proximo cum infinitis copiis adfuturum. At dominus rex cognito quod inter cives esset dissensio, civitatem urgeri monet incessanter; [Col. 0777A] quantoque eos amplius novit afflictos, tanto acrius instare praecipit. Soldanus quoque succinctus, ad omnia impiger, sedulus, plena sollicitudine circuit principes universos; manu profusa, impensas porrigit ad construendas machinas, et sumptus ad omnem belli usum liberales; artificibus competentia salaria largitur; pauperibus et egenis, praesertim sauciis, ut sui curam haberent, munera donat; bellicosis quoque, et quos in praelio novit strenuos, aliquid distribuit.
Dum haec apud Alexandriam aguntur, superiores [Col. 0777B] Aegypti Siraconus peragrat regiones; perveniensque usque Chus, tentat expugnare civitatem; vidensque quod non proficeret, et prolixiora hujusmodi exposcerent tempora, ipsum autem ad alia nepotis necessitas urgeret negotia, sumpta ab urbibus illis pecunia, maturat reditum et ad inferiora revocat exercitum quem trahebat. Cumque regrediens Babylonem pervenisset, videns quod rex Cahere et ponti Hugonem de Ibelim dimisisset tutorem, et longe secus quam arbitratus esset, omnia se haberent, Hugonem Caesariensem, quem captivum tenebat, familiari compellat alloquio; utque vir eloquens et urbane facundus, sermone composito coepit eum convenire: Magnus princeps es, nobilis, apud tuos clarissimus, nec est de vestris principibus quispiam, [Col. 0777C] si libera mihi daretur optio, cui magis hoc meum communicare secretum cupiam, et verbi hujus participem constituere. Obtulit sponte fortuna, et eventus donavit bellicus, quod alias multis conatibus esset quaerendum, ut tuae experientiae mihi ad opus praesens fieret copia. Fateor sane, quod gloriae cupidus, sicut mortalibus solet contingere, et regni tractus opulentia, de indigenarum quoque imbecillitate confisus, spem aliquando concepi, ut in manus meas regnum hoc aliquando traderetur. Ideo cum sumptibus et laboribus infinitis, infructuosis tamen, ut video, cum equitatu copioso nobilium, qui omnes eadem trahebantur, per tot pericula descendi in Aegyptum, aliter ratus de rerum eventu quam occurrit. [Col. 0777D] Adversa enim, ut video, fortuna ingressus sum; utinam prospera vel redire liceat! Homo nobilis es, ut dixi, regi charus, sermone potens et opere; esto inter nos pacis mediator; prosperum fiat in manu tua verbum; dic domino regi: Otium terimus, et effluunt tempora sine fructu, domi multa restant; ipsius etiam regno suo plurimum esset necessaria regis praesentia; nunc aliis consumit operam; nam postquam nos repulerit, miseris civibus, et vix vita dignis, hujus regni relinquit opulentiam. Recipiat suos, quos in vinculis habeo; ipse quoque obsidione soluta et quos in vinculis habet, et quos in civitate cohibet Alexandrina, restituat; et ego suscepta prius ab eo securitate, quod in itinere per suos nihil nobis difficultatis occurrat, paratus sum exire.
Audito hoc verbo, dominus Hugo sicut erat vir providus et discretus, multo apud se libramine verba oblata compensans, licet utilem nostris pacis formam et tenorem foederis non dubitaret, tamen ne videretur plus libertatis propriae rapi desiderio quam utilitati publicae hoc verborum tractatu providere, honestius judicat per alium primos tentari aditus. Hanc suam intentionem ipse nobis postmodum familiariter exposuit. Missus est verbi bajulus, qui similiter captivus tenebatur, quidam regis familiaris, Arnulfus de Turuassel, qui cum domino Hugone, de quo praediximus, in eodem praelio [Col. 0778B] captus fuerat; qui, suscepto verbo, ad regem properat; legationis causam diligenter aperit; convocato coetu, in principum consistorio, praesente soldano et filiis ejus, conceptum verbum et compositionis formam proponit. Placet omnibus pacis tenor, et sufficere videtur ad gloriam, et ad plenam pactorum inter regem et calipham initorum fidem, ut civitas per deditionem in domini regis transeat potestatem; et tam hi de hostibus, qui obsidione claudebantur, quam qui Siraconum secuti, per Aegypti fines erant dispersi, solutis quoque captivis, quos de nostris trahebant in vinculis, suis etiam nihilominus receptis, de universis Aegypti finibus compellantur exire. Savar soldanus cum universis Aegyptiorum satrapis pactum approbat, foederis [Col. 0778C] consonantiam libens amplectitur; dummodo hostis suspectissimus et regni aemulus excludatur, sibi plenius dicit esse satisfactum. Tandem dominus Hugo, suam exhibens praesentiam, verbis hinc inde tractatis, novissimam manum et placitum finem apposuit.
Indicitur ergo voce praeconia cohortibus singulis et omnibus generaliter praeliandi finis, et per legem edictalem ne Alexandrinis inferatur molestia interdicitur. Egrediuntur igitur concessa pace, laetantes, qui diuturna fuerant obsidione macerati; angustias [Col. 0778D] quas pertulerant fastidientes, deambulationes taedii relevandi gratia, amant et appetunt liberiores. Inventa etiam alimentorum copia, et commerciorum libertate permissa, inedia tabefactorum corporum ruinam restaurare satagunt, et refocillare animas jam labentes. Juvat agmina videre pacata, quae paulo ante horruerant et oderant; et eorum colloquiis perfrui, quos ante modicum timuerant, periculorum suorum ministros et mortis procuratores. Nostri quoque, non segnius urbem ingrediuntur optatam; et liberis discursibus, vias, portus, moenia lustrantes, diligenter videndo colligunt, unde ad propria reversi, suis aliquando texere possint historias, et audientium animos gratis confabulationibus recreare. Huic splendidae civitati turris imminet [Col. 0779A] mirae altitudinis, Pharos dicta; ad quam facibus accensis, et igne copioso, more sideris micantem, ignari locorum, nocturnas navigationes dirigunt. Nam Alexandria caeco mari, et periculoso nimis accessu, et vadis fallacibus aditur; quo antequam ingrediantur navigantes, ignibus, qui continuo fomite et sumptibus publicis super eum nutriuntur, edocti, imminentia vitant naufragia, et ad cursus se erigunt salutares. Super hanc victoriae signum, domini regis vexillum erigitur; et quod prius paucis innotuerat, fit omnibus signo contuito manifestum. Quo viso, qui cautius se habentes ad prima tracti foederis verba, nostris se committere pertimuerant, jam de pace facti certiores, non timent se nostris adjungere et de fidei nostrae praesumere sinceritate; [Col. 0779B] unum prae omnibus admirantes, quod tantam civium multitudinem, tantamque advenarum numerositatem, qui omnes ad tutelam civitatis fideliter operam ministrabant, tam modicus exercitus intra urbis moenia facile coercuerat et ad ignominiosam juxta libitum compulerant deditionem; vix enim de nostris equites erant quingenti, peditum quatuor aut quinque millia; obsessorum autem, qui arma poterant educere, supra quinquaginta millia.
Egressus igitur Salahadinus ad dominum regem, [Col. 0780A] quousque iter ad redeundum arripuit, in castris mansit, dato sibi custode, qui eum tractaret honeste et temerariorum ab eo propulsaret injurias. At vero soldanus cum tubarum clangore, et tympanis, et choris, et omni genere musicorum instrumentorum, stipatus agminibus, praecurrente innumera apparitorum manu, vociferantibus armatorum turmis, per portas civitatis, cum triumpho tanquam victor ingressus, terrore cives concutit; hos damnat, illos absolvit; et delicta discutiens potenter, omnibus distribuit praemia meritorum. Tandem in certa pecuniae quantitate civibus condemnatis, procuratores tributorum ordinat, vectigalium et civilium functionum instituit exactores. Exacta itaque infinita pecunia, fidelibus suis curam injungens [Col. 0780B] civitatis, in castra gloriosus se recepit. At vero nostri ad reditum aspirantes, qui navigio venerant, sumptis ad iter necessariis, naves conscendunt, et se flatibus committentes, ad propria cum gaudio revertuntur. Rex quoque incensis machinis, et compositis sarcinis, versus Babylonem iter dirigit. Adjunctis ergo sibi quos ibi dimiserat, soldano in sua administratione confirmato, exclusis hostibus, suis qui capti fuerant receptis, XII Kal. Septembris Ascalonam ingressus est, anno regni ejus quarto; ab Incarnatione Domini vero 1167.
Interea dominus Hernesius, bonae memoriae, Caesariensis archiepiscopus, Odo quoque de Sancto Amando, tunc regius pincerna, procurata tam prudenter quam fideliter domini regis legatione, pro qua missi fuerant, apud dominum Manuelem imperatorem Constantinopolitanum, impetrato quod petierant post actum biennium, navigio redeuntes, domini imperatoris Protosevasto filiam, domino regi uxorem futuram ducentes, apud Tyrum applicant. Quo cognito, dominus rex cum celeritate Tyrum [Col. 0779D] pervenit, convocatisque ecclesiarum praelatis, et regni principibus, eamdem Mariam, regiae unctionis et consecrationis munus adeptam, ipse quoque habitu regio insignis et avito diademate laureatus, per manum domini patriarchae Amalrici, bonae memoriae, in ecclesia Tyrensi, cum debita magnificentia IV Kal. Septembris uxorem duxit. Hic Joannes Protosevasto, cujus filiam, ut diximus, rex duxit, ejusdem domini imperatoris ex fratre natu priore, ortus est nepos. Misit autem dominus imperator [Col. 0780C] cum praedicta nepte sua, viros illustres et magnificos, imperialis eminentiae familiares, dominum Palaeologum et Manuelem Sevaston, consanguineum suum, cum multis aliis, qui magnifice eam domino regi traderent, et de injunctis solemnitatibus nihil sinerent praeteriri. Tyrensi autem Ecclesiae praeerat, in qua haec facta sunt, dominus Fredericus, qui ex Acconense Ecclesia ad illam fuerat translatus. Hic, triduo postquam rex in eadem civitate coronatus fuerat et nuptias celebraverat, praesente et rogante domino rege, et aliis multis honestis viris, archidiaconatum ejusdem Ecclesiae, unde dominus Willelmus ad Acconensem Ecclesiam fuerat vocatus, nobis liberaliter contulit.
Per idem tempus, Andronicus quidam nobilis Graecus et potens, domini imperatoris Constantinopolitani consanguineus, de partibus Ciliciae adveniens, cum multa militia, dum dominus rex in Aegypto adhuc detineretur, usque ad ejus adventum apud nos moram fecit nobis consolatoriam; sed [Col. 0781A] more serpentis in gremio, et muris in pera, male remuneravit hospites suos, verum esse docens, quod a Marone dictum fuerat:
Eodem anno nihil pene memoria dignum in regno accidit, nisi quod circa quadragesimale tempus duae Ecclesiae in regno, susceptis episcopis, ordinatae sunt: quarum altera ab ingressu Latinorum in terram promissionis, Latinum non habuerat pontificem, videlicet Petracensis, quae ultra Jordanem in finibus Moab sita est, secundae Arabiae metropolis; altera vero, Ebronensis videlicet, ut dicitur, nunquam; sed tempore Graecorum prioratus fuerat, sicut et Bethlehemitica fuisse dignoscitur Ecclesia. Sed Bethlehemitica ob nativitatis Dominicae reverentiam [Col. 0781C] prius meruit, statim post sanctae et Deo amabilis civitatis liberationem, tempore domini Balduini regis primi, cathedrali gaudere praerogativa. Ebronensis quoque intuitu servorum Dei, quorum memoria in benedictione est, Abraham videlicet, Isaac et Jacob, eadem tunc dignitate primum meruit insigniri. Praeficitur ergo Petracensi Ecclesiae, et secundae Arabiae metropolitanus efficitur dominus Guerricus, canonicus regularis in templo Domini; Ebronensi vero, dominus Rainaldus, domini Fulcherii piae recordationis patriarchae nepos. Aestate igitur sequente, vir nobilis dominus Stephanus, domini regis Siciliae cancellarius, et Panormitanae electus Ecclesiae, adolescens bonae indolis, et egregius forma, domini Rotoldi comitis de [Col. 0781D] Percio frater, agitantibus eum et adversus eum conspiratis regionis illius principibus, invito rege puero, et matre ejus reniti non valente, regno expulsus, cum paucis vix eorum evasit insidias, et ad nos navigio pervenit; qui non multum postea, valida correptus aegritudine, mortuus est, et Hierosolymis in templi Domini capitulo honorifice sepultus est. Per idem quoque tempus, dominus Willelmus Nevernensis comes, magnus princeps, nobilis et potens, de regno Francorum, cum honesta militia Hierosolymam venit, propositum habens, in servitio Christianitatis contra hostes fidei nostrae, suis expensis militare; sed ejus pia et honesta studia, mors immatura, felicibus ejus invidens actibus, miserabiliter praevenit; nam subito et diuturno languore [Col. 0782A] correptus, post longas corporis molestias, in primo gratissimae juventutis flore cum multis omnium suspiriis et gemitu vitam finivit.
Eadem aestate, comes Alexander de Gravina, et quidam Michael Hydrontinus, domini imperatoris Constantinopolitani familiares et legati, ad dominum regem missi, Tyrum pervenientes, dominum regem, adhibitis quos rex de suis verbis participes voluit fieri, secretius conveniunt, viae causas exponunt, et super his omnibus scripta porrigunt imperialia. [Col. 0782B] Summa autem legationis haec erat: Senserat dominus imperator, quod Aegypti regnum, potens admodum hactenus, et opulentum valde, in manus pervenerat debilium et effeminatorum; et quod finitimis populis in notitiam venerat, tam domini quam principum suorum impotentia, infirmitas et insufficientia. Unde quia non videbatur quod posset diu in statu se continuare praesenti, quin ad gentes alienas ejus dominium et moderamen oporteret transire, concepit apud se, quod auxilio domini regis facile posset illud in suam jurisdictionem recipere. Unde super hoc praedictos miserat legatos. Sunt nonnulli qui dicunt, quod super eodem facto prius fuerat a domino rege per nuntios et frequentes epistolas sollicitatus, [Col. 0782C] quod verisimilius est, ut militaribus copiis, classe quoque et impensis eum juvaret, certas partes tum regni tum manubiarum sub interpositis conditionibus recepturus. Hac ergo gratia, memorati legati regem adeuntes, firmatis conventionibus ad placitam utrinque consonantiam, adjunctus sum ego comes de regio mandato, ut regis et regni universi consilium, cum eorum litteris ad dominum imperatorem, properans deferrem; et pactis mediis, quale a me exigeretur, sub certa tamen forma, robur imponerem. Assumptis igitur praefatis domini imperatoris apocrisiariis, qui apud Tripolim, ut eis rex litteris suis signaverat, nostrum praestolabantur adventum, ad urbem regiam profecti sumus. Detinebatur porro eo temporis articulo imperator in [Col. 0782D] Servia quae regio montosa et nemoribus obsita, difficiles habens aditus, inter Dalmatiam et Hungariam et Illyricum media jacet, rebellantibus Serviis et confidentibus de introituum ad se angustiis et de impervia eorum regione. Habent vetustae traditiones hunc omnem populum, ex deportatis et deputatis exsilio, qui in partibus illis ad secanda marmora et effodienda metalla damnati fuerant, originem habuisse, et inde etiam nomen traxisse servitutis. Est autem populus incultus, absque disciplina, montium et silvarum habitator, agriculturae ignarus: gregibus et armentis copiosi, lacte, caseo, butyro, carnibus, melle et cera uberius abundantes. Hi magistratus habent, quos suppanos vocant; et domino imperatori aliquando serviunt; aliquando de montibus et silviegredientes, [Col. 0783A] omnem circa se regionem, ut sunt audaces et bellicosi viri, depopulantur. Ob haec ergo intolerabilia vicinis eorum maleficia, ingressus erat ad eos in virtute multa et innumera manu dominus imperator. Quibus subactis et praecipuo eorum principe mancipato, redeunti domino imperatori, post multiplices viarum labores, in provincia Pelagonia, in civitate quae vulgo dicitur Butella, occurrimus, juxta illam antiquam et domini felicissimi et invictissimi et prudentis Augusti patriam, domini Justiniani civitatem, videlicet Justiniam primam, quae vulgo hodie dicitur Acreda; ubi a domino imperatore honorifice suscepti, benigne et imperiali clementia tractati, legationis et viae causam, formamque pactorum diligenter exposuimus; quae omnia laeta mente [Col. 0783B] suscipiens et gratanter amplectens, quod praeordinatum, fuerat approbavit Praebitis ergo corporaliter hinc inde juramentis, ejus auctoritate interposita, confirmata sunt quae prius per nuntios fuerunt ordinata. Receptis ergo imperialibus litteris, pactorum formam ex integro continentibus et consummata feliciter legatione, munificentissime de more solito dimissi, Kal. Octobr. iter ad reditum arripuimus.
Interea statim post exitum nostrum, antequam reverteremur ad propria, antequam de auxilio [Col. 0783C] domini imperatoris per nostram legationem certus fieret rex, fama publica personuit, ut dicitur, quod Savar soldanus Aegyptius, frequentes ad Noradinum dirigebat legationes et ejus occulte implorabat subsidium, dicens: Quod a pactis quae cum rege pepigerat, vellet recedere; et quod invitus cum inimico populo, aliquo pacis foedere jungeretur; quod si de ejus auxilio certus foret, pacta frangeret, ab eo penitus recedens. Unde rex, ut dicitur, justa indignatione motus, convocato regno universo, collectis equitum peditumque copiis, in Aegyptum festinat descendere. Sunt qui dicant, praedicta omnia ficta fuisse, et quod Savar soldano innocenti, et nihil tale merenti, pacta et conventionum tenorem bona [Col. 0783D] fide servanti, contra fas et pium, illatum sit bellum; sed ut factum tam notabile aliquam haberet excusationem, hic color videtur quaesitus; unde et Dominum, justum secretorum et conscientiarum arbitrum, omnem nostris conatibus subtraxisse favorem, asserunt, et praedictis moliminibus, justitia vacuis, prosperos negasse successus. Causam porro et incentivum hujus mali, ut aiunt, ministrabat Gerbertus, cognomento Assallit, magister domus Hospitalis, quae est Hierosolymis, vir magnanimus et quadam liberalitate donandi profusus; tamen instabilis et mente vagus. Hic omnes ejusdem domus thesauros exponens, insuper et infinitae quantitatis pecuniam mutuam sumens, omnia militibus erogavit, quoscunque invenire potuit sibi alliciens; unde [Col. 0784A] praedictam domum tanta aeris alieni mole gravavit, quod non erat spes solutum iri. Ipse etiam postmodum desperans, officium suum deserens et administrationi renuntians, in centum millibus aureorum dimisit domum obligatam. Ea tamen consideratione tot et tantas misisse dicitur expensas, quod capta et subjugata Aegypto, Belbeis, quae olim dicta est Pelusium, cum universo territorio suo, juri ejusdem domus, ex pacto prius cum rege inito, cederet in perpetuum. Fratres autem militiae Templi, eidem se subducentes facto, aut quia eis contra conscientiam suam videbatur; aut quia magister, aemulae domus, hujus rei auctor et princeps videbatur, vires penitus ministrare, aut regem sequi negaverunt. Durum enim videbatur eis, amico [Col. 0784B] regno et de nostra fide praesumenti, contra tenorem pactorum et contra juris religionem, immeritis et fidem servantibus bellum indicere.
Accinctus igitur et praeliari instructus apparatu, regni viribus convocatis, anno regni ejus quinto, mense Octobri, descendit in Aegyptum; et transcursa eremo, quae media jacet, quasi itinere dierum decem, Pelusium applicat, quam mox obsidione cingens, infra triduum violenter expugnat, expugnatamque ferro aperit, et suos immittit incunctanter. Accidit autem hoc, tertio Nonas Novembris. Capta igitur civitate, civibus ejus ex parte [Col. 0784C] maxima gladio peremptis, non parcitur aetati, aut sexui; et qui mortem quocunque casu inveniebantur declinasse, jacturam libertatis, quae honestis viris omni genere mortis suspectior est, incurrentes, miserae servituti subjugabantur. Capti sunt inter caeteros ejusdem conditionis Mahazam, filius soldani et quidam ejus nepos, qui urbi praeerant, exercitus illic congregati curam habentes. Effracta igitur civitate, irruentibus passim et sine delectu cuneis, penitiores domiciliorum penetrant aditus, reserant penetralia, et eos qui mortem delitescendo effugisse videbantur, compeditos educentes, ignominiose ad necem protrahunt, quos aetatis integrae, et armorum potentes reperiunt, gladiis transverberant: [Col. 0784D] vix senibus parcitur et pueris, et secundae sorti non plenius indulgetur. Facta sunt desiderabilia eorum, hostium praeda; et quaeque speciosa in sortem, dum sibi dividunt spolia. His igitur rumoribus Savar mente consternatus, quid faciat ignorat, deliberat prout temporis et rerum in arcto positarum patiebatur angustia, an regem muneribus tentet expugnare, et indignationem ejus data emolliat pecunia, an finitimos superstitionis suae principes, ad sui auxilium precibus pretioque sollicitet. Tandem placet, utrumque maturata provisione tentare. Missa ergo legatione ad Noradinum, implorat subsidium et impetrat imploratum; vocato enim Siracono, cujus saepius fecimus mentionem, partem exercitus, et nobilium suorum partem non modicam cum satrapis [Col. 0785A] qui partem sollicitudinis portarent, tradit; sumptisque alimentis ad iter necessariis, et camelis ad devehenda onera sufficientibus, eos in Aegyptum dirigit.
Rex interim eversa Pelusio, cum universis agminibus versus Cahere cohortes dirigit, sed lento nimis gradu, vix unius iter diei decem diebus conficiens; tandemque ante urbem castrametatus, machinas parat, crates erigit, et caetera ad tales usus profutura disponit. Videntur quae foris struuntur promittere impetus proxime futuros, et obsessis incutere formidinem, et quamdam mortis imaginem [Col. 0785B] intentare. Qui autem facti illius arcana norunt, hujus morae causam fuisse asserunt, quod soldanus interea advenientis exercitus terrore concussus, prolixiores deliberandi haberet inducias, et pro amovendo exercitu pecuniam pacisceretur: tota enim illuc properabat regis intentio, ut a soldano pecuniam emungeret; malebat enim pretio redemptus abire, quam urbes illas, sicut de Pelusio contigerat, popularibus ad rapinam exponere, sicut manifestius infra dicetur. Soldanus vero interea per suos et regis familiares omnem praetentat aditum, omnem explorat subintrandi viam; tandem regis animum pecuniarum cupidum, promissionibus enervat, infinitam spondet pecuniam, quam vix universum regnum, corrasis undique copiis persolvere [Col. 0785C] posset. Promittit enim, ut aiunt, aureorum vigesies centena millia, ut redditis sibi filio ac nepote, amotisque expeditionibus, rediret ad propria. Hoc autem, ut postea patuit, non eo moliebatur intuitu, ut promissorum summam spes esset aliquando solutum iri; sed ne subito incursu accedens ad Cahere, imparatum immunitumque reperiens, repentinis irruptionibus expugnaret, quod procul dubio, ut constanter asserunt qui interfuerunt, si citatis itineribus capta Pelusio, dejectis adhuc et stupidis a recenti clade et insperata tantae urbis calamitate, Aegyptiorum animis, illuc noster pervenisset exercitus, accidisset. Verisimile enim videtur, quod viri molles et effeminati, deliciis a multo retro tempore [Col. 0785D] dediti, rerum militarium expertes, adhuc fumante vicinae urbis incendio, et innumero suorum interitu consternati, sibi timentes quod aliis videbant accidisse, nec inde animos vel vires habuisse resistendi.
Dum haec circa Cahere aguntur, ecce nostra quam rex de nostris finibus exiens maturare praecepit classis, per mare ventis usa prosperis, applicuisse dicitur, per illius fluminis ostium, quod vulgo dicitur Carabes, ingressa. Civitatem antiquissimam supra illam fluminis ripam, Tapnim nomine, sitam, [Col. 0786A] violenter occupant; quae statim nostris in direptionem data est et praedam. Dum ergo nostri per fluminis alveum ad regem festinare contendunt, Aegyptii navibus suis alveum fluminis obsidentes, transitum negabant. Misit ergo rex Henfredum de Torono constabularium suum, ut illuc cum lecta veniens militia, alteram saltem fluminis ripam, ut eis ex illa liber fieret transitus, violenter occuparet; quod satis expedite factum esset, nisi quod interim rumor de adventu Siraconi consilium mutari compulit. Mandatum est ergo eis, ut ad mare descendentes, reditum maturarent ad propria; quod et factum est: unam tamen galeam imprudenter amiserunt.
At soldanus et sui interea moliri non cessant, quomodo regem a se repellant, dolisque peragunt, quod virtuti sentiunt deesse et fraudis commercio redimunt virium defectus. Promissa igitur pecunia, inducias pro solutione postulant; allegant quantitatem multam nimis esse, nec in uno loco posse totam reperiri; tempus auctius indulgendum, ut pactis pareatur; datis tamen in continenti centum millibus, filium recipit et nepotem soldanus: pro summa reliqua duos nepotulos suos adhuc impuberes, obsides exhibet. Rex vero obsidione soluta, quasi per milliare recedens, circa hortum Balsami castra componit; ubi per dies octo, crebris sed [Col. 0786C] inutilibus soldani legationibus usus, tandem ad eum locum qui cognominatur Syriacus, transfert exercitus. Soldanus interim frequentibus nuntiis universum regnum sollicitat, quidquid armorum ubique est congerit, undecunque auxilia convocat, alimenta inducit, infirma urbis circuit et consolidat, omnem resistendi viam percurrit; ad pugnam pro cervicibus, pro libertate, pro uxoribus et liberis, sermonibus suasoriis invitat; casum proximae civitatis lamentabilem ante oculos ponit: captivitatis acerbitatem, dominorum jugum importabile, servitutis extremam omnium conditionem exponit.
Erat in eodem domini regis exercitu vir quidam secundum carnem nobilis, sed moribus degener, neque Deum timens, neque ad hominem habens reverentiam, Milo videlicet de Planci, homo inverecundus, clamosus, detractor, seditiosus. Hic immoderatam domini regis cognoscens avaritiam, volens potius ei morem gerere quam salutaribus eum monere consiliis, consilium dederat ab initio, et obstinate seduloque persuadebat, ut ad hoc potissimum daret operam, ut regno in praedicta quantitate mulctato, cum calipha et soldano tentaret componere, quam Cahere et Babyloniam violenter effringere; [Col. 0787A] non quia, ut dicitur, posse fieri desperaret, sed ut elusis militibus, et caeteris qui ad praedam manus et animos intenderant, universum tanti laboris emolumentum, in regis fiscum videretur introducere. Expugnatis enim violenter urbibus, longe uberiores solent exercitus de spoliis reportare fructus, quam ubi regibus et principibus sub quodam foederis nexu, certis conditionibus, ipsis tantum dominis utilibus, mancipantur. Ibi enim, utpote in tanto tumultu et depopulatione confusa, quod cuique quocunque casu occurrit, jure belli occupanti conceditur, et victoris auget peculium; ibi vero solis regibus tractantur utilia; et quae sic accedunt, fisci juribus vindicantur. Et licet regibus et sublimioribus potestatibus accedens incrementum, in [Col. 0787B] subditorum videatur redundare divitias, et omnium opulentiam cumulare, tamen avidius quaeruntur, quae familiares ditant lares et domesticis inseruntur rationibus. His itaque altercationibus dissidebant: pars maxima, diripi cuncta, et ferro decerni petebat; rex autem cum suis partem amplectebatur oppositam; praevaluit tamen sententia posterior, et regiae satisfactum est voluntati. Locatis igitur nostris in vico praenominato, qui a Cahere quinque aut sex distat milliaribus, pene continuus et pro cujusque * erat interpretum et nuntiorum discursus. Dum igitur quasi succedentes sibi ad regem dirigit legationes, et quam sedulus sit in colligenda pecunia significat, orat etiam ne moram causetur, sed [Col. 0787C] patienter exspectet; monet etiam et consulit, ne propius accedendo, calipham vel populum de contracto pacis foedere plenius confidentem deterreat: subito futurum, ut censu tradito, felicibus auspiciis redire valeat. Dumque hujusmodi, quasi delusoriis praestigiis, nostros deludit apparatus, et recta persuadentium consilia, et salubriores monitus potiora suggerentium evacuat; ecce rumor insonuit, quod Siraconus adveniens, innumeram Turcorum secum trahebat multitudinem; quo comperto, solutis castris, compositisque sarcinis, rex Pelusium redit. Ubi sumptis ad iter victualibus, relictis qui civitatem tuerentur, tam equitum quam peditum copiis, VIII Kal. Januarias, Siracono in solitudinem obviam exit; cumque jam aliquantulum [Col. 0787D] esset in eremo processum, significatur regi per exploratores locorum gnaros, et quibus erat fides habenda, quod cum suis legionibus Siraconus jam transierat. Hic jam opus erat novo consilio. Nam duplicatis hostium viribus, non erat tutum diuturniorem moram facere. Mora enim enorme secum trahebat periculum; nam neque cum eis sane tutum videbatur conserere; nec soldanus de caetero pactorum finibus stare volebat; nec nos eum ad legem placidorum observandam compellere poteramus. Ad hoc enim de industria, et studiose dilatoriis ambagibus videbatur rem protraxisse, ut sic Turcis supervenientibus exire compelleremur. Redeunt igitur nostri Pelusium, ibique recepta parte exercitus, quae ad urbis illius tuitionem relicta fuerat, [Col. 0788A] altera post Kal. Januarias die, ordinatis agminibus, redeundi in Syriam iter arripiunt.
Porro Siraconus videns temporum opportunitatem votis suis consonare, et rege abscedente jam non esse quidpiam, quod ejus desideriis praestet impedimentum, quod prius mente conceperat, mandat effectui. Castra igitur locat ante Cahere; et quasi pacificus esset ejus introitus, patienter per aliquot dies sustinet, tanquam vir prudentissimus, nihil spirans asperum, nihil praetendens amarum, versutia, qua plurimum callebat, celans propositum. Egrediebatur ad eum Savar soldanus in castra quotidie, [Col. 0788B] cum multa gloria et maximo comitatu; et impenso quotidianae visitationis officio et devotae salutationis affatu, datis etiam muneribus, revertebatur. Jamque prosperi ingressus et regressus assiduitas securitatem videbatur polliceri; et quod heri et nudiustertius cum reverentia fuerat susceptus, consuetudinem inducebat fidentiorem. Securum igitur et nimis de Turcorum fide praesumentem sceleris minister praevenit; occulte suis praecipit, quod dum die sequenti, summo mane, quasi deambulaturus ad aquas egreditur, ea hora qua soldanus visitationis consuetudinem fecerat, venientem confoderent. Savar vero, diei parte solita, ut consuetae visitationis et debitae salutationis dependat alloquium, [Col. 0788C] egreditur ad castra; cui occurrentes mortis ejus ministri, exsecutioni mancipant quod fuerat imperatum. Dejectum enim ad terram, capite minuunt, gladiis obtruncant. Quod videntes ejus filii, citatis equis in Cahere se recipiunt, ante calipham consternati, et genibus provoluti pro vita supplicant. Quibus ille dicitur respondisse, ea conditione de vita sperandum, si nihil occulte cum Turcis molirentur: qui pactorum formam statim violantes, clam per internuntios coeperunt cum Siracono de pace tractare; quod audiens calipha, utrumque jussit gladio interire. Sic ergo rege absente, Savar de medio sublato, Siraconus votis satisfacit suis; regnum occupat; et ingressus ad calipham, reverentiam impendit debitam. Ipse quoque [Col. 0788D] versa vice plurimum honoratus, dignitate et officio soldanatus insignitur; et gladii recipiens potestatem, Aegyptum sibi vindicat universam. O caeca hominum cupiditas, et omni crimine major! O nefanda cupidae mentis et insatiabilis animi rabies! Ecce, a quam quieto et tranquillo penitus statu, in quam turbulentum et anxietatibus plenum nos dejecit immoderatus habendi ardor? Aegypti copiae, opulentiarum immensitas nostris usibus famulabantur; ex ea parte nostrum regnum tuta habebat latera; non erat quem ab Austro formidaremus. Mare volentibus adire vias praestabat pacatiores; nostri quoque negotiationis et commerciorum gratia, sine formidine, bonis conditionibus in Aegypti fines poterant introire. Ipsi quoque versa vice peregrinas inferentes divitias, [Col. 0789A] commercia nostris incognita secum trahentes, utilitati simul et honori nobis erant, dum ad nos ingrediuntur. Praeterea census annui immensa praestatio, tam fisco regio, quam domesticis singulorum peculiis vires praestabat, inferebat incrementum. At nunc e converso, cuncta calculum sunt sortita deteriorem; mutatus est color optimus, et versa est in luctum cithara nostra. Quocunque me vertam, suspectas invenio partes. Mare pacatos negat aditus, omnis vicina per circuitum regio hostibus paret, et in nostram se accingunt perniciem regna contermina. Haec omnia hominis unius invexit cupiditas, et avaritia vitiorum radix nostra obnubilavit data divinitus serena. Sed ad historiam redeamus.
Mortuo soldano et filiis ejus, quibus contra pietatis formam, necis indebitae causas praebuimus, Siraconus voti compos obtinuit principatum; verum hoc successu non diu est laetatus; nam vix anno potitus imperio, rebus humanis exemptus est: cui successit Salahadinus fratris ejus Negemedini filius, vir acris ingenii, armis strenuus et supra modum liberalis. Hic primis auspiciis sui principatus ad calipham dominum suum, ut solitam illi exhiberet reverentiam, ingressus, clava quam gestabat in manibus, dicitur eum ad terram prostratum occidisse, omnemque ejus gladio transverberasse progeniem, [Col. 0789C] ut ad nullum superiorem habens respectum, ipse sibi et calipha et soldanus esset: timebat enim, ne ad se ingredientem aliquando, quia jam Turci populo invisi habebantur, jugulari praeciperet. Praevenit ergo eum, et sibi more domini nihil tale verenti mortem intulit, quam eidem ille, ut dicitur, parabat intentare. Mortuo igitur calipha, regiam gazam et thesauros et cuncta illius domus desiderabilia, pro libero diripiens arbitrio, cuncta liberaliter nimis, militibus erogavit, ita ut intra paucos dies evacuatis vestiariis, ipse mutuam sumens pecuniam, gravi pondere se obligaret aeris alieni. Non defuerunt tamen, ut dicitur, qui de filiis caliphae occulte quosdam eriperent, ea intentione, ut, reddita Aegyptiis aliquando regni administratione, non [Col. 0789D] deesset qui praedecessoribus suis, nominis, dignitatis et sanguinis haeres existeret.
Domino rege in regnum reverso, nil memoria dignum prima illius anni parte gestum est, nisi quod defuncto Raynero, bonae memoriae Liddensi episcopo, Bernardus abbas ecclesiae montis Thabor, in eadem ecclesia inthronizatus est. Vere tamen sequente, quod erat sexti anni domini Amalrici initium, videntes regni prudentiores, quod in subjugata Turcis Aegypto, plurimum nobis decesserat, [Col. 0790A] et multo deterior facta erat nostra conditio: nam violentissimus hostis noster, Noradinus per mare poterat, classe numerosa ex Aegypto proficiscente, regnum nostrum arctare non modicum, et quamlibet ex maritimis urbibus utroque vallare exercitu; et quod formidabilius erat, peregrinis ad nos transitum impedire aut negare penitus; consulunt opus esse, ut de praelatis ecclesiarum viri venerabiles, prudentes et eloquentia praediti, ad Occidentis principes dirigerentur, qui doceant et diligenter insinuent regni pressuras importabiles; et populi Christiani afflictionem, et casus asperos fratribus imminentes. Electi sunt ergo de communi consilio in opus ministerii hujus dominus patriarcha, dominus Ernesius Caesariensis archiepiscopus, dominus [Col. 0790B] Willelmus Acconensis episcopus; sumptisque tam domini regis quam universorum episcoporum litteris, ad dominum Fredericum Romanorum imperatorem, ad dominum Ludovicum Francorum regem, ad dominum Henricum regem Anglorum, ad dominum Willelmum Siciliae regem; ad comites quoque, nobiles et inclytos Philippum Flandrensem, Henricum Trecensem, Theobaldum Carnotensem, et ad reliquos Occidentalium partium principes, navem conscendunt. Sed subito sequenti nocte oborta tempestate maxima, nave quassata, fractis remigiis, malis depositis, plurimum turbati, post triduum, vix evadentes naufragium, reversi sunt. Successit eis in eadem legatione dominus [Col. 0790C] Fredericus Tyrensis archiepiscopus, multa precum domini regis et principum devictus instantia, ducens secum dominum Joannem Paneadensem episcopum, ejusdem ecclesiae suffraganeum; qui melioribus auspiciis navem ingressi, feliciter ad optatum portum navigaverunt; parum tamen in negotio quod eis injunctum fuerat, proficientes. Nam praedictus episcopus, postquam in Franciam pervenit, statim apud Parisios ultimum clausit diem; dominus vero archiepiscopus completo biennio, omnino vacuus reversus est.
Transcursa illa aestate, absque factis memorabilibus, [Col. 0790D] circa prima autumni sequentis initia, fidei memor, et pacta memoriter tenens, quae cum domino rege per nostram mediationem et per interpositum studium dominus imperator firmaverat, classem dirigit promissam, in eo facto plurimum commendabilis; nam imperiali magnificentia placidorum legem plenius interpretatus, promissum uberiore cumulavit solutione. Erant sane in praefato exercitu naves longae, rostratae, geminis remorum instructae ordinibus, bellicis usibus habiliores, quae vulgo galeae dicuntur, centum quinquaginta. Item his majores ad deportandos equos deputatae, ostia habentes in puppibus, ad inducendos educendosque eos patentia, pontibus etiam quibus ad ingressum et exitum, tam hominum quam equorum, procurabatur [Col. 0791A] commoditas, communitae, sexaginta. Item harum maximae, quae dromones dicuntur, alimentis varii generis armisque multiplicibus, machinis quoque et tormentis bellicis usque ad summum refertae, decem aut duodecim. Misit autem cum classe de suis principibus Megalducas consanguineum suum, quem universis praefecit, et quemdam alium Mauresium nomine, sibi valde familiarem, de cujus experientia (sicut postea plenius patuit) plurimum confidebat; nam eumdem postmodum universo suo praefecit imperio. Comitem quoque Alexandrum de Conversana, nobilem de Apulia virum; quem ob insignem fidem, et multam erga se devotionem, dominus imperator charum habebat et acceptum. His curam sui committens exercitus, in [Col. 0791B] nostrum dirigit Orientem; qui prospera usi navigatione, circa finem Septembris portum ingrediuntur Tyrensem: inde Accon profecti, inter fluvium et portum placida statione componunt.
Anno igitur ab Incarnatione Domini 1169, a liberatione vero urbis sexagesimo octavo, regni vero domini Amalrici anno sexto, Idibus Octobris: compositis regni negotiis, relicta etiam militia, quae in regis absentia ab insidiis et incursionibus Noradini, quem circa partes Damascenas commorantem [Col. 0791C] reliquerat, regnum tueretur; congregatus est universus exercitus tam Latinorum quam Graecorum apud Ascalonam, classe jam a portu Acconensi per dies aliquot egressa, et iter contra fines Aegyptios agente *. Septimo igitur decimo Kal. Septembris, ab urbe praedicta egredientes, per mansiones competentes, ubi aquarum non deesset commoditas, et ne peditum phalanges supra vires gravarentur, itineribus moderatis, Pharamiam urbem antiquissimam, nona demum die perveniunt. Mediam autem hanc viam, maritimam oram sequi volentibus, fortuitus quidam casus nuper reddiderat productiorem. Evictis namque verbere assueto et pene continuo assultu quibusdam arenarum aggeribus, qui medii inter planiora quaedam loca et fretum vicinum [Col. 0791D] interponebantur, mare violenter fractis obicibus, viam sibi evicerat, et liberum sibi introitum ad illam ulteriorem vindicaverat planitiem; quo licentia influens liberiore, stagnum effecerat ore quidem angusto, sed intus campos obtinens patentiores. Ubi ab illa die marinis influxionibus tanta solet piscium includi multitudo, ut non solum finitimis, verum etiam remotis urbibus uberiores et inauditas piscium praestet commoditates. Occupatis igitur salo restagnante locis mari vicinioribus, volentibus secus aequorea transire littora et in Aegyptum descendere, objectum est dispendium, quod stagnum circumire, et milliaribus decem, vel eo amplius digredi, antequam ad littus iterum redeatur, quadam necessitate compellat. Haec autem gratia [Col. 0792A] miraculi, et de novo factae irruptionis interseruimus; et quod pars solitudinis prius obnoxia solis ardoribus, nunc subjecta fluctibus, et natantium facta familiaris, navigiis patens, piscatorum implet retia, et praeter solitum facta fecundior, fructus reddit prius incognitos. Pharamia vero, unde supra fecimus mentionem, civitas deserta, olim multo frequentata habitatore, juxta primum Nili ostium, quo marinis excipitur fluctibus, sita est, quod vulgo Carabes dicitur, eremo juncta, inter fluvium, mare et solitudinem posita; distat tamen ab ostio fluminis milliaribus tribus: ad quam nostri pervenientes, classem nostram reperiunt advenisse. Ubi aptatis navibus cum remige necessario, universus in ulteriorem ripam deportatur [Col. 0792B] exercitus. Relinquentes igitur a laeva Tapnim, eximiam olim metropolim, nunc autem parvissimi ad instar redactam oppidi, inter loca palustria et maris littus viam carpentes mediam, quasi milliaribus viginti, duobus diebus Damiatam perveniunt.
Est autem Damiata inter Aegypti metropoles antiqua et nobilis plurimum, secus ripam Nili sita citeriorem, ubi secundo ostio praedictus fluvius mare ingreditur, inter fluminis alveum et mare, situ valde commodo posita; a mari tamen, quasi milliario distans; [Col. 0792C] ad quam VI Kal. Novembris noster perveniens exercitus, inter urbem et mare castrametati sunt, classem exspectantes, quae maris inclementia et ventorum adversis flatibus detinebatur; quae post triduum, pacata maris unda et ventis usa secundis alveum amnis ingressa, inter civitatem et mare, secus ripam, placita se statione locavit. Porro in ulteriore fluminis ripa erat turris singulariter erecta, armatis sufficienter ad sui praesidium munita. Ab hac usque ad civitatem catena protendebatur ferrea, quae nostris maximum dabat impedimentum, ita ut ad superiora nullus omnino pateret transitus. Ad eos vero de superioribus, a Babylonia et Cahere, libere et absque impedimento, poterant naves quaelibet introire. Classe igitur composita, nostri quoque [Col. 0792D] pomoeria quae inter castra et urbem media jacebant, transeuntes, urbi viciniora figunt tentoria, unde liber ad moenia erat discursus. Ubi dum per triduum assultus differunt, experimento discunt quam verum sit:
Accessit praeterea miserabile quiddam, quod omnis illa quae in classe venerat Graecorum multitudo tanta coepit alimentorum inopia laborare, ut omnino panis eis omnibus deficeret, nec ciborum quidpiam apud eos inveniretur. Caedebatur ad usus varios silva palmarum castris contermina; dejectisque ad terram certatim arboribus, in summo earum, unde rami habent originem, Graeci fame laborantes, quaerebant multo studio quamdam teneritudinem, unde ramis humor vivalis ministratur, esui quodammodo habilem; unde suam, licet misere, consolabantur [Col. 0794B] esuriem. Quaerendi victus artem fames auxerat; et ventris appetitus rugientis, solertiam induxerat ampliorem. Hoc sane per dies aliquot edulio vitam misere protrahentes, famem laborabant depellere. Quibusdam tamen, qui non penitus erant alimonia destituti, avellanae, passae et siccae castaneae contra famis importunitatem solatia ministrabant. Nostris autem panis, et varii generis alimentorum non deerat sufficientia; sed cogitantes de crastino, sacculis parcebant, timentes ne si ipsi cibos non habentibus incaute dividerent, aliquando et ipsis deficeret; iterum et de mora incerti, tempus prolixius habebant suspectum. Praeterea tanta imbrium abundantia, tanta pluviarum intemperies per idem tempus incubuit, ut neque tuguriis pauperiores, nec papilionibus [Col. 0794C] divites arte qualibet arcere possent stillicidia, imo nimborum redundantiam. Vallo igitur cingentes tentoria, ut illuc pluviarum deflueret impetus, vix in tuto se poterant collocare. Accidit quoque per eosdem dies grande nimis infortunium. Nam cum galeas, et caeteras diversi generis naves, a mari eductas, in fluminis alveum introduxissent, et juxta civitatem tuta, ut videbatur, statione ordinassent; videntes oppidani quod ventus a superioribus descenderet, et quasi Nili fluenta sequeretur aliquantulum vehementior, quod conceperant, in opus trahere nituntur. Accipientes enim mediae quantitatis cymbam, lignis aridis, pice et liquamine, et omnibus his quae solent ignibus incentivum ministrare, [Col. 0794D] eam usque ad summum ejus replentes, ignem subjiciunt; et accensam, in classem nostram, flumine eam gratis deferente, dirigunt; nec deerat austri flatus, qui suppositis ignibus ministrabat irritamentum, sumpta occasione ex subjecta materia. Descendens igitur incensa navicula in classem, reperiensque eam quasi contiguam, transire non valens, haesit inter rates; praebitoque quod gestabat incendio, sex ex rostratis navibus, quas galeas vocant, usque in favillas exussit: universamque classem ignis invalescens penitus occupasset, nisi domini regis sollicitudo, qui comperto incendio, nudis adhuc pedibus, equum velociter conscendens, nautas ad resistendum ignibus, manu multisque clamoribus excitasset. Dividentes itaque eas ab invicem, [Col. 0795A] late vagantis incendii furorem, declinaverunt. Si quae vero vicini odore incendii conflagrare coeperant, ignis fomitem, vel in favilla, vel alio modo secum trahentes, beneficio fluminis et vicinarum aspergine aquarum, remedium consequebantur. Fiebant praeterea, sed diebus interpolatis, in urbem assultus, in quibus, secundum hoc quod bellorum dubius solet esse eventus, nunc nostri, nunc hostes deteriorem calculum reportabant; frequentius tamen nostri pugnandi occasionem ministrabant. Nam hostes raro, nisi lacessiti, ad congressum provocabant; nonnunquam tamen per adulterinam portam, quae Graecorum respiciebat castra, in eos irruptiones subitas faciebant oppidani, nescimus qua fiducia adducti; aut quod nostris eos audieerant [Col. 0795B] naturaliter invalidiores, aut quia fame periclitantes, ad sustinendos impetus minus reputabant idoneos. Eorum tamen magistratus Megaducas, et alii viriliter et satis strenue, quoties opus erat, in acie decertabant. Unde eorum exemplo inferiores animati, plerumque etiam praeter solitum, et instabant acrius, et animosius resistebant. Augebantur porro civibus, tam per terras quam navigio, turbae militares, ut jam de caetero nostris, magis essent formidini qui infra moenia tenebantur, quam molestiae aliquid pati, qui dicebantur obsessi. Murmur ergo jam serpebat in populo, et erat omnium pene una sententia, nostros operam inutiliter consumere: irata Divinitate se hoc opus coepisse; tutius [Col. 0795C] esse redire ad propria, quam in Aegypto fame tabescere, vel hostium gladiis deputari. Mediantibus ergo nostris, et de satrapis Turcorum nonnullis, et maxime quodam eorum principe, fideliter operam dante, Jevelino videlicet, consonantibus in id ipsum Graecis, occultis quibusdam conditionibus foedus initur; mox voce praeconia pax indicitur.
Egrediuntur ergo tam de civibus, quam de his qui in eorum subsidium venerant, ad nostrorum castra, pro libero arbitrio; nostris quoque volentibus [Col. 0795D] urbem introire, liber introitus et egressus sine difficultate patebat. Hic tandem mutuorum data est facultas commerciorum, et quod cuique libitum erat emere vel permutare, facta est licentia. Sic ergo quasi per triduum nostri communi cum hostibus usi rerum venalium foro, ad iter se accingunt. Depositis igitur machinis et igne succensis, qui terrestri venerant itinere, dominum regem secuti, eadem qua venerant via in Syriam revertentes maturatis gressibus, XII Kal. Januarias Ascalonam pervenerunt. Dominus vero rex, gratia vicinae festivitatis, Accon properans, in vigilia Nativitatis Dominicae, eamdem attigit civitatem. Qui autem navigio venerant, omine sinistro et infaustis avibus naves conscendunt; nam statim in primo [Col. 0796A] obeundi itineris initio, exorta subito validissima tempestate, fretorum experti insuperabilem malitiam, confractis navibus et collisis ad littora, omnes pene passi sunt naufragium. Sic itaque de tanta classe, quae ad nos descenderat, tam de majoribus, quam de minoribus, paucae naves reservatae sunt incolumes, quae ad redeundum ex se ipsis praestarent habilitatem. Infecto igitur negotio, omni tamen diligentia, qua compleri debebat, a nuntiis domini imperatoris impensa, et debita sollicitudine procurandis negotiis exhibita, domum redeunt, dejecti animo, fati adversitate consternati; timentes ne sibi, praeter meritum, imperialis excellentia sinistrum imputaret eventum; et quod casus attulerat inevitabilis, ira succensus eorum dominus, [Col. 0796B] indebite eorum ascriberet aut malitiae, aut neglectui. Meminimus tamen, post reditum nostrum, tam a domino rege, quam a quibusdam regni principibus, sollicite et diligenter quaesisse, quaenam causa fuerit quod tantus exercitus, tantorum principum studio procuratus, ita in proposito defecerit. Nam nos eo anno, familiaribus tracti negotiis, et domini archiepiscopi nostri declinantes indignationem immeritam, ad Ecclesiam nos contuleramus Romanam; reversi autem, praedictae quaestionis solutionem quaerentes, variis multorum relationibus de rei veritate cupiebamus edoceri; nam longe a spe nostra dicebatur accidisse; qua sollicitudine nostra nos trahente, haec omnia scripto mandare jam conceperamus. Invenimus Graecos [Col. 0796C] etiam in praedicto negotio, non sine lata culpa fuisse. Nam cum pecuniam ad alendum tantum exercitum sufficientem, se missurum firmissime promisisset dominus imperator, in ea parte inventus est sermo ejus minus soliditatis habuisse. Ex quo enim in Aegyptum descenderant ejus archontes, ubi etiam aliis indigentibus, de imperiali magnificentia subvenire debuissent, coeperunt ipsi primitus indigere et mutuam quaerere pecuniam, unde suis legionibus tam ad victum quam ad stipendia providerent; et nemo illis dabat.
[Col. 0796D] Aestate vero sequente, anno videlicet domini Amalrici septimo, mense Junio, tantus tamque vehemens circa partes Orientales terraemotus factus est, quantus qualisque memoria saeculi praesentis hominum, nunquam legitur accidisse. Hic universi Orientalis tractus urbes antiquissimas et munitissimas, funditus diruens, habitatores earum ruina involvens, aedificiorum casu contrivit, ut ad exiguam redigeret paucitatem. Non erat usque ad extremum terrae locus quem familiaris jactura, dolor domesticus non angeret: ubique luctus, ubique funebria tractabantur. Inter quas et provinciarum nostrarum, Syriae et Phoenicis urbes quam maximas, et serie saeculorum antiquitate nobiles, solotenus dejecit. In Coelesyria, multarum provinciarum [Col. 0797A] metropolim, olimque multorum moderatricem regnorum, Antiochiam, cum populo in ea commorante, stravit funditus; moenia, et in eorum circuitu turres validissimas, incomparabilis soliditatis opera, ecclesias, et quaelibet aedificia tanto subvertit impetu, quod usque hodie multis laboribus et sumptibus immensis, continua sollicitudine et indefesso studio vix possunt saltem ad statum mediocrem reparari. Ceciderunt in eadem provincia urbes egregiae de maritimis quidem, Gabulum et Laodicia; de mediterraneis vero, licet ab hostibus detinerentur, Nerea, quae alio nomine dicitur Halapia, Caesara, Hamum, Emissa et aliae multae; municipiorum autem non erat numerus. In Phoenicia autem, Tripolis, civitas nobilis et populosa, [Col. 0797B] III Kal. Julii, tanto terraemotus impetu, circa primam diei horam, subito concussa est, ut vix uni de omnibus, qui infra ejus ambitum reperti sunt, salutis via pateret. Facta est tota civitas quasi agger lapidum, et oppressorum civium tumulus, et sepulcrum publicum. Sed et Tyri, quae est ejusdem provinciae metropolis famosissima, terraemotus violenter, absque tamen civium periculo, turres quasdam robustissimas dejecit. Inveniebantur, tam apud nos quam apud hostes, oppida semiruta, et insidiis et hostium viribus late patentia. Sed dum quisque districti judicis iram sibi metuit, alium molestare pertimescit. Sufficit cuique dolor suus, et dum quemlibet cura fatigat domestica, alii differt inferre molestias. Facta est, sed brevis, pax, [Col. 0797C] hominum studio procurata; et foedus compositum, divinorum judiciorum timore conscriptum; et dum indignationem peccatis suis debitam exspectat quisque desuper, ab iis quae solent hostiliter inferri, manum revocat et impetus moderatur. Nec ad horam, ut plerumque solet, fuit ista irae Dei revelatio; sed tribus aut quatuor mensibus, vel etiam eo amplius, ter aut quater vel plerumque saepius, vel in die vel in nocte, sentiebatur motus ille tam formidabilis. Omnis motus jam suspectus erat, et nusquam tuta inveniebatur quies. Sed et dormientis animus plerumque, quod vigilans timuerat, perhorrescens, in subitum saltum, rupta quiete, corpus agitari compellebat. Superiores tamen nostrae provinciae, [Col. 0797D] Palestinae videlicet, horum omnium, Domino protegente, fuerunt expertes malorum.
Eodem anno, mense Decembri, anno videlicet domini Amalrici septimo, frequens fama circumvolat, et crebris nuntiis divulgabatur, quod Salahadinus convocatis ex universa Aegypto, et finibus Damascenorum militaribus copiis, ampliatoque ex plebeis et secundae classis hominibus militum numero, regnum nostrum depopulaturus, ad partes Palaestinas moliebatur accedere. Quo audito, dominus rex sub omni celeritate in fines ascendit Ascalonitanas. Ubi fida suorum relatione, pro certo [Col. 0798A] cognovit, quod praedictus magnus et potentissimus princeps cum exercitu copioso valde, et solito ampliore, castrum, cui nomen Darum, per biduum obsederat; tantamque illo biduo, obsessis nulla data requie, intulerat molestiam, tantis tamque frequentibus sagittarum immissionibus eos, qui in praesidio erant, lacessiverat, ut omnibus, pene sauciis, pauci pro loci defensione arma possent corripere. Muro etiam suffosso et effracto violentius, partem municipii jam occupaverat, oppidanis in arcem, quae munitior videbatur, de necessitate se recipientibus: ejus quoque turris in partem inferiorem, effracto et incenso ostio, violenter irruperant, militibus, qui intus erant, ejus partes superiores, adhuc tuentibus: ita domino regi nuntiabatur; [Col. 0798B] et vere sic erat. Erat autem eidem praesidio dux et custos datus, vir nobilis et in armis strenuus, religiosus ac timens Deum, dominus Ansellus de Pass; cujus si forte praesentiam illa die praedictum castrum non habuisset, procul omni dubio in manus hostium devenisset. Quo comperto, rex, tactus dolore cordis intrinsecus et succensus ira, quantum angustia temporis et hostium vicinitas patiebantur, convocatis undecunque tam equitum quam peditum suffragiis, urbe Ascalona egressus, octava decima die mensis praedicti, Gazam contendit. Adfuit ibi cum eo dominus patriarcha, cum venerabili et pretioso vivificae crucis ligno. Adfuerunt et viri venerabiles, dominus Radulphus Bethlehemita episcopus et regni cancellarius: item dominus Bernardus [Col. 0798C] Liddensis episcopus, et de regni principibus pauci admodum. Recensitoque suorum numero, vix inveniunt equites ducentos quinquaginta, de peditibus vero ad duo millia. Illam ergo noctem in praedicto loco prae sollicitudinis et curarum pondere insomnem trahentes, assumptis sibi fratribus Templi, qui illuc pro tuitione loci convenerant, circa ortum solis urbe unanimiter egrediuntur, iter suum ad praedictum castrum dirigentes. Est autem, ut credimus, praedictum castrum in Idumaea (ipsa est Edom) situm, trans torrentem illum qui dicitur Aegypti, qui etiam terminus est Palaestinae et praedictae regionis. Hoc ipsum idem dominus Amalricus paucis ante annis, in loco aliquantulum eminente [Col. 0798D] fundaverat, occasione vetustorum aedificiorum, quorum ibi aliqua adhuc supererant vestigia. Traditur autem a senioribus illarum partium incolis, quod priscis temporibus ibi fuerat monasterium, Graecorum unde et adhuc nomen tenet, Darum; quod interpretatur domus Graecorum. Fundaverat autem, ut praediximus, dominus rex illic castrum modicae quantitatis, vix tantum spatium intra se continens, quantum est jactus lapidis, formae quadrae, quatuor turres habens angulares, quarum una grossior et munitior erat aliis: sed tamen absque vallo erat et sine antemurali. Distat autem a mari quasi stadiis quinque, a Gaza vero milliaribus quatuor. Convenerant autem aliqui ex locis finitimis agrorum cultores, et negotiationibus quidam operam [Col. 0799A] dantes; aedificaverant ibi suburbium et ecclesiam non longe a praesidio, facti illius loci habitatores. Erat enim locus commodus, et ubi tenuiores homines facilius proficerent quam in urbibus. Condiderat autem rex ea intentione praedictum municipium, ut et fines suos dilataret, et suburbanorum adjacentium, quae nostri casalia dicunt, et annuos redditus, et de transeuntibus statutas consuetudines plenius et facilius sibi posset habere.
Egressus ergo Gaza noster exercitus, et in edito quodam loco, qui in ipso itinere erat, constitutus, [Col. 0799B] castra videt hostium; et prae nimia multitudine territi, coeperunt se solito arctius comprimere, ita ut prae turbae densitate vix possent incedere. Illi statim in nostros irruentes, tentabant, si unquam eos possent ab invicem separare; sed nostri, propitia Divinitate, solidius inter se conglobati, et hostium sustinebant impetus, et iter maturatis gressibus conficiebant. Tandem ventum est ad locum destinatum, ibique defixis tentoriis, stetit universus exercitus; dominoque patriarcha in arce locato, reliqui omnes extra et juxta suburbium castrametati sunt. Erat autem hora diei, quasi sexta. Habitis ergo illa die singularibus conflictibus et per turmas nonnullis, nostri et audacter institerunt, et restiterunt [Col. 0799C] viriliter. Nocte autem accedente, Salahadinus, ordinatis agminibus, versus Gazam suos dirigit exercitus; nocteque illa secus torrentem quieverunt: facto mane, ante Gazam constituti, urbi coeperunt approximare. Fuit autem Gaza urbs antiquissima, Philisthiim metropolis egregia, cujus in historiis tam ecclesiasticis quam saecularibus, multa fit mentio; cujus etiam hodie, vetustae nobilitatis, in nobilibus aedificiis, multa exstant argumenta. Jacuit autem multis temporibus deserta, ita ut nec uno incoleretur habitatore, quousque dominus Balduinus, illustris memoriae Hierosolymorum rex quartus, ante captam Ascalonam, collectis regni viribus et publicis sumptibus, castrum in quadam parte civitatis munitum satis, aedificavit, constructumque [Col. 0799D] statim fratribus militiae Templi donavit, jure perpetuo possidendum. Castrum ergo totum collem, supra quem civitas fundata fuerat, ut praediximus, non potuit occupare; sed convenientes quidam ad loci illius habitationem, ut tutius ibi morarentur, reliquam partem collis, portis et muro, sed humili et infirmo, tentaverant munire. Audito ergo hostium adventu, loci illius habitatores, cum uxoribus et parvulis, decreverant in praesidium introire; erant enim homines inermes, agrorum cultores, talibus inassueti; reliquam vero civitatis partem, tanquam immunitam hostibus exponere. Sed Milo de Planci, quidam de regni magnatibus, sed vir nequam, volens quasi populum animare, introire penitus prohibebat, et ad tuendam urbis partem invalidiorem [Col. 0800A] hortabatur. Erant porro ibi juvenes expediti et ad arma prompti, sexaginta quinque, de partibus Hierosolymitanis, de vico qui dicitur Macomeria. Hi ad exercitum properantes, casu nocte illa in eamdem urbem devenerant; qui dum de mandato praedicti Milonis, secus portam exterioris civitatis, pro libertate et patria strenue decertant, et hostibus viam ferro aperire volentibus fortiter resistunt, hostes ex alia parte in civitatem irruentes, inter praesidium et dictam portam, adhuc introitum hostibus negantes, reperiunt; irruentesque a tergo, incautos vallant undique, et jam resistere non valentes, gladiis obtruncant. Sed tamen multis ex eis peremptis, vulneratisque pluribus, cruentam de eis victoriam retulerunt. Volentes autem loci habitatores [Col. 0800B] iterum in praesidium introire, receptis jam hostibus infra moenia, et eos passim et sine delectu neci tradentibus, non est permissum; nec ulla alia salutis occurrebat via. Irruentes igitur Turci ubi civitatem occupaverunt, nec aetati parcunt, nec sexui; et vagientes saxis allidentes, iram vix poterant satiare. Qui autem in praesidio erant, hostes a turribus et muris lapidum jactu et crebra telorum immissione longius arcentes, castrum, propitio Domino, servaverunt incolume. Sic ergo occupata civitate, civibus interemptis, quasi palmam tenentes, versus Darum revertuntur; dumque proficiscuntur, inveniunt de peditibus nostris quasi quinquaginta, qui ad exercitum nostrum incaute properabant. Hos satis viriliter se tuentes et resistentes fortiter gladiis enecant [Col. 0800C] et interficiunt universos.
Compositis igitur agminibus, et in aciem prout rei militaris exigit disciplina, digestis, quadraginta duas instruunt cohortes, quarum viginti duas littus jubent sequi marinum, ut inter Darum et mare proficiscantur; reliquas autem iter mediterraneum tenere praecipiunt, quousque castro praeterito, omnes in unum corpus iterum se recipiant. Videntes ergo nostri, hostes instructis redire ordinibus, ad conflictum se praeparant; et licet pauci sunt, confidunt [Col. 0800D] tamen de Domini clementia; invocatoque de supernis auxilio, accinguntur ad praelium, Domino ministrante vires et animorum constantiam, nihil putantes certius, quam eos ad hoc redire, ut cum nostris congrediantur: at illi longe aliud habentes propositum, nec ad dextram nec ad laevam declinantes, in Aegyptum redire festinabant. Quod postquam domino regi per certos constitit nuntios, quod iter arripuerant non redituri, relictis qui castrum semirutum reaedificent, reaedificatum muniant amplius, et munitum fideliter custodiant, Ascalonam cum suis, Domino ducente, iterum reversus est. Dicebatur ab iis qui frequentius in regno expeditiones viderant, quod nulla aetate tantam Turcorum multitudinem collectam audierant; reputabaturque [Col. 0801A] hostium numerus, in quibus nonnisi equites erant, ad millia quadraginta.
Per idem tempus, IV Kal. Januarias, in Anglia apud Cantuariam, nobilem et eximiam ejusdem provinciae metropolim, celebrata est passio beatissimi et gloriosissimi martyris Thomae, ejusdem civitatis archiepiscopi. Hic fuit natione Londoniensis, et sub bonae memoriae Theobaldo Cantuariensis civitatis antistite, meruit in archidiaconum ejusdem ecclesiae promoveri. Unde ab Henrico secundo, ejusdem provinciae rege, in partem regiae sollicitudinis [Col. 0801B] vocatus, factus est ejus cancellarius, et universi regni fidelis et prudens, et maximus procurator. Tandem, suffragantibus meritis, et post praedicti beati patris obitum, ad Cantuariensem, ordinante Domino, vocatus ecclesiam, dum pro ecclesiae suae justitia viriliter et constantissime contra tyrannicas decertat impietates, eumdem regem persecutorem fugiens, exsilium compulsus est subire, quod in Francia, septennio continuo, mirabili et praedicanda tulit patientia. A quo dum pacem promissam exspectat, rediens, impiorum gladiis, intra eamdem ecclesiam, cui auctore Domino praesidebat, contumeliis affectus, pro persecutoribus orans, capite caesus, proprio sanguine laureatus, felici commercio, martyrio coronatus est; per quem pius et misericors [Col. 0801C] Dominus, in saepedicta ecclesia et universa provincia, tot et tanta diebus pene singulis operari dignatur miracula, ut apostolorum videantur innovata tempora
Sequenti anno, qui erat regni domini Amalrici septimus, videns saepedictus rex, quantis molestiis regnum quotidie fatigabatur, et quod hostium incessanter augebatur numerus, virtus suscipiebat incrementum, in immensum quoque facultates eorum multiplicabantur et divitiae; regni nostri autem [Col. 0801D] providi principes et discreti jam penitus defecerant, et in eorum loco soboles succrescebat perniciosa, quae locum tantorum virorum inutiliter occupabat, et bona paterna in usus dilapidabat detestabiles: unde regnum in tantam devenerat debilitatem, quantam cognoscere poterant, etiam qui sensus habebant minus exercitatos: convocat universos regni principes, ibique eis praesentibus, regni necessitates aperit, expetit ab eis consilium: quomodo his malis, ne regnum depereat, possit obviari. At illi ex praesente, deliberatione habita, quasi ex sententia unanimiter responderunt: Regnum peccatis nostris exigentibus, in hunc devenisse articulum, quod neque ad impugnandum adversarios, neque ad sustinendos eorum impetus sufficiebat. Opus esse dicunt, [Col. 0802A] ut, implorato Occidentalium principum auxilio, tentet his malis resistere; aliam autem salutis viam asserunt se omnino invenire non posse. Visum est demum, et id de communi consilio placuit, ut electas honestas personas ad sollicitandos, et de regni anxietatibus edocendos, dominum papam, et illustres dominos Romanorum imperatorem, Francorum, Anglorum, Siciliae et Hispaniarum reges, et inclytos duces et comites dirigant, qui ab eis contra imminentia pericula auxilium implorent. Decretum est etiam, ut domino quoque imperatori Constantinopolitano, quia nobis vicinior, et caeteris longe opulentior, facilius optata nobis posset ministrare suffragia, regni status anceps et periculosus significetur. Addunt etiam, ut talis ad eum persona [Col. 0802B] dirigatur, quae prudentia, facundia et auctoritate tanti principis animum ad nostra sciat et possit inclinare desideria. Dumque super hoc, quis ad tantam legationem implendam idoneus esset, deliberaretur, rex habito cum paucis et familiaribus consilio, propositum pandit et coram omnibus mentis revelat conceptum, dicens: Istud per neminem posse fieri, nisi per eum; adjecit etiam: Se paratum esse pro regni necessitatibus sublevandis, et labores, et quaelibet subire pericula. Hi cum stupidi et admiratione pleni majores regni dicerent: Durum est nimis, ut absque regis praesentia, regnum quasi desolatum inveniatur; respondit: Regat Dominus regnum suum, cujus minister ego sum; apud me fixum est ut vadam; non est qui ab hoc proposito me possit revocare. Assumpto [Col. 0802C] ergo domino Willelmo Acconense episcopo, et de regni magnatibus, Guarmundo Tyberiadense, et Joanne de Arsur, Gerardo de Pugi marescalco, Roardo Hierosolymitano castellano, Reinuardo de Nephins (nam Philippum Neapolitanum, qui jam militiae Templi deposuerat magistratum, per terras praemiserat), cum maximo comitatu, qualis regiam decebat majestatem, VI Idus Martii iter aggreditur in galeis decem. Unde propitio Domino, prospera usus navigatione, fauces Abydenas et ostia Bosphori, quod vulgari appellatione Brachium Sancti Georgii dicitur, feliciter ingressus est. Audiens ergo dominus imperator, vir magnificentissimus, providus et discretus, et per omnia commendabilis, [Col. 0802D] quod tantus princeps, et tam famosi et Deo amabilis regni moderator, imperium suum praeter solitum ingrederetur, primum vehementer admirans, quaenam tanti laboris et insueti itineris causa posset esse; deinde gloriae suae considerans incrementum, honoris amplitudinem, gratiae coelestis donum incomparabile, quod sibi gratis videretur oblatum divinitus, quod nulli praedecessorum suorum legitur accidisse, videlicet quod rex Hierosolymorum, locorum venerabilium Dominicae passionis et resurrectionis defensor et advocatus ad se veniat, plurimum exhilaratur, et advenientem eum multiplici disponit honore praevenire. Accersitoque Joanne Protosevasto nepote suo, et inter sacri palatii principes eminentissimo, cujus filiam idem dominus [Col. 0803A] rex uxorem habebat, ei dirigit in occursum, ut, juxta pristinam et inviolabilem imperii disciplinam et incomparabilem magnificentiam, in urbibus et locis ad quae perveniret, eum faceret haberi honestissime; et instrueret tanquam filium, ut de introitu ejus in urbem regiam domini imperatoris nuntios exspectaret. Tunc idem magnificus princeps cum honesto comitatu domino regi occurrens, usque Caliopolim pervenit, quae est civitas in littore Bosphori sita, a faucibus non multum distans Abydenis. Inde quoniam ventus ad urbem regiam volentibus properare, non multum erat idoneus, descendens de galeis usque Heracleam, quae in eodem maris est sita littore, cum suo familiari comitatu eques pervenit, ubi et classem suam, quae recepta [Col. 0803B] aura secundiore, prosperis usa flatibus, ejus iter praevenerat, in portu reperit. Unde iterum classem conscendens, vento prosequente favorabili, Constantinopolim usque pervenit.
Est autem in ipsa urbe super littus maris, ad orientem prospiciens, imperiale palatium, quod Constantinianum appellatur; introitum habens ad mare, miro et magnifico tabulatu; gradus habens marmoreos, usque in idipsum mare; leones habens et columnas, fastu erectas regio, ex eadem materia. Hinc soli Augusto solet introitus patere [Col. 0803C] ad superiora palatii; sed domino regi honoris intuitu praecipui, praeter communes regulas aliquid indultum est, ut ea parte ingredi permitteretur. Ibi vero occurrentibus ei magni sacri palatii principibus, cum maximo curialium numero, in summa honorificentia receptus est: unde per angiportus et mirae varietatis diversoria, multis tam suorum quam palatinorum stipatus ordinibus, usque ad supereminentem regiam, ubi dominus imperator cum suis illustribus residebat, deductus est. Dependebant ante consistorium velaria pretiosae materiae et operis non inferioris, imo quibus illud Nasonis merito posset aptari:
Facta autem per dies aliquot in palatio Constantiniano mora, causa inducendae varietatis, quae maxime solet relevare fastidium, ad palatium novum, quod Blachernas dicitur, se et dominum regem transtulit: ubi etiam plenis humanitatis legibus infra palatium suum honestis conclavibus deputatis, in ipsis penetralibus patrum suorum, eum per dies aliquot benigne habuit. Sed et suis nihilominus, non longe ab eodem palatio, honesta simul et commoda fecit hospitia praeparari. Ubi etiam, sicut et prius, impensas non solum necessarias et voluptuarias supereffluentes, vestiaritae, et hi quibus [Col. 0805B] id officii deputatum erat, magnifice et superabundanter non cessabant ministrare. Sed et urbem totam, tum interius, tum exterius, simul et ecclesias et monasteria, quorum pene infinitus est numerus, columnas etiam tropaeorum argumenta, arcus quoque triumphales, ducentibus eum magnis proceribus et locorum gnaris, dominus rex peragravit, et singulorum rationem et causam inquirens a viris antiquissimis et prudentibus, plenius edoctus est. Descendit etiam per eosdem dies idem dominus rex per Bosphorum, usque ad ostia maris Pontici, unde est introitus et initium hujus influxionis, quae Bosphorus dicitur, in mare Mediterraneum. Circuibat itaque loca incognita, tanquam vir curiosus et causas rerum scire desiderans: quibus ad plenum [Col. 0805C] cognitis, in urbem rediens, iterum ad familiares domini imperatoris recurrit affatus, negotiis quae viae causam praebuerant, finem cupiens optatum imponere. Habitis ergo feriis competentibus, tractatis necessariis, completo feliciter et pro votis negotio, pactis hinc inde ad placitam utrinque consonantiam redactis, et scripto traditis utriusque bulla signato, sumpta licentia, et universorum gratia prosequente, ad iter se accingit. Ibi tunc primum in dominum regem et suos imperialis quasi prodiga, sed plane commendabilis, claruit munificentia; nam immensa domino regi conferens auri pondera, holosericorumque multitudinem, simul et peregrinarum eximia dona divitiarum, suos etiam usque ad puerorum [Col. 0805D] novissimum donis ingentibus cumulavit. Sic et Protosevasto in omnes, tanquam vir inclytus, suam effudit liberalitatem. Sed et reliqui principes eodem zelo accensi, certatim se mutuo munificentia vincere cupientes, munera domino regi offerunt; quibus et materiae dignitas, et operis elegantia, et favor non deerat in utroque. Composita ergo classe, negotio feliciter consummato, descendens in Bosphorum, qui Europae Asiaeque terminus esse dignoscitur, ducentis ab urbe milliaribus per illud fretum navigans, inter Seston et Abydon urbes famosissimas, Leandri Heroque domicilia, mare ingreditur Mediterraneum; inde secundis actus flatibus, XVII Kal. Julii, ad urbem applicat Sidonensem.
Ingressus itaque in regnum, audiens quod Noradinus in finibus Paneadensibus cum exercitu copioso resideret, timens ne in regnum irruptiones inde moliretur, sollicitudinem contra hoc, quantam expedire videbatur, objiciens, in Galilaeam descendit; et convocatis regni principibus, juxta fontem illum celeberrimum, qui inter Nazareth et Sephorim est, castramentatus est, ut quasi in centro regni constitutus, commodius inde ad quaslibet regni partes, si vocaret necessitas, se transferret. Illuc enim tam ipse quam sui praedecessores convocare [Col. 0806B] exercitus eodem intuitu consueverant. Eisdem diebus dominus Fredericus Tyrensis archiepiscopus, praedecessor noster, missus ad hoc, ut a principibus Occidentalibus nobis consilium et auxilium imploraret, completo biennio, spe frustratus, nihil obtinens eorum quae nostro nomine petierat, vacuus rediit. Comitem tamen Stephanum, virum quidem carne nobilem, moribus vero non ita, domini Theobaldi senioris Blesensium, Carnotensium, Trecensium comitis filium, praemiserat, quem dominus rex per eumdem archiepiscopum ad hoc, ut ei filiam suam uxorem daret, evocaverat; qui in regnum perveniens, et super eodem verbo a domino rege benigne commonitus, oblatas et prius [Col. 0806C] placitas renuit conventiones; et turpiter et immunde in regno conversatus per menses aliquot, per terras redire disposuit. Cumque Antiochiam pervenisset, et inde in Ciliciam, ut per terram soldani Iconiensis, impetrato prius ejus ducatu, Constantinopolim properaret, contigit quod juxta Mamistram urbem Ciliciae in insidiis, quae ei praetenderat Milo Armeniorum princeps potentissimus, frater Toros, casu incidit. Et irruentibus in eum qui latebant in insidiis, universa quae secum asportabat pretiosa et desiderabilia multum, praedae datus, amisit; vixque a praedonibus, equum vilem quo deferretur, multa obtinuit precum instantia. Inde cum paucis multo labore Constantinopolim, universorum Orientalium eum odio prosequente, [Col. 0806D] ignominiosus pervenit. Eodem anno, comes quoque Stephanus aequivocus ejus, sed morum honestate longe dissimilis, vir modestus, et plane commendabilis, filius comitis Willelmi de Sauna, et dux Burgundiae Henricus junior, superioris Stephani ex sorore nepos, in regnum orationis gratia et devotionis intuitu ingressi, et moram modicam facientes, per imperatorem Constantinopolitanum ad propria reversi sunt, ab eo suscepti honorifice et cum multis muneribus dimissi. Sequenti anno, qui erat regni domini Amalrici octavus, dominus Willelmus bonae memoriae, Acconensis episcopus, ab urbe Constantinopolitana, a domino rege in Italiam directus, peragratis ejus partibus, et omni via ad obtinendum, quod petebat, prudenter fideliterque praetentata, [Col. 0807A] dum in redeundo ad propria remenso itinere ad dominum imperatorem ex condicto rediturus, apud Adrianopolim secundae Thraciae claram metropolim pervenisset, casu sinistro mortem immeritus subiit inauditam. Nam dum hora meridiana, longo fatigatus itinere, post sumptum cibum membra sopori concessisset, quidam Robertus de comitatu ejus, quem ipse ad sacerdotium provexerat et inter familiares receperat, in eodem in quo dominus episcopus conclavi jacens, jam de longa aegritudine, qua plurimum laboraverat, convalescens, furia invectus, dominum episcopum dormientem, arrepto gladio, pluribus inflictis vulneribus, lethaliter confodit. Quem cum sui qui exterius erant clamantem audirent, et prae mortis angustia [Col. 0807B] gemitus edentem et suspiria intelligerent, volentes irruere, ut laboranti ferrent opem domino, ostio ab intus firmiter obserato ingredi non potuerunt. Tandem, effracto violenter ostio, dominum semianimem et adhuc circa praecordia modicum spiritus habentem, repererunt. Volentes igitur praedictum maleficum vinculis mancipare, et homicidarum lege ad poenas rapere debitas, voce et manu prohibuit, orans et petens, ut pro remedio animae suae ei plenior fieret indulgentia; nec ad mortem ei praesens factum imputaretur, postulans enixius, ultimum Domino tradidit spiritum III Kal. Julii. Hujus autem tanti maleficii causam hactenus non potuimus certam deprehendere. Quidam enim dicunt, praedictum Robertum, tanti sceleris perpetratorem, [Col. 0807C] longa aegritudine laborasse, et in convalescentia positum, phrenesis raptum violentia, in tam piaculare flagitium descendisse nescienter. Alii dicunt, odio cujusdam cubicularii ejus, qui de domini episcopi nimis praesumens gratia, tam eum quam reliquos male dicebatur tractare, tam immane scelus perpetrasse. Eodem anno quidam Joscius ejusdem ecclesiae canonicus et subdiaconus, IX Kal. Decembris, in eadem ecclesia substitutus est.
Per idem tempus, defuncto magnifico et nobili [Col. 0807D] viro, de quo frequenter fecimus mentionem, Armeniorum principe maximo domino Toros, quidam frater ejus Melier nomine, vir nequissimus, ut fratris haereditatem sibi posset vindicare, accessit ad Noradinum, petens ab eo, et cum omni instantia postulans, ut militares ei concederet copias, quibus fratris haereditatem violenter sibi posset occupare; ejus autem fratre defuncto, quidam Thomas, communis ex utriusque sorore nepos, vocantibus eum regionis principibus, omnem avunculi principatum tranquille possidebat. Erat autem vir Latinus, sed minus habens industriae, nec multum prudens eis qui se vocaverant liberalem et conformem se exhibere. Interpositis itaque conditionibus, quales Noradino videbantur posse placere, obtinuit, ut partem [Col. 0808A] militiae suae non modicam ei concederet; cujus fretus auxilio, praeter morem patrum suorum, in paternam et avitam haereditatem primus infideles introduxit. Ingressus itaque violenter in terram patris, nepotem expulit, et sibi regionem vindicavit universam; statimque potestatem consecutus, quidquid fratres militiae Templi in partibus habebant Ciliciae, licet eorum frater aliquando fuisset, primis auspiciis sui principatus funditus abstulit, tanto foedere deinceps Noradino et Turcis conjunctus, quanto vix inter se solent fratres convenire. Factus ergo tanquam infidelis, lege Domini neglecta, Christianis quanta poterat, inferebat dispendia, captosque casu sive in praelio, sive in expugnatis municipiis, vinculis mancipatos, in terras hostium inferebat [Col. 0808B] venales. Princeps ergo Antiochenus et de regione illius majores, videntes quolibet hostium protervius praedictum nequam hominem in Christianos desaevire, arma contra eum corripiunt, licet exemplum sit periculosum, fideles contra eos qui eadem professione censentur, arma corripere, instarque belli civilis videatur habere; mala tamen confratribus illata, non audent dissimulare; sed bellum inferunt et hostem publicum denuntiant. Interea dominus rex audiens, quod in partibus illis exortum erat scandalum, partes suas in his quae ad pacem sunt, interponere cupiens, cum familiari comitatu ad partes descendit Antiochenas; inde domesticos nuntios ad praedictum immanissimum et a Deo destitutum Melier dirigit, petens ab eo et [Col. 0808C] obnixe postulans quatenus cum eo in loco sibi beneplacito, die competente ad colloquium descenderet. Quod verbum cum ille quasi gratanter videretur accepisse, corde tamen longe erat ab eo. Cumque ter vel quater dominus rex id ipsum per nuntios tentasset efficere, in fine tamen malitiosi hominis deceptus versutiis, in ea parte non profecit. Tandem, collectis de universa provincia militaribus copiis, in terram ejus omnis illarum partium Christianus descendit exercitus; ubi in campestribus Ciliciae (nam conscendere in montes durum erat, et difficile) regionem obambulant, fruges incendunt, municipia contendunt expugnare, ecce nuntius verbi sinistri bajulus ad dominum regem accedit, [Col. 0808D] significans, quod et verum erat, quod Noradinus secundae Arabiae metropolim Petram, quae alio nomine Crac appellatur, obsederat. Quo audito, dominus rex anxius plurimum, cum suo familiari comitatu, sumpta a domino principe licentia, cum omni celeritate revertitur; sed, antequam in regnum se reciperet, principes regionis prudenter et strenue regni robur collegerant universum; domino quoque Radulpho episcopo Bethlehemita crucem Dominicam deportante, domino Henfredo constabulario exercitus curam committunt. Dumque impigre et sine dilatione ad locum properant destinatum, ecce nuntius proficiscentibus occurrit, dicens (sicut et verum erat) Noradinum salva urbe, obsidione soluta, ad propria reversum. Adveniens ergo [Col. 0809A] rex in regnum, praeter spem, votis tamen consonam, invenit tranquillitatem.
Anno sequenti, Salahadinus cum ingentibus copiis et infinito equitatu circa initium autumni, in regiones nostras introitum parat, ex omni Aegypto copias educens innumerabiles; transcursaque solitudine, ad eum locum pervenerat, qui dicitur Cannetum Turcorum. Rex autem ejus adventum praesentiens, exercitus suos collegerat; et assumpto sibi domino patriarcha, cum vivifico et venerabili Dominicae crucis ligno, circa Bersabee castra locaverat, [Col. 0809B] ut de vicino advenientibus hostibus commodius posset occurrere. Distabat autem locus, ubi ille cum suis expeditionibus dicebatur esse, a castris regiis vix milliaribus sexdecim; nondum tamen apud dominum regem pro constanti habebatur, quod ad illum pervenisset locum. Verumtamen erat, quod aquarum commoditatem secutus, ibi castrametatus erat. Habita igitur deliberatione cum principibus suis, quasi de industria ejus occursum declinarent, diversas studiose ingrediuntur vias. Expeditiones igitur, et omnem populum versus Ascalonam dirigunt, ejus occursum verbo quaerentes, quem in proximo positum declinaverant studiose. Deinde Darum venientes, indeque ad locum supra nominatum [Col. 0809C] reducentes exercitum, inutiliter impensas et operam consumpserunt. Ille enim Idumaeae campestria secutus, in Syriam Sobal cum suis cohortibus ascendens, castrum, quod universae regionis caput est, et singulare praesidium, obsidet; et quantum loci patitur opportunitas, studiis impugnat ardentibus. Erat autem municipium in colle situm edito, turribus, muris et antemuralibus egregie munitum; eratque ei suburbium extra praesidium situm in declivo collis, in loco tamen adeo sublimi et arduo, ita ut neque assultus, neque arcuum vel machinarum formidarent ictus; erantque loci illius habitatores fideles universi; quo amplior eis fides haberi poterat. Praeterea armis et victu, et viris, pro captu loci sufficientibus, diligenter satis erat instructum. [Col. 0809D] Ubi cum per dies aliquot inutiliter consumpsisset operam, videns quod non proficeret, indicto suis reditu, viam solitudinis ingressus, in Aegyptum reversus est.
Sequenti anno, qui erat regni domini Amalrici decimus, videns idem Salahadinus quod anno praecedente contra nostros non multum profecerat, volens praeteritos redimere defectus, congregata ex universis Aegypti finibus infinita militia et ingentibus copiis, in regnum iterum introire disponit. Et [Col. 0810A] ingressus solitudinem, ut magis occultus accedat, tantoque majorem nocendi inveniat habilitatem, eamdem regionem, in quam anno proxime praeterito ascenderat cum suis exercitibus, mense Julio, ingressus est. Rex autem, ejus adventu praecognito, universae regni militiae robur secum trahens, illi usque in solitudinem occurrit; ubi cum ei nuntiatum esset, quod in Syriam Sobal, sicut anno praedicto, declinasset, timens eum illuc sequi, ne forte regem audiens post se venientem, ex opposita parte regnum depopulaturus ingrederetur, ascendit in montem et locum sibi deligens ad stationem congruum, secessit in Carmelum. Est autem hic Carmelus non ille mons, qui in maritimis situs est, Eliae familiaris; sed viculus quidam, ubi olim stulti Nabal [Col. 0810B] domicilium legitur fuisse. Hunc ergo locum sibi prudenter delegit, propter aquarum commoditatem; erat enim ibi vetus et ingentis magnitudinis piscina, quae ad usum universi exercitus aquarum ministrabat copias. Sed et vicinus erat ei regioni quae est trans Jordanem, locus praedictus, ita ut sola vallis Illustris, in qua mare jacet Mortuum, media utramque disterminet regionem. Facilius ergo et crebrius erat nostris, de factis hostium audire nova, et eorum statum cognoscere. Interea Salahadinus, dum rex propter praedictam causam ad praedictas partes dubitat accedere, quidquid extra praesidia reperit, tradens incendiis, arbusta succidens et vineas, suburbana confringens, in regionem totam pro arbitrio [Col. 0810C] desaevit. Tandem pro votis tyrannide potitus, in Aegyptum circa finem Septembris reversus est.
Per idem tempus, dominus Raimundus junior, Raimundi senioris filius, comes Tripolitanus, octavo anno captivitatis suae, quibus in mendicitate et ferro apud hostes detentus fuerat, datis pro se aureorum millibus octoginta, pristinae se restituit libertati, ad avitum rediens comitatum; quem dominus rex benigne suscepit redeuntem; et terram suam, quam medio conservaverat tempore, sine difficultate restituit. Insuper etiam, ut ad persolvendum redemptionis suae pretium esset idoneus, regia liberalitate in eum plurima contulit. Sed et principes suos et Ecclesiarum praelatos, exemplo sui itidem facere, cum effectu persuasit.
Accidit eisdem diebus apud nos res periculosa nimis, et detestabilis, regno et Ecclesiae, usque in presens tempus, et fortasse in perpetuum lugenda. Quod ut plenius innotescat, sumendum est altius narrationis exordium. In provincia Tyrensi, quae Phoenicis dicitur, circa episcopatum Antaradensem, est quidam populus, castella decem habens cum suburbanis suis; estque numerus eorum, ut saepius audivimus, quasi ad sexaginta millia, vel amplior. Hi non haereditaria successione, sed meritorum praerogativa magistrum solent sibi praeficere et eligere [Col. 0811A] praeceptorem, quem spretis aliis dignitatem nominibus, Senem vocant; cui tantae subjectionis et obedientiae vinculo solent obligari, ut nihil sit tam durum, tam difficile tamque periculosum, quod ad magistri imperium, animis ardentibus non aggrediantur implere. Nam inter caetera, si quos habent principes odiosos aut genti suae suspectos, data uni de suis, vel pluribus, sica, non considerato rei exitu, utrum evadere possit, illuc contendit, cui mandatum est; et tam diu pro complendo anxius imperio, circuit et laborat, quousque casu injunctum peragat officium, praeceptoris mandato satisfaciens. Hos tam nostri quam Sarraceni (nescimus unde deducto nomine) Assissinos vocant. Hi etiam annis quadringentis Sarracenorum legem et eorum [Col. 0811B] traditiones tanto zelo coluerunt, ut respectu eorum omnes alii quasi praevaricatores judicarentur, ipsi autem legem viderentur implere. Contigit autem diebus nostris, quod magistrum sibi praefecerunt virum facundissimum, subtilem, et acris valde ingenii. Hic, praeter morem majorum suorum, coepit habere penes se Evangeliorum libros et codicem apostolicum; quibus continuato incumbens studio, miraculorum Christi et praeceptorum seriem, sed et Apostoli doctrinam, multo labore, aliquantisper assecutus erat. Inde conferens Christi et suorum suavem et honestam doctrinam, cum iis quae miser et seductor Mahemet complicibus suis et deceptis ab eo tradiderat, coepit sordere quidquid cum lacte [Col. 0811C] biberat, et praedicti seductoris immunditias abominare. Eodem quoque modo populum suum erudiens, ab observantia illius superstitionis cessare fecit, oratoria quibus antea usi fuerant dejiciens, eorum jejunia solvens, vinum et suillas carnes suis indulgens. Tandem ad interiora legis Dei volens procedere, virum prudentem, in consiliis providum, eloquentem et magistri sui doctrinam redolentem, nomine Boaldelle, ad dominum regem dirigit, verba secreta deferentem; quorum praecipuus et maximus erat articulus, quod si fratres militiae Templi, qui castella regioni eorum habebant contermina, duo millia aureorum, quae singulis annis de hominibus eorum quasi pro tributo solebant assumere, eis vellent remittere, et fraternam deinceps observare [Col. 0811D] charitatem, ipsi ad fidem Christi et baptisma convolarent.
Rex autem, eorum legationem laeto animo et gratanter suscipiens, petitioni eorum sicut vir discretissimus erat, plenius annuens, aureorum duo millia, quorum ipsi annuam praestationem relaxari postulabant, de suis propriis redditibus, praedictis fratribus refundere, ut dicitur, paratus erat; nuntiumque quem apud se pro verborum consummatione diu detinuerat, ad proprium magistrum, dato sibi duce itineris, et proprii custode corporis, ut [Col. 0812A] oblatum verbum penitus absolveretur, remisit. Qui dum cum itineris consorte et dato duce Tripolim pertransisset, fines suos ingressurus in proximo, subito de fratribus supradictis, ex improviso strictis gladiis irruentes, hominem de regio ducatu, et nostrae gentis fidei sinceritate praesumentem, incautum et nihil verentem tale, laesae majestatis crimen incurrentes, occiderunt. Quod audiens rex, prae facti atrocitate, ira et quasi insania succensus vehementer, convocatis regni principibus, in injuriam suam quidquid acciderat, asserens redundare, instrui quaerit, quid eum oporteat facere. Tandemque de communi principum consilio, consulitur, verbum quod acciderat non esse negligendum; nam in eo et auctoritas regia videbatur deperire; et Christiani [Col. 0812B] nominis fides et constantia immeritam contrahere infamiam, et Orientalis Ecclesia, Deo placitum, et jam paratum incrementum amittere. Mittuntur ergo de communi consilio nobiles quidam, Seiher de Mamedune et Godescalcus de Turholt, ad hoc specialiter selecti, qui a magistro praedictorum fratrum, Odone de Sancto Amando, exigant, ut tanti excessus et tam piacularis flagitii, regi et regno universo satisfactionem exhibeant. Dicebatur autem quidam frater eorum, Galterus videlicet de Maisnilio, vir nequam et monoculus, cujus spiritus in naribus ejus, omnino penes se nihil discretionis habens, de conscientia tamen fratrum, hoc fecisse. Unde, ut dicitur, ei [Col. 0812C] praeter debitum parcendo, domino regi per nuntios significavit, fratri qui hoc commiserat, se poenitentiam injunxisse, et ita cum injuncta poenitentia, ad dominum papam se eum directurum; inhibere autem ex parte domini papae, ne in praedictum fratrem manus quis auderet injicere violentas. Adjecit etiam et alia a spiritu superbiae, quo ipse plurimum abundabat, dictata, quae praesenti narrationi non multum necessarium est interserere. Rex autem pro eodem negotio apud Sidonem constitutus, eumdem magistrum cum multis ex fratribus ejus, et eodem malefactore reperit; habitoque consilio, cum iis qui ejus viam illuc comitabantur, praedictum majestatis reum, de domo eorum violenter educi fecit, et Tyrum in vinculis traductum, carceri fecit mancipari. [Col. 0812D] Tandem hujus verbi occasione paulo minus universum regnum habuit ruinam irreparabilem sustinere. Rex tamen et apud Assissinorum magistrum, cujus tam sinistro casu legatus deperierat, de sua allegans innocentia, immunis apparuit; et cum praedictis fratribus, temperato satis usus moderamine, usque ad obitus diem rem dimisit indiscussam. Dicitur tamen, quod si de suprema illa convaluisset aegritudine, cum regibus et principibus orbis terrarum, quaestionem illam proposuerat per honestissimos nuntios diligentius pertractare. Vere autem proxime subsecuto, venerabilis frater dominus Radulphus felicis memoriae Bethlehemita episcopus et regius cancellarius, vir liberalis et benignus admodum, diem fatalem ingressus est, in capitulo [Col. 0813A] ecclesiae suae honorifice sepultus; post cujus obitum, dum in eadem ecclesia de pastore substituendo tractatus haberetur, votis dissonis deciderunt in quaestiones difficiles, quae domini Balduini, successoris domini Amalrici et filii ejus, vix terminatae sunt anno secundo; quae praedictam ecclesiam ad multa traxerunt dispendia.
Eodem quoque tempore, vix unius mensis elapso spatio, Noradinus maximus nominis et fidei Christianae persecutor, princeps tamen justus, vafer et [Col. 0813B] providus, et secundum gentis suae traditiones religiosus, regni ejus anno vicesimo nono, mense Maio defunctus est. Hujus defectum rex audiens, confestim sine dilatione universas convocans regni vires, urbem obsidet Paneadensem. Quod audiens praedicti uxor principis, vires transcendens femineas, missa legatione ad dominum regem, ut ab obsidione discedat, eique pacem concedat temporalem, certam pecuniae in multa quantitate summam promittit; quam rex, ut ampliorem extorqueret, prima fronte visus est respuisse, obsidionem nihilominus continuans. Cumque ibi per dies quasi quindecim, vigili opera et studio diligenti obsessos impugnasset, et tam machinis quam modis aliis, multiplices eis molestias intulisset, videns eos ad [Col. 0813C] resistendum, singulis diebus animosiores, et plenius cognoscens quod non proficeret, et praedictae nobilis matronae legati pro pace impetranda instarent vehementius, suscepta pacta pecunia et viginti captivis [Col. 0814A] equitibus de nostro populo libertati restitutis, animo majora concipiens, soluta obsidione reversus est, apud familiares conquerens, quod non satis sanus esset, nec in bona corporis habitudine. Inde dimissis expeditionibus, cum familiari comitatu Tiberiadem pervenit, ubi dysenteria coepit periculosissime laborare. Inde morbum metuens, per Nazareth et Neapolim, eques tamen, nec ita prorsus invalidus, Hierosolymam ingressus est. Ubi ingravescente valetudine, febre etiam coepit vehementissime laborare, cessante physicorum artificio, dysenteria. Cumque per dies aliquot ea febre supra vires affligeretur, praecepit ad se accersiri medicos Graecos, Syros et illarum nationum homines, petens instantissime ab eis, ut aliqua decoctiuncula alvum [Col. 0814B] ejus solverent; quod cum ab eis impetrare non posset, fecit ad se consequenter vocari Latinos, a quibus id ipsum exigens, adjiciens etiam, ut sibi omnis rei imputaretur eventus; dederunt ergo ei decoctiunculam unam, qua sumpta, sine difficultate assellavit aliquoties, ita ut sibi videretur quod ei esset melius; antequam tamen corpus medicinae violentia exhaustum, sumpto cibo posset reficere, febre solita recurrente, in fata concessit. Mortuus est autem anno ab Incarnatione Domini 1173, V Idus Julii; regni vero duodecimo, mense quinto; aetatis vero tricesimo octavo. Sepultus est autem inter praedecessores suos, secus fratrem, in eadem linea, ante locum Calvariae; vir prudens et discretus, et ad regni gubernacula prorsus idoneus; cujus precibus [Col. 0814C] et instantia, gesta tam praedecessorum suorum, quam sua, scripto mandare proposuimus praesenti.
[Col. 0813D] Sextus Hierosolymis Latinorum rex fuit dominus Balduinus quartus, domini Amalrici, illustris memoriae regis, de quo praediximus, filius, ex Agnete comitissa, Joscelini junioris Edessani comitis filia, cujus saepe in superioribus fecimus mentionem. Hanc, ut praedictum est, dum ad regnum avitum et jure haereditario debitum vocaretur, compellente domino Amalrico, bonae memoriae, tunc Hiersolymorum patriarcha, domini Fulcherii praedecessoris sui vestigiis inhaerendo, coercitione ecclesiastica coactus est dimittere. Dicebantur enim, sicuti vere sic erat, proxima consanguinitatis linea se contingere, sicuti diligentius comprehensum est a nobis, dum de regno domini Amalrici in ordine [Col. 0814C] tractaremus. Hunc, puerum adhuc, annorum circiter novem, dum nos archidiaconatum administraremus Tyrensem, pater multum pro ejus eruditione sollicitus, multis precibus, et sub obtentu gratiae [Col. 0814D] suae, nobis erudiendum tradidit, et liberalibus studiis imbuendum. Dumque apud nos esset, et ei vigilem curam, et quantam regio puero convenit, tum in morum disciplina, tum litterarum studio sollicitudinem impenderemus, accidit quod colludentibus pueris nobilium qui secum erant, et se invicem, ut mos est pueris lascivientibus, unguibus per manus et brachia vellicantibus, alii sensum doloris clamoribus significabant; ipse autem quasi doloris expers patienter nimis, quamvis ei coaetanei ejus non parcerent, supportabat. Hoc autem cum semel et saepius accidisset, mihique nuntiatum esset, credidi prius, de virtute patientiae, et non ex insensibilitatis vitio procedere; vocansque eum, percunctari [Col. 0815A] coepi, quidnam esset; tandemque comperi brachium ejus dexterum manumque eamdem, pro parte dimidia, obstupuisse, ita ut penitus vellicationes, aut etiam morsus non sentiret. Dubitare coepi, reputans mecum illud Sapientis verbum: Certum est a salute plurimum abstinere membrum quod obstupuit; et aegrum se non sentientem, periculosius laborare. Nuntiatum est hoc patri; consultisque medicis, crebris fomentis, unctionibus, pharmacis etiam, ut ei subveniretur, diligenter, sed frustra, procuratum est. Erat enim, ut processu temporis, ipso rerum experimento postea plenius cognovimus, amplioris et penitus incurabilis doloris initium, quod praemittebatur; quodque siccis oculis dicere non possumus, cum ad pubertatis annos coepit exsurgere, [Col. 0815B] morbo elephantioso visus est periculosissime laborare; quo per dies singulos ingravescente nimium, extremitatibus maxime laesis et facie, fidelium suorum corda, quoties eum intuebantur, compassionis affectu molestabat. Proficiebat tamen in studio litterarum; singulisque diebus magis et magis, bonae spei et amplectendae indolis succrescebat. Erat autem juxta illius conditionem aetatis, forma venusta, et praeter morem majorum suorum, equis admittendis regendisque aptissimus; memoriae tenacis et confabulationum amator; parcus tamen; sed et beneficiorum pariter et injuriarum valde recolens; patri per omnia, non solum facie, verum toto corpore, incessu quoque et verborum modificatione similis; ingenii velocis, sed verbi impeditioris; [Col. 0815C] historiarum more patris avidus auditor, et salubribus monitis valde obtemperans.
Hic, defuncto patre, vix erat annorum tredecim, habens sororem Sibyllam nomine, natu se priorem, ex eadem matre, quae in claustro Sancti Lazari in Bethania, apud dominam Ivetam, ejusdem loci abbatissam, patris ejus materteram, nutriebatur. Defuncto igitur patre, convenientibus in unum universis regni principibus, tam ecclesiasticis quam saecularibus, consonante omnium desiderio, in ecclesia Dominici Sepulcri solemniter et ex more, a domino Amalrico, bonae memoriae, Hierosolymorum [Col. 0815D] patriarcha, cum ministrantibus archiepiscopis, episcopis et aliis Ecclesiarum praelatis, Idibus Julii, quarta die post patris obitum, inunctus est et coronatus: praesidente sanctae Romanae Ecclesiae domino Alexandro, papa tertio, sanctae vero Antiochenae Ecclesiae, domino Almerico, Hierosolymitanae domino Amalrico, Tyrensi vero domino Frederico; imperante apud Constantinopolim, inclytae recordationis et piae memoriae domino Manuele; apud Romanos domino Frederico, apud Francos domino Ludovico, in Anglia domino Henrico Gaufredi comitis Andegaviensium filio; in Sicilia vero domino Willelmo secundo, domini item Willelmi senioris filio; Antiochiae autem praeerat dominus Boamundus, Raimundi principis filius; Tripoli vero, dominus [Col. 0816A] Raimundus junior, senioris Raimundi comitis filius.
Hujus domini Balduini, anno primo, circa Augusti initium, ducentarum navium classis a domino Willelmo Siculorum rege, ad impugnandam Alexandriam missa, honestas tam peditum quam equitum copias deferens, descendit in Aegyptum. Ubi dum ejus procuratores et primicerii incautius se habent, amissis ex utroque ordine quampluribus, tam captivatis quam peremptis gladio, per moram quinque aut sex dierum, quam circa urbem fecerant, [Col. 0816B] confusi recesserunt. In regno vero nostro, procurante Milone de Planci regni negotia, obortae sunt graves inimicitiae inter eum et quosdam regni principes; invidebant enim et anxie movebantur, quod, ipsis ignorantibus nec vocatis, ipse solus, nimium de se praesumens, spretis aliis, regi semper assisteret; et caeteris a regia familiaritate seclusis, eis inconsultis, regni negotia procuraret. Interea comes Tripolitanus, ad dominum regem accedens, apud principes, qui tunc forte aderant, regni procurationem petit, allegans domini regis adhuc infra pubertatis annos degentis, tutelam legitimam, jure agnationis sibi deberi. Et hanc multiplici ratione sibi dicebat competere, tum quia consanguineorum [Col. 0816C] suorum omnium erat proximus; tum quia ditissimus et potentissimus erat omnium regis fidelium; tertiam quoque adnectebat rationem validissimam, quod dum ipse captus fuisset, ex ipso carcere, fidelibus suis, sub obtentu fidelitatis, praecepit, quatenus domino regi Amalrico patri hujus, universam terram suam, arces et castella traderent; et ejus mandatis et omnimodae ditioni supponerent universa; hoc adjiciens etiam, in calce verborum, quod si eum humanitus in carcere vitam finire contingeret, praedictum dominum regem, quia consanguineorum suorum omnium esset proximus, ex asse constituerat haeredem. Pro iis omnibus, hanc sibi rependi vicissitudinem magis honoris gratia, quam spe futurae alicujus utilitatis, postulabat. Dilata est ad has domini comitis allegationes [Col. 0816D] responsio, eo praetextu, quod paucos haberet dominus rex de regni majoribus secum, quorum consilio in praesenti uteretur; promisit tamen, quod tempore opportuno eos citius et generalius convocaret; habitoque eorum consilio, congruum, auxiliante Domino, super his omnibus daret responsum. His ita gestis, comes ad sua se contulit, favebat autem comiti populus pene omnis; de baronibus vero Henfredus de Torono, regius constabularius, Balduinus Ramatensis, Balianus frater ejus, Rainaldus Sidoniensis; episcopi vero omnes.
Praedictus vero Milo de Planci, unde praediximus, [Col. 0817A] nobilis homo erat de Campania ultramontana, de terra Henrici comitis Trecensis: fueratque domino Amalrico regi nimium familiaris et consanguineus, ita ut regni sui eum senescalcum constitueret; tandem mortuo Henfredo juniore, senioris Henfredi filio, Stephaniam ejus viduam, Philippi Neapolitani filiam, uxorem ei dedit. Erat autem ex parte uxoris dominus Syriae Sobal, illius videlicet regionis quae est trans Jordanem, quae vulgo dicitur montis Regalis. Susceperat tamen ex priore marito sobolem geminam praedicta vidua, filium videlicet et filiam. Hic, ut praediximus, confisus de nimia familiaritate, quam apud dominum regem hujus patrem habuerat, regni principes, etiam se majores, despectui habebat. Erat autem homo incircumspectus, superbus [Col. 0817B] quoque et arrogans, verborum inutilium prodigus, et de se plus aequo praesumens. Hic ut videretur aliorum quodammodo lenire invidiam, arte quadam, sed nimium manifesta, ad colorem quaesitum, alium quemdam Roardum nomine, arcis Hierosolymitanae custodem, gregarium hominem et minus sufficientem, subornaverat, tanquam is praeesset, Milo vero obsequeretur ejus mandatis. Erat autem versa vice; unus, nomen magis splendidum quam solidum gestabat; ille autem, sub hoc colore, de regni negotiis pro sua voluntate tractabat. Dum ergo incaute se gerit, dum imprudentius loquitur, et omnia regni negotia, invitis aliis, ad suam revocat sollicitudinem, omnia disponit, omnia pro [Col. 0817C] arbitrio dispensat, conflato adversus eum odio pertinaci, subornati sunt quidam, qui vitae ejus insidias molirentur; quod cum ei nuntiatum esset, quasi frivolum pro nihilo duxit. Dumque more solito incaute se habens, in Acconensi civitate moram faceret, circa primum noctis crepusculum, in via publica gladiis confossus, turpiter et ignominiose tractatus, interiit. Porro de ejus nece variae sententiae ferebantur in populo; dicentibus aliis, quia pro sua fidelitate, quam domino regi devotus exhibebat, hoc ei acciderat; aliis econtra, quod sibi regnum occulte parabat, missis nuntiis ad amicos et notos suos in Franciam, ut ad eum properarent, quorum suffragiis regnum sibi videbatur posse obtinere. Nobis autem neutrum horum pro [Col. 0817D] certo compertum est. Notorium tamen erat, Balianum Joppensem, Roardi praedicti fratrem, ad partes transmontanas missum, cum regiis epistolis et muneribus, cujus in dies praestolabatur adventum. Per Idem tempus, eodem mense, dominus Fredericus Tyrensis archiepiscopus, praedecessor noster, vir secundum carnem nobilis admodum, cujus supra fecimus mentionem, dum apud Neapolim aegritudine aliquandiu esset gravissima detentus, III Kal. Novembr. viam universae carnis ingressus est. Cujus funus cum decentibus exsequiis et debita honorificentia Hierosolyma delatum est, et in capitulo Templi Domini, unde prius canonicus fuerat regularis, sepultum est.
Eodem quoque tempore, convocatis regni principibus et Ecclesiarum praelatis, dum rex esset Hierosolymis, comes Tripolitanus iterum rediit, auditurus super petitionibus suis de obtinenda regni procuratione, quas porrexerat prius, responsum. Iteratoque verbo, dum eisdem insisteret, habita rex per continuum biduum deliberatione, novissime de communi omnium conniventia, in capitulo Dominici Sepulcri tradita est ei universa regni, post dominum regem, populo acclamante, procuratio et potestas. [Col. 0818B] Et quoniam de comite nobis sermo, rerum serie sic exigente, se obtulit, dignum est ut de eo quae pro certo comperimus, posteris memoriae mandemus; non quod panegyricos propositum sit scribere, sed ut quantum compendiosae historiae sermo patitur succinctus, quis qualisque fuerit edoceamus. Hic de quo nobis sermo est, Raimundus comes, a domino seniore Raimundo, sementivam traxit carnis originem, qui in exercitu Domini, cujus opera et studio et laboribus, regnum orientale Christi servitio restitutum est, tantus princeps fuit, quemadmodum superius diligenter edocuimus, dum de primis principibus, qui in prima expeditione venerant, tractaremus. Praedictus igitur dominus [Col. 0818C] comes senior Raimundus, bonae memoriae, filium habuit Bertrannum nomine, qui post mortem patris, et Guillelmi Jordani necem, qui praedicti comitis nepos erat, Tripolitanum obtinuit comitatum. Hic filium habuit Pontium nomine, qui eumdem comitatum post mortem patris haereditario jure possedit, qui Ceciliam Philippi regis Francorum filiam, Tancredi viduam, duxit uxorem; ex qua suscepit filium Raimundum nomine, qui eidem in comitatu successit. Hic Hodiernam, domini Balduini Hierosolymorum regis secundi filiam, duxit uxorem, ex quibus iste Raimundus, de quo nobis in praesenti est sermo, natus est; qui patri in porta urbis Tripolitanae, ab Assissinis repentinis invasionibus occiso, in eodem comitatu successit. Erat ergo praedictus [Col. 0818D] comes domini Amalrici et domini Balduini regum, ex parte matris, consobrinus; erant enim duarum sororum filii: ex parte patris erat uno gradu inferior; ejus namque avia, mater patris, videlicet, Cecilia, de qua praediximus, soror fuit domini regis Fulconis, patris dominorum Balduini et Amalrici regum, ex eadem matre, non ex eodem patre. Nam utriusque mater, soror domini Amalrici de Muntfort, Fulconi seniori Andegavensium comiti in uxorem tradita fuit; quae postmodum Fulcone juniore jam edito, maritum deserens, ad Francorum regem, dominum Philippum, se conferens, hanc Ceciliam cum quibusdam aliis filiis edidit. Rex autem nihilominus reginam uxorem legitimam, unde jam Ludovicum et Constantiam susceperat, [Col. 0819A] contra legem ecclesiasticam amore praedictae comitissae infatuatus, expulerat. Ita ergo ex utroque parente, vinculis consanguinitatis sibi invicem erant connexi, dominus comes et praedicti reges duo. Erat autem praedictus comes vir carne tenuis, submacilentus, statura modeste procerus, facie aquilus, capillo plano mediocriter fusco, acutis luminibus, erectus humeris, mente compositus, providus multum, et in actibus suis strenuus, cibo et potu quasi supra hominem sobrius, alienis munificus, suis vero non ita affabilis admodum; et quod in hostium vinculis summo labore collegerat, litteratus modice, sed magis tamen, naturali mentis vivacitate, Scripturarum intelligentiam, more domini Amalrici regis, nitebatur apprehendere. Frequens in quaestionibus, [Col. 0819B] si praesentem haberet quem ad earum solutionem arbitraretur sufficere. Is eodem anno quo regni procurationem suscepit, dominam Eschivam, domini Galterii principis Galileae viduam, locupletem valde, filiis fecundam ex priore marito, duxit uxorem; sed, postquam ad eum pervenit, causa occulta parere desiit; quam cum filiis ita tenere dicitur diligere, tanquam ei universos illos peperisset. Verum decursa breviter hac digressione, ad historiae seriem redeamus. Per idem tempus, quia praecedente aestate dominus Radulphus bonae memoriae, Bethlehemita episcopus, regni cancellarius, ex hac luce migraverat, ut esset qui regiarum epistolarum curam haberet, de consilio principum suorum, [Col. 0819C] nos ad praedictum vocavit officium et cancellarii nobis tradidit dignitatem.
Eodem anno Salahadinus Negemendi filius, Syraconi ex fratre nepos, qui patruo suo Syracono in Aegypti regno successerat, vocantibus occulte eum Damascenis optimatibus, legitimo eorum domino Mehele Salah, filio videlicet Noradini adhuc impubere, apud Halapiam commorante, commissa Aegypti cura cuidam fratri suo Seifedin nomine, ut regnum Damascenorum occuparet, per vastitatem [Col. 0819D] solitudinis in Syriam festinans, Damascum pervenit. Unde non post multos dies, civitate, tradentibus civibus, recepta, versus Coelesyriam properat, sperans quod omnes illius urbes in suam, sine bello, ditionem reciperet; nec spe frustratus est. Nam intra modicum tempus, tradentibus locorum incolis, et ultro reserantibus aditus, contra fidelitatem domini sui, cujus servus fuerat, omnes illius provinciae urbes recepit; Heliopolim Graece videlicet, quae hodie Malbec dicitur, Arabice dictam Baalbeth; Emissam, quae vulgo Camela dicitur; Hamam; Caesar, quae vulgo dicitur Casarea magna. Praesumebat autem praeterea Halapiam, et ipsum puerum, per quorumdam proditorum operam sibi tradi; sed illud casu quodam impeditum est. Nam [Col. 0820A] dum haec in partibus illis aguntur, dominus rex, communicato consilio, quid in tam subito eventu et in tanta rerum permutatione opus esset facto, dum diu cum principibus suis deliberat, placuit demum universis, quod dominus comes cum exercitu tam de regno quam de suo comitatu, ad partes Coelesyriae quantocius properet. Additur etiam in mandatis, quatenus omni conamine profectibus Salahadini contrarium se objiciat, et merito. Suspectum enim nobis erat omne ejus incrementum; et quidquid ei accedebat, nobis totum decedere videbatur. Erat enim vir consilio providus, armis strenuus, supra modum liberalis; in quo prudentioribus nostris maxime erat suspectus. Nam nullo alio hodie visco subjectorum, et etiam quorumlibet aliorum [Col. 0820B] hominum corda magis solent principibus conciliari, nihilque alienos animos magis obligat, quam munificentia, maxime principalis. Suspectus ergo nimirum nobis erat, ne geminatis possessionibus, duplicato cum viribus imperio, acrior in nos insurgeret et fatigaret vehementius. Quod tamen evacuatis nostris moliminibus et frustra cohibere volentibus, lacrymosis hodie inspicimus oculis; quod tantus terra marique in nos insurgit; quod, nisi nos misericorditer visitaverit Oriens ex alto (Luc. I, 78) , nulla sit spes resistendi. Tutius sane videbatur puero, adhuc infra annos constituto, ministrare subsidium; non ut gratia ejus, aliquid humanitatis videretur ei praestandum; sed ut suspectiori aemulo nutriretur adversarius, [Col. 0820C] quo remorante ejus proposita, in nos fierent ejus impetus infirmiores.
Libet paulisper ab historiae textu, non evagandi inutiliter gratia, sed ut inferatur aliquid non absque fructu, discedere. Solet quaeri, et vere merito quaerendum videtur, quid causae sit, quod patres nostri in numero pauciore majores hostium copias in conflictu saepe sustinuerunt fortius; et frequentius, propria divinitate, in manu modica majores eorum cuneos et innumeram plerumque multitudinem contriverunt; ita etiam, quod ipsum nomen Christianum, gentibus Deum ignorantibus, esset formidini, et in [Col. 0820D] operibus patrum nostrorum glorificaretur Dominus. Nostri autem temporis homines, versa vice, a paucioribus saepius devicti; et cum pluribus nonnunquam adversus pauciores frustra aliquid tentasse, et succubuisse aliquoties reperiuntur. Considerantibus ergo nobis et statum nostrum diligenter discutientibus, prima occurrit causa, in Deum auctorem respiciens; quod pro patribus nostris, qui fuerunt viri religiosi et timentes Deum, nati sunt filii perditissimi, filii scelerati, fidei Christianae praevaricatores, passim et sine delectu per omnia currentes illicita; tales aut talibus pejores, qui dixerunt Domino Deo suo: Recede a nobis; scientiam viarum tuarum nolimus (Job XXI, 14) ; quibus merito, peccatis eorum exigentibus, gratiam subtrahat Dominus, tanquam ad [Col. 0821A] iracundiam provecatus. Tales sunt praesentis saeculi et maxime Orientalis tractus homines; quorum mores, imo vitiorum monstra, si quis diligentiori stylo prosequi tentet, materiae immensitate succumbat, et potius satyram movere videatur, quam historiam texere. Secunda nobis causa ex latere occurrit; quod tempore praeterito, cum illi viri venerabiles, zelo ducti divino, ardore fidei interius succensi, primum ad orientales partes descenderunt, erant bellicis assueti disciplinis, praeliis exercitati, usum habentes armorum familiarem. Populus vero orientalis econtrario, longa pace dissolutus, rei militaris expers, inexercitatus legibus praeliorum, vacatione gaudebat. Unde non erat admiratione dignum, si pauci plures sustinerent [Col. 0821B] levius, aut eis devictis in bellicis eventibus meliorem calculum, et cum palma victoriam reportarent. In talibus enim (ut melius me norunt, qui sensus circa talia habent plenius exercitatos) experientia usti comparata longaevo et continuo, adversus indoctas vires et carentes industria, solet saepius obtinere. Tertia quoque causa non inferior, nec minus efficax, iterum nobis se ingerit: quod priscis temporibus singulae pene civitates dominos habebant diversos, ut more Aristotelis nostri loquamur; non subalternatim positos qui raro, paribus; frequentius, contrariis studiis agebantur. Contra quos diversa sapientes, vel saepius adversa; sibique suspectos invicem, minore periculo decertabatur; quippe qui nec ad communes injurias [Col. 0821C] propulsandas facile possent aut vellent convenire; nec in nostram leviter perniciem armarentur, qui suos nimirum non minus quam nostros formidini haberent. At nunc omnia regna nobis contermina, in unius potestatem, Domino ita sustinente, redacta sunt; nam proxime praeteritis temporibus, vir immanissimus, et nomen Christianum abhorrens, quasi pestem aliquam, Sanguinus, hujus qui nuper obiit Noradini pater, post alia quae violenter occupavit regna, nostra memoria nobilem et egregiam Medorum metropolim Rages, alio nomine Edessam dictam, fidelibus qui in ea erant, neci datis, cum omnibus finibus suis occupavit violenter. Item Noradinus ejus filius, expulso Damascenorum rege, [Col. 0821D] magis fraude suorum quam viribus propriis, regnum illius sibi vindicavit, atque ad paternam adjecit haereditatem. Novissime idem Noradinus per ministerium et industriam Siraconi, regnum Aegypti antiquissimum et opulentum nimis, sibi mancipavit; sicut superius, dum de regno domini Amalrici tractaremus, latius disseruimus. Sic ergo, ut diximus, omnia vicina nobis regna, unius parent imperio, unius nutibus serviunt vel inviti, ad unius vocem, quasi vir unus, in nostram armantur laesionem; non est qui dispari rapiatur studio; non est qui domini mandata impune praetereat. Haec sane omnia Salahadinus, de quae saepius mentionem fecimus, vir genere quidem humilis, extremae conditionis homo, secunda nimis arridente fortuna, [Col. 0822A] possidet: ex Aegypto et finibus adjacentibus auri primi et purissimi, quod obryzum dicitur, inaestimabilem habens copiam; ex aliis provinciis equitum, pugnatorum, et aurum sitientium turmas habens innumeras; quas auri habentibus copiam, facile est satis congregare. Sed nunc ad historiam redeamus. Placuit igitur, ut praemisimus, omnibus qui aderant, quod huic viro tam magnifico, et ita per successus continuos ad supremum culmen acceleranti, modis omnibus resisteretur; ne cum amplius posset, in nos durior insurgeret adversarius. Assumptis igitur regni principibus, congregatisque undique militaribus auxiliis, ad partes Tripolitanas dominus comes festinans contendit; ibique circa fines Archenses castrametatus, in ea regionis parte [Col. 0822B] quae dicitur Galifa, consedit.
Dum haec apud nos geruntur, audiens filii Noradini patruus, princeps maximus et inter Orientales gentis Parthorum potentissimus, nomine Cotobedi, quod fratre mortuo, Salahadinus spretis humanitatis legibus, immemor factus suae conditionis et beneficiorum sibi a patre pueri collatorum ingratus, ita contra dominum suum adhuc impuberem insurrexisse, congregata equitum numerosa manu, quorum maxima dicitur esse illi copia, Euphrate transmisso, contra proditores suos, nepoti opem [Col. 0822C] laturus advenit. Erat autem hic maximus princeps, dominus illius antiquissimae et famosissimae civitatis Ninive, quae olim Jonae prophetae exhortationis verbo, in cinere et cilicio dicitur egisse poenitentiam; nunc autem mutato nomine, loco etiam non multum longe ab illa antiquiore remota, ex residuis aedificiorum et populi restituta, Musula dicitur; retenta adhuc metropoleos dignitate, in omni Assyria. Hic, postquam advenit, in campestribus circa Halapiam castra locavit. Salahadinus interea nihilo segnius Bostro primae Arabiae metropoli maxima, Heliopoli quoque, quae hodie vulgo dicitur Malbec, spontanea civium traditione sine bello receptis, urbem Emissenam, quae dicitur [Col. 0822D] Camela, obsederat; et absque cunctatione aliqua tradita est ei a civibus ejusdem urbis pars inferior; nam in colle quodam aliquantulum edito erat civitatis praesidium, satis munitum, in quod fideles praedicti pueri se contulerant, quod tamen et armis, et alimentis prius satis et attentius communierant. Susceperat etiam nihilominus ejusdem provinciae urbes illi conterminas, tradentibus locorum incolis, Hamam, Caesaream et regionem universam usque ad ipsam Halapiam. Hi ergo qui in arce erant civitatis Emissenae, missis nuntiis ad comitem Tripolitanum, et nostros qui erant in castris, ut praediximus, exspectantes ut ab alterutra parte, in tanto tumultu optatis conditionibus, evocarentur, rogant, ut ad eos venire non pigritentur, pollicentes [Col. 0823A] non esse absque emolumento et condigno fructu, si sibi contra hujusmodi pestilentem hominem subsidia ministrarent. Porro domini comitis obsides in eodem municipio servabantur, quos pro sua redemptione et certa pecunia usque ad sexaginta millia aureorum, Noradino patri pueri dum a carcere solutus egrederetur, obligaverat. Erant etiam ibidem et domini Rainaldi Sidoniensis, pro fratre suo Eustachio obsides nonnulli. Sperantes ergo, quod aliquo pacto eos pro spe subsidii, quod postulabant, a principe arcis, in qua erant, possent recipere, illuc celerrime cum omni militia contendunt; ubi cum nihil ponderis in eorum verbis reperissent, erat enim spes eis, per supradictum principem suum posse obsidionem solvi, post [Col. 0823B] multas tamen deliberationis varietates, in castra unde prius exierant, revertuntur. Salahadinus interea videns, quod nostri quasi indignati recesserant, factus inde erectior et de eorum absentia praesumens plurimum, Halapiae vicinius approximans, exercitum praedicti principis coepit ad pugnam lacessere crebrisque irritare incursionibus; quo saepius instigante, commissum est cominus et graviter inter eos. Tandem deficientibus Ninivitis, proditione suorum, ut dicitur, pecunia corruptorum, victoriam obtinuit Salahadinus. Inde Emissam rediens, sicut prius civitatem, ita demum et civitatis praesidium recepit. Inde ad comitem legationem dirigens, dominum comitem orat, ne suis [Col. 0823C] successibus se opponat, sed permittat se cum filio Noradini, et aliis qui in auxilium ejus venerant, experiri; ne autem et hoc ipsum sine condigna retributione contemnat, obsides suos et domini Rainaldi gratis offert restituendos. Placuit hoc verbum domino comiti, receptisque obsidibus, prout pactis fuerat insertum, caeteris quoque nobilibus qui in eadem expeditione erant, non sine decenti munificentia dimissis, solutis castris, ad propria remearunt. Dicebatur horum omnium verborum dominus Henfredus de Torono, regius constabularius, mediator fuisse, qui praedicto Salahadino nimiae familiaritatis affectu devinctus arguebatur. Factum est igitur contra propositum nostrum, ut cui penitus fuerat obviandum, ne contra [Col. 0823D] nos factus potentior, solito vehementius insolesceret, eidem favor noster accederet; et de nobis auderet sperare, qui in nostrum continue ampliabatur detrimentum. Egressi itaque a nobis circa Kal. Januarias, Kal. iterum Maii domum reversi sunt.
Iisdem diebus dominus Mainardus, bonae memoriae, Berythensis episcopus, dum in urbe Tyrensi languore correptus aliquantulum aegrotasset, morte praeventus est VII Kal. Maii, cujus anima requiescat in pace. Eodem mense, cum Tyrensis Ecclesia [Col. 0824A] septem vacasset mensibus continuis, consonante cleri et populi voto, regis quoque, ut moris est, conveniente assensu, Dei patientia potius quam meritis nostris, ad regimen illius Ecclesiae vocati sumus, et infra decem dies in ecclesia Dominici Sepulcri, per manus domini Amalrici Hierosolymitani patriarchae, munus consecrationis, VI Idus Junii, auctore Domino, suscepimus, licet indigni.
Per idem tempus Salahadino circa partes illas arctius occupato, nuntiatum est domino regi, Damascenorum fines, absque militia et sine rectore, [Col. 0824B] patere satis aperte ad praedam et ad alia incommoda sustinenda, quae hostibus jure belli possunt inferri. Quo comperto, congregatis militaribus copiis, Jordanem transiens, per silvam quae Paneadensi adjacet civitati, et ab ea nomen ducit, Libanum famosissimum promontorium habens ad laevam, agrum Damascenum attingit. Erat autem tempore messis. Discurrentes ergo nostri, et totam regionem obambulantes libere, fruges sive in areis comportatas, sive solo haerentes, sive per agros manipulatim congestas, incendiis tradunt. Homines autem, praecognito eorum adventu, ad loca munitiora cum uxoribus et parvulis se contulerant. Sicque pro arbitrio nostri regionem habentes, pervenerunt [Col. 0824C] usque Dariam. Is locus suburbanus est, Damasco conterminus, vix ab ea distans milliaribus quatuor; inde etiam Bedegene, qui locus ad radicem Libani situs, perspicuas emanat aquas, unde Domus voluptatis dicitur, perveniunt; et invitis, et multum renitentibus incolis, occupant locum violenter; spoliis inde ditati, praedam et manubias secum trahentes, cernentibus nec contradicere valentibus Damascenis, sani et incolumes post dies aliquot domum reversi sunt. Per idem tempus, dominus Hernesius bonae memoriae, Caesariensis archiepiscopus defunctus est; inque loco ejus dominus Eracleus Hierosolymitanus archidiaconus electus et consecratus est.
Anno secundo regni domini Balduini quarti, Salahadino adhuc circa partes Halapiae negotiis occupato, mense Augusto, prima die mensis, convocatis regni magnatibus et collecta militia, iterum dominus rex hostium fines ingreditur, pertransiensque agrum Sidoniensem, et montana, quae media sunt inter nostros et hostium terminos conscendens, pervenit ad locum bonis temporalibus commodum pene omnibus, glebam uberem, fontibus irriguum, cui nomen Messaara; inde in vallem quae dicitur Bacar, descendens, terram reperit, ut legitur, lacte [Col. 0825A] et melle manantem. Hanc regionem existimant quidam dictam fuisse olim Ituream, cujus in Evangelio Lucae (cap. III) Philippus Herodis senioris filius, tetrarcha dicitur, simul et Traconitidis regionis; antiquius autem, videlicet tempore regum Israel Saltum Libani nuncupatam, eo quod ad radices Libani porrecta distenditur vallis opimo solo, aquis salubribus, populorum numerositate, suburbanorum frequentia et aeris grata temperie commendabilis. In hujus partibus submissioribus civitas ostenditur usque hodie validis moenibus circumsepta, multa praetendens nobilitatis pristinis in aedificiis argumenta, cui nomen est modernum Amegarra. Hanc quidam antiquitatis perscrutatores, arbitrantur esse Palmyream, nobilem quondam [Col. 0825B] in Phoenice coloniam; cujus memoriam facit Ulpianus Tyrius in Digesto novo titulo 10, De censibus. Huc pervenientes nostri, coeperunt omnem regionem libere, nemine contradicente, perlustrare incendiisque vastare universa; incolae autem regionis ad montes confugerant, ad quos non erat facile iter nostris pervium; greges vero et armenta pro maxima parte in paludibus, quae erant in vallis medio, ubi pascua erant uberrima, adventu nostrorum praecognito, collocaverant. Interea comes Tripolitanus, ex condicto per agrum Bibliensem, juxta castrum quod Manethera dicitur, subito in fines Heliopolitanos ingressus, in eadem valle, cum suis, cuncta incendiis cremare nuntiatur. Quod [Col. 0825C] audientes nostri, obviam illis properantes, illi quoque nihilominus occurrere nobis optantes, convenerunt quasi in vallis medio; quod audiens Semsedolus. Salahadini frater, qui Damasci residebat procurator, congregata militia, locorum etiam incolis convenientibus, resistere tentat, acies instruit, nostris obviam ire parat. Nostri quoque ordinatis agminibus, animo proniore occurrunt; decertatur utrinque viriliter; sed Divinitate propitia multis interfectis, captis innumeris, hostis in fugam versus est. Semsedolus cum paucis evadens, ad montis ardua se contulit. Nostri vero hostilibus onusti spoliis, cum armentis et praeda maxima redeunt; paucis tamen, imprudenter, qui paludes praeliandi gratia fuerant ingressi, dum vias ignorant, [Col. 0825D] et nostrorum ita subitum non opinantur regressum, amissis. Reversus ergo dominus rex, et sui, cum omni sospitate, trahentes boum armenta oviumque greges et supellectilem omnimodam, victoriae argumenta et felicitatis insignia, Tyrum auctore Domino pervenerunt. Comes quoque Tripolitanus, eodem quo venerat itinere, secum etiam praedam referens innumeram, ad propria feliciter cum suis omnibus se contulit. Eodem anno dominus Rainaldus de Castellione, qui domino Raimundo principi Antiocheno, in eodem principatu successerat, uxorem ejus, Constantiam nomine, ducens, post multos annos captivitatis suae, quam apud Halapiam duram nimis passus fuerat, intervenientibus amicis suis, et multae quantitatis pro eo [Col. 0826A] numerata pecunia, libertati restitutus, simulque cum eo Joscelinus, Joscelini comitis Edessani filius, domini regis avunculus, studio et industria Agnetis comitissae, uxoris Rainaldi Sidoniensis, sororis suae, matris videlicet regis, ereptus a vinculis, in pristinam libertatem se recepit.
Eodem anno, mense Maio, secunda mensis die, per nostrum ministerium, in ecclesia Tyrensi, munus consecrationis susceperunt, dominus Odo Sidoniensis electus, qui ejusdem ecclesiae Tyrensis fuerat praecentor, et dominus Rainaldus, Berythensis electus.
[Col. 0826B] Eodem quoque tempore dominus Manuel imperator Constantinopolitanus, illustris memoriae et amplectendae in Christo recordationis, cujus beneficia et liberalitatem eximiam universus pene sentit mundus, dum contra immanissimam Turcorum gentem, et impium eorum ducem, Iconii soldanum, pro ampliando Christiano nomine, pietatis commendabili motu decertat, peccatis nostris exigentibus, suorum stragem infinitam, et copiarum imperialium, quas secum supra hominum etiam opinionem trahebat, enormia circa Iconium passus est dispendia: ubi etiam de consanguineis ejus, viri illustres, et inclyta recordatione digni, in acie occubuerunt; inter quos et Joannes Protosevasto, ejusdem domini imperatoris ex fratre nepos, vir egregiae liberalitatis [Col. 0826C] et memorandae magnificentiae, cujus filiam Mariam dominus Amalricus uxorem duxerat, dum strenue resistit hostibus, multis confossus vulneribus interiit. Ipse tamen ex plurima parte receptis exercitibus, sed sinistro casu, mente supra modum consternatus, in suos fines corpore incolumis se recepit. Dicitur autem suorum ducum qui praeibant agmina, magis imprudentia, quam hostium viribus id accidisse. Nam, cum patentes amplaeque viae, ad producendas acies, et sarcinarum moles commodius trahendas, et impedimentorum omne genus subvehendum, quod et numerum excedere dicebatur et mensuram, non deessent, incaute nimis in periculosas locorum angustias praecipites se dederunt, ubi nec hostibus, qui loca eadem jam occupaverant, dabatur [Col. 0826D] resistere; nec referendi vices copia ministrabatur. Ab ea die, hujus tam sinistri casu praedictus dominus imperator, adeo menti perennem dicitur impressisse memoriam, ut de caetero nec solita mentis hilaritate, qua singulariter praeminebat, laetiorem se suis, id admodum postulantibus, exhiberet; nec corporis sospitate qua plurimum pollebat, usque in supremum vitae diem frueretur; ita sane continua facti refricatione urebatur, ut nec animo quies, nec menti consueta tranquillitas indulgeretur.
Tertio regni ejusdem domini Balduini anno, circa [Col. 0827A] Octobris initium, dominus Willelmus marchio, qui cognominatus est Longaspata, filius marchionis Willelmi senioris de Monteferrato, vocatus a domino rege et universis regni principibus, tam saecularibus quam ecclesiasticis, apud Sidonem applicuit; cui infra quadraginta dies, postquam advenit, quoniam anno praecedente, dum ad hoc specialiter citaretur, id per manum domini regis et omnium principum juramentis corporaliter praestitis firmatum fuerat, dominus rex sororem suam, natu se priorem, uxorem dedit; et cum ea Joppen et Ascalonem urbes maritimas cum pertinentiis suis et universo comitatu, sicut prius pactis insertum fuerat, eidem contulit; invitis tamen et palam contradicentibus quibusdam, quorum consilio vocatus fuerat, [Col. 0827B] non satis attendentibus, quoniam varii et inconstantis hominis est, adversus sua facta venire. Erat autem praedictus marchio adolescens decenter procerus, forma commendabilis, crine flavus, animosus viriliter, iracundus, ita ut modum excederet; liberalis plurimum; profusus mente, et qui nihil unquam vellet occultare propositi; talem se foris exhibens, qualem intus gerebat animum; multum in cibo, in potu quoque maxime superfluus, non usque tamen ad animi laesionem; armorum usum et experientiam ab ipsa ineunte aetate plenius dicebatur habere; nobilis secundum saeculi dignitatem, ita ut in eo, aut nullum, aut rarissimum diceretur habere parem. Pater quippe ejus domini Philippi Francorum regis avunculus erat, matris [Col. 0827C] ejus videlicet frater; mater vero ejus, domini Conradi, illustris Romanorum imperatoris soror fuerat, domini Frederici, qui nunc post dominum inclytae recordationis Conradum patruum suum, strenue Romanum administrat imperium, amita; et ita utriusque illorum illustrium regum, pari gradu consanguineus erat praefatus marchio. Ducta demum uxore, cum vix tribus mensibus cum ea fuisset corpore incolumis, decidit in aegritudinem difficilem nimis; qua quasi mensibus duobus sine intermissione laborans, sequenti Junio, domino quoque rege apud eamdem Ascalonem graviter aegrotante, in fata concessit, uxore praegnante relicta; cujus corpus Hierosolymam devectum, in vestibulo ecclesiae [Col. 0827D] domus Hospitalis, intrantibus ad laevam, magnifice satis per nostrum ministerium, tumulatum est.
Circa id temporis Henfredus de Torono, regius constabularius, dominam Philippam, domini Raimundi Antiochiae principis filiam, domini Boamundi tertii, qui nunc eumdem regit principatum, et dominae Mariae imperatricis Constantinopoleos sororem, uxorem duxit, quam Andronicus, domini imperatoris consanguineus, prius uxorem habuerat; hacque dimissa, dominam Theodoram, domini regis Balduini viduam, neptem suam impudenter nimis sed et impudice non minus, clam abduxit. Hic de quo praediximus, dominus Henfredus statim ex quo illam in domum traduxit suam, coepit desperabiliter [Col. 0828A] infirmari; illa quoque nihilominus, languore nimio correpta, infra paucos dies vitam finivit.
Quarto anno regni ejusdem domini Balduini quarti, mense secundo, circa Kal. Augustales, diu exspectatus Philippus comes Flandrensium, apud Acconensem applicuit civitatem; cujus adventu dominus rex, qui ab Ascalona Hierosolymam, in lectica adhuc aegrotans se fecerat deferri, exhilaratus plurimum, mittens de principibus suis et Ecclesiarum praelatis, multiplici fecit cum honore praevenire. Cui etiam, postquam Hierosolymam pervenit, ubi adhuc rex graviter infirmabatur, communicato [Col. 0828B] consilio universorum, domini videlicet patriarchae, archiepiscoporum, episcoporum, abbatum et priorum, magistrorum quoque Hospitalis et Templi, et omnium principum laicorum, obtulit ei potestatem, et liberam et generalem administrationem super regnum universum, ut et in pace et in guerra, intus et foris, super majores et minores plenam haberet jurisdictionem; et ut super thesauros et reditus regni libere exerceret arbitrium suum. Qui habito cum suis consilio, respondit: Quod ipse non venerat ad hoc, ut potestatem aliquam acciperet, sed ut servitio se manciparet divino, cujus gratia venerat; nec erat ejus propositi, quod alicui administrationi se obligaret, quin libere posset, cum eum sua revocarent negotia, ad propria redire. Sed dominus rex in regno suo procuratorem [Col. 0828C] ordinaret quem vellet, et ipse, tanquam domino suo Francorum regi, ob regni utilitatem ei vellet obedire. Videntes ergo quod ita penitus, quod obtuleramus, renueret, iterum per principes suos dominus rex eum fecit devotissime rogari, ut saltem expeditionis in proximo futurae, quam multo prius tempore cum domino imperatore Constantinopolitano ordinaverat, et universi exercitus Christiani dux vellet esse, et praelia Domini contra Aegyptios procuraret. Ad quod verbum, sicut et ad prius respondit. Constituit ergo dominus rex, sicut et prius ante introitum comitis fecerat, regni et exercituum procuratorem dominum Rainaldum, quondam Antiochiae principem, virum approbatae fidei et mirabilis [Col. 0828D] constantiae; qui, si dominus rex in propria persona venire non posset, administraret regni negotia, cum consilio tamen domini comitis per omnia regeretur. Cumque hoc ipsum domino comiti nuntiatum esset, respondit: Quod non videbatur ei talis procurator necessarius; sed talem ordinaret, cujus et belli gloria, si Deus ita provideret; et dedecus, si Dominus ita pateretur, esset proprium, et cui regnum Aegypti cederet, si Dominus illud in nostram traderet ditionem. Ad hoc respondimus, qui missi a rege fueramus: Quod talem non posset dominus rex constituere procuratorem, nisi eumdem regem crearet; quod neque domini regis, neque nostri erat propositi. His ita se habentibus, tandem aperuit evidentius mentis [Col. 0829A] arcanum; et quo tota ejus properabat intentio, non habuit occultum, dicens: Mirum esse quod de matrimonio consanguineae suae nullus eum conveniret. Audientes hoc verbum, admirati sumus hominis malitiam, et sinistrum mentis conceptum, quod qui tam honeste a domino rege susceptus fuerat, contra leges consanguinitatis, hospitalitatis immemor, in supplantationem domini regis haec moliri attentaret.
Libet paulisper digredi, ut plenius auditorum sensibus ingeratur, quidnam sit, in quo praedictum comitem, malitiose versatum, tum ex multorum relationibus, [Col. 0829B] tum etiam ex ejus confessione cognovimus. Quidam potens homo, cum domino comite peregrinationis illius comes venerat, advocatus videlicet de Betuna, qui duos secum traxerat filios jam adultos. Hic, ut dicitur, suffragio usus comitis Willelmi de Mandavilla, qui cum eodem comite, eadem via venerat, dominum comitem circumveniens, persuadere coepit quod maximis sibi compendiis uti posset dominus comes, in facto regni; dicens se amplissimum habere patrimonium, in ejus comitatu, quod universum domino comiti haereditario jure possidendum daret, si elaboraret saepedictus comes, ut duae filiae domini regis Amalrici, apud duos filios suos nuptui locarentur. Erant autem [Col. 0829C] domini Amalrici profecto duae filiae, una quae uxor fuerat marchionis; altera infra annos nubiles constituta, cum domina regina matre ejus apud Neapolim degens. His ergo verbis assensum praebens comes, pronum se dabat, ut verbum hoc effectui mandaretur. Sed nunc redeamus ad propositum. Intellecto ergo quorsum spiritus comitis anhelaret, respondimus: Quod domino regi id prius oporteret nuntiari; quodque illi videretur de communi consilio respondendum, die crastina renuntiaremus. Facto mane, prius tamen habito consilio, redeuntes ad comitem, respondimus: Quod apud nos consuetudo erat, usu approbata longaevo, quod viduam, et maxime praegnantem, infra annum luctus non sit honestum, ad vota migrare secunda; et vix [Col. 0829D] praeterierant tres menses a morte mariti. Unde non esset nobis imputandum ad malum, si contra disciplinam temporum et regionis nostrae, de matrimonio praedictae dominae nullum habuerimus tractatum. Tamen universis nobis gratum esse et acceptum, si cum ejus, ex quo praesens erat, consilio, de verbo praedicto tractaretur; nam pro certo dominus rex, et in hoc, et in omnibus aliis negotiis, ejus semper proposuerat specialiter regi consilio, et ejus quantum cum suo honore posset, deservire voluntati. Praeiret ipse in verbo, et nominaret aliquam personam ad hoc idoneam; et nos de communi voluntate, in facto praesenti, parati eramus procedere. Quod verbum moleste ferens, dixit: Se id omnino non facturum, nisi prius universi principes jurarent, quod sine contradictione, [Col. 0830A] ejus starent verbo; nam hoc esset personam alicujus nobilis dehonestare, si eo nominato, repulsam pateretur. Nos autem respondimus: Quod illud omnino contra domini regis et nostram esset honestatem, si ejus sororem personae ignotae, et cujus etiam nomen ignoraretur, traderemus. Tandem cognita regis et principum omnium voluntate, licet plurimum indignans et iratus, ab hoc verbo destitit.
Erant per idem tempus Hierosolymis, domini imperatoris nuntii, viri inclyti et eminentes, dominus [Col. 0830B] Andronicus, qui cognominatur Angelus, domini imperatoris ex sorore nepos; Joannes vir magnificus, megaltriarcha; vir nobilis Alexander, comes Cupersanensis de Apulia; Georgius Sinaites, imperialis aulae familiaris. Hi ex praecepto imperiali ad dominum regem venerant, arbitrantes tempus esse, sicut et sperabatur, ut in adventu domini comitis Flandrensis, pacta, quae aliquando inter dominum imperatorem, et dominum regem Amalricum inita fuerant; postmodum inter eumdem dominum imperatorem, et dominum Balduinum qui in praesenti regnat, non dissimilibus conditionibus fuerant innovata, auctore Domino, contraherentur ad effectum. Et ob hoc curia generalis apud eamdem sacratissimam [Col. 0830C] urbem indicta fuerat, convenientibus in unum universis regni magnatibus. Erat omnibus spes una, eaque quasi fovebat universos, quod auxilio et consilio praedicti comitis et suorum regnum Deo amabile, optatum susciperet incrementum, et de conterendis Christi hostibus, diligens haberetur tractatus; cum subito, ut praemisimus, in sinistrum latus mutatus est comes, et promissorum immemor, ad alia se convertit negotia, omne spei nostrae firmamentum evacuans. Instant tamen imperiales apocrisiarii, ut pactis staretur, allegantes, moram solere secum periculum trahere; per eos non stare, quominus in concepto negotio procederetur; verum se paratos asserunt, omnes pactis insertas conditiones, fideliter et larga interpretatione velle adimplere. Nos [Col. 0830D] autem audientes legatorum verba, deliberatione habita, visum est expedire, ut domino comiti verbum ex ordine panderetur; quo accito et praesente, propositus fuit ei pactorum inter nos et dominum imperatorem in scriptis fideliter tenor, ejus aurea bulla munitus. Quo diligenter lecto, et intellecto plenius, quaesitum est ab eo, Quid sibi videretur? Qui respondit: Se hominem peregrinum esse, locorum ignarum, et maxime regionis Aegypti, quae longe ab omnibus aliis regionibus, alterius dicitur esse conditionis; quae certis temporibus aquis irrigetur, et occupetur universa. Nos autem melius nosse et locorum faciem, et abeundi opportunitatem; tamen se audivisse ex eis qui frequenter in Aegyptum descenderant, tempus ad ejus impugnationem non convenire. [Col. 0831A] Adjecitque, quod hiems in proximo erat; Aegyptus vero aquis Nili restagnantis operiebatur. Iterum infinitam Turcorum multitudinem illuc confluxisse audierat. Timebat praeterea, et maxime, ne iter agentibus, aut etiam pervenientibus, alimenta deficerent, et inediae molestia conficeretur exercitus. Ad hoc nos, videntes quod calvas quaereret occasiones, ne sub hoc pretextu viam declinaret, obtulimus ei sexcentos camelos, ad victualia, arma et caetera impedimentorum genera per terras deportanda; et naves quotquot haberet necessarias ad alimenta, sive bellicis usibus necessarias, machinarum moles per mare devehendas. Quibus omnibus spretis, subintulit: Quod omnino in Aegyptum non descenderet nobiscum, ne forte ipse, et qui eum sequerentur, [Col. 0831B] fame perire compellerentur; adjecit etiam, quod ipse consueverat per opulentas regiones suos trahere exercitus; nec possent sui hujusmodi tolerare inopias; sed eligeremus alias partes, ubi commodius et facilius ad Christiani nominis incrementum, et exercitus ducere, et hostes Christi conterere possemus; et ad hoc ipse cum suis libenter se accingeret.
Porro nobis nec tutum erat, nec honestum a pactis discedere. Nam domini imperatoris nuntii, praeclari et nobiles viri, cum infinita pecunia praesentes erant, paratos se asserentes, ut praemisimus, conventiones inter nos et dominum imperatorem [Col. 0831C] initas fideliter adimplere; habentes in portu Acconensi septuaginta galeas, exceptis aliis navibus, ad iter et opus condictum sufficientes; item juramentis nostris obviare, inhonestum nimis et periculosum videbatur. Quod si etiam cum assensu imperialium nuntiorum res in aliud tempus differri potuisset, praesens domini imperatoris auxilium deserere non reputabamus tutum, timentes indignationem ejus, quae nobis poterat esse nimis periculosa. Igitur juxta condictum nostrum, secundum quod prius convenerat, consentientibus partibus utrisque, iter nostrum firmavimus, ad opus nos accingentes, quod ante multo cum domino imperatore constitueramus. Quo audito, comes Flandrensis iterum contra nos vehementius coepit inflammari, [Col. 0831D] dicens: quod in ejus contumeliam totum hoc fuerat fabricatum. Et factum est post multa, ut ejus quocunque modo satisfaceremus voluntati, quod de communi tam nostrorum quam Graecorum consilio, iterum expeditio dilata est, usque per totum Aprilem sequentem. His ita gestis, dominus comes, cum Hierosolymis quasi per quindecim dies fuisset, completis orationibus et sumpta palma, quod est apud nos consummatae peregrinationis signum, quasi omnino recessurus Neapolim abiit. Unde post dies aliquot, ad nos misit Hierosolymam advocatum de Betuna, cum quibusdam aliis de suis hominibus; qui nobis ex parte domini comitis nuntiarunt quod comes paratus erat, et haec erat ejus deliberationis summa, quocunque [Col. 0832A] nobis videretur optimum, sive in Aegyptum, sive ad alias partes nos sequi. Quo comperto, etsi nobis videretur ridiculum toties mutare sententias, et nimiae instabilitati videretur merito imputandum, nulli certo haerere proposito; tamen Graecos, licet inviti convenimus, videntes comitis intentionem. Non enim erat ejus propositi dicta compensare operibus; sed ad id summa ope nitebatur, quod nos in culpam traheret, et scribere ultramontanis principibus posset, per nos stetisse, quominus in negotio esset processum. Culpam ergo suam in nos retorquere volens, praedictos ad nos miserat; nullo modo sperans quod Graeci ad nostram iterum redirent voluntatem.
Convenimus ergo Graecos, tentantes, si vellent iterum pactis stare prioribus; et si comes nobiscum veniret, utrum vellent in Aegyptum descendere? Qui respondentes: Quamvis tempus esset arctum nimis, ut exercitus possent praeparare suos, tamen, si comes propria manu vult jurare, quod veniat nobiscum; et si contigerit eum, vel hic, vel in via infirmari, quod suos mittat; et quod in tota expeditione bona fide, sine fraude, et malo ingenio, pro Christianitatis incremento laboret: et quod non sit in consilio vel auxilio, quod pacta inter dominum regem et dominum imperatorem tractata et conscripta, [Col. 0832C] ex aliqua parte infringantur; et idipsum homines suos jurare fecerit, licet nobis nimis durum, et contra virilem constantiam videatur toties mutare consilia, tamen, ut regni hujus Deo amabilis, et domini imperatoris amplietur gloria, veniemus. Hic, cum suum juramentum, advocatus et qui cum eo missi fuerant, super dictis conditionibus offerrent; nec omnia tamen praedicta cum suo juramento vellent comprehendere, nec comitis promitterent juramentum, noluimus amplius verbis inutilibus insistere; solutum est colloquium nostrum; sumptaque licentia, imperiales legati, negotium saepe dictum, usque in tempus opportunum differentes, ad propria redierunt. Post hoc coeperunt nuntii [Col. 0832D] comitis quaerere, ex quo praedicta non posset esse in praesenti expeditio: Quid cum auxilio regni dominus comes posset facere, ne omnino videretur otiosus? Placuit tandem iis quibus verbum erat hoc propositum, quod in terram Tripolitanam aut Antiochenam proficisceretur; ibi enim videbatur quod ad honorem suum et Christianitatis incrementum, aliquid posset operari. Erant nonnulli, qui domino principi Antiocheno, qui praesens erat, et domino comiti Tripolitano imputabant quod comes ita erat adversus profectioni in Aegyptum; nitebantur enim, ut dicitur, ad suas eum partes trahere, sperantes ejus auxilio aliquid adoriri, ad incrementum suarum regionum respiciens; sed spe sua frustrati sunt; quia nec apud nos, nec apud eos [Col. 0833A] quidpiam memoria dignum ei datum est divinitus consummasse. Dignum quippe erat, ut cui Dominus suam subtraxerat gratiam, in nullo prosperaretur. Quia superbis resistit Deus, humilibus autem dat gratiam (I Petr. V, 5) . Promisit tamen dominus rex, se cooperatorem et adjutorem futurum; tradiditque ei illuc eunti, centum equites de suis et peditum duo millia. Et in hoc statu erant res nostrae, circa Kal. Octobris. Assumptis ergo suis, et domino comite Tripolitano, magistroque domus Hospitalis et multis ex fratribus militiae Templi, ad partes contendit Tripolitanas. Per idem tempus, dominus Balianus de Ibelim, frater domini Balduini de Ramis, viduam domini regis Amalrici, reginam Mariam, filiam Joannis Protosevasti, unde [Col. 0833B] superius fecimus mentionem, domino rege id permittente, uxorem duxit; cum qua etiam Neapolitanam urbem, quam illa possidebat nomine donationis propter nuptias, in vita uxoris habendam suscepit.
Perveniens igitur ad partes destinatas comes, compositis ad iter necessariis, ordinatisque agminibus, cum Tripolitano comite et suis, terras hostium ingreditur, circa Emissenam et Hamam, moram facientes aliquam, non sine hostium damno. [Col. 0833C] Salahadinus enim completis pro voto in illa regione negotiis, facta cum filio Noradini pro suo arbitrio pace, in Aegyptum descenderat; timens ne ille de quo praediximus, apparatus et diu promissa expeditio, illuc, sicut dispositum multo ante fuerat, properaret. Traxerat ergo secum, quoscunque et undecunque eos corrogare poterat, maximas militum copias; illuc robur congerens, ubi videbantur majora emergere posse negotia. Invenientes igitur comes et sui regionem viribus vacuam, liberius poterant evagari; municipia tamen et civitatum praesidia, alimentis, armis et custodibus satis erant et sufficienter munita. Cognito vero dominus princeps, quod hostium fines ingressi essent, sicut ex condicto inter eos convenerat, ipse [Col. 0833D] vero alia via properans adjungit se illis. Convenientes itaque corpore, convenerunt et mente; idque temporibus praesentibus magis opinantes expedire, placuit ut castrum Harenc obsiderent. Est autem praedictus locus, in territorio Chalcidensi, quae civitas hodie vulgo appellatur Artasia, nobilis aliquando, nunc ad instar parvissimi redacta oppidi. Distat autem uterque locus ab Antiochia quasi milliaribus duodecim. Ad quem locum ubi perventum est, locatis in gyrum castris, locum ex omni vallant parte, ut nec obsessis exitus; nec ad eos, subsidium ministrare volentibus, liber pateret introitus. Proinde machinas, et quae ad usus hujusmodi solent esse necessaria, construunt; et quamdam quasi perpetuitatem obsidionis et propositi [Col. 0834A] constantiam promittentes, casas componunt vimineas, et propter ingruentem hiemem vallis castra muniunt, ne torrentium impetu damna rerum sustineant in aliquo. Porro ab Antiochia et suburbanis confinibus ruris incolae, et illius professionis homines, certatim student necessariam ministrare alimoniam. Erat saepedictum castrum filii Noradini, idque solum in partibus illis Salahadinus ei dimiserat. Vallato igitur undique municipio, temporibus certis, et per vices, more solito, oppidanis dabant assultus, et machinis ac tormentis moenia quatientes obsessis negabant requiem.
Interea, dum haec in partibus Antiochenis geruntur, Salahadinus audiens quod comes et totius exercitus Christiani robur, quod ipse non sine timore vehementi in Aegypto praestolatus fuerat, ad partes se contulerat Antiochenas; arbitratus non imprudenter, quod regnum viribus vacuum impune posset invadere; et duorum alterum facilius obtinere, aut obsidionem ab obsesso dimovere municipio; aut hostibus illic perseverantibus, de his qui in regno remanserant, obtinere triumphum. Collectis igitur undique militaribus copiis, in multitudine gravi, et armis et omnibus pene quae in bello solent usui esse, solito instructiore, egressus de Aegypto, [Col. 0834C] per vastitatem interjectae solitudinis, maturato itinere pervenit ad urbem antiquissimam, desertam tamen, Laris nomine; ubi deposita impedimentorum parte, et sarcinarum onere sublevato, assumptis sibi qui expeditiores, et pugnandi peritiores videbantur, relictis post se oppidis nostris Darum et Gaza urbe famosissima, subito ante Ascalonam, praemissis quibusdam excursoribus, irruit. Dominus vero rex, aliquot diebus ante, de adventu ejus praemonitus, id quod residuum erat in regno militiae, celeriter convocans, cum suis eamdem urbem, paucis ante diebus ingressus fuerat. Aberat, ut praemisimus, comes Tripolitanus cum centum ex nostris militibus, de multo numero electis; magister [Col. 0834D] quoque Hospitalis cum fratribus suis, et pars maxima militiae Templi; reliqua vero pars fratrum in Gazam se receperat, timentes ne eam, quia prima de urbibus nostris ei occurreret, Salahadinus obsideret; item Henfredus regius constabularius, aegritudine maxima, ut diximus, laborabat. Paucos igitur secum habens dominus rex, ut comperit quod per campestria nobis contermina libere et hostiliter vagarentur et discurrerent hostes, invocato divino auxilio, relictis qui civitatem tuerentur, urbe cum suis egreditur, tanquam cum eis pugnaturus. Salahadinus vero prope civitatem gentem suam in unum collegerat. Egressus autem Christianus exercitus, inspecta partis adversae multitudine infinita, qui sensus habebant magis [Col. 0835A] exercitatos in talibus, tutius esse dicebant in se subsistere, quam dubiis belli eventibus inconsulte se committere. Ita ergo usque ad vesperam, habitis tamen interdum singularibus conflictibus, quamvis proximae essent utrinque acies, eorum impetus sustinuerunt nostri. Advesperascente autem die, periculosum credentes, in tam modica manu, castris se committere illa nocte, praesertim cum tanta esset hostium immensitas, in civitatem Ascalonam iterum prudenter se receperunt. Quod factum in tantam Salahadinum cum suis erexit praesumptionem, ut jam non in se solide subsisteret, sed ambularet in mirabilibus super se; et jam quasi victor, commilitonibus suis regni subjugati portiones certas designaret. Coeperunt ergo de caetero, [Col. 0835B] quasi pro votis obtinentes omnia, incautius discurrere, habere se imprudentius, passim per turmas inordinatis agminibus vagari.
Nocte ergo illa opinati sumus, quod ante urbem castra locarent sua, in ea regione ubi pridie fuerant; aut urbi vicinius se conferentes, ipsam obsidione clauderent. Verum ipsi neque sibi neque equis requiem indulgentes, catervatim universam perlustrantes regionem, prout cuique impetus erat, ad diversa rapiebantur. Erat autem inter eorum satrapas quidam, Ivelinus nomine, vir bello strenuus, ad [Col. 0835C] quaelibet tentanda pronus; vir apostata, qui relicta mediatoris Dei et hominum fide, ad gentilem impietatem devia secutus, se contulerat, natione Armenius. Hic, cum acie cui praeerat, usque Ramam urbem in campestribus sitam pervenit; inveniensque eam vacuam, succendit; diffidentes enim illius loci cives, eo quod non esset munita commode, partim cum domino Balduino rege in expeditionem apud Ascalonam profecti fuerant; pars cum infirmiore manu, cum mulieribus et parvulis in Joppen se contulerant; pars in castrum in montibus, situ munitum satis, cui nomen Mirabel, ascenderant. Incensa igitur urbe, praedictus Ivelinus Liddam, finitimam urbem, cum omni suo comitatu properat, locum partitis agminibus, subito vallat in circuitu; [Col. 0835D] deinde sagittarum immissa grandine et omni armorum genere, inclusos aggreditur et incessanter fatigat. Contulerat sane se populus omnis super ecclesiam beati martyris Georgii. Porro tantus nostros invaserat timor, ut jam non esset spei residuum, nisi in fuga; nec solum his qui in campestribus habitabant, ubi tam liber hostium erat discursus, verum etiam et montium incolis tantus incubuerat horror, ut civitatem sanctam prope desererent ejus cives, et de urbis tuitione diffidentes, in arcem quae dicitur David, reliqua parte civitatis neglecta, se certatim conferrent. Processerant quippe excursores usque ad locum qui dicitur Calcalia, et obtexerant pene universam superficiem terrae eorum praeambuli; et jam etiam dimissis campestribus, ad [Col. 0836A] montana conscendere disponebant. Haec erat facies regionis desolatae, et oppressae amaritudine, in die qua obtexit eam caligine Dominus in furore suo, ad iracundiam provocatus: tamen non continuit in ira sua misericordias suas, nec oblitus est misereri; sed conversus, consolatus est nos, et apposuit ut complacitior sit adhuc (Psal. LXXVI, 7) , et secundum multitudinem dolorum nostrorum, in corde nostro consolationes ejus laetificaverunt animas nostras (Psal. XCIII, 19) .
Nam, dum haec ita in partibus illis geruntur, dominus rex audiens quod fines ejus longe lateque [Col. 0836B] hostium multitudo diffusa penitus occupaverat, ex Ascalona cum suis egreditur, ac hostibus obviam ire parat: satius ducens, cum hostibus etiam dubio eventu praeliandi fortunam tentare, quam praedam, incendia, suorum stragem sustinere. Egrediens igitur per maritimam oram, littus quoque secutus, ut subito et occultus posset inimicis occurrere, pervenit ad eum locum, ubi Salahadinus e regione erat in campestribus. Quo perveniens, acies omnemque apparatum bellicum, tam equitum quam peditum adversus eum dirigit; ubi adjunguntur ei fratres militiae Templi, qui in Gaza remanserant. Inde instructis ordinibus militum, hostibus obviam ire parant, dumque proficiscuntur unanimes injurias suas ultum iri, incendiis quae ex omni parte intuebantur, [Col. 0836C] et strage suorum audita, in virilem audaciam divinitus accensi, quasi vir unus facti, properant; cum ecce ex adverso non multum distantia hostium agmina contuentur. Erat autem hora diei quasi octava. Salahadinus interea audiens nostros spe pugnandi adventare, timens quem prius videbatur optasse congressum, missis qui suos passim dispersos convocarent; clangore quoque buccinarum et tympanorum strepitu, verbis quoque, sicut in talibus fieri solet, manipulos suos ad conflictum animabat, et dictis vires addere nitebatur. Erat ibi cum domino rege, Odo de Sancto Amando, magister militiae Templi, cum octoginta ex suis; princeps Rainaldus, Balduinus de Ramis, et Balianus [Col. 0836D] frater ejus; Rainaldus Sidoniensis, comes Joscelinus, regis avunculus et senescalcus. Omnes vero quotquot erant promiscuae conditionis, vix trecenti septuaginta quinque inventi sunt. Hi omnes, invocato de supernis auxilio, praevio vivificae crucis ligno mirabili, quod dominus Albertus Bethlehemita episcopus gestabat in manibus, instructis ordinibus, ad dimicandum viriliter se accingebant. At vero interea ad hostium cuneos, qui longius praedas secuti et procurantes incendia discesserant, certatim ex diversis partibus addebantur, fiebatque major numerus; ita quod nisi Dominus, qui non derelinquit sperantes in se, nostros interiore quadam inspiratione clementius erigeret, omnino non solum de victoria, sed et de salute et de libertate desperare cogerentur. [Col. 0837A] Ordinant et ipsi nihilominus acies suas, et juxta militarem disciplinam agmina digerunt, disponentes qui primi aggrediantur, et qui eis sint subsidio.
Interea, accedentibus hinc inde gradatim bellatorum ordinibus, commissum est praelium, prius casu dubio, sed viribus longe imparibus; postmodum nostris animosius insistentibus, infusa coelitus gratia, quae eos solito redderet fortiores, confractis eorum legionibus, post multam stragem hostes in fugam vertunt. Quis autem esset hostium numerus investiganti mihi et quaerenti diligentius, [Col. 0837B] veridica multorum relatione innotuit, quod viginti sex millia equitum expeditorum, exceptis iis qui summariis insidebant et camelis, intra fines nostros immiserat; ex quibus erant octo millia egregiorum, quos ipsi lingua sua Toassin vocant; reliqua vero decem et octo millia erant gregariorum, quos ipsi appellant Carnagolam. De egregiis autem erant mille, qui omnes induti croceis super loricas examentis, Salahadino concolores, eidem familiarius ad tutelam proprii corporis assistebant. Solent enim Turcorum satrapae et majores principes, quos ipsi lingua Arabica vocant emir, adolescentes, sive ex ancillis natos, sive emptos, sive capta in praeliis mancipia studiose alere, disciplina militari [Col. 0837C] instruere diligenter; adultis autem, prout cujusque exigit meritum, dare stipendia et largas etiam possessiones conferre; in dubiis autem bellorum eventibus, proprii conservandi corporis solent his curam committere et de obtinenda victoria spem habere non modicam: hos lingua sua vocant Mameluc. Hi assistentes domino suo perseveranter, unanimiter ab eo nitebantur propulsare injurias, et usque ad mortem non destituere. Hi sane in conflictu perseverantes, quoadusque fugeret dominus eorum, unanimiter perstiterunt; unde contigit quod, caeteris fuga elapsis, hi pene omnes occumberent. Conversis itaque hostibus in fugam, insecuti sunt nostri usque dum, inclinata jam die, nox irrueret; ab eo loco, qui dicitur Mons Gisardi, usque ad paludem [Col. 0837D] illam, quae vulgo dicitur Caunetum Esturnellorum. Toto autem illo fugae tempore et spatio, non desiit hostium strages fieri continua, per duodecim vel amplius milliaria; nec de omni numero superfuissent aliqui, nisi nox importune irruens, persequentium gladiis eripuisset. Ut autem expeditius possent fugiendo saluti consulere, abjectis armis et vestibus, sarcinis expositis, relictis infirmioribus, qui fortiores erant et equorum velocium sessores, fugiendo pro viribus, beneficio noctis imminentis, neci subtracti sunt; alii autem omnes aut capti, aut gladiis interempti, graviores exitus sunt consecuti. De nostris autem in primo conflictu quatuor aut quinque occubuerunt equites; pedites autem ad certum, quem nos ignoramus numerum Pervenientes autem, [Col. 0838A] qui fuga fuerant elapsi, usque ad praedictam paludem, si quid residuum erat oneris, loricas videlicet et caligas ferreas, in carectum aquae et in ipsam aquam projecerunt interius, ut et ipsi expeditius incederent, et arma in aquis projecta, nostris nullo tempore possent esse aut usui, aut victoriae signo. Quorum tamen utrumque nostri postea sunt plenius assecuti; nam inhaerentes eorum vestigiis et nocte instante, et sequenti die, et praedictum arundinetum diligentius perscrutantes, paludem quoque ipsam contis et uncis percunctantes, quidquid illi occultaverant, celerius repererunt. Audivimus a quibusdam fide dignis, quod centum inde viderant una die loricas extrahi, exceptis galeis et ocreis ferreis, et minoris ponderis rebus, utilibus tamen et pretiosis. [Col. 0838B] Collatum autem nobis est hoc tam insigne et saeculis memorabile beneficium, divinitus, anno domini Balduini quarti tertio, mense Novembre, VII Kal. Decembris, die festo Sanctorum martyrum Petri Alexandrini et Catherinae virginis. Reversus autem dominus rex Ascalonam, exspectavit quousque suos reciperet, qui diversis itineribus insecuti fuerant fugientes, quos infra dies quatuor recollegit. Videre erat redeuntes, manubiis onustos, mancipia trahentes, camelorum armenta, equos, tentoria referentes, exsultantes secundum Prophetae dictum: Quasi victores capta praeda, quando dividunt spolia (Isa. IX, 3) .
Accessit et aliud, in quo manifeste innotuit praesentem esse divinam nobis clementiam; nam sequenti die, et per decem dies continuos, tanta vis imbrium, tanta algoris praeter solitum violentia incubuit, ut vere credi posset, etiam ipsa contra eos conjurasse elementa. Equos nimirum omnes amiserant, quibus per illud triduum, quo in finibus nostris moram fecerant, nec cibum, nec potum, nec ullam indulserant requiem; item indumenta et vestium genera quaelibet, ut praemisimus, omnino a se rejecerant. Accedebat ad miseriarum cumulum, [Col. 0838D] quod nec victum penitus habentes, frigore, inedia, viarum taedio et laboris insueti pondere tabescebant. Reperiebantur ex eis passim aliquando plures, aliquando pauciores, in quos quamvis etiam impotens et debilis, impune poterat pro suo arbitrio desaevire; ignari enim locorum ex eis plerique, putantes domum redire, nostris se vicis aut viatoribus, aut eos quarentibus offerebant. Arabes interea, infidum genus hominum, videntes quidem casum qui Turcis acciderat, ad illos properant, quos superius cum sarcinis apud Laris civitatem diximus relictos, quos nuntiata suorum strage territos, in fugam vertunt; eos quoque nihilominus, qui quocunque casu nostrorum manus evaserant, durius insequuntur; et qui a nobis elapsi videbantur, illis dabantur [Col. 0839A] ad praedam; ita ut impletum videretur illud propheticum: Residuum locustae, comedit bruchus (Joel. I, IV) . Id enim moris huic generationi nequam esse dicitur, ut sub quocunque duce ingrediantur ad praelia, anceps soleant declinare certamen; et quandiu bellorum dubius est eventus, de remoto conspicere; demumque adhaerere victoribus; victos vero tanquam hostes insequi et de eorum locupletari spoliis. Igitur per dies multos de silvis, de montibus, de ipsa etiam solitudine educebantur captivi; aliquando etiam sponte nostris occurrebant, satius arbitrantes carceri et vinculis mancipari, quam frigore et inedia tabescere et cruciari. Interea dominus rex praeda et manubiis, lege belli distributis, votivas gratiarum actiones pro [Col. 0839B] collatis sibi a Domino beneficiis soluturus, Hierosolymam properavit. Salahadinus autem, qui cum tanta superbia et tam multiplici equitatu ascenderat, divina percussus manu, vix cum centum equitibus reversus est; ipse quoque camelo invectus dicitur. Intueri libet et considerare interius, divini hujus muneris largitatem; et quomodo in nobis exhibita nobis liberalitate, hanc universam sibi voluit pius consolator gloriam vindicare. Nam, si praesenti operi divinitus procurato, comes Flandriae, princeps Antiochenus, comes Tripolitanus, et illa militiae multitudo quae aberat, interfuisset, more imprudentum, et qui solet in prosperis irrepere fastus, etsi non verbo, saltem cogitatione non [Col. 0839C] vererentur dicere: Manus nostra excelsa, et non Dominus fecit haec omnia (Deut. XXXII, 27) . At nunc juxta verbum suum, quod scriptum est: Ego gloriam meam alteri non dabo (Isa. XLII, 8) ; reservata sibi penitus auctoritate et gloria, non in multitudine, sed paucorum usus ministerio; et Gedeonis innovans clementer miracula, innumeram stravit multitudinem; significans quod ipse sit, et non alius, cujus beneficio unus persequitur mille, et duo fugant decem millia. Ei ergo ascribatur, a quo est omne datum optimum, et omne donum perfectum (Jac. I, 17) ; quia non est in hoc praesenti articulo, quod operibus suis imputare possit homo. Divinae enim gratiae munus est et non meritis exhibitum: Tuum est opus, Domine, extendisti enim manum [Col. 0839D] tuam, et devoravit eos terra (Exod. XV, 12) ; in multitudine gloriae tuae deposuisti omnes adversarios meos (ibid., 7) .
Cum haec apud nos peraguntur, comes, et qui cum eo erant, in obsidione supradicti castri perseverabant, sed inutiliter; nam in dissolutionem dati, aleis et caeteris noxiis voluptatibus majorem dabant operam, quam disciplina militaris aut obsidionis lex exposceret; continuis itineribus Antiochiam properabant, ubi balneis, comessationibus, et ebrietatibus et caeteris lubricis voluptatibus dediti, desidiis obsidionem deserebant. Sed neque ii qui [Col. 0840A] ibi juges et assidui videbantur, negligentia torpentes aliquid utilitatis operabantur, terebant otia, et palustres trahebant dies. Ipse etiam comes singulis diebus minabatur, quod eum redire oporteret, quodque invitus ibi detinebatur; quod verbum non solum eos qui in obsidione erant exterius, ab honesto revocabat proposito; sed etiam obsessos reddebat ad resistendum promptiores; sperantes enim in vicino solvendam obsidionem, proponebant hoc modico tempore melius esse cuncta tolerare, etsi dura viderentur quae possent inferri, quam municipium fidei suae creditum, invisis prodere gentibus et proditionis notam incurrere perpetuam. Erat autem praedictum castrum in edito loco situm, in colle constitutum, qui ex maxima parte videbatur [Col. 0840B] congestus, ex uno solo latere impugnantibus aditum praebens; in reliquis autem etsi assultus dare volentibus minime pervius, tamen undique machinis libere poterat flagellari. Post varios igitur eventus et frequentes assultus, quibus si ex animo res gesta esset, et propitia adesset Divinitas, posse capi videretur, decidit res in negligentiam, ut praediximus; et peccatis nostris exigentibus, ita omnis nostrorum emarcuit virtus, et evacuata est omnis prudentia, ut cum jam qui inclusi tenebantur, in supremam desperationem incidissent, nostri coeperint de reditu ad propria tractare. Admirari non sufficimus (esse enim videtur amplius opinione hominum) quod tantis principibus tantam induxit Dominus [Col. 0840C] mentis caliginem; et ita in indignatione sua eos caecitate percussit, quod nemine compellente, castrum jam pene expugnatum, sola stimulante invidia, et negligentia revocante, hostibus dimitterent. Videns ergo dominus princeps, quod ita comes Flandriae fixerat propositum, quodque in hoc verbo irrevocabiliter erat obstinatus, sumpta ab obsessis, in incerta nobis quantitate, pecunia, obsidionem solvit. Comes autem Flandriae Hierosolymam rediens, completis ibi solemnibus sanctae Paschae diebus, ad reditum se parat; aptatisque galeis et navibus ad onera devehenda necessariis, per dominum imperatorem Constantinopolitanum, ad propria rediturus, a Laodicia Syriae, navigationis suae iter arripuit, in nullo relinquens post se in benedictione [Col. 0840D] memoriam.
Eodem tempore dominus Fredericus Romanorum imperator, post vicesimum annum schismatis, cum domino Alexandro papa, apud Venetias pacificatus est.
Per idem quoque tempus, cum sanctae urbis Hierusalem, propter nimiam vetustatem, muri jam ex parte corruissent, facta collatione inter principes, tam saeculares quam ecclesiasticos, collecta est certae quantitatis pecunia annuatim persolvenda, quousque, auctore Domino, opus consummaretur, ut impleretur illud: Benigne fac in bona voluntate, sic ut aedificentur muri Hierusalem (Psal. L, 19) .
Anno ab incarnatione Domini, 1178 qui erat regni domini Balduini quarti annus quintus, mense Octobri, cum anno praecedente indicta esset per universum Latinorum orbem Romae synodus generalis, ad eamdem synodum vocati, profecti sunt de nostro Oriente, ego Willelmus, Tyrensis archiepiscopus, Heraclius Caesariensis archiepiscopus, Albertus Bethlehemita episcopus, Radulphus Sebastenus episcopus, Joscius Acconensis episcopus, Romanus Tripolitanus episcopus, Petrus prior ecclesiae Dominici Sepulcri, Rainaldus abbas ecclesiae montis Sion. [Col. 0841B] Praedictus vero Joscius non solum ad synodum pro perabat nobiscum, verum ad dominum Henricum, Burgundiae ducem, legatione fungebatur, ut eum ad nos evocaret. Conveneramus enim unanimiter, ut domini regis sororem, quam prius marchio habuerat, eisdem conditionibus eidem in matrimonio concederemus; quod verbum cum idem dux per manum praedicti domini episcopi, prius gratanter suscepisset, et etiam, ut dicitur, juramento propriae manus, se venturum firmasset, causis quibusdam adhuc nobis incognitis, venire renuit, juramenti quod praebuerat immemor, et fidei qua se obligaverat prodigus inventus.
Eodem mense quo nos iter ad synodum arripuimus, dominus rex cum omnibus regni viribus, castrum [Col. 0841C] quoddam super ripas Jordanis, in eo loco qui vulgo vadum Jacob appellatur, aggressus est aedificare. Habent traditiones veterum, eum esse locum ubi Jacob de Mesopotamia rediens, missis nuntiis ad fratrem, factisque duabus turmis, dixit: In baculo meo transivi Jordanem istum, et nunc cum duabus turmis regredior (Gen. XXXII, 10) . Est autem in pago Cades Nepthalim, inter Nepthalim et Dan, quae alio nomine appellatur Pancas, alio etiam Caesarea Philippi dicitur; quarum utramque Phoenicis constat esse portionem, et Tyrensis metropolis urbes suffraganeas. Distat autem a Paneade milliaribus decem. Porro collis erat ibi mediocriter eminens, super quem fundamenta jacientes profundidate congrua, [Col. 0841D] murum mirae spissitudinis, in quadrum aedificantes opere solidissimo, ad convenientem altitudinem, infra sex menses erexerunt. Contigit autem, dum in aedificando ibi moram facerent, egressi sunt latrunculi de partibus Damascenis, qui universas ita obsederant vias, quod non nisi cum periculo ire ad exercitum aut inde redire, aut vias carpere quaslibet viatores possent. Erant autem praedicti latrunculi de loco in montibus Acconibus sito, cui Bacades nomen, qui vulgo Bucael dicitur. Hic locus in finibus Zabulon situs est, amoenus admodum; et, licet in summis montium, tamen aquis irriguus est et arborum fructiferarum frequentia consitus, habitatores habens insolentes, armis strenuos et numerositate superbos, adeo ut vicinorum agros et [Col. 0842A] suburbana finitima sibi facerent tributaria; maleficis et debita supplicia fugientibus, aggressoribus quoque et viarum effractoribus tutum apud se praebentes refugium, ob praedae et vi raptarum rerum, quod eis dabatur, participium. Erant ergo omnibus per circuitum propter intolerabilem eorum arrogantiam, tam nostris quam etiam Sarracenis invisi et odibiles facti, ita ut saepius fuerit attentatum eos funditus exstirpare; sed successum res non habuit; unde et singulis diebus fiebant proterviores. Quorum intolerabilem superbiam, furta commissa, perpetrata homicidia, dominus rex non ferens, locum praedictum subito et violenter occupans, quos comprehendere potuit, neci dedit; sed fugerunt ex parte maxima, praecognito domini [Col. 0842B] regis adventu; et ad partes Damascenas, cum uxoribus et parvulis se contulerunt. Inde frequentes in provincias nostras, occulte tamen, irruptiones, veteris consuetudinis non immemores, facere consueverant. Nunc autem adjunctis sibi ejusdem factionis consortibus, fines nostros ingressi erant, ut praemisimus. Quod audientes nostri, indignati, quod hujusmodi homines vias publicas ita fecerant periculosas, locis competentibus eis ponentes insidias, operam dabant sollicitam, quomodo eos possent praevenire. Accidit autem nocte quadam, quod ipsi, facta praeda, de montibus Zabulon descendentes, volentes se ad partes unde exierant conferre, in nostros, qui eis insidias paraverant, incidentes, viarum suarum fructum collegerunt; captis etenim [Col. 0842C] ex eis novem, septuaginta et plures interfecti sunt. Accidit autem hoc, mense Martio, XII Kal. Aprilis.
Per idem tempus, Romae celebrata est synodus in basilica Constantiniana, qui dicitur Lateranum, trecentorum episcoporum; pontificatus domini Alexandri anno vicesimo, mense Martio, indictionis XII, quinta die mensis. Cui si quis statuta et episcoporum nomina, numerum et titulos scire desiderat, relegat scriptum quod nos ad preces sanctorum Patrum, qui eidem synodo interfuerunt, confecimus diligenter; quod in Archivo sanctae Tyrensis Ecclesiae, inter caeteros, quos eidem contulimus Ecclesiae libros, cui jam sex annos praefuimus, jussimus collocari.
Constructo igitur castro et ex partibus suis absoluto, nuntiatum est domino regi, quod in eam silvam, quae Paneadensi adjacet civitati, hostes incaute pascua sequentes, greges immiserant et armenta, non habentes secum illas militum copias, quibus freti nostris irruentibus possent resistere. Arbitrantur ergo nostri quod immunitos eos, sicut nuntiatum fuerat et praeliaribus auxiliis destitutos, facile possent opprimere, illuc occulte tendunt; et ut latenter et ex improviso, celatoque eorum adventu possent irruere, de nocte iter aggrediuntur [Col. 0843A] et de nocte accelerant. Mane igitur facto ad locum destinatum perveniunt; ubi aliis ad alia praeliandi gratia properantibus loca, aliis lente nimis et de remoto subsequentibus, ea acies in qua rex erat, imprudenter nimis quibusdam septis lapideis se immergit, ubi ex hostibus latebant nonnulli; audito enim nostrorum adventu, latere disposuerant ut, declinato nostrorum impetu, propriae saluti eo modo possent consulere. Videntes nostros super eos irruisse incautius, licet inviti et de vita desperantes, facti sunt, ipsa necessitate urgente, fortiores; et subito exsilientes, videntes nostros inter angustias, instant animosius; et quibus satis fuerat prius latendo posse declinare adversarium, interfectis equis, sagittis eminus missis, nostros [Col. 0843B] comprimunt violenter. Videns itaque dominus constabularius hostem ex improviso emersisse, eis cum multo impetu se ingerit medium; dum de more viriliter dimicat, dominumque regem in arcto positum, ne in eum periculosius irruatur, fideliter protegit, et ab injuriis vindicat potenter, crebris et violentis ictibus lacessitus, et lethalibus confossus vulneribus, tandem suis eum eripientibus, vix in equo revocatus est. Ceciderunt porro in ea congressione viri memorabiles et pia recordatione digni: juvenis quidam elegantis formae et honestis pollens moribus, nobilis et dives, Abraham de Nazareth, et Godescalcus de Turolte, qui etiam bonam sui reliquit existimationem; et alii pauci inferioris [Col. 0843C] manus. His ita se habentibus, de casu tam periculoso dominus rex suorum ereptus opera, ad castra unde exierat, reversus est; ubi suos qui ad varia inordinate dispersi fuerant recepit. Dominus vero Henfridus regius constabularius, ingravescentibus doloribus, ad Castellum novum quod ipse adhuc aedificabat, delatus est. Factum est autem hoc, IV Idus Aprilis. Decubans ergo ibi et per dies quasi decem, cum dolore vitam protrahens, supremo judicio memoriter et prudenter ordinato, vir per omnia commendabilis, X Kal. Maii, patriae perpetuo lugendus, vivendi fecit finem; et in ecclesia Beatae Dei Genitricis et semper Virginis, apud nobile et famosum castrum ejus, Toronum videlicet, debita magnificentia sepultus est. Quo [Col. 0843D] defuncto, statim intra eumdem mensem, Salahadinus praedictum castrum, quod de novo fuerat constructum, VI Kal. Jun. obsidet; crebrisque insultibus, et denso sagittarum nimbo fatigare coepit violenter inclusos; cum ecce unus de interioribus, cui nomen erat, ut dicitur, Raynerius de Marum, unum de ditioribus admiratis sagitta saucium interemit; pro cujus obitu omnes ita consternati sunt, ut infecto negotio, soluta obsidione discederent.
Sequenti mense, cum jam praedictus Salahadinus, bis jam vel eo amplius in pago Sidoniensi violenter esset ingressus et libere satis, nemine [Col. 0844A] cohibente, quaedam incendia, hominum quoque stragem exercuisset, adjecit iterato introire; locatisque castris inter urbem Paneadensem, et fluvium Dan, excursores praemiserat frequenter qui praedas agerent, incendia procurarent. Ipse autem, quasi pro subsidio, castra non deserens, eorum reditum et aggressionum eventum exspectabat. Nuntiatum est interea domino regi, quod ita per fines nostros Salahadinus desaeviret; qui, assumpto sibi Dominicae crucis ligno convocatisque suis, quoscunque colligere undecunque potuit, ad urbem properat Tiberiadensem: inde per oppidum Sephet, per urbem antiquissimam Naason, ad praedictum Toronum cum suis pervenit. Ubi, frequentibus nuntiis intercurrentibus pro certo comperit Salahadinum [Col. 0844B] cum exercitu suo adhuc in eodem perseverare loco; suos autem levioris armaturae milites, qui praemissi fuerant, agros Sidoniensium hostiliter depopulari, caedes, incendia, praedas exercere. Habita itaque deliberatione, placuit omnibus, hostibus obviam ire. Inde ergo, juxta condictum contra Paneadem exercitum dirigentes, perveniunt ad vicum qui dicitur Mesaphar; unde quia in summis montibus situm est, prospicere erat totam subjectam regionem usque ad radices Libani; castra quoque hostium dabatur eminus intueri. Patebant quoque nihilominus prospectibus singulorum, inimicorum discursus et incendia. Descendentes igitur nostri per montis declivum cum festinatione, turmas [Col. 0844C] peditum secum trahere non poterant; fessi enim erant oppido viae longinquitate, nec poterant equites passibus adaequare. Unde cum paucis peditibus, qui agiliores inventi sunt, in planitiem quae statim montibus subjecta est, devenerunt in eum locum, qui vulgo Mergium appellatur. Per aliquot igitur horas, ut plenius deliberaretur quid facto opus esset, ibi substiterunt. Interea Salahadinus de subito regis adventu aliquantulum perterritus, timens suis excursoribus, quos quasi a se et suis videbat exclusos; timens item ne in castra irruerent, impedimenta, sarcinas et omnem supellectilem inter murum et antemurale vicinae urbis comportari praecipit, ut ad quemlibet belli eventum expeditior inveniatur. Succinctus ergo, et dubius plurimum, [Col. 0844D] rei exitum praestolabatur. Verum excursores qui praedatum ierant, audito nostrorum adventu, perterriti, postpositis aliis optimum ducunt, si suorum agminibus possint aggregari. Transmisso ergo flumine, quod per medium dividit Sidoniensium agros et praedictam planitiem, in qua diximus nostros esse, occurrunt nostris: ubi inito cominus praelio, nostri statim, propitio Domino, fiunt superiores; multisque interfectis et ad terram dejectis, pluribus in fugam versis, hostes ad castra suorum se conferre nituntur.
Dum haec ita se haberent, Odo magister militiae [Col. 0845A] Templi et cum eo comes Tripolitanus, deinde alii sequentes, collem quemdam sibi obvium ascenderunt, flumen habentes ad laevam; a dextris vero erat eis planities maxima et castra hostium. Audiens ergo Salahadinus suos gravari, expositos periculo, neci quoque datos, parat eis subsidium ministrare; in quo proposito dum fixus maneret, ecce suos qui evaserant, fugientes, videt: quibus occurrens, cognito rei statu, animos verbis addit, in aciem revocat; nostris quoque insequentibus et nimium securis, subito se immergit. At vero pedites nostri de spoliis eorum qui interfecti fuerant, ditati, putantes nihil superesse ad consummatam victoriam, secus ripam fluminis castrametati, quieti consederant; equites vero hostes super se, [Col. 0845B] quos devictos putabant, reparatis viribus videntes irruere, non habentes ferias vel otium, ut juxta militarem disciplinam, acies instruerentur, ordinarentur agmina, ordine confuso decertantes, resistunt ad tempus, et hostium perseveranter sustinent impetus. Tandem viribus impares, nec se cum dispersi essent inordinatius, mutuo juvantes, in fugam versi succumbunt turpiter. Cumque satis commode hostes insequentes, per alia loca possent declinare et in tutum se locare, peccatis nostris exigentibus, deteriorem deliberationis partem secuti, in angustias scabris rupibus obsitas, et penitus exitum negantibus se immergunt: ubi nec ad anteriora procedere, nec nisi cum mortis periculo, per hostium manus redire dabatur; qui fluvium [Col. 0845C] transierunt vitae et saluti consulentes, ex maxima parte, in municipium proximum cui nomen Belfort, se contulerunt; alii flumen transeuntes et ulteriorem ripam secuti, versus Sidonem euntes, confusi praelii aestum periculosum declinaverunt. Quibus cum dominus Rainaldus Sidoniensis cum suis, qui ad exercitum festinabat, occurreret, intellecto quod acciderat infortunio, eis etiam monentibus, Sidonem reversus est. Quod factum, in illa die, multiplex damnum creditur intulisse. Verisimile est enim, quod si in castrum suum continuato itinere se recepisset, cooperantibus oppidanis et rusticis locorum peritis, multos eripuisset hostibus, qui nocte illa in cavernis, in rupibus latentes, sequenti mane [Col. 0845D] discurrentibus et cuncta perlustrantibus inimicis, inventi, capti, vinculis mancipati sunt. Dominus autem rex, quorumdam fidelium suorum fretus auxilio, evasit incolumis. Comes quoque Tripolitanus, cum paucis Tyrum pervenit. Capti sunt ibi de nostris, Odo de Sancto Amando, militiae Templi magister, homo nequam, superbus et arrogans, spiritum furoris habens in naribus, nec Deum timens, nec ad hominem habens reverentiam. Hic, juxta multorum assertionem, damni praedicti et perennis probri occasionem dicitur dedisse; qui eodem anno quo captus est, in vinculis et squalore carceris, nulli lugendus, dicitur obiisse. Balduinus quoque de Ramis, nobilis vir et potens; Hugo quoque de Tiberiade, domini comitis Tripolitani privignus, [Col. 0846A] adolescens bonae indolis, et acceptus plurimum: et alii multi, quorum nomina non novimus, nec numerum, capti sunt.
Rebus igitur nostris sic se habentibus, et in imo collocatis, ecce dominus Henricus comes Trecensis, vir magnificus, senioris Theobaldi comitis filius, (quem nos a synodo redeuntes, apud Brundusium Apuliae civitatem dimiseramus) apud Acconensem civitatem, cum multo nobilium comitatu applicuit. Venerant, ut praemisimus, nobiles multi in eodem [Col. 0846B] transitu, dominus videlicet Petrus de Corteniaco, domini Ludovici Francorum regis frater; dominus quoque Philippus, domini comitis Roberti, ejusdem domini regis fratris filius, Belvacensis electus; quorum adventu, nostri, anterioribus casibus plurimum consternati, aliquatenus tamen in spem erecti sunt, sperantes quod tot tantorumque nobilium patrocinio propulsare futuras, praeteritasque ulcisci possent injurias; verum adversa nobis divinitate, nec priores depulerunt, sed etiam in majores descenderunt molestias. Nam hostis noster immanissimus Salahadinus, dextris eventibus et prospera fortuna, in tantam est elatus superbiam, ut subito antequam nostris ad modicum respirare liceret, castrum nostrum, quod nuper Aprili proxime praeterito [Col. 0846C] fuerat consummatum, obsideret. Traditum sane fuerat saepe dictum castrum fratribus militiae Templi, qui omnem illam regionem de concessione regum sibi vindicabant, statim postquam fuerat consummatum eorumque diligentiae commissum. Quod ubi domino regi fuit nuntiatum, convocans regni robur omne et militiam universam, accito quoque domino Henrico comite et aliis nobilibus viris, qui advenerant, apud Tiberiadem properat; ubi collectis universis regni principibus, opem ferre obsessis, hostes ab obsidione amovere proponit; dumque exspectat et in diem apparatus differtur, nuntiatur castrum praedictum, sicut vere erat, ab hostibus violenter captum, funditusque usque ad [Col. 0846D] solum dirutum, occisis omnibus aut captivatis, qui in eo ad tuitionem relicti fuerant. Sicque accessit damnis prioribus major confusio, ut vere dici posset: Recessit ab eis Dominus Deus eorum. Vere judicia Dei, abyssus multa (Psal. XXXV, 7) ; vere terribilis est Deus in consiliis super filios hominum (Psal. LXV, 5) . Nam qui tantam fidelibus suis, anno proxime praeterito contulerat sui muneris immensitatem, tanta eosdem nunc indui reverentia passus est, et confusione. An quis novit sensum Domini? aut quis consiliarius ejus fuit? (Rom. XI, 34.) Quid est, Domine Deus? Quia hic praesens multitudo, et nobilium numerus erat, subtraxisti gratiam, ne sibi ascribant, quod meritis non datur, sed gratia; aut quia de collato gratis priore beneficio, non satis [Col. 0847A] uberes tibi, benefactori suo, gratiarum persolverant actiones; aut quia flagellas, Domine, filium quem recipis (Hebr. XII, 6) ; imples facies nostras ignominia, ut quaeramus nomen tuum sanctum, quod est benedictum in saecula. Scimus, Domine, et confitemur, quia tu non mutaris. Tu enim dixisti: Ego Deus, et non mutor (Mal. III, 6) ; quidquid tamen id est, scimus quia justus es, Domine, et rectum judicium tuum.
[Col. 0848A] Per idem tempus renovatum est verbum, quod anno proxime praeterito de duce Burgundiae motum fuerat, cum domino comite Henrico, ejus avunculo; sperabatur in proxime futuro transitu venturus esse; sed sicut postea evidenter patuit, causis quibusdam occultis adhuc, venire recusavit.
Eodem quoque tempore dominus Boamundus Antiochenorum princeps, et dominus Raimundus, cum militia in regnum ingredientes, dominum regem terruerunt, timentem, ne res novas moliri attentarent; videlicet ne rege, regno privato, sibi regnum vellent vindicare. Premebatur enim solito acrius rex aegritudine sua et singulis diebus leprae signum magis et magis evidens prominebat. Soror autem domini regis, quae marchionis uxor fuerat, adhuc in sua viduitate perseverabat, ducem, ut praemisimus, [Col. 0847C] exspectans. Cognoscens ergo rex illorum nobilium, et licet uterque esset ejus consanguineus, suspectum habens adventum, sorori maturat nuptias; et quamvis nobiliores et prudentiores, ditiores etiam in regno, tum de advenis tum de indigenis potuissent reperiri, penes quos multo commodius, quantum ad regni utilitatem, illa posset locari: non satis attendens, quod:
Eodem anno, aestate quae proxime secuta est, idem Salahadinus, locata Damascena et Bostrensi in tuto provincia, equitum copias omnes, versus partes dirigit Tripolitanas; ibique locatis castris turmas dispergit per universam regionem militares. Comes autem cum suis in urbem Archis se contulerat, operiens si ei daretur opportunitas cum hostibus absque gravi periculo committendi. Porro fratres militiae Templi, cum essent in eadem regione, in suis municipiis clausi tenebantur, exspectantes omni pene hora vallari obsidione; nec se congressionibus temere committere audebant. Identidem et fratres Hospitalis, timentes, in castrum suum, cui [Col. 0848D] nomen erat Crach, se contulerant; arbitrantes satis esse, si in tanto tumultu praefatum oppidum ab injuriis hostium possent vindicare. Erant ergo media hostium agmina inter praedictorum fratrum et domini comitis expeditiones, ita ut mutuum sibi non possent ministrare auxilium, nec etiam dirigere internuntios, qui de singulorum statu alterutros valerent instruere. At vero Salahadinus per campestria et maxime per loca culta passim obambulans, et nemine se opponente, libere cuncta perlustrans, fruges partim in areis jam congestas, partim per agros manipulatim collectas, partim adhuc solo haerentes, suppositis ignibus incendit, praedas abigit, depopulatur universa.
Dum haec in partibus illis geruntur, ecce circa Kal. Junias, navalis exercitus ejus in partibus subito apparuit Berythensibus; cujus exercitus primicerii, postquam pro certo constitit quod Salahadinus cum domino rege foedus inierat, reverentiam habentes ad leges pacis quas indixerat, timuerunt Berythensium finibus et infra totius regni terminos, jura foederis violare. Audientes quoque, quod eorum dominus in partibus Tripolitanis cum suis expeditionibus moram faceret, illuc properant, et insulam Aradum (quae urbi Antaradensi opposita est, vix tribus milliaribus ab ea distans) galeis in portu [Col. 0849B] commode locatis, occupant. Hanc insulam dicitur primus habitasse et in ea urbem munitissimam sui nominis aedificasse Aradius Chanaan filius, nepos Noe, unde Arados dicta est. Huic ab oriente vicina est civitas iterum olim valde nobilis, quae ex eo, quod praedictae civitati e regione opposita est, ut superius diximus, Antarados, hodie vero corrupta nuncupatione Tortosa dicitur; ubi apostolus Petrus Phoenicen circumiens, in honore Dei genitricis dicitur Basilicam fundasse modicam, quae multo populorum usque hodie frequentatur accessu; et ubi divinitus, per ejusdem semper virginis intercessionem, multa dicitur indigentibus fidelibus praestari beneficia. Hae urbes ambae Tyrensi metropoli suffraganeae, cum alia illis contermina, quae Maraclee, [Col. 0849C] provinciae Phoenicis dicitur portio, intelliguntur. Applicati ad praedictam insulam, regionem universam terrore concutiunt, ibique mandatum domini sui operientes, domum supra portum Antaradensem incenderunt, damna civibus majora, sed incassum inferre molientes. Interea Salahadinus regionem pro suo arbitrio depopulatus, classi mandat ut redeat; ipse quoque revocatis agminibus, in suos se recepit fines. Paucis tamen postmodum evolutis diebus, inito foedere cum domino comite, interius in regionem se contulit Damascenorum.
[Col. 0849D] Per idem tempus, cum per menses septem continuos, cum illustris memoriae domino Manuele, Constantinopoleos imperatore magnifico, moram nobis et Ecclesiae nostrae perutilem fecissemus, quarta post Pascha feria, licentiam redeundi ad propria per multam obtinuimus instantiam. Qui commendatis nostrae devotioni legatis suis, viris nobilibus et magnificis, in galeis quatuor, quas nobis more imperiali liberaliter nimis concesserat, transcursis Tenedo, Mutilene, Chio, Samo, Delo, Claros, Rhodo, Cypro, insulis; a laeva autem relictis Phrygia, Asia minore, Lycia, Lycaonia, Pamphylia, Isauria, Cilicia provinciis, fauces Orontis fluminis, et Seleuciae portum, qui hodie dicitur Sancti Simeonis, IV [Col. 0850A] Idus Maias attigimus, propitia Divinitate, salvis rebus et corpore incolumes. Non videtur tamen praetereundum, sed erit praesentis historiae articulus non modicus, quod dum in urbe regia moram, ut praediximus, tum ingruentis hiemis necessitate, tum felicissimi domini imperatoris mandato faceremus, contigit eum paterna provisione, et mente quodammodo praesaga de maturo ex hac luce exitu, geminam sobolem suam, filium videlicet et filiam, matrimonii legibus alterum uxori, alteram viro copulare. Filio sane adhuc impuberi, vix annorum tredecim, Alexio nomine, avi paterni nomen referenti, illustris Francorum regis domini Ludovici filiam, vix annorum octo, Agnetem nomine, solemniter contulit, imperialibus insignibus utrique [Col. 0850B] collatis, in palatio domini Constantini senioris, in ea parte palatii quae dicitur Trullus; ubi et sancta et universalis synodus sexta, temporibus Constantini, filii Constantini, filii Heraclii, dicitur fuisse congregata. Filiam vero nuptui collocavit apud adolescentem nomine Reinerium, Willelmi senioris marchionis de Monteferrato filium, domini item Willelmi fratrem, cui nos regis nostri sororem contuleramus. Hunc, quasi annornm decem et septem, per suos apocrisiarios dominus imperator fecerat evocari, qui ante nostrum adventum in urbem regiam diebus circiter quindecim descenderat; factaque mora tam in urbe quam in expeditione cum domino imperatore, redeunte quoque domino imperatore circa Epiphaniarum dies in urbem, [Col. 0850C] mense Februario in palatio novo, quod Blachernas dicitur, convocata curia sua, cum imperiali magnificentia, per manum Theodosii ejusdem urbis patriarchae, eidem filiam suam nomine Mariam, uxorem dedit, et de nomine patris sui Joannem appellatum, Caesarem constituit. Hanc filiam, Hirene uxor ejus prior, imperatrix piae memoriae, quae ei de regno Teutonico in uxorem data fuerat, peperit; nam ex Maria, quam secundo duxit, solum Alexium, qui hodie imperat, suscepit. Verum si ludos Circenses, quos cives illius urbis Hippodromos vocant, et variorum gloriam spectaculorum populo per illos dies cum solemnitate exhibitam; si imperialem circa vestes, et proprii corporis indumenta in lapidibus [Col. 0850D] pretiosis et margaritarum pondere et numero excellentiam; si palatii supellectilem auream, argenteam, numero et pondere infinitam; si velorum ad ornatum dependentium pretium; si famulorum et curialium numerositatem scripto comprehendere tentemus; si apparatus, nuptiarum magnificentiam; si effusam in omnes, tam suos quam exteros immensae liberalitatis munificentiam, per singula velimus prosequi, immensitate materiae sermo succumberet, etiamsi specialis ad hoc deputaretur tractatus. Sed nunc ad historiam redeamus.
Completis ergo apud Antiochiam, injunctis nobis ab imperiali excellentia, cum domino principe, et cum domino patriarcha mandatis, domino rege apud Berythum invento, eoque terrestri itinere [Col. 0851A] Tyrum properante, nos propitia Divinitate, continua navigatione, pridie Nonas Julii, post annum et menses decem, ex quo ad synodum profecti eramus, ad Tyrensem reversi sumus Ecclesiam.
Anno septimo regni domini Balduini quarti, XIII Kal. Octobris piissimus et Christianissimus Francorum rex, vir virtutum et immortalis memoriae dominus Ludovicus, onere carnis deposito, coelis intulit animam, cum electis principibus praemia possessurus aeterna; filio uno superstite et haerede, Philippo nomine, ex Ala regina, filia Theobaldi senioris, sorore domini Henrici comitis Trecensium, Theobaldi comitis Carnotensium, Stephani comitis Sainsorensium, domini Willelmi Remensis archiepiscopi: mortuus est anno regni ejus quinquagesimo, [Col. 0851B] vitae vero sexagesimo. Sequenti mense, pridie nonas Octobris, anno pontificatus sui vicesimo secundo, dominus Amalricus bonae memoriae Hierosolymorum patriarcha, vir simplex nimium, et pene inutilis, viam universae carnis ingressus est. In cujus loco, dominus Heraclius Caesariensis archiepiscopus, intra dies decem substitutus est.
Eodem mense, dominus rex sororem suam, vix annorum octo, cuidam adolescenti Henfredo nomine, despondit. Hic tertius Henfredus, junioris Henfredi filius fuit ex Stephania Philippi Neapolitani [Col. 0851C] filia: qui secundus Henfredus, senioris Henfredi de Torono regis constabularii, cujus supra saepius fecimus mentionem, fuit filius; cujus avus maternus, videlicet Philippus, dominus fuit Arabiae secundae, quae est Petracensis, qui locus hodie vulgo Crach et Syriae Sobal, qui locus hodie montis Regalis; quarum utraque est trans Jordanem. Hic postea conversus, factus est magister militiae Templi. Tractante ergo et plurimum elaborante principe Rainaldo, matris ejusdem pueri jam puberis, tertio marito, celebrata sunt Hierosolymis praedicti adolescentis et sororis domini regis sponsalia. Commutavit praeterea patrimonium suum, quod in finibus Tyri per mortem avi paterni haereditario [Col. 0851D] jure ad se fuerat devolutum, Toronum videlicet, et Castellum novum et Paneadem, cum pertinentiis suis, cum domino rege certis conditionibus; quarum tenor in Archivis regiis, nobis dictantibus, per officium nostrum, continetur introductus.
Eodem mense, tertia mensis die, vir eminentissimus et immortalis memoriae, omnium principum terrae munificentissimus, dominus Manuel Constantinopolitanus imperator, onere carnis deposito, animam coelo reddidit; cujus memoria in benedictione, cujus eleemosynas et beneficia largissima enarrabit omnis Ecclesia sanctorum. Defunctus autem dicitur anno imperii sui quadragesimo, vitae vero (quantum adhuc nosse datur) quadragesimo primo.
Per idem quoque tempus dominus Boamundus, Antiochiae princeps, relicta domina Theodora uxore sua, domini imperatoris nepte, quamdam sibyllam, maleficiis utentem, ut dicitur, ecclesiastica severitate contempta, in uxorem ducere praesumpsit. Per idem tempus, cum dominus Joscelinus, regis avunculus et senescalcus, a domino rege missus pro quibusdam regni negotiis, in urbe Constantinopolitana, et dominus Balduinus de Ramis pro redemptione sua, a domino imperatore auxilium postulaturus, similiter in eadem civitate moram facerent, [Col. 0852B] mortuo jam domino Manuele, piae recordationis imperatore, Kal. Martii detecti sunt quidam nobiles, viri magni et illustres, res novas molientes, contra dominum Alexium imperatorem, filium domini Manuelis, conspirasse; quos comprehensos, tanquam majestatis reos, vinculis mancipari, tradi carceribus, licet ejus quidam ex eis essent consanguinei, praecepit imperator, matris adhuc tutelae, juxta patris arbitrium, suppositus. Inter quos erant, quasi totius factionis opifices, Manuel senioris Andronici (unde superius fecimus mentionem) filius; Alexius quoque Protostrator, Theodorae Calusinae neptis domini imperatoris, filius; item frater Logothetae, qui Canaclivi utebatur officio; et alii quidam magnates eximii, circiter duodecim. Sed [Col. 0852C] et ejusdem domini imperatoris soror, domina Maria, factionis ejusdem conscia, cum marito marchionis filio (cujus superius etiam fecimus mentionem) ad ecclesiam Sanctae Sophiae nocte confugiens, in pendulo sortis dubiae, septis Ecclesiae conservabatur; ubi cum marito contra imperatorem fratrem, eadem ecclesia armis et militibus communita, cum fautoribus suis, et ejusdem propositi complicibus, tentabat aliquid moliri, favente sibi ejusdem civitatis patriarcha. Sed tandem convalescentibus imperatoris partibus, Latinorum maxime fretis auxilio, illa confractis viribus de vita desperans, supplex per intercessores veniam postulat; et fratri, indulta gratia, reconciliata est.
Eodem tempore, occasione pellicis, quam abjecta uxore legitima, Boamundus princeps Antiochenus superduxerat, turbatus est Orientalium Latinorum status, et maxime Antiochenarum partium principatus. Nam commonitus semel et secundo idem princeps, ut a tam manifesto adulterii commisso recederet, et uxorem ad se revocaret legitimam: more peccatoris, qui cum in profundum venerit vitiorum contemnere solet; obturatis auribus, vocem noluit sapienter incantantium exaudire, sed obstinate in peccato perseverans, sententiam in se [Col. 0853A] excommunicationis, merito latam, suscepit. Cui tamen non multum deferens, sed delictum ingeminans, tam dominum patriarcham, quam ejusdem regionis episcopos et alios ecclesiarum praelatos, hostiliter persequi coepit, manus in eis injiciens violentas; et venerabilium locorum, tam ecclesiarum quam monasteriorum, septa violans, res sacras diripiens, et eorum, nefario spiritu et ausu temerario, perturbans possessiones; ipsum etiam dominum patriarcham cum clero, qui ad eum confugerat, in quodam ecclesiae municipio, firmo tamen, armis quoque et militia simul et victualibus sufficienter communito, dicitur obsidere; et frequentibus, more hostili, eos impugnare congressionibus. Unde quidam de magnatibus regionis illius, ejus [Col. 0853B] non ferentes insaniam, cognoscentes se plus debere Deo quam hominibus, ab eo mente et corpore recesserunt, ejus maleficia detestantes; inter quos vir nobilis et potens Rainaldus, cognomento Mansuetus, in praesidium suum inexpugnabile et munitissimum (adjunctis sibi quibus cordi erat causa honestior, et timor Dei ante oculos) se recepit, in eo praebens praesulibus a propriis ejectis sedibus et aliis indifferenter, ob eamdem causam profugis, tutum refugium. Ob quod factum tota regio in tantum descendit tamque periculosum discrimen, ut viris prudentibus et sensus habentibus exercitatos, procul omni dubio videatur, ut nisi nobis mature divina subvenerit clementia, hostibus, ad [Col. 0853C] nostram ruinam et Christiani nominis perennem injuriam, patere debeat introitus, et in eorum potestatem universa redire provincia; de quorum manibus, opitulante Domino, fidelium principum sollicitudine, et Christianae plebis multis laboribus et sumptibus, est erepta. Verus est enim Veritatis sermo, et omni acceptione dignus: Quia omne regnum in se divisum desolabitur, et domus supra domum cadet (Matth. XII, 25) . Dominus autem Hierosolymorum rex una cum domino patriarcha et aliis ecclesiarum praelatis, simul et laicis principibus, debitam gerentes sollicitudinem, convenientes apud se, et quid in tam periculoso rerum statu agendum sit, summa diligentia deliberantes, licet praedicti imprudentis et dissoluti principis merita [Col. 0853D] videantur exigere, vim inferre dubitant, ne forte, hostium viribus et rogatis auxiliis, volens resistere, Turcis exponat regionem, unde eos postmodum, etiam volens et enitens plurimum, non possit amovere. Item apud hominem insanum, et ad mala praecipitem, maleficiis praeoccupatum, precibus et salutaribus monitis locum non esse intelligentes; nam hoc esset surdo asino narrare fabulam, et verba ventis dare; mittere viros prudentes et exhortationis habentes gratiam, non praesumunt. Sustinent ergo malum hoc, ne deterius incurrant, ab eo exspectantes subsidium, qui solet convertere in profundo maris positos; et dare nivem sicut lanam, mittens cristallum sicut buccellam panis (Psal. CXLVII, 5 6) ; ut ille divina visitatione commonitus, et ad [Col. 0854A] cor rediens, ad frugem vitae melioris se erigat, et optimi moderatoris virtute induatur ex alto. Tandem videntes nostri malum illud ingravescere, et nullum in proximo sperantes remedium; jam enim non solum persona principis anathematis vinculo tenebatur astricta; verum universa regio, propter rapinas, incendia, quae in bonis venerabilium fiebant locorum, interdicto erat supposita, ita ut praeter baptisma parvulorum, nullum de sacramentis ecclesiasticis populo ministraretur; coeperunt nostri timere amplius, videntes rem in eum casum descendisse, in quo non sine universorum periculo diu stare posset. Ordinant itaque de communi consilio, ut dominus patriarcha, dominus quoque Rainaldus de Castellione, qui aliquando princeps Antiochenus [Col. 0854B] fuerat, hujus domini Boamundi junioris vitricus; magister quoque militiae Templi, frater Arnaldus de Toroge; magister quoque domus Hospitalis, frater Rogerus de Molins, ad partes illas properent, tentantes, si praevia Dei gratia, aut ad tempus, aut in perpetuum, tantis malis aliquod possint invenire et aptare remedium. Timebamus enim, ne forte a domino papa et transmarinis principibus, nobis ad negligentiam, vel potius ad malitiam imputaretur, si vicinis nostris tam misera sorte laborantibus, nullum daremus compassionis signum, nullum studeremus adhibere remedium. Dominus igitur patriarcha, assumptis ex Ecclesiarum praelatis domino Monacho Caesariensi electo, domino Alberto [Col. 0854C] Bethlehemita episcopo, domino Rainaldo abbate montis Sion, domino Petro ecclesiae Dominici Sepulcri priore, prudentibus viris et discretis, subsequentibus eum aliis ejusdem itineris consortibus, ad partes illas descendit; assumptoque sibi comite Tripolitano, eidem principi familiari admodum et accepto, ut eorum verbum facilius effectui posset mancipari, apud Laodiciam conveniunt; tandemque tam dominum principem, quam dominum patriarcham seorsim convenientes, diem utrique constituunt apud Antiochiam; ubi praetentato hinc inde verbo, pacem constituunt temporalem; ita videlicet ut, refusis tam domino patriarchae quam episcopis et locis venerabilibus quaecunque amiserant, cesset interdictum et populis ecclesiasticorum sacramentorum [Col. 0854D] restituantur munera. Ipse autem in propria persona, ab episcopis latam patienter ferat sententiam; aut si penitus quaerat absolvi, pellicem abjiciat, uxore legitima revocata. His ergo peractis, putantes se regionis incendium aliquantulum mitigasse, ad propria reversi sunt. Princeps vero nihilominus in eisdem sordibus obstinatus irrevocabiliter perseverat. Adjecit praeterea, et quod regioni periculosius est, eo solo quod eis factum ejus dicebatur displicere, fidelium suorum optimos, inclytos et nobiles viros, extra civitatem et omnem terram suam expellere; videlicet constabularium suum, camerarium quoque, et Guiscardum de Insula, Bertrandum quoque filium comitis Gisleberti, et Garinum Gainart; qui ad dominum Rupinum Armeniorum [Col. 0855A] principem magnificum de necessario declinantes, honestissime ab eo sunt suscepti, ita ut singulis statim daret munera ingentia et victum singulis sufficientem assignaret, Eodem anno, mense Augusto, vicesima septima die mensis, pontificatus ejus anno vicesimo tertio, dominus Alexander papa tertius, viam universae carnis ingressus est, et in Ecclesia Lateranensi sepultus; cui substitutus est dominus Lucius papa tertius, qui et Hubaldus, Ostiensis episcopus, natione Tuscus, patria Lucensis, vir grandaevus admodum et modice litteratus. Eodem quoque tempore, venerabilis in Christo frater noster, piae in Domino recordationis, dominus Raimundus, Ecclesiae Berythensium episcopus, idibus Septembris ex hac luce subtractus est, lucis [Col. 0855B] perpetuae, praevia Domini gratia, praemiis perenniter potiturus. Cui postmodum in eadem Ecclesia substitutus est vir honestus et litteratus magister, Odo, Ecclesiae nostrae archidiaconus, cui nos, in jejuniis Decembris, et sacerdotii gradum, et pontificalem, auctore Domino, contulimus dignitatem.
Per idem tempus, mortuus est Melecshalah, Noradini filius, adolescens adhuc, cui de omni haereditate paterna, sola manserat Halapia, cum paucis admodum municipiis. Hic moriens testamento novissimo dicitur Halapiam et omnem haereditatem suam, ex asse, in quemdam patrui sui filium Hezedin [Col. 0855C] nomine, filium Thebeth, Mussulae dominum contulisse. Quo defuncto, principes ejus, nuntios ad praedictum dominum Mussulae, illustrem et magnificum Turcorum satrapam, dirigunt, monentes, ut non differat cum omni celeritate ad eos venire; qui, suscepta legatione, festinus adveniens, avita bona et sibi jure haereditario debita suscepit, timens ne Salahadinus, qui praedictum patruelem suum, ex parte plurima exhaeredaverat, ab Aegypto rediens, hanc etiam urbem invitis civibus violenter occuparet; praesertim cum quidam de majoribus, occultum ei praestarent favorem. Salahadinus vero, composita usque ad completum biennium nobiscum pace temporali, in [Col. 0855D] Aegyptum descenderat, ut sua ibidem studiosius procuraret negotia. Anxius enim plurimum sollicitabatur, eo quod audierat classem regis Siculi, cum ingenti apparatu et infinitis copiis in mare descendisse, et ad partes Aegyptias properandi habere propositum. Superfluam autem super eo articulo conceperat formidinem; nam praedicta classis in Occidentem iter arripuit, ad Baleares insulas, Hispaniae conterminas citeriori, quarum altera vulgari appellatione Majorica, altera vero Minorica dicitur, contendens; ubi infausta navigatione et sinistris acta flatibus, tota pene deperiit circa Sacuam Albenguenam; et viginti millia urbes maritimas, freto intumescente, littoribus allisa. Interea, dum regnum pace, ut praediximus, gauderet temporali, [Col. 0856A] natio quaedam Syriorum, in Phoenice provincia circa juga Libani, juxta urbem Bibliensium habitans, plurimam circa sui statum passa est mutationem. Nam cum per annos pene quingentos cujusdam Maronis haeresiarchae errorem fuissent secuti, ita ut ab eo dicerentur Maronitae, et ab Ecclesia fidelium sequestrati, seorsum sacramenta conficerent sua, divina inspiratione ad cor redeuntes, languore deposito, ad patriarcham Antiochenum Aimericum, qui tertius Latinorum nunc eidem praeest Ecclesiae, accesserunt; et abjurato errore, quo diu periculose nimis detenti fuerant, ad unitatem Ecclesiae Catholicae reversi sunt, fidem orthodoxam suscipientes, parati Romanae Ecclesiae traditiones cum omni veneratione amplecti et observare. [Col. 0856B] Erat autem hujus populi turba non modica, sed quasi quadraginta millium dicebatur excedere quantitatem, qui per Bibliensem, Botriensem et Tripolitanum episcopatus, juga Libani et montis devexa, ut praediximus, inhabitabant; erantque viri fortes et in armis strenui, nostris, in majoribus negotiis quae cum hostibus habebant frequentissime, valde utiles; unde et de eorum conversione ad fidei sinceritatem, maxima nostris accessit laetitia. Maronis autem error et sequacium ejus, est et fuit, sicut et sexta synodo legitur, quae contra eos collecta esse dignoscitur et in qua damnationis sententiam pertulerunt; quod in Domino nostro Jesu Christo una tantum sit, et fuerit ab initio, et voluntas et operatio. Cui articulo ab orthodoxorum Ecclesia [Col. 0856C] reprobato, multa alia perniciosa nimis, postquam a coetu fidelium segregati sunt, adjecerunt; super quibus omnibus ducti poenitudine, ad Ecclesiam, ut praediximus, redierunt Catholicam, una cum patriarcha suo et episcopis nonnullis, qui eos sicut prius in impietate praecesserant, ita ad veritatem redeuntibus, pium ducatum praestiterunt.
Porro dum ita regnum, ut praediximus, pace ad tempus inter dominum regem et Salahadinum inita, quadam tranquillitate frueretur, non defuerunt filii Belial et impietatis alumni, qui spiritum habentes [Col. 0856D] inquietum, turbas in regno moverent et mala intestina molirentur. Cum etiam comes Tripolitanus, quasi per continuum biennium circa partes Tripolitanas multiplicitate negotiorum impeditus, moram agens, in regnum non potuisset ascendere, accidit quod invitante sollicitudine, quam pro urbe gerebat Tiberiadense, quae uxoris erat haereditas, redire disposuit; cumque omnem ad iter prosequendum fecisset apparatum, et jam usque Biblium pervenisset, praedicti viri nequam regem nimis simplicem, maligna suggestione circumvenerunt, persuadentes praedictum comitem sinistra intentione in regnum velle introire, ut de ejus supplantatione tractaret occulte; unde factum est, quod eorum verbis seductoriis, rex aurem nimis credulam praebens, missa [Col. 0857A] legatione, regni aditum ei inconsulte nimis interdixit. Quo facto, comes, cui praeter meritum tanta irrogata erat injuria, confusus et justa succensus indignatione, desistens a proposito, licet invitus, sumptibus innumeris factis inutiliter, Tripolim reversus est. Erat autem praedictorum ea intentio seductorum, ut, absente comite, qui vir industrius erat, et ad omnia circumspectus, ipsi regia negotia pro libero tractarent arbitrio et regis infirmitatem ad suum traherent compendium. Inter quos regis mater, mulier plane Deo odibilis, et in extorquendo importuna; et ejusdem frater, regius senescalcus, cum paucis eorum sequacibus, viris impiis, regem ad hoc protervius impellebant. Quod factum postquam regni principibus innotuit, eorum qui sensus [Col. 0857B] magis habebant exercitatos, maxime corda molestavit; timebant enim ne tanti principis patrocinio regnum destitutum in praeceps rueret, et juxta Domini verbum, in se ipsum divisum desolaretur (Matth. XII, 25) ; maximeque cum rex, invalescente singulis diebus aegritudine, reddebatur impotentior, et ad procuranda regni negotia minus minusque fieret idoneus; imo vix in se ipso potens subsistere, totus dissolveretur. Videntes ergo regni majores periculum, quod ex praedicto facto certum erat imminere, ad revocandum comitem, et ejus mitigandam indignationem, omnimodam impendunt operam: et tandem post multos circuitus et diversa consilia, rege invito, sed tamen permittente, praedictum illustrem virum, injurias sibi illatas prudenter dissimulantem, [Col. 0857C] in regnum introduxerunt, pace inter eum et dominum regem plenius reformata.
Dum haec itaque in nostro sic geruntur Oriente, apud Constantinopolim grandis circa imperium facta est permutatio, et casus accidit universae Latinitati lugubris, et inauditam irrogans, cum enormi damno, contumeliam. Dolor enim, quem pridem fallax et perfida Graecia conceperat, edidit et peperit iniquitatem. Defuncto enim domino Manuele, inclytae recordationis imperatore felicissimo, successit [Col. 0857D] ei, tum ex testamento patris, tum ex jure haereditario, impubes filius, Alexius nomine, vix annorum tredecim. Quo sub matris tutela constituto, dum per Alexium Protosevasto, domini imperatoris senioris nepotem ex fratre se priore natu, imperialia procurarentur negotia, visum est tam majoribus quam populo civitatis illius, opportunitatem invenisse, ut quod adversus nostros maligne conceperant, possent effectui mancipare. Regnante enim Deo amabili praedicto imperatore, merito fidei et strenuitatis suae, tantam Latinus populus apud eum repererat gratiam, ut neglectis Graeculis suis tanquam viris mollibus et effeminatis, ipse tanquam vir magnanimus et strenuitate incomparabilis, solis Latinis grandia committeret negotia, de eorum fide merito [Col. 0858A] praesumens, et viribus. Et quoniam apud eum optime habebantur, et erga eos profusa liberalitate abundabat, ex omni orbe, ad eum, quasi ad benefactorem praecipuum, tam nobiles quam ignobiles concurrebant certatim. Quorum exigentibus obsequiis, magis et magis in nostrorum accendebatur amorem, et omnes amplius in statum promovebat meliorem. Unde Graecorum nobiles, et maxime ejus consanguinei, sed et reliquus populus odium insatiabile adversus nostros conceperant; accedente etiam ad indignationis cumulum, et odiorum fomitem et incentivum ministrante, sacramentorum inter nos et eos differentia. Arrogantes enim supra modum, et a Romana Ecclesia per insolentiam separati, haereticum omnem eum reputant, qui eorum [Col. 0858B] frivolas non sequitur traditiones; cum ipsi magis haereticorum sibi nomen adaptent, dum contra Romanam Ecclesiam et apostolorum Petri et Pauli fidem, adversus quam portae inferi non possunt praevalere (Matth. XVI) , novas et pestilentes opiniones aut gignunt, aut sequuntur. Denique, his et hujusmodi, a multo retro tempore, simultatem hanc apud se conceperant, opportunitatem quaerentes, ut saltem post imperatoris obitum, invisum Latinorum populum, tam in urbe quam in imperii finibus commorantem, delerent penitus, odium inexorabile satiantes.
Praedicto igitur imperatore rebus humanis [Col. 0858C] exempto, dum, ut praediximus, Alexius Protosevasto imperium procuraret, visum est non satis commodam adhuc ad complendam malitiam suam reperisse opportunitatem; nam et ipse, imperatoris exemplo, nostrorum consilio utebatur et auxilio, eosque sibi quantum poterat, reddebat familiariores; in uno tamen tam nostris quam omnibus generaliter, se penitus exhibebat odiosum. Quod, licet Graecorum more mollis esset supra modum, et carnis curam toto studio in immundis perficere satageret desideriis, avarus tamen erat et thesauris parcebat imperialibus, tanquam si eos proprio sudore comportasset. Dicebatur etiam, quod cum imperatrice, licet vivente adhuc marito, sed in extremis [Col. 0858D] laborante, vitam sanctimonialem esset professa, stupri habere consuetudinem. Arrogans praeterea, et neminem prae se ducens hominem, aliis inconsultis principibus, cuncta pro suo disponebat arbitrio, ita ut de caeteris, aeque nobilibus et viris magnificis, nihil videretur curare. Unde factum est, quod per studium et operam principum palatii, qui ei plurimum ob ea quae praemisimus invidebant, evocatus est ex Ponto, cui praeerat Andronicus senior, domini imperatoris praedefuncti patruelis, ut ad complendam eorum malitiam cooperator accederet, et Alexium Protosevasto depelleret ab administratione quam gestabat. Erat autem praedictus Andronicus, domini imperatoris defuncti patruelis, vir perfidus et nequam, conspirationum seminator, [Col. 0859A] et erga imperium semper infidelis; unde ob multiplicia ejus scelera, tempore domini imperatoris vincula passus fuerat, et carceres; et exigentibus meritis, ignominiose tractatus, vagus et profugus super terram, Orientem circumierat universum; in ipsoque suo exsilio multa turpia commiserat, et animadversione digna; novissime tamen, vix tribus ante imperatoris obitum mensibus, reconciliatus in gratiam redierat. Et ne, more solito, circa urbem turbas posset excitare, et conspirationes moliri ut regno praeesset, missus est in Pontum sub honoris praetextu praesidialis. Hunc igitur, imperatoris et ipsius etiam Protesevasto consanguinei, et ii maxime in quibus majorem videbatur habere fiduciam, clandestinis evocaverunt legationibus, monentes ut [Col. 0859B] adversus eum armaretur, qui ejus filios et alios illustres quosdam, ignominiose conjecerat in vincula. Porro hic, ut praediximus, illustres quosdam in conspiratione deprehensos, carceri mancipaverat; unde ampliorem in se concitaverat invidiam. Vocatus ergo praedictus Andronicus, innumeras Barbararum nationum secum trahens copias, ad urbem accessit, et secus Hellespontum e conspectu civitatis castrametatus, universam occupavit Bithyniam; contra quem missi quidam potentes, ut ejus resisterent moliminibus, proditorum more ad eum se contulerunt; inter quos primi erant et praecipui, Andronicus Angeli, princeps militiae quae contra eum directa fuerat, et Alexius Megaducas qui classi erat praefectus, uterque imperatoris consanguineus. [Col. 0859C] Nec solum ii, qui ita manifeste ad eum transfugerant, partem nostrorum reddiderant debiliorem, verum omnes alii, tam illustres quam civium multitudo, jam non occulte, sed in propatulo suum Andronico praestabant favorem; et ejus in urbem desiderabant adventum, modis quibus poterant, ut mature transfretaret procurantes.
Factum est itaque quod invalescente eorum conspiratione, captus est Protosevasto, et privatus oculis et argumentis virilibus decurtatus; unde nostri [Col. 0859D] plurimum mente consternati, timentes ne civium super eos repentina fieret irruptio, praemoniti a quibusdam qui conjurationis habebant conscientiam; qui validiores erant, alii in galeis quadraginta quatuor, quas in portu repererant, Graecorum effugerunt molimina; alii in navibus, quarum in portu maxima erat copia, omnem domum imponentes, mortis evaserunt discrimen. Qui autem seniores erant, vel infirmi reperti sunt, et ad fugam minus idonei, ii in domibus suis relicti, impietatis quam alii effugerant rabiem perpessi sunt. Nam parato clam navigio saepedictus Andronicus universas, quas secum trahebat, in urbem introduxit copias; quae vix ingressae, una cum civibus in eam urbis partem, quam nostri incolebant irruentes, residuum [Col. 0860A] populi, qui aliis abeuntibus aut noluerant, aut non potuerant exire, desaevientibus gladiis peremerunt; et licet pauci essent, qui ad arma possent sufficere, restiterunt tamen diu, et cruentam de se hostibus reliquerunt victoriam. Immemores igitur et foederis et obsequiorum quae plurima imperio nostri contulerant, peremptis iis qui resistere posse videbantur, ignem eorum domiciliis subjiciunt et universam eorum regionem subito convertunt in favillam; mulieribus et parvulis, senibus et valitudinariis incendio consumptis. Nec sufficiebat eorum impietati, in loca desaevire profana; verum ecclesias et loca, quaelibet venerabilia succendentes, qui ad ea salutis causa confugerant, cum ipsis pariter sacris aedibus concremabant. Nec erat differentia plebeiorum et [Col. 0860B] cleri, nisi quod atrocius in eos desaeviebant, qui religionis et honestatis habitum praetendebant. Monachis enim et sacerdotibus primas irrogabant injurias, et exquisitis perimebant cruciatibus. Inter quos virum venerabilem Joannem nomine, sanctae Romanae Ecclesiae subdiaconum, quem pro negotiis Ecclesiae, dominus papa illuc direxerat, comprehendentes, in contumeliam Ecclesiae decollaverunt, caput ejus ad caudam canis immundae religantes. Sed nec mortuis, quibus omnis parcere consueverat impietas, inter tam detestabiles et pejores parricidis sacrilegos, tuta erat quies, quos de monumentis extractos per vicos et plateas, quasi illatas sentirent injurias, distrahebant. Accedentes praeterea ad Xenodochium, quod dicebatur Sancti Joannis, quotquot [Col. 0860C] in eo repererunt languidos, gladio peremerunt. Qui autem, ex officio pietatis, oppressorum merito tenebantur afflictionem relevare, eorum videlicet sacerdotes et monachi, hi dato pretio, grassatores et sicarios, ad stragem invitabant, disquirentes secessus et domorum penetralia, ne qui in eis delitescerent, ut mortis discrimen declinare possent; inventosque et violenter extractos tradebant carnificibus; quibus etiam, ne gratis operam impenderent, pretium sanguinis pro miserorum interfectione porrigebant. Qui autem clementius cum eis videbantur operari, hi eos qui ad se confugerant et quibus spem dederant salutis, Turcis et aliis infidelibus populis, in perpetuam vendebant servitutem; [Col. 0860D] ex quibus promiscui sexus, aetatis et conditionis, plus quam quatuor millia, barbaris nationibus, pretio interveniente, distracta esse dicuntur. Sic ergo impius Graecorum populus, et genimina viperarum (Matth. XXIII) , more serpentis in gremio, et muris in pera, nihil tale meritos, nihilque tale verentes, male remuneraverunt hospites suos; quibus tamen filias suas, neptes quoque et sorores, uxores dederant, et ex diutino convictu sibi reddiderant familiares.
Verum non omnino, tantum et a saeculis inauditum facinus impune commisisse dicuntur. [Col. 0861A] Nam qui, ut praemisimus, in galeis exierant, et qui postmodum eos aliis navibus sunt subsecuti, habentes secum multitudinem maximam et classem non modicam, circa urbem, satis in vicino se collegerant, rei exspectantes exitum. Qui, postquam plenius cognoverunt quod ii qui in civitate tumultum excitaverant, eorum succenderant regiones; uxores quoque et liberos et omnem familiam partim gladio, partim consumpserant incendio, justa indignatione commoti, exarserunt in iram. Et cupientes vehementi fervore, ultum iri suorum sanguinem, circuierunt utrumque Hellesponti littus, ab ostio maris Pontici, quod ab urbe Constantinopolitana distat triginta milliaribus, usque ad ostium maris Mediterranei, quod ab eadem distat milliaribus [Col. 0861B] ducentis, urbes et quaelibet municipia in utroque sita littore, comprehendentes violenter, et eorum habitatores ferro perimentes universos; sed et monasteria, quae tam in utroque ejusdem maris littore, quam in insulis modicis, quae per illud mare dispersae sunt, sita erant, pervadentes, pseudomonachos et sacrilegos eorum sacerdotes, in ultionem fraterni sanguinis, gladio peremerunt, ipsa monasteria cum iis qui ad ea confugerant, succendentes. Ex quibus locis, infinitas auri, argenti, gemmarum et holosericorum dicuntur extraxisse copias; unde damnum rerum amissarum, et dispendia bonorum suorum multiplici fenore sibi poterant recompensare. Nam praeter monasteriorum divitias [Col. 0861C] innumeras et thesauros infinitos, quos a multis retro congesserant temporibus, cives Constantinopolitani ingentia ibidem deposuerant auri et caeterarum gazarum pondera; quae omnia secum deferentes, et maris illius deserentes angustias, inter Seston et Abydon, urbes antiquissimas et maritimas, mare ingressi sunt Mediterraneum; littora Thessaliae, et mari adjacentium provinciarum urbes et oppida perlustrantes diligentius, et cuncta incendio et rapinae tradentes, stragem innumeram operati sunt. Sed et galeas alias a prioribus circa Chrysopolim, urbem Macedoniae, dicuntur reperisse decem, aliasque in locis aliis quamplures: unde sibi classem maximam et Graecis omnino formidabilem, in eorum perniciem dicuntur ordinasse. Alii vero, qui [Col. 0861D] stragem et rapinam abominabantur operari, cum uxoribus et liberis, et residuo substantiolae suae, naves ingressi, quarum illis multus occurrebat numerus, a praedicto declinantes exercitu, ad nos in Syriam descenderunt. Andronicus interea urbem pro votis obtinens et nullum habens contradictorem, imperatorem cum futura uxore, regis Francorum filia in die festo Pentecostes, solemniter fecit coronari, omnem ei exhibens reverentiam; sororem quoque et sororis maritum, simul et matrem imperatoris, intra septa palatii, adhuc tractans humanius; ipse tamen tam in urbe quam extra, quaelibet imperii negotia, pro suo libere disponens arbitrio; timetur tamen, ne hanc fraude palliata, personis exhibeat humanitatem, quousque imperio paulatim [Col. 0862A] occupato et subjectis omnibus, liberius ostendat qualem circa eos gerat voluntatem. Factum est autem hoc, anno ab Incarnatione Domini 1182, mense Aprili.
Interea, dum haec in Graecia sic geruntur, navis quaedam mille quingentos peregrinos deferens, apud Damiatam, in finibus Aegypti, flatibus acta sinistris, confracta est; passis tamen naufragium spes erat salutis, eo quod Salahadinus nobiscum, tam per terras quam per mare treugam diceretur habere [Col. 0862B] et pacem temporalem. Sed longe aliter accidit eis, quam vel pacis tenor, vel pactorum series exigeret. Salahadinus enim praedae victus cupidine, et tantam Christianorum turbam, occasione foederis, nolens de regno suo exire liberam, omnes conjecit in vincula, et eorum sibi bona confiscari praecepit; missaque legatione ad dominum regem, contra formam pactorum, et quae pene impossibilitatem continebant, ab eo coepit reposcere adjiciens: Quod nisi pro omnibus illis ei pro voto satisfieret, ipse navim praedictam sibi vellet in compensationem detinere, et praeterea renuntiare paci, de qua inter eos convenerat. Quod cum non obtinuisset ejus nuntius, quoniam calvas occasiones magis innectebat, ut [Col. 0862C] navem sub aliquo quaesito colore detinere posset, quam justas causas allegaret; soluto foedere, cogitare coepit, quomodo suo more, vetus exercens odium, regnum posset aggravare. Convocatis igitur expeditionibus et universis tam peditum quam equitum copiis, simul et eorum multitudine, qui a Damasco et adjacentibus ei finibus, annis praeteritis, famis acerbitatem declinantes, in Aegyptum descenderant, proposuit redire Damascum, ut inde quasi de vicino nos amplius molestaret. Adjecit etiam, ut in veniendo, regionem nostram quae est trans Jordanem, pro posse damnificaret; aut fruges succendendo, quae jam albae erant ad messem; aut unum vel plura de praesidiis nostris, quae in ea erant provincia, violenter expugnando. Id autem, eo maxime [Col. 0862D] dicebatur proposuisse intuitu, ut sibi satisfaceret, de principe Rainaldo, qui ei praeerat regioni, eo quod Arabes quosdam infra tempus foederis contra legem pactorum cepisse diceretur, et repetitos reddere negaverat. Cognito ergo per exploratores ejus adventu, et proposito, rex habita Hierosolymis curia generali, et super petitionibus Salahadini diligenti tractatu, de quorumdam consilio, cum totis regni viribus, in praedictam regionem, vallem pertransiens sylvestrem, in qua est mare Mortuum, pervenit, ut venienti Salahadino occurreret et se opponeret provinciam vastare volenti. Porro Salahadinus transcursa cum suis expeditionibus solitudine, quod iter, cum multa difficultate, vix diebus viginti confecerat, jamque terram habitabilem infinibus [Col. 0863A] nostris, juxta praesidium, quod dicitur mons Regalis, quasi ad decem milliaria castrametatus; exspectans ut de statu regionis, et ubinam esset rex cum suis expeditionibus, certificaretur. Rex vero juxta urbem veterem, cui nomen Petra deserti, in secunda sitam Arabia, castra locaverat, ab exercitu Salahadini triginta sex vix distans milliaribus; eratque ibi universum cum eo regni robur; sed et comes Tripolitanus ibi invitus detinebatur; contra cujus consilium rex illuc profectus erat, et reliquas regni partes inobservatas, et absque militia dereliquerat; favore enim praedicti Rainaldi principis, magis quam consideratione majoris compendii, quidam ad hoc regem impulerant, non multum attendentes quid interim regno viribus [Col. 0863B] destituto posset accidere; quod quam imprudenter factum fuerit, rei exitus subsequens statim declaravit. Nam qui circa Damascum, Bostrum, Baulbec et Emissam erant principes, videntes regni robur abesse, et militia destitutam regionem universam, convocatis clam et sine tumultu copiis, Jordanem secus mare Galileae, quod est Tiberiadis, transeuntes, fines nostros latenter ingressi sunt; et percurrentes ex parte Galilaeam, pervenerunt ad locum qui est sub monte Thabor, cui nomen Buria, juxta Naim urbem antiquissimam. Homines autem illarum partium de treuga praesumentes, quam nondum noverant defecisse, securi nimis, minus sibi providebant: unde factum est quod, clam et de nocte super eos irruentes, locum ex omni parte [Col. 0863C] vallaverunt, ita ut neque ad montem, qui loco imminebat, fuga non pateret obsessis. Luce igitur reddita, videntes loci habitatores infinitam circa se hostium multitudinem, in turrim quae suburbio praeerat, certatim se contulerunt; quam undique circumdantes, et cum summa instantia suffodientes, intra quatuor horarum spatium suffossam, solo dejecerunt; ante ruinam tamen, cum jam rimam duceret, et casum minaretur, eos qui in eam confugerant, in deditionem susceperunt. Colligentes igitur pro libero et sine contradictore arbitrio, tum illius, tum adjacentium locorum praedam universam, exceptis his qui in conflictu ceciderunt, pene quingentas animas secum detulerunt in vinculis. Nam [Col. 0863D] quia locus erat frugifer et messis tempus aderat, multi ex locis finitimis metendi gratia illuc se contulerant, quos omnes, ut praediximus, secum sine contradictore deducentes, iterum Jordane transito, sani et incolumes reversi sunt ad propria.
Accidit praeterea per eosdem dies, dum adhuc rex et exercitus in Syria Sobal detineretur Christianus, casus periculosus admodum, et nostris perpetuo lugendus. Erat enim nobis in regione Suicide, trans Jordanem, a Tiberiade sedecim distans milliaribus, praesidium munitissimum, et, ut dicitur, [Col. 0864A] inexpugnabile, ex quo nostris multa dicebatur provenire utilitas; nam cum praedicta regio hostium magis esset contermina finibus, quam nostris; et ipsi eam facilius pro suo possent tractare arbitrio, et ejus habitatoribus confidentius imperare, hujus tamen praesidii beneficio multis annis obtentum fuerat, et obtinebatur nihilominus in praesenti, quod nostris et illis ex aequo dividebatur potestas, et vectigalium par et tributorum fiebat distributio. Erat autem spelunca in latere cujusdam montis sita, cui subjectum erat immane praecipitium; a parte vero superiori nullus omnino accessus; ex altero vero latere, tantum arcta nimis semita, ut per quam homini libero, et ab omni onere expedito, vix absque periculo iter praeberetur. Erat autem [Col. 0864B] commissum fidei et diligentiae nobilis viri et ditissimi Fulconis Tiberiadensis. Ad hunc locum accedentes praedicti hostium principes, qui Buriam, ut praemisimus, effregerant, et nostrum captivaverant populum, repente ante praesidium astiterunt, et infra quinque dies obtinuerunt expugnatum. Super quo facto, non eadem omnium erat opinio; quibusdam asserentibus quod qui erant in praesidio, pecunia redempti, locum hostibus tradiderunt; aliis vero, quod ex latere speluncam effregerunt, quia lapis cretaceus erat, et facile solvebatur, et violenter ingressi stationem primam quae inferior erat, occupaverunt, dicentibus; unde postmodum eos qui erant in medio et in supremo coenaculo (nam ibi tres dicebantur esse mansiones) ad deditionem [Col. 0864C] compulerunt. Compertum est autem postmodum, quod culpa magistratuum, qui caeteris praeerant, municipium ad hostes pervenerit; nam aliis resistere volentibus, ipsi auctoritate qua praeminebant, inhibebant defensionem; et postmodum resignato municipio ad hostes se contulerunt. Dicebantur autem esse qui loco praeerant, Syri, qui apud nos effeminati et molles habentur. Unde major culpa in praedictum Fulconem refunditur, qui tales loco praefecerat tam necessario. Exiit ergo sermo iste, et longe lateque diffusus est per regnum; pervenitque usque ad nostros qui erant trans Jordanem, praepedire volentes transitum Salahadini, ex Aegypto ascendentis in Syriam et properantis Damascum; [Col. 0864D] quo comperto, consternati sunt animo universi, et maxime Tripolitanus comes ad cujus curam praedictum municipium respiciebat. Unde factum est ut qui regnum negligenter reliquerant, ibi negligentius se habentes, nihil Deo placitum, nihil regno utile operari possent; nam cum usque ad fines regionis nostrae, advenienti Salahadino debuissent occurrere, et regni praepedire introitum, imprudenter nimis usque ad locum cui Gerba nomen, eum permiserunt accedere, ubi aquarum, quibus maxime sitiens ejus indigebat exercitus, omnem reperit abundantiam; et inde missa expeditionum parte circa praesidium nostrum, cui nomen mons Regalis, vineta succiderunt, et alia quaedam oppidanis intulerunt damna. Quod si ad eum locum nostri pervenissent, [Col. 0865A] eum procul dubio oportuisset in Aegyptum redire; trahebat enim secum infinitam imbellis populi multitudinem, quibus et aqua jam defecerat in utribus et panis in cistarciis, quos omnes in solitudine oportuisset inedia deperire; nam procedere non poterat, et cum nostris erat periculosum committere. Audientes ergo, quod ad praedictum jam pervenisset locum, iterum decreverunt nostri ad aquas Rasel Rasit, illi occurrere; quod si factum fuisset, per ulteriorem solitudinem oportuisset eum iter coeptum agere, quod non nisi cum multa tam hominum quam jumentorum potuisset consummasse jactura. Quod propositum cum non fuisset effectui mancipatum, accessit ad praedictas sine difficultate aquas; et inde sine contradictore fines [Col. 0865B] suos cum omni incolumitate ingressus, Damascum pervenit. Quod nostri cognoscentes, iterum eadem via qua prius transierant, reversi sunt ad propria; timentes vero, ne a Damasco, in quam se cum omni suo comitatu receperat, regno aliquid insidiarum et damni moliretur, congregatus est universus regni populus ad fontem Sephoritanum, inter Sephorim et Nazareth; ubi habentes secum Dominicae crucis lignum, praesente rege et patriarcha, et aliis tam ecclesiasticis quam saecularibus regni principibus, de die in diem hostium exspectabant incursus.
Salahadinus interea congregata ex universis finibus suis, super ea, quam ex Aegypto proficiscens secum transtulerat, militia, propositum habens ut fines nostros ingrederetur, ad eum locum accessit, qui dicitur lingua eorum Raseline, quod interpretatur caput aquae. Is autem locus a nostris finibus et ab urbe Tiberiadense modicum distare dicitur. Ubi cum per dies aliquot moram fecisset, subito fines nostros ingressus est, in loco qui dicitur Cavam, inter duo flumina, qui a Tiberiade vix distat quatuor milliaribus, castrametatus. Quod ubi nostris per exploratores cognitum est, ad urbem praedictam sub omni celeritate exercitum dirigunt, ut militares copias, quae ad ejus loci et finitimorum [Col. 0865D] municipiorum tuitionem, Saphet videlicet et Belveir, deputatae erant, secum assumerent, hostem protinus insecuturi. Porro comes Tripolitanus, vir prudens et in armis strenuus, et in re militari plurimam habens experientiam, duplici tertiana ibidem periculosissime laborabat; unde nostris, qui de ejus consilio et providentia plurimum praesumebant, multa accrevit moestitia, eo quod tanti principis solatio, in tanto necessitatis articulo, fraudarentur. Convocatis tamen ex locis finitimis auxiliaribus copiis, erectis vexillis hostem insecuti sunt. Salahadinus vero nostrorum audiens adventum, transito Jordane, cum suis expeditionibus in partes Scytopolitanas se contulit. Est autem Scytopolis tertiae Palestinae metropolis, inter montes Gelboe [Col. 0866A] et Jordanem, in campestribus et agro sita irriguo, quae alio nomine dicta est Bersan, cujus praerogativa Nazarena hodie, quae in eadem dioecesi sita est, gaudet ecclesia; nam urbs praescripta raro hodie incolitur habitatore, ad instar modici redacta oppidi. Ad quem locum pervenientes hostium cunei, praesidium modicum quod ibi est in paludibus situm, coeperunt fortiter impugnare; sed resistentibus viriliter oppidanis, videntes quod non proficerent, versus castrum novum, cui nomen est hodie Belveir, inter praedictam urbem et Tiberiadem in montibus situm, ut nostris occurrerent, acies direxerunt. Nostri vero Jordanis fluenta secuti, ubi ad praedictum pervenerunt locum, deserentes vallem, ascenderunt in montes; multa tamen immensi caloris, [Col. 0866B] qui supra modum proficiscentibus incubuerat, incommoditate fatigati; ubi noctem illam, vicinis hostibus suspectam, continuatis excubiis transegerunt: mane facto, descendentes in planitiem, quae inter praedictum oppidum et vicum, cui nomen Forbelet, hostes viderunt circumpositos, in tanta multitudine, quantam videre non consueverant. Dicebatur enim a senioribus regni principibus, quod a primo Latinorum in Syriam introitu, nunquam tantas vidissent hostium copias. Eratque numerus expeditorum ad pugnam, quasi ad viginti millia; nostri autem equites vix reputabantur septingenti. Erat autem Salahadino et principibus ejus, una et communis intentio, nostros ex omni [Col. 0866C] parte vallare, ut nec unus evadere posset; nam de jam dicta multitudine praesumentes et nostram contemnentes paucitatem, quod eis nostri possent resistere nullatenus arbitrabantur. Verum ei, cui non est difficile in paucis majorem superare multitudinem, aliter visum est. Nam praevia misericordis Dei clementia, licet eorum respectu, nostri nulli viderentur, tamen ordinatis juxta militarem disciplinam agminibus et in hostium cuneos, solita irruentes animositate et hostium impetus multa sustinentes constantia, in eo conflictu superiores inventi sunt; licet multi de nostris, quos nominatim tangere supersedemus, ignominiosissime, et cum perpetuo probro, bellicis sudoribus se subtraxerunt. Optime se habuerunt illa die, strenue et viriliter [Col. 0866D] decertantes, Balduinus Ramatensis et Balianus frater ejus. Sed et Hugo junior, domini comitis Tripolitani privignus, cum acie Tiberiadensium, memoriam ea die meruit in benedictione celebrandam; qui, licet esset adolescentior, tamen supra illius aetatis vires, cum acie supradicta, cui praeerat, tres hostium cuneos violenter effregit et convertit in fugam, ad suos, per Dei gratiam, rediens illaesus. Ceciderunt in eo conflictu de nostris, ex equestri ordine pauci, sed sanctorum adepti consortium; de popularibus vero, plures; hostium autem major facta est strages; sed et de principibus eorum ceciderunt aliquot, quorum caede consternata pars adversa, campum deseruere certaminis. Sed nec illud praetereundum est cum silentio, quod tanta [Col. 0867A] per eos dies praeter solitum fuit caloris inclementia, quod ex utroque exercitu non pauciores caumatis ceciderunt importunitate quam gladio. De numero autem interemptorum hostium, nihil certum colligere potuimus; nam, ut suorum casum nostris occultarent, eos qui in acie ceciderant, secum deportabant; quos sequenti nocte in castris occulte sepelierunt, ne eorum manifestatus interitus, nostros redderet fortiores. Dicimus tamen, utroque supradicto casu, de eis quasi ad mille cecidisse. Quo facto, videns Salahadinus, quod praeter spem ei acciderat, et quod duriores, quam esset arbitratus invenisset adversarios, confusus, transito iterum Jordane, reversus est ad propria, in eodem loco, unde egressus fuerat, denuo castrametatus. Nostri vero, [Col. 0867B] revocatis agminibus, ad fontem Seforitanum, unde prius egressi fuerant, reversi sunt. Quo itinere quidam. Dominici Sepulcri canonicus, Balduinus nomine, ecclesiae ejusdem thesaurarius et vivificae crucis bajulus, caloris immensitatem non ferens, delatus in lectica, sub monte Thabor, juxta torrentem Cyson, exspiravit. Sed et alter quidam ejusdem ecclesiae frater et canonicus, Gaufridus videlicet de Novo vico, qui praedicto Balduino in eo itinere deputatus erat ad solatium, dum alienis rapitur studiis, in praedicto conflictu sagitta confossus interiit; Dignum est enim, ut qui gladium accipit, juxta verbum Domini, gladio debeat perire (Matth. XXVI, 52) .
Domino igitur rege cum suis expeditionibus ad locum supradictum reverso, Salahadinus aegre ferens nimium, quod ita ejus et suorum evacuatus esset conatus, iterum convocat copias; iterum omnia percurrit argumentorum genera, anxie cum suis deliberans, quomodo iterum nostris recidiva posset inferre gravamina. Videns autem quod nulla via commodius nostros posset opprimere, quam si ex pluribus partibus nostros attentaret molestare, fratri quem suorum procuratorem negotiorum reliquerat in Aegypto mandat et districte praecipit, quatenus sub celeritate classem ab Alexandria [Col. 0867D] et universa Aegypto dirigat in Syriam, significans ei propositum, quod in votis haberet, classe recepta, Berythensium urbem, tam per mare quam per terras obsidione vallare; et ne regni populus ad ejus liberationem cum rege posset accelerare, eidem praecipit ut, collectis equitum viribus, quae in Aegypto erant residuae, ipse etiam ab austro ingrediens, omnem circa Gazam, et Ascalonam, et Darum, quae sunt regni nostri oppida novissima, Aegyptiacam respicientes dioecesim, regionem depopulaturus ingrediatur. Haec autem eo tractabat studio, ut dum regni pars illis qui ab Aegypto irrumperent, tentarent occurrere, debilitatis caeteris et factis paucioribus, ipse urbem obsessam acrius et liberius impugnaret. Factumque est juxta mentis [Col. 0868A] illius conceptum et mandati formam. Nam infra paucos dies et classis navium rostratarum triginta juxta condictum adfuit; et frater quas in universa Aegypto contrahere potuit, circa Darum introduxit copias. Ipse autem ut adveniente classe paratior inveniretur, in eam regionem quae vulgari appellatione dicitur vallis Bacar, expeditiones dirigit, constitutis exploratoribus super montes illos qui medii sunt inter regionem praedictam et agrum Berythensium, in mare prominentes, qui de adventu galearum ipsum redderent instructiorem. Ipse autem, hoc intervallo, ex locis adjacentibus pedestria convocabat auxilia, et quae ad futuram obsidionem arbitrabatur necessaria sollicitus procurabat. Nec mora, circa Augustales Kal. saepedicta classis in [Col. 0868B] littore appulit Berythensium; quod ut praedicto Salahadino, per deputatos ad hoc specialiter, nuntiatum est exploratores, illico sine mora, superatis mediis montibus, de quibus praemisimus, universas expeditiones suas demisit in campestria; et urbem saepe nominatam, prout diu ante destinaverat, undique vallat obsidione. Nostris autem qui ad Sephorum in castris erant, varius de Salahadini proposito rumor ferebatur, dicentibus aliis quod urbem Berythensium sicut pro certo patuit, obsidere decrevisset; aliis vero asseverantibus, quod circa obtinendam Halapiam, tota ejus anhelabat intentio; nonnullis etiam astruentibus quod domino Mussulae, magnifico et potenti Turcorum satrapae, qui ejus [Col. 0868C] quaedam oppida circa Euphratem obsidere dicebatur, tentabat occurrere. Verum, dum hic sermo tam dubius in castris verteretur, adfuit nuntius, verbi ambiguitatem dirimens, qui urbem Berythensium procul omni dubio asserebat obsessam. Adfuit nihilominus et a parte australi nuntius, qui ejusdem Salahadini fratrem, cum ingentibus copiis, fines nostros circa Darum invasisse, et triginta sex levis armaturae milites, quos Turcopulos appellant, interfecisse, et quaedam succendisse suburbana nuntiaret pro certo. Quo comperto, rex habita cum principibus deliberatione, eligit morbo periculosiori occurrere, et urbem obsessam ab ingruente molestia liberare; nam ei suae sufficere non videbantur copiae, ut utrumque hostem a suis finibus eodem [Col. 0868D] momento posset arcere.
Convocatis igitur expeditionibus et translato universo exercitu, rex usque Tyrum pervenit. Classem quoque nihilominus quam tum in Acconensi, tum in Tyrensi portu reperit parari praecipiens, subito et praeter spem omnium, intra dies septem, armatam optime, et viris fortibus instructam galearum triginta trium ordinavit. Interim tamen, dum haec apud nos studiose nimis et votis ardentibus praeparantur, Salahadinus, urbem, ut praediximus, obsidens, quantas poterat molestias, utroque circa id desudante exercitu, civibus inferebat; nam ordinatis [Col. 0869A] circa urbem legionibus et sibi vicissim suceedentibus agminibus, tantas per triduum continuum obsessis intulit angustias ut, negata requie, nec ad refectionem corporis necessariam ferias indulgeret aliquas. Machinas tamen seu jaculatorias, seu alterius generis, quibus solent ab hostibus expugnari praesidia, nullas secum detulerat, aut quia absque eorum adminiculo urbem subito et sine difficultate se arbitrabatur posse effringere, et obtinere violenter; aut quia nostrorum celerem exspectans adventum, tantam operam inutiliter consumere recusabat; quod tamen absque machinis poterat, diligenti studio et tota percurrebat sollicitudine. Nam, ut praediximus, infinitam multitudinem sibi per vices alternatim succedentem, seriatim circa urbem [Col. 0869B] collocaverat, quae tantam in eos, qui in muris erant et turribus, et ad tuitionem urbis desudabant, sagittarum immittebant multitudinem, quod instar grandinis et urbem replerent et moenia. Nec solum eo modo obsessos ab urbis tuitione nitebantur arcere, verum et fossores, qui ad hoc specialiter ut murum suffoderent, vocati fuerant, violenter laborabant intromittere, ut antemuralia murosque effringendo et aditus patefecerent, quibus armatorum copiae, invitis civibus ingrederentur; et ut ipsi liberius huic studio operam possent impendere, alii, ut praemisimus, arcubus instabant et balistis, et infinita telorum immissione; et tanta instabant protervia, quod vix sine mortis periculo, qui intus erant, digitum audebant exerere. Cives tamen, licet [Col. 0869C] pauci essent admodum, praefecti tamen urbis et episcopi maxime, quorum multa in eo facto merito commendatur virtus et constantia, monitis et exhortationibus acquiescentes, his omnibus argumentis, argumenta objiciebant contraria, et nullam resistendi artem relinquebant intentatam. Nam et contra exteriores sagittarios, tela et sagittas, arte non dispari vel studio retorquebant, unde hostibus dispendia longe multipliciora inferebant, et causas mortis illis irrogabant frequentius, qui cum majore protervia videbantur instare. Et his qui murum nitebantur suffodere, arte occurrebant eadem, ita ut ipso opere desudantibus plerumque aut mortem inferrent, aut fodiendi auferrent instrumenta. Nec [Col. 0869D] solum qui per terras advenerant, has tantas civibus obsessis inferebant molestias; verum et qui navigio accesserant, non minus proterve, non minus hostiliter obsessis instabant. Ipse autem Salahadinus non longe ab urbe in colle constitutus, et propria praesentia, et exhortationis verbo suos ad instantiam animabat; eaque tenus profecit, quod quidam de principibus ejus Choelinus nomine, scalas moenibus applicandas decerneret, et violenter ingrediendum esse denuntiaret. Turpe etenim ei videbatur et ignominiosum, quod tantae, tantorum virorum multitudini, populus tam modicus posset vel auderet resistere. In quo proposito dum perseveraret attentius; et alios ad id ipsum tum verbo tum exemplo animaret, subito sagitta juxta oculum in facie percussus, [Col. 0870A] et se et alios revocavit ab opere incoepto; cumque per triduum pene continuum, ita urbem impugnasset, videntes quod non proficerent, qui per mare advenerant, de mandato Salahadini in galeas se recipientes, circa noctis initium tertiae clam et de nocte reversi sunt. Salahadinus quoque, revocatis agminibus, ab urbe discedens aliquantulum, per campestria quae urbi praedictae adjacent, turmas coepit dividere, turres quae erant in adjacentibus suburbanis funditus dejici praecipiens; sed nec pomeriis et vinetis, quae in circuitu urbis erant plurima, parcentes, in securi et ascia cuncta dejecerunt. Ut autem in obsidione liberius tutiusque perseverare posset, viarum quasdam difficultates et angustias quae inter urbem praedictam et Sidonem positae, per [Col. 0870B] quas nostro exercitui ad urbis liberationem accedere volenti, de necessitate futurus erat transitus, non solum a suis pedestribus turbis occupari fecerat; verum ubi erant majores angustiae, siccis lapidibus absque coemento, usque in ipsum mare fecerat deduci maceriam; ut utroque impedimento nostrae retardatae legiones, eo minus libere ad eum possent accedere, ipseque interim non desineret urbem molestare. Cumque firmum fixumque prius diceretur habere propositum, ab urbis obsidione, nisi ea violenter effracta, non discedere, mutata voluntate, ut praediximus, reditum acceleravit ad propria. Cujus rei causa fuisse dicitur, quod quemdam litterarum bajulum, quae in urbem ab solidandos animos obsessorum, a quibusdam dirigebantur fidelibus, casu [Col. 0870C] ceperant, qui observabant transitus; quem ante Salahadinum deductum, gravissimis quaestionibus subjecerunt. Ubi tum ex ejus confessione violenter extorta, tum ex litterarum tenore cognoscentes, quod nostrorum uterque paratus erat exercitus, et infra triduum procul omni dubio adfuturus, mutato proposito, solverunt, ut praedictum est, obsidionem. Classis tamen nostra usque ad locum pervenit destinatum; sed urbem reperiens liberam, in portus unde prius exierat, non multo interjecto tempore, reversa est. Rex autem et universus exercitus ejus, cognito quod hostes ab urbe discessissent obsessa, cum apud Tyrum per dies aliquot moram fecisset, revocatis expeditionibus, Sephorim reversus est.
Salahadinus interea, sicut erat vir vigilantissimus et toto mentis ardore ad dilatandam nominis sui gloriam et regni incrementum anhelabat, nostrorum vires quasi pro nihilo ducens et ad majora suspirans, ad partes transire disposuit orientales. Id tamen, nondum pro certo liquet utrum proprio ductus spiritu, et solita praeceps magnanimitate, sit aggressus; an a principibus illius regionis evocatus, rem adeo difficilem, et quae supra vires videbatur, attentaverit. Quacunque ergo fiducia, ingentes equitum collegit copias, et compositis pro locorum et temporum opportunitate sarcinis, et quae [Col. 0871A] ad tantum iter conficiendum sufficere posse videbantur, necessariis, versus Euphratem properat. Apud nos autem sermo divulgabatur frequens, quod versus Halapiam contenderet, ut eam sibi vindicare niteretur. Ea enim sola, cum paucis oppidis adjacentibus sibi, de tota Noradini haereditate supererat, quae nondum in ejus pervenerat ditionem. Mortuo enim Noradini filio, frater Cotebedini domini Mussulae, fratre permittente, ad quem jure haereditario, defuncto praedicto adolescente, devoluta fuerat, possidebat. Credebatur ergo, sicuti et erat verisimile, quod ut eam urbem obtineret, ad partes illas festinasset. Sed sicut rei patefecit exitus, longe sublimiora mente conceperat. Relicta enim post se urbe praedicta, et Euphrate transmisso, Mesopotamiae [Col. 0871B] urbes splendidissimas, Edessam, Carram, et alias quamplures cum oppidis suffraganeis, et universam pene regionem, quae sub potestate praedicti principis, domini videlicet Mussulae, prius jacuerat, tam viribus quam munerum interventione, intra paucos dies sibi vindicavit. Corruptis enim multa liberalitate regionum magnatibus, qui domino saepedicto fidelitate tenebantur astricti, receptisque eorum municipiis, in suum obsequium omnes converterat, ita ut saepedictus magnus et nobilis princeps suorum penitus destitutus auxilio, ei occurrere, aut resistere non posse diceretur, sed etiam publice dicebatur, quod corruptis ejus domesticis et familiaribus, potum ei mortiferum, unde vix postmodum [Col. 0871C] evasit, propinasset: unde liberius usque Mussulam, cum suis expeditionibus jam pervenisse (fama referente) credebatur. Varius tamen super eo facto apud nos disseminabatur sermo, dicentibus aliis, quod prospere incederet et omnia illi suppeterent ad votum; aliis e diverso asserentibus, quod per majores illarum regionum principes, contra illius insolentiam convenientes, ejus male tractatus esset exercitus.
Rex igitur et regni nostri principes, videntes regionem hostium, viribus destitutam militaribus, arbitrati, sicut et merito videri poterat, quod nocendi hostibus optata pateret occasio: eoque amplius indignati, [Col. 0871D] quod tantam ejus qui abierat, notabant superbiam, quod contemptis regni viribus, ut regna sibi vindicaret extera, proficiscens, cum rege nec treugam nec foedus inierat; communicato consilio, collectis regni viribus, assumpto sibi vivificae crucis ligno pretioso, domino quoque patriarcha eos prosequente, hostium fines ingressi sunt, regionem pro viribus depopulaturi. Pertranseuntes ergo Traconitidem regionem, quae Bostrensis dioeceseos pars est non modica, Syriam minorem, cujus caput est Damascus, ingressi, et ad orientalem ejus plagam contendentes, locum celebrem et famosum, Zora nomine, multis refertum habitatoribus, qui a Damascena non multum distat urbe, violenter effregerunt; et inde regionem perlustrantes ex parte plurima, [Col. 0872A] loca suburbana quae vulgo Casalia dicuntur, suppositis ignibus et aliis, quibus poterant, nocendi artibus dejecerunt. Regionis autem habitatores, praecognito nostrorum adventu, cum gregibus et armentis, cum liberis et uxoribus ad loca se contulerant munitiora. Unde factum est, ut praedae et manubiarum aut nihil, aut modicum secum nostri reportaverint; fruges tamen et caetera vitae necessaria, quae illi abeuntes secum transferre non poterant, nostri vel incendio, vel aliis quibus id modis fieri poterat; consumpserunt. Redeuntes vero depopulando universa quae occurrebant, juxta nobilem illius regionis metropolim, Bostrum nomine, quae vulgari appellatione dicitur Bosseret, habuerunt transitum. Ubi cum de effringendo ejusdem civitatis [Col. 0872B] suburbio, inter nostros tractatus haberetur, videntes quod id subito fieri non posset, sed moram exigeret diuturniorem, quam tamen non dabat aquarum inopia, ad redeundum se praeparant, sibi et equis et jumentis omnibus sitis formidantes importunitatem. Est enim regio praedicta, arens prorsus et inaquosa; fontes, rivos et flumina non habens penitus; hibernis enim mensibus lacunis solent aquas colligere pluviales, et eas tota conservare diligentia, ad usus necessarios per annum integrum, calore solis, et assiduitate limi cui superjacent, factas insipidas. Has etiam adventu nostrorum praecognito, effractis lacubus, aut emiserant, aut immissis corruperant immunditiis, ne pertransiens [Col. 0872C] exercitus moram ibi posset nectere; sed neque depopulationem quantam vellent exercere, temporis patiebatur pars illa; jam enim fruges, et caetera illa quae incendium solet consumere, congesserant in horrea, quae in specubus subterraneis regio illa habere consuevit; quas etiam terra coopertas et arte occultatas multa, difficile erat invenire; sed etsi quid reperiebatur in areis, id exutum stramine et mundatum a palea, non facile admittebat incendium, gravi solitudine ignem non admittente. Vixque aliud areis damnum poterant inferre, quam ut fruges dispergerent; et ad opus equorum, abeuntes secum deferrent. Multi tamen artem nocendi quaerentes, aliunde stramina, aliunde paleas frugibus immiscebant jam purgatis, ut facilius admittere [Col. 0872D] possent incendia. Residuum autem militiae, quam in eadem regione Salahadinus abiens dereliquerat, quoniam de viribus non praesumebant eatenus ut cum nostris auderent congredi, vel eis de proximo ministrare impedimentum, gregatim de remoto sequebantur, ut circa abeuntis exercitus posteriora, aliquid possent latenter moliri. Sed neque sic nostris impedimentum ministrare potuerunt, aut laedere totum vel partem exercitus.
Transcursa igitur regione, et ea quantum eis nocere dabatur damnificata, redeuntes, in ea ejusdem [Col. 0873A] provinciae parte, cui Suite nomen est, substiterunt. Haec autem est regio, in qua praesidium situm est, quod a nostris paulo ante, ut praediximus, hostes dum in Syria Sobal moram facerent, fraudulenter eripuerant. Est autem regio commoditatibus vini, frumenti et olei, simul et salubritate commendabilis et amoenitate praecipua; de qua fuisse traditur Baldad ille Job amicus, qui ab ea cognominatus est Suites. Ad hanc ergo pervenientes, honestum judicant, et ita fieri oportere decernunt, ut praedictum municipium obsideant; et quam nobis intulerant, in ejusdem captione fraudulenta, hostes injuriam, locum recipiendo, si eis concedatur divinitus, resarciant. Juxta ergo condictum, ante locum castra locant supra nominatum, omnem adhibentes operam [Col. 0873B] et studium, ut ii, qui intus erant, ad deditionem compellerentur. Et quoniam locus erat munitissimus et situs ejus hujusmodi, quod ei nullatenus, nisi a parte superiori, noceri posset, ibique non alias quam si rupes usque ad ipsam habitationem incideretur; decernunt a parte superiori caesores lapidum, eisque quotquot haberent ministros necessarios, simul et operum custodes, ut tute et sine irruentium periculo laborare possent, collocare. Erat enim spelunca in altissimo montis latere posita, non habens nisi cum multa difficultate accessum, in quo vix pediti iter esse poterat expedito, nam inferius, usque in profundum subjectae vallis, ingens est et horribile praecipitium; ex latere [Col. 0873C] autem, ad eam accedebatur itinere unius pedis vix habente latitudinem. Erant autem in eadem spelunca mansiones tres, sibi invicem superpositae, in quibus mutuus per quasdam scalas ligneas, et per quaedam angusta foramina interius ascensus erat et descensus. Sic ergo ea sola qua eis noceri poterat via, aggressi sunt speluncam desuper, ut praemisimus, incidere, tentantes si ad primam et superiorem speluncae habitationem, incidendo sic possent penetrare. Erat igitur in eo omnis nostrorum intentio, et totus in eo labor impendebatur. Ordinatis enim ad id operis exsequendum artificibus, quotquot erant necessarii, et cooperatoribus ministris, qui lapides incisos et lapidum fragmenta, per praeceps in vallem subjectam devolverent, ut [Col. 0873D] sine intermissione opus procederet, vicarias tam interdiu quam de nocte constituebant successiones, ut defatigatis prioribus, novi recentesque venirent, qui operis possent et scirent portare pondus. Proficiebat ergo labor impendio, tum ex frequentia et fervore eorum qui praedicto instabant operi, tum ex quadam habilitate quam ex se praebebat saxi, quod incidebatur, materia. Erat enim lapis cretaceus, et ad frangendum facilis; nisi quod venas durissimi silicis interpolatim habebat immistas, quae saepius et ferrea laederent instrumenta; et iis qui in opere fervebant, aliquoties ministrarent impedimentum. Porro quidquid fragmentorum, ut locus expediretur, in vallem subjectam, ut praediximus, devolvebatur, totum id qui in spelunca erant obsessi, contemplabantur [Col. 0874A] de proximo; unde eis timor incutiebatur amplior, tanquam qui singulis exspectabant horis, ut incisione perfecta ad eos violenter introiretur. Noster autem bipertitus erat exercitus; nam pars ejus, ut praediximus, in monte supremo, in quo erant spelunca, castra locaverat, ut eos qui erant in opere solliciti, ab hostium protegerent insidiis; pars vero inferius residebat in plano, quibus id specialiter erat propositi, ut obsessis introitum negarent et exitum. Hi etiam nonnunquam per illam arctam, unde praemisimus, semitam, ad inferiorem ejusdem speluncae stationem accedentes, eos qui intus erant, licet non proficerent, assultibus molestare nitebantur. Erant autem intus viri fortes et bellicosi, tam victualium quam armorum habentes [Col. 0874B] copiam, quasi ad septuaginta; quos tanquam virtute probatos, de quorum fide et constantia praesumebat plurimum Salahadinus, abiens intus dimiserat, eorum diligentiae commendans municipium. Et jam eo usque ventum erat, quod qui in spelunca erant, prae frequenti et pene continua malleorum percussione, intus quiescere non poterant; videbatur enim, ad omnem ictuum ingeminationem, spelunca tremiscere et universa concuti; ita ut jam non timerent, quod nostri ad eos irrumperent violenter, sed quod tota spelunca, repetitione malleorum fatigata, subito corruens, universos opprimeret. Denique quod eis subsidium ministraretur, omnino sperare non licebat; nam prius noverant, ad partes remotissimas, et unde facile redire non [Col. 0874C] poterat, demigrasse Salahadinum, et militares secum duxisse copias. Unde factum est, quod postquam obsidionem tribus vel modico amplius septimanis perpessi fuerant, missa legatione ad dominum regem, per interventum domini comitis Tripolitani obtinent, ut resignato praesidio, cum armis, quae ipsi intulerant, et propria supellectile, liber eis usque Bostrum indulgeretur transitus. Sic ergo illis abeuntibus, recepto praesidio, confusionem, quam ex eodem prius videbantur induisse, auctore Domino, et per ejus superabundantem gratiam, diluimus. Porro tam domino regi, quam aliis principibus curae fuit non modicae, statim, sicut expediens videbatur, ut locum resignatum et armis [Col. 0874D] communirent, et victualibus; et viris fidelibus, de quorum fide non dubitaretur et industria, committerent. Quo cum omni diligentia completo, noster ad propria reversus est exercitus. Factum est autem hoc, anno ab Incarnatione Domini 1182, die mensis Octobris.
Modico autem, post hoc, interjecto temporis intervallo, id est Decembre proxime subsecuto, videntes nostri quod Salahadinus non redierat, et adhuc majoribus negotiis impeditus, circa partes Mussulae detineretur occupatus; nolentes opportunitatem amittere, quam idem de sua absentia ministrabat, [Col. 0875A] iterum convenientes, communicato regni consilio, apud Caesaream urbem maritimam condicunt unanimiter, et communi decernunt voluntate, ut collectis regni viribus et praeparatis ad dies quindecim, tam ad usus hominum quam jumentorum necessariis, fines hostium iterum egrediantur, porrectam occasionem non neglecturi. Facta ergo expeditione occulta, in qua solos equites secum habuerunt, ab hostium finibus Bostro adjacentibus, sicut ab initio condictum fuerat praedam in gregibus et armentis, nec non a mancipiis quampluribus, secum traxerunt, cum omni incolumitate redeuntes ad propria. Cui negotio, quoniam a partibus Tiberiadensibus et profectum habuerunt, et ad easdem partes regressum, dominus comes Tripolitanus [Col. 0875B] praefuit. Quinta decima vero demum die, rex cum universis regni principibus, equitumque ac peditum copiis, quas regnum pro tempore ministrare potuit, assumpta secum cruce Dominica, juxta Tiberiadem, secus mare Galileae, in loco cui nomen Castelletum, adfuit, et exinde, per locum, cui nomen vadum Jacob, fluvium pertransiens, hostium regionem ingressus est. Unde progrediens exercitus, Libanum a sinistris deserens, et loca planiora secutus, prius locum cui nomen Bettegene, cum adjacentibus viculis, partim incendio, partim ruina dejecerunt funditus, universa ejus bona, modis variis tradentes exterminio. Consequenter vero continuato itinere, ad locum pervenerunt, cui nomen Daria, quae [Col. 0875C] ab urbe Damascena vix quatuor aut quinque distat milliaribus, quam etiam cum adjacentibus viculis eodem modo depopulati sunt. Regionis autem incolae, partim ad juga Libani se contulerant, partim confugerant Damascum. Unde in tota regione, vix unum de hostibus valuerunt comprehendere; de nostris tamen quosdam qui pabulatum egressi, incaute se habebant, amisimus. Egressi enim ab urbe Damascena equites nonnulli, de equorum velocitate fidentes, exercitum eminus aliquando praeibant, aliquando subsequebantur, exspectantes, si nocendi tempus aut locum invenirent; qui in nostros, de quibus praediximus, irruentes, more hostili in eos versati sunt, universos obtruncantes. Cives autem Damasceni ab urbe egressi, junctis agminibus circa [Col. 0875D] pomeria, quae urbi adjacent plurima, conglobati, nostrorum cohortes eminus contemplabantur, procedere non audentes. Factumque est ita, quod neque nostri in eos, neque ipsi in nostras expeditiones attentaverunt irruere; sed abeuntibus nostris, ipsi in urbem se receperunt. Nostri vero regione, ut praedictum est, decursa et damno illato, ut praediximus, sine difficultate et impedimento, reversi sunt ad propria, domino rege Tyrum, ut ibi Dominicae Nativitatis nobiscum solemnia celebraret properante
Interea de Salahadino, rumor incertus ferebatur, [Col. 0876A] dicentibus aliis, quod in Mesopotamia circa partes Mussulae multum proficeret, et sibi regionem subjugaret universam. Aliis autem dicentibus, quod universi Orientalis tractus principes convenerunt, ut eum ab illis regionibus expellerent violenter; et eas partes, quas ipse dolis et interventu pecuniae sibi vindicaverat, ab eo revocarent. Nobis autem valde suspectus erat ejus profectus; et ne majus susciperet incrementum, eramus plurimum solliciti, timentes ne multiplicatis viribus ad nos rediret fortior. Unde factum est, quod subsequente Februario, convenerunt regni principes universi, apud Hierosolymam, de rerum statu, qui praesens erat, consilium habituri. Multum enim, ut praedictum est, de ejus reditu timebatur: unde et anxie magis ad [Col. 0876B] omnia resistendi argumenta, se nitebantur attollere. Factum est igitur post multas deliberationum partes, quod de universorum placuit consilio, ut census de universis regni finibus colligeretur, unde necessitatis tempore, equitum peditumque copias habere possemus; ut rediens praedictus hostis, nos ad resistendum paratos inveniret. Rex enim et alii principes, in tantam descenderant egestatem, quod ad complenda debita munia, omnino erant insufficientes. Collecta est ergo de publico pecunia, cujus descriptionis quis fuerit modus, ex rescripti, quod super eo negotio factum est, serie, plenius innotescet, quod sic habet: Haec est forma colligendi census, qui de communi omnium principum, tam ecclesiasticorum [Col. 0876C] quam saecularium, et de assensu universae plebis regni Hierosolymorum, pro communi utilitate ejusdem regni, contra imminentes necessitates, colligi debet. Decretum est publice, quod in qualibet civitate regni, quatuor eligantur viri prudentes et fide digni qui et ipsi juramento corporaliter praestito, quod in praesenti negotio bona fide debent versari, primum pro se debent dare, deinde alios ad id ipsum compellere, de singulis centum Bizantiis, quos habent, vel eorum valens, sive in rebus penes se constitutis, sive in debitis quae sibi debentur, Bizantium unum; de redditibus vero, de singulis centum Bizantiis, Bizantios duos. Debent autem circa alios compellendos ita se habere, quod unumquemque de civibus, seu habitatoribus civitatum, vel locorum quibus praesunt, juxta [Col. 0876D] id quod eis videbitur bona fide, quod eorum substantia valeat, unicuique secundum possibilitatem suam injungere secrete, quid ad praedictam collationem solvat. Quod si ille cui injunctum est quantum debeat dare, dixerit, se gravatum esse, et supra vires ei injunctum esse, afferet juxta propriam conscientiam quantum ei videbitur, quod sua mobilia valeant, et praestito juramento, quod amplius non debeat dare, juxta dictam conditionem recedet quietus. Illi autem quatuor tenebuntur ex debito juramenti secretum tenere, quidquid a civibus eis oblatum fuerit, sive magnum, sive parvum; et divitias sive paupertatem eorum tenebuntur ex juramento non detegere. Hoc autem debent observare in his omnibus, qui habent valens centum Byzantiorum, cujuscunque linguae, cujuscunque [Col. 0877A] nationis, cujuscunque fidei, non habita differentia sexus, et sive sint viri, sive sint feminae, omnes huic legi subjacebunt. Si vero praedicti quatuor selecti, qui ad hoc deputati sunt, cognoverint pro certo, quod alicujus substantia non valeat centum Byzantios, accipiant super eum Foagium, id est pro foco, Byzantium unum; quod si non potuerint integrum, accipient dimidium; et si dimidium non potuerint, accipient Rabuinum, secundum quod bona fide videbitur eis faciendum. Huic autem conditioni subjacebunt omnes illi cujuscunque nationis, linguae, et fidei, et sexus sint, quorum mobilia non valent centum Byzantios. Decretum est etiam, quod singulae Ecclesiae, et singula monasteria, et barones omnes, quotquot sunt, et vavassores etiam, de singulis centum Byzantiis quos [Col. 0877B] habent in redditibus, sicut et alii, de regno quicunque redditus habent, debent dare duos Byzantios; solidarii vero de singulis centum Byzantiis, Byzantium unum. Quicunque vero casalia habent, tenentur jurare, quod de singulis focis quos habent in villis et casalibus suis praeter supradicta, bona fide dabunt unum Byzantium; ita quod si casale focos habuit centum, centum inde Byzantios persolvere, rusticos compellat. Erit autem postmodum domini casalis, inter rusticos ejusdem loci, praedictos Byzantios congruis portionibus dividere, ita ut juxta possibilitatem suam ad solutionem praedictam, unusquisque compellatur; ne ditiores levius transeant, vel graventur pauperiores. Idem autem erit, etsi plures vel pauciores habeat [Col. 0877C] casale focos. Hanc autem pecuniam sic collectam de singulis urbibus, quae sunt a Caïpha, citra versus Hierosolymam, illi qui, ut praediximus, praeerunt singulis urbibus et castellis, deferent Hierosolymam; et eam tradent sub certo numero et pondere, his qui Hierosolymis ad hoc opus praesunt et ipsi consignatam et seorsum, sicuti de singulis civitatibus vel locis aliis recipient, in saccis singulis sigillatam, praesente domino patriarcha, vel ejus nuntio, praesente quoque priore Dominici Sepulcri, praesente quoque castellano urbis ejusdem debent collocare in arcam, quae erit in thesauro Sanctae Crucis, quae habebit tres seras, et claves totidem, quarum primam habebit dominus patriarcha, secundam prior Sepulcri, et tertiam castellanus, et quatuor praedicti cives, qui ad colligendam pecuniam sunt deputati. [Col. 0877D] A Caïpha vero usque Berythum, qui urbibus praeerunt, collectam pecuniam similiter deferent ad Acconensem civitatem, et ibi tradetur sicuti de singulis civitatibus et castellis deferetur, sub certo numero et pondere illis quatuor qui in eadem civitate colligendae praesunt pecuniae, et reponetur in singulis saccis inscriptis et sigillatis in arcam, quae habebit seras tres, et totidem claves; quarum primam habebit dominus Tyrensis archiepiscopus, secundam Joscelinus regius senescalcus, tertiam vero praedicti quatuor cives, qui ad hoc opus urbi praesunt Acconensi. Recipient autem praedictum monetam isti, praesentibus dictis dominis qui claves habebunt. Haec autem sic collecta pecunia, expendi non debet in minutis regni negotiis, sed in descensione terrae tantummodo; et [Col. 0878A] quandiu haec pecunia supererit, cessare debebunt tam ab ecclesiis, quam a civitatibus exactiones, quae vulgo Taliae appellantur; fietque semel; et non reputabitur pro consuetudine inposterum.
Interea vir impiger, et per omnia strenuum principem agens, Salahadinus, in Mesopotamia Syriae regiones occupat, et praecipui nominis sibi violenter vindicat civitates; inter quas egregiam metropolim Amidam, quae et populi numerositate, et murorum validissimo ambitu, simulque loci situ, videbatur [Col. 0878B] inexpugnabilis, obsidet, obsessam expugnat et expugnatam tradit ex compacto cuidam Turcorum principi, Noradino nomine, filio Carassalem; cujus obsequiis et auxilio fretus, liberam in partibus illis moram egerat et subegerat regionem. Vere demum proxime subsecuto, revocatis expeditionibus et universa regione apud fideles suos in tuto collocata, remenso Euphrate in Coelesyriam revertitur, circa Halapiam disponens exercitum, et urbem modis omnibus satagens molestare. Qui autem eidem urbi praeerat, videns quod frater ejus, qui se multo erat fortior et potentior, videlicet Mussulae dominus, eumdem Salahadinum non potuerat a suis finibus arcuisse, sed eo invito omnes trans Euphratem subegerat provincias, timens ne simile sibi aliquid [Col. 0878C] contingeret, missa clam legatione, absque Halapiensium conscientia, cum Salahadino paciscitur, ut reddita sibi Semar, et quibusdam aliis oppidis. quorum nomina non tenemus, ipse Halapiam eidem resignaret. Quam legationem Salahadinus cum omni jucunditate suscipiens, quia nihil avidius ab initio sui principatus affectaverat, quam ut Halapiam, quasi totius regni robur, sibi modo quocunque vindicaret, grato concurrens assensu, conditionem amplectitur; et tradita civitate praenominata, cum adjacentibus pertinentiis, recepit Halapiam, in Nonis Juniis. Hic primum nostros geminatus corripuit timor; nam quod maxime verebantur, acciderat. Visum enim erat ab initio nostris, quod si saepe [Col. 0878D] nominatam urbem suo posset adjungere principatui, omnis nostrorum regio undique videretur, et quasi per circuitum, ejus potentia et viribus quasi obsidione vallata; unde rumore comperto, nostri in varia se attollunt argumenta, elaborantes circa urbium et oppidorum, maxime [quae] in confinibus hostium posita erant, munitionem; praecipue autem, circa Berythensium urbem, quae hujusmodi opera plurimum videbatur indigere. Sed et princeps Antiochenus de tanti hostis vicinitate sollicitus, videns sibi duriorem oppositum adversarium, cum modico comitatu, ne terram suam militaribus copiis relinqueret destitutam, assumpto secum comite Tripolitano regem adiit, qui per eos dies in urbe Acconensi moram faciebat. Ubi in praesentia regni principum, [Col. 0879A] contra praedictum Salahadinum auxilium postulans, juxta votum meruit exaudiri. Designati sunt enim et in optatum subsidium, de regni militia promiscuae conditionis, quasi equites trecenti; qui eum ad partes Antiochenas secuti, dum in ejus parati erant militare obsequio, infra modicum tempus, sumpta ab eodem licentia, reversi sunt. Ipse vero cum praedicto Salahadino pace temporali composita, visus est aliquam tranquillitatem assecutus. Utque minus sollicitudinis haberet, magisque circa fines Antiochenas invigilare posset, et curam impendere propensiorem, Tarsum primae Ciliciae metropolim, quam a Graecis receperat, Rupino Armeniorum satrapae potentissimo, qui ejusdem regionis urbes reliquas possidebat, multarum pecuniarum tradidit [Col. 0879B] interventu; consulte id faciens: nam, cum esset ab eo remota nimis, et praedicti Rupini terra in medio constituta, non nisi cum difficultate, et infinitis sumptibus ejus curam princeps gerere poterat, quod praedicto nobili viro erat facile. Salahadinus autem, in ea regione rebus pro voto compositis, Damascum cum suis legionibus se transtulit. Unde etiam priore multo vehementior nostros formido corripuit; eoque periculosior, quo de ejus proposito per exploratores nullatenus certificari poterant. Aliis enim videbatur, quod advocato navali exercitu, Berythensium urbem, sicut anno proxime praeterito fecerat, moliretur obsidere; alii vero nitebantur asserere, quod in montanis, qui Tyrensi prominent civitati; praesidia duo, Toronum et Castellum novum ejus [Col. 0879C] esset propositum expugnare; aliis vero videbatur, quod regionem trans Jordanem, videlicet Syriam Sobal, cordi haberet depopulari, et oppida quae in ea regione sunt, evertere. Nonnulli etiam erant qui persuadere nitebantur, quod diuturnis longisque expeditionibus fatigatus, pace ad tempus impetrata, propositum haberet in Aegyptum descendere, ut fatigatos exercitus repararet et sumptus iterum ad futuras expeditiones colligeret necessarios. Inter haec igitur tam ambigua, rex et regni principes universi, cum multa formidine tenebantur suspensi. Unde collectis regni viribus apud fontem Seforitanum, ubi convenire de prisca consuetudine solent exercitus residentes, rei eventum praestolabantur. [Col. 0879D] Vocatisque tam principe Antiocheno, quam Tripolitano comite, vires et subsidia corrogabant, undecunque de die in diem exspectantes, ut in aliquas regni partes subitus irrumperet, et legiones induceret solito multipliciores.
Dum igitur noster, apud fontem Seforitanum, ita suspensus detineretur exercitus, contigit regem apud Nazareth febre repentina gravissime laborare; morbo quoque elephantioso, quo ab initio regni sui, et a primis adolescentiae auspiciis molestari coeperat, praeter solitum ingravescente, lumen amiserat, [Col. 0880A] et corporis extremitatibus laesis et computrescentibus omnino, pedes manusque ei suum denegabant officium; regiam tamen dignitatem et administrationem nihilominus (licet a nonnullis ei suggereretur, ut cederet, et de bonis regiis sibi tranquillam seorsum eligenti vitam, honeste provideret) hactenus detrectaverat deponere. Licet enim corpore debilis esset et impotens, forti tamen pollebat animo, et ad dissimulandam aegritudinem et supportandam regiam sollicitudinem supra vires enitebatur. Febre igitur, ut praemisimus, est correptus; et de vita desperans, convocatis ad se suis principibus, praesente matre et domino patriarcha, Guidonem de Luziniano sororis suae maritum, comitem Joppensem et Ascalonitanum, de quo in superioribus [Col. 0880B] saepissimam fecimus mentionem, regni constituit procuratorem, salva sibi regia dignitate, retentaque sibi sola Hierosolyma cum reditu decem millium aureorum, annuatim solvendorum; reliquarum regni partium generalem et liberam ei contulit administrationem, praecipiens fidelibus suis et generaliter principibus omnibus, ut ejus vasalli fierent, et ei manualiter exhiberent fidelitatem; quod et factum est. Jurasse tamen prius de mandato domini regis perhibetur, quod eo vivente non aspiraret ad coronam; et quod de universis civitatibus et castellis quae rex inpraesentiarum possidebat, nihil transferret in alium, vel a fisco alienaret. Creditur autem id studiose, et de multa industria eidem injunctum fuisse, et ad id firmiter observandum jurisjurandi religione [Col. 0880C] in praesentia universorum principum obligatum fuisse, eo quod singulis eorum, fere de majoribus regni membris, portiones promiserat non modicas, ut ad id obtinendum quod petebat, eorum suffragiis juvaretur et studio; quibus, ut promissa compleret, simili vinculo, dicebatur astrictus. Nos vero id asserendo dicere non convenit, quia pro recto compertum non habemus; ita tamen fama frequente divulgabatur in populo. Erant tamen nonnulli, quibus haec mutatio non multum placuit, quorum alii familiaribus studiis et ex causis occultis ad id ut displiceret proclives se dabant; alii publicam agentes causam et de regni statu anxie solliciti, publice contestabantur, praedictum comitem, [Col. 0880D] tantae administrationis imparem oneri, ad procuranda regni negotia non posse sufficere; alii vero, quibus de ejus promotione spes suberat, ut suas meliores possent facere conditiones, utiliter factum asserebant. Eratque murmur, et vox dissona plurimum in populo, juxta id quod proverbialiter dici solet:
His ergo apud nos se ita habentibus, exercitu quoque nostro apud Sephorim in unum, ex parte plurima, congregato, saepedictus Salahadinus, post [Col. 0881B] multam deliberationem, accitis sibi viribus de regione quae trans Euphraten est, convocatis quas undecunque potuit asciscere equitum copiis, in multitudine gravi et ad unguem armata, novissimum fines nostros ingressus est. Subito enim transcursa Auranitide regione, secus mare Tiberiadis, in campestribus Jordanis, eo loco cui nomen est Cavan, cum suis legionibus apparuit, in partes varias distributo exercitu; unde profectus, secus Jordanis fluenta versus Scythopolim properat. Scythopolis autem, ut saepe dictum est, ea est quae hodie dicitur Bethsan, olim universae metropolis Galilaeae; cujus nobilitatis argumenta, ex aedificiorum ruina pristinorum, et multo marmore, quod in effractis [Col. 0881C] aedificiis invenitur, est colligere; nunc vero ad nihilum redacta, raro incolitur habitatore, solo oppidulo, quod in paludibus situm est, paucorum habitationi reservato. Hi vero, licet armis et victualibus pro suo numero, et loci capacitate satis abundarent, de praesidii tamen munitione diffidentes, antequam hostilis omnino accederet exercitus, castrum deseruerant, relictis impedimentis omnibus, Tiberiadem se transferentes. Unde factum est quod hostes ad praedictum accedentes locum et vacuum reperientes, eum pro arbitrio tractaverunt: quidquid armorum, quidquid victus, quidquid utilium denique intus erat, secum deferentes. Unde profecti, divisoque procedentes exercitu, pars quaedam circa fontem, cui nomen [Col. 0881D] Tubania, qui ad radices montis Gelboe oritur, secus urbem antiquitus nobilem, quae dicta est Jezrael, nunc autem vulgari appellatione dicitur parvum Gerinum, castra locaverunt, commoditatem aquarum secuti. Nostri autem qui apud fontem Sephoritanum (de quo saepissimam in his tractatibus nostris fecimus mentionem) adhuc detinebantur in castris, exspectantes suspensi, ex quanam parte hostiles in nostram regionem vellent irrumpere legiones; cognitoque quod campestria Bethsaniam tenerent, et multiformiter partitis legionibus jam occupassent illas partes, correptis armis unanimiter, vivificae crucis lignum regiaque vexilla secuti, transcursis montibus, in quibus sita est Nazareth, Domini civitas, descenderunt in campum magnum, [Col. 0882A] cui nomen vetus Esdrelon. Unde ordinatis aciebus, et juxta militarem disciplinam modo competenti dispositis, versus fontem Tubaniae, ubi saepe dictus Salahadinus, cum ingenti egregiorum et selectorum militum manu secus aquas se locaverat, cuneos dirigunt; quasi propositum habentes, hostibus expulsis, aquarum sibi vindicare commoditatem. Quo pervenientes, rati sunt, quod non sine difficultate et periculosis congressionibus aquas possent obtinere; subito Salahadinus castra solvens, ex insperato fontem deserit inferiusque versus Bethsan, fontis ejusdem fluenta sequens, vix unius milliarii spatio a nostris semotus, castrametatus est. Porro, antequam nostri ad eum pervenissent locum hostes turmatim se dividentes a majoribus [Col. 0882B] copiis, regionem adjacentem circuire, et more hostili tractare jam inceperant; ex quibus quidam vicum supra nominatum, videlicet parvum Gerinum, confregerant, cuncta quae in eo repererant, tradentes exterminio; de loci tamen habitatoribus paucos, aut nullos reperire potuerunt; nam hostium adventu praecognito, ad loca munitiora se contulerant. Quidam autem eum locum, qui vulgari appellatione dicitur Forbelet, adeuntes, vicum effregerunt, cuncta quae illis se dabant obviam tractantes hostiliter; alii vero vias secuti publicas, quibus ad nostrum, ex partibus diversis, tam equites quam pedites properabant exercitum, transeuntibus multiplicia inferebant pericula; ita ut non sine [Col. 0882C] discrimine et mortis dispendio, ad nostrum alicunde perveniretur exercitum. Nonnulli vero ex eisdem, in montem Thabor (quod prius fuerat inauditum) ascenderunt; et monasterium Graecorum, quod dicitur Sancti Eliae, pro libero tractantes arbitrio, ipsum etiam majus coenobium effringere tentaverunt; sed receperant se infra septa monasterii, quae muro et turribus erant vallata, tam monachi quam eorum universa familia, et de viculis nonnulli finitimis; qui eos qui in montem ascenderant hostes, ab universo monasterii ambitu viriliter abegerunt. Ascenderunt etiam, nihilominus ex eodem comitatu, in eum montem, super quem Nazarena sita est civitas; ita ut de prominentibus collibus universam infra se positam respicerent civitatem; [Col. 0882D] qui tantae fuerunt formidini mulieribus et parvulis, senibus, aut debilibus qui in urbe erant relicti, ut dum certatim in majorem ecclesiam inveniendae gratia salutis se conferre niterentur, multi a turba praefocati interiisse dicerentur. Armipotentium enim magna pars civium, aut castra secuti erant et expeditionem publicam; aut ad urbes maritimas, maxime Ptolomaïdam, cum suis se transtulerant famulis.
Sic igitur qui a majore hostium se diviserant exercitu, longe lateque per universam regionem [Col. 0883A] dispersi, volentibus ad nostras accedere legiones dura et gravissima inferebant pericula; quo terrore, jam nemo vel commerciorum gratia, vel auxiliarium more ad castra nostrorum audebat accedere: unde subito fames exorta est in exercitu. Nam, ut expeditius hostibus occurrerent, absque oneribus et impedimentis, nostrae illuc se transtulerunt acies, sperantes quod infra biduum, aut triduum saltem res esset finem habitura. Indigebant autem maxime pedites, et praesertim qui ab ora maritima instantissime vocati fuerant, Pisani, Januenses, Veneti, Longobardi, qui relictis navibus et transfretandi apparatu (instabat enim transitus, Octobre jam pene mediante) simul cum peregrinis quos referendos susceperant, nostris se adjunxerant castris. Hi autem [Col. 0883B] omnes, vix ad arma ferenda sufficientes, quia castrorum locus a mari quasi viginti distabat milliaribus, nihil omnino victualium intulerant. Mittuntur igitur legati ad urbes finitimas, qui earum praefectos, pro mittendis cibariis sub omni celeritate sollicitent; qui debita diligentia, regiae parentes jussioni, certatim et sine dilatione, quanta possunt, illuc dirigunt victualia. Quorum pars maxima ad castra perveniens, opulentiam intulit pro loco et tempore sufficientem; pars vero quaedam incautius delata, ad manus hostium pervenit, multam inferens commoditatem; nam et ipsi nihilominus inopia premebantur. Praemissi fuerant sane de nostris equites nonnulli, quibus id erat muneris specialiter [Col. 0883C] injunctum, ut iis qui cum alimentis ad exercitum accedebant, tutum procurarent accessum, qui quos repererunt sibi obviam, cum incolumitate perduxerunt ad castra; quibus autem hi tales non fuerunt praesidio, manus hostium incurrentes, aut gladio interempti sunt, aut hostibus perpetuo servire compulsi. Hic sane si nostra peccata, nobis Deum passa fuissent esse propitium, videbatur robur hostium facile in ruinam verti potuisse et intolerabilem superbiam descendisse in lubricum. Nunquam enim legitur tantam ex universo Orientali tractu convenisse, tam equitum quam peditum multitudinem; nec ab aliquibus traditur senioribus adeo armatam in unum coiisse manum, ex privati regni viribus. Erant enim eis equites ad mille [Col. 0883D] trecentos; peditum vero armatorum egregie, quindecim millium summam dicebatur numerus excedere. Praeterea magni et admirabiles praeerant exercitui duces, illustres genere et armorum experientia praeclari: dominus Raimundus comes Tripolitanus; dominus Henricus dux Lovaniae, nobilis de imperio Teutonicorum princeps; Radulfus de Maleine, inclytus de Aquitania vir, exceptis regni principibus, qui erant, Guido comes Joppensis, Rainaldus de Castellione, dominus terrae ultra Jordanem, qui aliquando fuit princeps Antiochenus, Balduinus de Ramis, Balianus Neapolitanus frater ejus, Rainaldus Sidoniensis, Galtherus-Caesariensis, Joscelinus regius senescalcus. Ex his omnibus videbatur satis probabile, hostes nostros, inconsiderate [Col. 0884A] nimis transisse Jordanem, et nostris finibus insedisse; sed peccatis nostris id merentibus, effusa est contentio super principes (Psal. CVI, 40) , ita ut in publicis negotiis, quae tantam videbantur exigere diligentiam, non solum negligenter, verum etiam malitiose dicerentur versati. Nam qui negotia praesentia videbantur maxime promovere potuisse, hi, ut dicitur, comitis Joppensis odio, cui regni curam nudius tertius rex commiserat, indigne ferentes, quod homini incognito, indiscreto et penitus inutili tantorum negotiorum summam in tantis periculis, et tantae necessitatis articulo commisisset. Unde factum est quod per octo dies continuos, castra hostium circa se posita, et vix a nostris distantia spatio unius milliarii, patienter nimis, [Col. 0884B] imo probrose, quod nusquam alibi in regno accidisse legitur, passi sunt moram facere, et in regionem pro libero arbitrio desaevire universam. Mittebantur qui aderant viri simplices, et malitiae principum nostrorum expertes, quidnam esset, quod tanta opportunitate oblata non fieret cum hostibus congressio, neque de conflictu quidquam ordinaretur. Praetendebant tamen occasionem, ubi de his in publico tractabatur, quod Salahadinus hostilium princeps legionum, in loco resideret scopulis obsito, ita quod ad eum, non sine periculo gravi, nostrae possent acies accedere; praeterea et cohortes haberet validas, quasi in circuitu dispositas, quae in nostros propositum haberent undique [Col. 0884C] irruere, si cum Salahadino nostrae tentarent acies congredi. Dicebatur a quibusdam, quia vere sic erat, et juste a principibus sic allegabatur; alii vero asserebant, quia color quaesitus erat et fraudulenter fabricabatur belli fuga, ne comiti ascriberetur si quid prosperum in eo facto accideret, et sub ejus ducatu rem bene gessisse viderentur. Haec tam multipliciter a pluribus dicta, ita conscripsimus, nihil assertive ponentes, tanquam qui rei veritatem non sumus plenius assecuti. Certum est tamen, quod septem aut octo diebus continuis, circa Jordanem in finibus nostris hostes moram egerunt liberam, nostris quotidie impune damna irrogantes multiplicia. Octava tandem die, sive nona potius, revocatis expeditionibus suis, ad propria [Col. 0884D] reversus est indemnis. Nostri vero ad fontem iterum se contulerunt Sephoritanum, non penitus, quin adhuc rediret, securi. Accidit autem per eosdem dies, quibus ad fontem Tubaniam noster exercitus detinebatur, quiddam memoria dignum. Nam, cum hactenus tam fons supra nominatus quam qui ex eo rivus profluit, pisces aut nullos, aut rarissimos habere crederetur, illis diebus tantam dicitur copiam ministrasse, quae universo exercitui sufficere posset.
Accidit porro non multum ab eorum opinione secus; nam vix evoluto unius mensis spatio, renovatis [Col. 0885A] viribus, bella parat recidiva, revocat cohortes, congregat legiones, comportat machinas, et eorum omnium quae urbes obsidentibus usum solent praestare necessarium, curam gerit diligentem. Quibus rite dispositis, transcursis Basan et Galaad; Ammonitarum quoque et Moab, quae sunt ultra Jordanem regionibus, urbem cui nomen pristinum Petra deserti, modernum vero Crach, obsidere disponit. Quo per exploratores praecognito, Rainaldus de Castellione, qui regionis illius tanquam haereditatis uxoriae curam gerebat, trahens secum militiam, quae ad castri tuitionem sufficere posse videbatur, ad partes illas citus pertransiit. Erat autem ei ibidem et aliud negotium. Nam Henfredus tertius, junioris Henfredi filius, senioris Henfredi qui [Col. 0885B] cognominatus est de Torono, regii constabularii ex filio nepos, praedicti Rainaldi privignus, domini regis sororem juniorem, quam quadriennio pene ante desponsaverat, ducturus erat illis diebus in uxorem. Vix ergo ad locum pervenerat supra nominatum, vixque nuptiarum compleverant solemnia, cum ecce eadem die, ut dicitur, Salahadinus cum innumerabili adfuit multitudine, machinas et tormenta jaculatoria, quibus obsessa solent flagellari praesidia, secum deferens; et castris circumpositis locum obsidione vallavit. Fuit autem praedicta civitas in monte sita sublimi admodum, et vallibus ambitu profundis; jacuitque multis temporibus confracta, redacta penitus in solitudinem. Tandem vero regnante domino Fulcone Latinorum [Col. 0885C] Orientalium rege tertio, Paganus quidam qui cognominatus est Pincerna, regionis ultra Jordanem dominus, in eodem monte, in quo civitas sita fuerat, praesidium fundavit, in ea montis parte, qua idem mons minus clivosus est, et quae plano exterius adjacenti magis est contermina. Qui vero successerunt ei, Mauritius videlicet nepos ejus et Philippus Neapolitanus, locum praedictum vallo et turribus reddiderunt insigniorem. Extra praedictum autem praesidium, ubi olim civitas aedificata fuerat, suburbium nunc erat, in quo ejus loci habitatores quasi satis tuta sibi posuerant domicilia. Nam ab oriente erat eis oppidum, quasi pro munitione summa, ex reliquis vero partibus totus mons, ut praedictum [Col. 0885D] est, imis vallibus cingebatur: ita ut, si vel modico muro esset praecinctus, nullius hostilitatis formidaret accessus; duobus enim tantum locis, ad montis fastigium ascendendi patet opportunitas, qui a paucis facile contra hostium ingentes copias possunt defendi, reliquae vero partes omnino dicuntur imperviae. Videns ergo princeps Rainaldus, quod hostes advenerant, proposuit, improvide satis, sicut iis videtur qui circa hujusmodi sensum habent exercitatum, locum exteriorem et suburbium praesidio adjacens, tueri; inhibuitque habitatoribus loci, res suas in praesidium transferre volentibus, et suae providere saluti, ne sua desererent domicilia, nec aliquid de suis frivolis praesumerent asportare. Sed, dum tam equites quam peditum manipuli circa [Col. 0886A] hoc essent solliciti, et ad impediendum hostium ascensus desudarent, vicit hostium multitudo; et illis in fugam versis, qui eis iter praepedire moliebantur, montem obtinuerunt, ferro iter aperientes universum; ita ut paulo minus cum nostris in praesidium se recipere certantibus, hostes violentum habuerint ingressum; ita ut nisi unius equitis, cui nomen Ivenus erat, restitisset miranda probitas, qui jam de hostibus accesserant, per pontem et portam ponti conterminam, liberum suis et sine difficultate vindicassent introitum. Sic ergo miseri cives, imprudenti rectoris consilio, rerum suarum passi sunt dispendium, hostibus eorum lares obtinentibus, cum utensilibus omnimodis et supellectile universa. Qui autem in praesidium se receperant, [Col. 0886B] timentes hostium impetum, imprudenter nimis et inconsiderate penitus, pontem, qui super vallum erat unicus, quo iis qui obsessi erant, introitus patebat et exitus, dejecerunt. Erant autem intus promiscuae conditionis et sexus turba plurima et inutilis, quae obsessis potius oneri erant quam utilitati, histrionum videlicet, tibicinum et psaltriarum, quae ex omni regione ad diem nuptiarum convenerant; quibus praeter spem accidit; nam dum ludicra quaererent et lasciviam nuptialem, Martios invenerunt congressus, et longe suis studiis dissimiles praeliorum occupationes. Contulerant se praeterea in locum praedictum ex locis suburbanis. Suriani cum uxoribus et parvulis, locumque repleverant. Ita ut discurrere volentibus, [Col. 0886C] prae turbis non pateret via libera; essentque viris expeditioribus, et defensionis studio dantibus operam oneri et impedimento. Victualibus tamen dicebatur locus abundare; sed armorum non erat tanta copia, quantam loci tuitio videbatur exigere.
Rex vero interea videns, quod in supradicto negotio apud fontem Tubaniacum comes Joppensis, cui, ut praemisimus, regni commiserat administrationem, minus strenue minusque prudenter se gesserat; quodque ejus imprudentia et omnimoda insufficientia regni status pene lapsus fuerat, saniore [Col. 0886D] usus consilio, revocat ad se suam quam illi commiserat administrationem. Dicuntur et aliae subesse causae. Nam, ut praediximus, ubi curam regni ei commiserat, urbem Hierosolymam cum decem millibus aureorum persolvendorum annuatim, pro expensis familiaribus, sibi retinuerat; postmodum, facti poenitens, pro Hierosolyma Tyrum eisdem conditionibus, eo quod munitissima totius regni esset civitas et suis commoditatibus aptior videretur, sibi voluit permutari. Quam ejus petitionem, quoniam comes aegre visus est suscepisse, rex praedictam dicitur mutasse sententiam. Factumque est merito ut, qui in modico erga eum qui sibi universa contulerat, noluit esse liberalis, ab universa summa rerum decideret. Nec solum [Col. 0887A] regni cura et administrationis honor ei subtractus est, verum etiam successionis spes est eidem penitus amputata. Nam de communi principum consilio, maxime domini Boamundi principis Antiochenorum, domini quoque Raimundi Tripolitani comitis, Rainaldi Sidoniensis, Balduini Ramatensis, Baliani fratris ejus, praesente ipso et contradicere non audente, suggerente hoc et ad id penitus hortante matre, Balduinus, adhuc puerulus, vix annorum quinque, prosequente eum universae plebis suffragio, cleri quoque qui praesens erat assensu, in ecclesia Dominicae Resurrectionis, regia decoratus est unctione, et solemniter coronatus; statimque sine dilatione exhibitae sunt eidem puero, universorum baronum cum solita juramentorum forma manualiter [Col. 0887B] fidelitates, honorque et gloria regiae debita majestati, cum omni plenitudine sunt depensa; solus tamen Joppensis comes, ut ei suum exhiberet hominium, a nemine est invitatus: quod factum prudentioribus, sicut erat procul dubio, conceptae simultatis, imo manifesti odii, evidens visum est argumentum, sicut ex post facto liquebit manifestius. Verum super hoc tantae mutationis articulo varia erat et multiplex virorum prudentium opinio, dicentibus aliis, quod in hac pueri promotione nihil compendii regno, nihil utilitatis rebus accessisset publicis: nam uterque regum, alter morbo, alter aetate praepediente, prorsus erat inutilis; magisque videretur expediens, si de communi [Col. 0887C] consilio procerum, alicui viribus strenuo, consilio pollenti, regiorum cura negotiorum, et reipublicae committeretur administratio; aliis autem videbatur, quod de puero factum erat, etsi non poterat usquequaque utile judicari, iu eo tamen publicae videbatur consultum esse utilitati, quod praedicto comiti ad regni successionem anhelanti, viro, ut dicebant, insufficienti, succedendi spes erat praecisa: in quo futurorum materia scandalorum, et periculosae seditionis quae post regis obitum timebatur, fomes, finem accepisse sperabatur. Omnibus tamen mens una erat et desiderium, ut gerendis publicis, maximeque educendis et reducendis exercitibus, contra hostium solito vehementiorem instantiam, praeficeretur procurator; idque soli [Col. 0887D] comiti Tripolitano convenire, eumque solum ad praedicta posse sufficere, pene omnium una erat sententia. Factum est autem hoc, anno ab Incarnatione Domini 1183, indictionis I, mense Novembre, vicesima die mensis.
At vero Salahadinus interim, dum haec Hierosolymis sic aguntur, obsessam urbem cura nihilominus propensiore et totis viribus fatigabat, iis qui intus erant obsessi, requiem importuna denegans instantia. Octo enim erectis machinis, sex ab interiori parte, ubi antiqua fuerat civitas, duabus vero ab exteriore, [Col. 0888A] in eo loco, qui vulgari appellatione dicitur Obelet, castrum tanta importunitate non minus nocte quam interdiu, immissis mirae magnitudinis molaribus flagellabat, quod vel manum exerere, vel respicere per cancellos, aut aliquo defensionis uti genere nemo illorum qui intus erant, praesumerent attentare; eoque ventum erat, quod eis prae nimio terrore confusis, nec audentibus comparere, hostes ad praedam, quam miseri cives in vallum, quod praesidio conterminum suberat, introduxerant, immissi funibus * impune occiderent, et divisa membratim animalia sibi extraherent ad cibum indemnes, omnino adversitatis nihil ab oppidanis perpessi. Sed et qui in exercitu hostium erant, coquorum vel pistorum habentes officium, quique rerum venalium [Col. 0888B] procurabant forum, hi in domibus civium omni commoditate refertis officinas locaverant suas, libere suis professionibus utentes. Repererant sane in eis frumenti, hordei, vini et olei pro votis abundantiam, quibus, invitis eorum dominis, violenter utebantur. Porro qui in praesidio erant, et ipsi machinam aliquando tentaverunt erigere; sed tanto artificio saxa dirigebant contorta, qui machinis praeerant exterioribus, quod prae assiduis ictibus et mortis formidine, quam singuli lapidum immissorum intentare videbantur, nostri a proposito deficientes, satius judicabant, patienter quidquid inferebatur portare, quam ad illud defensionis genus cum mortis se attollere periculo. Nec solum qui egrediebantur [Col. 0888C] de abditis, accedentes ad propugnacula, ut vel tela vel lapides in hostes jacularentur, vel ut obsidentes inspicerent legiones, tanto erant expositi periculo, terroreque quatiebantur ad desperationem compellente; verum et qui erant in conclavibus intimis, et qui ad loca secretiora se contulerant, accedentium fragore molarium et sonitu perterriti, videbantur quasi audire tonitrua, exspectantes quasi fulminum ictus, et suspensi semper, ne confracta super eos ruerent aedificia. Sollicitus erat rex interea, et tota procurabat diligentia quomodo subveniretur obsessis; quomodo eis desideratum maturaretur subsidium. Assumpto igitur secum vivificae crucis ligno salutari, et regni viribus ex omni parte congregatis, ad partes illas properat, opem [Col. 0888D] laturus obsessis; perveniensque ad mare Salis, quod alio nomine dicitur lacus Asphaltes, secus locum cui nomen Segor, qui hodie vulgari appellatione dicitur Palmer, post multas deliberationes, universo exercitui ducem ac praeceptorem, comitem instituit Tripolitanum. Salahadinus vero, cognito per exploratores, quod Christianus in proximo esset exercitus, et quod Tripolitanus comes praefectus esset legionibus, depositis machinis, et indicto suis reditu, obsidionem, qua per mensem continuum, locum afflixerat praedictum, solvit ad propria reversus. Rex tamen nihilominus cum omni exercitu ad locum perveniens destinatum, optatam civibus intulit consolationem; indictoque reditu et revocatis agminibus, sospes Hierosolymam reversus est.
Proposueramus sinistrorum taedio casuum, qui frequentius solito, imo qui pene continue regno accidunt, a modo calamis otium indicere, et sepulta mandare silentio quae posteris publicanda susceperamus. Nemo enim est, qui non invitus languorem patriae, et suorum defectus in lucem proferat, cum quasi inter homines conveniat, et tanquam naturale reputetur, unumquemque totis niti viribus patriam laudibus attollere, et titulis non invidere suorum. Verum praeconiorum nobis omnis subducitur materia, et solum apta fletibus et lacrymas extorquens nobis se offert lugentis patriae calamitas, et miseria multiformis. Qui enim hactenus in superioribus libris, virorum fortium qui in nostro Oriente, [Col. 0889B] maximeque Hierosolymis, per annos octoginta et amplius principatum tenuerunt, egregia facta, qualiquali stylo descripsimus, deficimus in nobisipsis detestatione praesentium, obstupescentes materiam, quae se oculis et auribus ingerit, quae nec Codri carmine, nec cujuslibet Maevii digna est relatu. Nihil enim in nostrorum principum actibus occurrit, quod memoriae thesauris, vir prudens credat esse mandandum; nihil quod aut lectori recreationem conferat, aut scriptori proficiat ad honorem. Periit enim apud nos, juxta quod propheta conqueritur: A prudente consilium, sermo a sacerdote, visio a propheta (Jer. XVIII, 18) ; factusque est apud nos, sicut populus, ita et sacerdos (Osee IV, 9) ; ita ut nobis aptari possit illud propheticum, Omne caput languidum, et omne cor moerens; a planta pedis usque ad verticem, non est in nobis sanitas (Isa. I, 6) . Jam enim ad ea tempora, quibus nec nostra vitia, nec eorum remedia pati possumus, perventum est; unde nostris id merentibus peccatis, facti sunt hostes in capite; et qui de inimicis triumphantes, palmam frequentius solebamus referre cum gloria, nunc in omni pene conflictu, divina destituti gratia, deteriorem calculum reportamus. Ideoque silendum erat, consultiusque videbatur nostris defectibus, noctem inducere, quam solem inferre pudendis. Sed quibus cordi est, ut in eo quod semel coepimus, nos continuemus proposito, quique orant instantius, ut regni Heirosolymorum [Col. 0889D] status omnis tam prosper quam adversus, posteritati, nostra significetur opera, stimulos addunt, proponentes historiographorum disertissimos, Titum Livium videlicet, Romanorum non solum prospera, sed etiam adversa mandasse litteris; Josephum quoque, non solum quae a Judaeis egregie gesta sunt, verum et quae eis sunt ignominiose illata, longis tractatibus publicasse. Abundant et aliis [Col. 0890A] exemplis, qui ad hoc nos nitantur impellere; eoque facilius persuadent, quod plane liquet rerum gestarum scriptoribus, utramque sortem pari esse ratione propositam, ut sicut gestorum feliciter narratione posteros ad quamdam animositatem erigunt; sic infortuniorum subjectorum exemplo, eosdem reddant in similibus cautiores. Annalium enim conscriptores non qualia optant ipsi, sed qualia ministrant tempora, mandari solent litteris, ex officio. Rerum autem et bellorum maxime, varius solet esse eventus, et non uniformis; in quo non prosperitas continua, nec casus oppositus sine lucidis intervallis. Vincimur ergo; et quae subsequentia ministrabunt tempora, sicut coepimus (utinam fausta feliciaque!), auctore Domino, vita comite, scripto mandare [Col. 0890B] curabimus diligenter, a secundo proposito revocati.
Interea inter regem et comitem Joppensem odiorum fomes, magis magisque per dies singulos ex causis occultis augebatur, eoque usque contractus rancor proruperat, quod rex jam manifeste causas videbatur colligere velle, quibus sororem suam ab eo soluto matrimonio separaret; unde juxta hoc propositum, patriarcham publice convenit, diem sibi praefigi postulans, quasi matrimonium accusaturus, [Col. 0890C] qua in ejus praesentia solemniter celebraretur divortium. Comes vero super iis omnibus instructus, ab expeditione rediens, a reliquo exercitu segregatus, compendioso itinere Ascalonam profectus est, uxorem praemonens, quae tunc Hierosolymis morabatur; quod ante regis introitum, maturius ab eadem urbe discedens, Ascalonam proficiscatur; verebatur enim ne si rex ejus copiam habere posset, eam ad virum non permitteret redire ulterius. Mittitur ergo a rege nuntius qui comitem evocet, et vocationis causam aperiat; ille vero renitens, absentiae causas allegat, praetendens aegritudinem. Cumque saepius evocatus venire differret, adjecit rex in propria persona illuc ire, et comitem viva voce solemniter in jus vocare. Quo perveniens, [Col. 0890D] cum quorumdam ex principibus suis comitatu, civitatis portas serratas reperit, quas manu tangens, et tertio eas sibi aperiri praecipiens, cum neminem inveniret qui ejus obediret verbo, cum debita indignatione reversus est, spectante id universae civitatis populo, qui in turribus et muris, audito regis adventu se locaverant, rei exitum praestolantes. Rex vero inde Joppen recto tendens itinere, antequam [Col. 0891A] ad urbem perveniret, quamplures ex loci ejus civibus obvios habuit, ex utraque classe majores; quibus urbem aperientibus, rex sine difficultate ingressus est; ibique ordinato procuratore, qui loci curam gereret, Accon pervenit. Iudicitur ergo apud eamdem urbem curia generalis, ad quam cum die statuta regni principes convenissent, coepit patriarcha, utrumque magistrum, Templi videlicet et Hospitalis, in eo verbo habens consortes, dominum regem convenire, et etiam flexo genu, pro comite intercedere, ut rancore deposito, eum in suam gratiam restitueret; cumque statim exauditi non fuissent, recesserunt cum indignatione simul, non solum a curia, verum etiam a civitate. Fuerat autem in praesentia principum qui convenerant, [Col. 0891B] verbum propositum de mittendis nuntiis ad reges et reliquos principes ultramontanos, qui eos ad Christianitatis et regni auxilium invitarent. De quo cum prior habendus esset tractatus, patriarcha, ut praediximus, incidens, verbum praeferens principale, in sermonem priorem descenderat; itaque [Col. 0892A] cum motu intemperato, ut praemisimus, ab urbe discesserant Acconensi. Comes vero Joppensis cognito, quod ad ejus pacem rex animum suum nollet inclinare, adjecit pejora prioribus; et assumens eam quam secum habebat militiam, versus castrum, cui nomen Darum, suos direxit; et in castra quorumdam Arabum, qui in partibus illis gratia pascuorum, tentoria locaverant sua, a rege habentes securitatem, et sub ejus fiducia commorantes securi, repentinus irruit, et imparatos reperiens, praedam inde et manubias agens, reversus est Ascalonam; quo cognito, rex, iterum revocatis principibus, Tripolitano comiti regni curam et generalem administrationem committit, in ejus prudentia simul et magnanimitate spem habens. In quo [Col. 0892B] facto, populi universi et principum, ex parte plurima videbatur satisfecisse desideriis: unica enim et singularis videbatur omnibus salutis via, si praedicto comiti regiorum cura committeretur negotiorum.
[Col. 0891] Reliqua desiderantur.
Monitum
[Col. 0891] Inter editos a Jacobo Bongartio belli sacri scriptores, maximo fuit semper in pretio Guillelmi Tyrensis archiepiscopi historia, cum propter rerum quas tractat multitudinem et varietatem, tum propter auctoris ipsius gravitatem, quae certe tanta fuit, ut dictus sit totius historiae princeps, doctrina non vulgari et supra saeculum illud amoena, experientia varia, acri vir judicio, quantumque licet judicare vita et ingenio probus, dictione etiam elegans et gravis. (BONGART. in praef. supra.) Opus autem suum in duos et viginti libros distribuit, incaeptoque vicesimo tertio necdum absoluto ex hac vita migravit. Hos autem libros in veteri codice illustrissimi domini Gastonis de Noailles, quondam episcopi Catalaunensis, ante annos quingentos ab auctore anonymo Gallice redditos cum interpolationibus quibusdam reperimus, qui etiam Tyrensis archiepiscopi historiam ad annum 1275 usque continuavit; opus sane omnium qui illud legerunt judicio publica luce non indignum: res quippe in Oriente gestas per annos circiter centum accurate describit, multaque refert quae alibi facile non reperias. Res etiam Constantinopolitanas, Gallicanas, Anglicanasque et quae imperium spectant passim attingit.
Integrum interpretis opus suadebant nonnulli ut hic daremus, maxime cum plura versioni suae, quae a Tyrio exsulant, immiscuerit. Verum ab hoc nos proposito deterruere non pauca. 1. Immensa operis moles; 2. antiquissimum idioma Gallicum quod non nisi magno labore intelligi potest; 3. quod ea quae Tyrio auctor immiscuit aliunde forsan innotescere poterunt. Sufficiat igitur hic continuatam Guillelmi Tyrensis archiepiscopi Historiam edere, ad cujus faciliorem intelligentiam vocum exoticarum glossarium subjungemus.
De translatoris vero aetate duo possumus certo definire. Primo, quod saltem attigit annum 1275, quo opus suum absolvit. Secundo, quod ante annum 1295, supremam operi suo manum apposuit. Eo quippe anno scriptus est codex quo usi sumus, ad cujus calcem haec legimus: Cest livre fu escrit et accompli à Rome l'an de l'Incarnation nostre Seignor Jèsus-Christ MCCXCV u mois de Mai, u tans du pape Boniface huitisme, nés d'une cité qui est en campagne, qui a nom Anaigne, qui fu eslut après pape Celestin le quint, qui ot nom frère Pierre de Moron, qui renunça en la cité de Naples.
Continuata belli sacri historia
[Col. 0893A] Si grans haine estoit entre le roi et le conte de Jaffe, que chascun jor creissoit plus et plus, et jusque à tant étoit la chose venue, que le roi queroit achaison par quoy il peust desevrer tot apertement le mariage qui iert entre lui et sa seror. Il requist le patriarche, qu'il les ajornast, et dist qu'il voloit accuser ce mariage, mostrer par raison qu'il n'estoit ne bon ne loyal. Le cuens oi ce dire, si le parti des autres barons tot celeement, et s'en vint en Jerusalem, où sa fame sejornait lors, et li pria mult que le se partist de la ville ançois que le roi vienist, qui retornoit de son ost. Car il doutoit que se le roi la trovoit iluec, qu'il ne la laissast pas revenir à lui, por ce li prioit mult que ele le suist à Escalone, oû il s'en ala tot droit. Le roi oi dire, que [Col. 0893B] le cuens s'estoit parti de lost, si envoya messages aprés lui, qui le semonstrent de venir à sa cort. Cil respondi qu'il ne pooist aler, parce qu'il estoit dehaitie. Plusors messages i envoya les uns aprés les autres, qui onques amener ne le porent; car il s'escusoit tosjors de sa maladie. Le roi dit que puisqu'il ne voloit venir à lui, il iroit à lui parler et semondroit il meismes. Li baron li suirent. Il se vint tot droit à Escalone, mais il trouva les portes mult bien fermées, il appella et commanda que l'en li ouvrit, trois fois toucha de sa main la porte, mais nus ne vint. Avant que son commendement feist, li borgois de la ville estoient montez sur les murs et sur les tornelles, ne ne s'osoient movoir, ains attendoient la fin de cele chose. Le roi se parti [Col. 0893C] d'iluec mult corociet, et s'addressa por aler à Jaffe. Asses encontre chevalieres et borgois de la cité, qui le menerent ens sans point de contredit. Il saisi la ville à son eus, et i mist son baillif. Puis se parti d'luec et vint en Acre, et fist semondre iluec un grand parlement de ses prélats et de ses barons.
Quand ils furent assemblés, le patriarche prist avec lui le maistre du Temple et le maistre de l'Ospital, si s'en alerent tot droit devant le roi, et li prierent mult humblement, et l'enchirent au pié qu'il pardonnât son mautalent au conte de Jaffe, et [Col. 0894A] vousist qu'il venist devant lui. Le roi ne les en vout escouter, ainçois lor respondi tout plainement qu'il n'en feroit mie. Cil orent grant desdaing de ce que homme qui estoit en si poure point de son cors, portoit encore si grant rencune en son cors. Par corout se partirent de la cort, et s'en issirent hors la cité. Le parlement devoit estre assemblé, parce que l'on devoit envoyer bon messages as princes de France, et des autres terres, por eux requerent, qu'ils secorussent le païs Jésus-Christ et sa gent.
Le patriarche, quand l'en dut premierement parler de cele besoingne, commença l'autre que je vous ai dite, et parce que le roi ne vout veut faire por li, s'en parti il d'iluec lui et ses compaignons. Ce furent li dui maistres du Temple et de l'Ospital; si [Col. 0894B] mot rien fait de la besoingne porcoi il estoient ensemble. Le cuens de Jaffre oi dire que le roi ne voloit avoir nul merci de lui, et que por amor ni por priere ne pooit avoir sa pes. Deslors se porpensa comment il le porroit corocier. Il prist chevalier avec lui tant comme il en pot avoir, et s'en alla tot droit vers le chastel du Daron. Iluec s'estoient logiés Turs d'Arabe, que l'on apele Beduins, et gardoient grant plente de bestes par les pastures; car il avoit tant donné du l'or au roi, qu'il les i soffroit, et avoit en son conduit. Sus ce estoient tuit seur, et ne cuidoient avoir garde de nullui. Le cuens et li chevalier vindrent tot soudainement sur ceux, et les sorpristrent, aucuns en occistrent, et toute la proie emmenerent quant qu'il trouverent [Col. 0894C] de robes et d'avoir emporterent à Escalone.
La novele en vint au roi, qui en fut tout de sue; si manda le conte de Triple, et parce qu'il se fioit en son bon sens et en sa loyauté, tantost li bailla tot le pooir et toute la baillie du roiaume. Trop en orent grant joie li baron et li menu pueple, parce qu'il avoit dit des ançois que autrement ne pooit estre la terre en bon point. Tandis com l'or du roi estoient sinon puissant, se tot le fes et le gouvernement des besoingnes n'estoient baillées au conte de Triple.
[Col. 0893] Hic desinit in editis Guillelmus Tyrius.
[Col. 0895A] Le cuens de Triple respondi que volontier en recevroit la baillie, parce qu'il ne fust garde de l'enfant, porce que se li enfes moroit par avanture dedens dix ans, que on ne deist qu'il fust mort par lui, et si voloit que li chastel et li fermetés fussent mises en la main de l'Ospital et du Temple, qu'il n'en volait pas estre mescreus, ne que l'on parlast sus lui mille mauvaissetié, et si voloit estre asené où il se tendroit, sil u roiaume mestoist nul cost, qu'il n'avoit lors nulles trives as Sarrazin, ne la terre n'estoit pas rendant, qu'il peust ost tetur contre les Sarazins sans grant coust, porce voloit com l'asseurast d'avoir la baillie dix ans, en tel manière que si li enfes moroit dedens dix ans, la baillie revenroit aussi comme devant, jusqu'à celle hore, que par le conseil de l'apostole de Rome et [Col. 0895B] l'empereur d'Alemaigne et le roi de France, et le roi d'Engleterre seroit jugier le roiaume à une des deux sorors, ou à la souë qui est ainsnée, ou à la mains née, porce que le roi Haimeri fu parti de la terre à la mains née seror, ains qu'il fust roi et la mains née fu de roi et de Rome; porce ne s'accorderent mie li baron, que l'ainsnée se fu, se li enfes moroit, sans le conseil de ces quatre que je vous ai nommés, et porce l'atira ainsi le cuens de Triple, qu'il ne voloit mie qu'il i eust discorde en la terre, se li enfes moroit, et porce en voloit estre tenant de ci alor que les quatre i eussent mis conseil.
Ceste chose fu au gré du roi et des barons tot ainsi comme le cuens le devisa. Iluec atirent que le [Col. 0895C] cuens Jocelin, qui estoit oncle à la mère de l'enfant le garderoit, et que le cuens de Triple auroit Barust et les garandit, porce que cil metoit coust u roiaume, par les barons de la terre fust asené la tant qu'il r'auroit eus ses cous.
Quand ainsi orent atiré lor affaire, si commanda [Col. 0896A] le roi, que l'en coronast l'enfant. L'en le mena au Sepulcre, et le corona l'en. Si le fist l'emporter à un chevalier entre ses bras jusqu'au temple Dominus, porce qu'il estoit petit, qu'il ne voloit mie qu'il fust plus bas deus. Le chevalier estoit grant et elevé, et si avoit nom Belian Dibelim, un des barons de la terre. Costume est en Jerusalem quand le roi porte corone au Sepulcre, il la porte en son chief de ci au temple où Jésus-Christ fu offert; là si offre sa corone, mes il l'offre par rachat. Ainsi soloit l'en faire que tantost comme la fame avoit son enfant malle, que ele l'offroit premierement au temple, si le rachetoit d'un agnel, ou de deux colombiaus, ou de deux tourterelles. Quand le roi avoit offert sa corone au temple, si avaloit uns degrés [Col. 0896B] qui son dehors le temple, et entroit en son pales, u temple de Salomon, où li Templiers manoient. Là estoient mises les tables por mengier, où le roi s'asseoit, et si baron, et tuit cil qui mengier voloient, fors seulement li borgois de Jerusalem qui servoient, que tant devoient-ils de servise au roi, que quand le roi avoit porté corone, qu'ils servoient li et ses barons au mengier. Ne demora guaires, puisque le jone roi ot porté corone que le viceroi mesel fu mort. Devant ce qu'il fust mort, manda-t-il tous ses barons, qu'ils venissent à lui en Jerusalem, et il i vindrent. A ce point qu'ils vindrent trepassa li roi mesiaus de cest siècle, et furent tuit à sa mort li baron de la terre. Lendemain l'enfoüirent u mostier du Sepulcre, là où les autres [Col. 0896C] rois ont esté enfoüis puis le tans au roi Godefroi de Builon. Il estoient enfoüis entre monte Calvaire là où Jésus-Christ fu mis en croix, et le sepulcre où il fu cochié, et tot est dedens le mostier du Sepulcre, monte Cauvaire et Golgotas.
Quant ileque le roi fut mort, et li enfes out porté corone, li fist-il faire à tous les barons de la terre [Col. 0895D] feute et homage com à seignor et à roi; après le fist faire au comte de Triple com de baillif; et si fist jurer à tous les barons et as chevaliers de la terre, qu'ils atireroient, si com il avoit esté dit, des deux serors, et tenoient et aideroient au comte de Triple la terre à maintenir et à garder, si li enfes moroit dedens dix ans. Quant le roi mesiaus fu mort, et li enfes ot porté corone, si le charia lon au conte Jocelin à garder, et il l'emmena en Acre. Si le garda au miex qu'il pout, et le cuens de Triple fut baillif de la terre.
Ilavint cel premier an, qu'il ne plut point en la terre [Col. 0896C] de Jérusalem, ne que es citernes ne recut lon point d'euë, si que n'avoit por boire fort mult poi. En Jerusalem avoit lors un borgois qui mult volontiers faisoit bien por Dieu. Cil avoit nom Germain. Il avoit en Jerusalem en trois lieus caves de marbre, encelées [Col. 0896D] en masieres, et si avoit en chascune des trois caves deux bacins en chaanes et les faisoit tous jors tenir tousjours pleins d'euë. Là aloient bouire tuit cil et toutes celes qui bouir voloient. Quant Germain vit que en ses cisternes n'avoit guaires d'euë, et qu'il ne plouoit point, si en fu mult corocié et dolens, porce qu'il avait grant paor qu'il ne perdist l'aumosne qu'il avoit commencié à faire as poures gens, pour l'amor de Dame Dieu. Lors li souvint de ce qu'il avoit oi dire as anciens hommes de la terre, que de jouste la fontaine de Siloe avoit un puis ancien que Jacob i fist, et estoit [Col. 0897A] couvert et empli, et gaagnoit lon pardessus et à peine seroit trové. Lors fit li prodome sa priere à nostre Seignor, qu'il li donna ce puis trover, et qu'il li donna maintenir le bien qu'il avoit commencié à faire, et qu'il li l aissast faire par son plaisir que son poure pueple eust secors d'euë. Lendemain par matin se leva, et ala au mostier, et pria Dieu qu'il le conseillast. Après ce il ala en la place, et prit ouvriers, et s'en ala en ce lieu, u l'en li avoit dit que cil puis estoit; si fit fouïr tant que on trouva le puis. Quant ils l'ont trouvé, si le fit voider et maçonner de nuef, et tot à ses cous. Puis fist faire pardessus une roe, où il avoit pos que un cheval tornoit; que si li pot plain estoit venant à mont et li vuit aloit à val, et si avoit [Col. 0897B] lon fait mettre cuves de pierre là où cele euë coroit que l'on traoit du puis, et la venoient tuit cil de la terre qui voloient de l'euë, si la portoient en la cité. Li borgois faisoit traire l'euë jor et nuit à ses chevax et donnerent à tous ceux qui prendre en voloient, et tost à son cost, tant que Dame Dieu leur envoya pluie es cisternes, et encore ne s'en faisoit pas a tant le prodome, ains avoit deux somiers et trois serjans, qui ne faisoient autres choses que porter euë en ces cuves qu'il avoit en la cité pour abreuver la poure gent. Cil puis dont il faisoit traire cele cuë avoit bien L. toises et plus de parfont, puis le dépecierent et emplirent li citaien, quant il oire dire que li Sarazin d'Egypte venoient la cité asegir.
Ci emprès vous diron de la fontaine de Siloë qui près du puis est. Ele n'est mie bonne à boire, ains est salée. De cele euë tanoit l'on les cuirs de la cité, si en lavoit l'on les dras et en abreuvoit l'on les chevax et les jardins qui desous en la valée estoient. Cele fontaine ne cort mie le samedi, ains est tote coie. Si vous dirai qu'il avint a cele fontaine: un jor au tans que JESUS-CHRIST aloit par terre, estoit un jor en Jerusalem entre ses apostres, si passerent parmi une rue, et virent un homme n'avoit nus ieus. Lors demanderent li [Col. 0897D] apostres à Jesus-Christ, si ce estoit por li pechié de son pere ou de sa mere ou de parent qu'il eust, qu'il estoit sans ieus. Jesus-Christ respondit, que ce n'estoit pas por le pechié du pere ne de la mere, ne de parent qu'il eust, mais por ce qu'il ovrast en lui. Lors Jesus-Christ escopi a terre, et prist un poi de boe, si la mist la où les ieus devoient estre, et li dit qu'il s'en alast a la fontaine de Siloe, si se lavast. Il ala et si se lavast et ot ieus si vit, dont revint ariere en la cité de Jerusalem a ses parens, qui mult se merveillerent de ce qu'il avoit ieus, et li demanderent comment c'estoit, et il lor conta, et il ne le vodrent mie croire; ains manderent s'il estoit certain que ce fust-il. Il distrent que oïl. Or vous dirons du conte de Triple, qui [Col. 0898A] baillif estoit du roiaume de Jerusalem. Quant le cuens vit qu'il ne plouoit point, et qui li blé ne creissoient qui semés estoit, si ot paor de chier tans. Il manda les barons de la terre et les maistres du Temple et de l'Ospital. Si lor dit: Seignor, que conseil donrez-vous de ce qu'il ne pluet, ne li blé ne creissent? J'ai paor que li Sarrazin ne s'aperçoivent que nos aions cher tans, et qu'ils ne nos corent sus, quel consel en donrez-vous? Ferai-je trives as Sarrazin par paor de chier tans. Li barons li loerent qu'il feist trives a Salahadin, et il les requist, et Salahadin li dona volontiers jusques a IV. ans. Quant il ot trives entre les Sarrazins et les Chrestiens, li Sarazins amenerent tant de viandes as Chrestiens, que bon tans orent durement, [Col. 0898B] et se l'on n'eust fait trives, tuit fussent morts de faim; dont le cuens de Triple por ces trives qu'il fist as Sarazins fu mult amé des gens de terre, et mult li en orerent des beneisçons. Je vous avoie oblié a dire quand je vous parlai de la fontaine de Siloé, d'une aumosne que li borgois de Jerusalem faisoient. Mes or la vous dirai. Et la quarantaine la faisoient le jor comme list l'évangile du poure homme à qui Jesus-Christ rendit la vue d'un poi de boe, et il le roua aler à la fontaine de Siloe, et si lavast, et il si fist, si ot ieus et si vit et, por ceste remembrance faisoient li borgois de Jerusalem ceste aumosne que je vous dirai. Il faisoient mener cuves sus la fontaine, si les faisoient toutes emplir de vin, et si faisoient les somiers [Col. 0898C] charger de pain et de vin, et mener en tele place, que totes les poures gens qui venoient avoient du pain et du vin à grant plente de l'argent avec, et si i aloient les homes et les fames à procession à celui jor, et pour faire ceste aumosne.
Je vous ai dit de l'aumosne que l'on faisoit à la fontaine de Siloe. Or vous dirai d'un haut home de Lombardie, qui avoit nom Bonifaces, qui estoit marchis de Montferrat. Cil marchis estoit aiel le [Col. 0898D] roi Baudouin, quant il oit dire que son nies estoit roi de Jerusalem, si en fu lie mult et joieus, il se croisa et laissa sa terre à son aisné fils. Si passa oultre mer. Quant il fu arrivé, le roi et le cuens de Triple et tuit li baron de la terre li recurent mult hautement, et furent mult lies de sa venue. Lors li donna le roi un chastel, qui est es desers deça le flun, pres de la ou Dieu jeuna la quarantaine, cil chastel si est a sept milles de Jerusalem, et a trois milles du flun, et si est en une haute montagne, si l'appelle-l'on Saint-Helye, et porce l'appelle l'on ainsi, que l'on dit, que c'est le lieu ou Helye jeuna XL. jors et puis s'endormi, et que Dieu li envoia iluec une piece de pain et de l'eue en un vessel. Si le fist eveiller à l'angele, porce [Col. 0899A] qu'il beust et menjast, il but et menja. Et porce avint la ou cil chastel est, l'apelent cil du pays S. Helye. Cil Boniface le marchis avoit un fils, qui avoit nom Coraut. Cil se croisa por aler en la terre d'outre mer apres son pere, et por veoir son neveu qui estoit roi de Jerusalem. Il mut et fu su mer, mes adonc ne vout mie nostre Sire qu'il passast. Ains li envoia un tans qu'il le mena en Constantinople, porce qu'il avoit porvue la perdicion de la terre, et par celui Coraut en seroit secourue une partie si com vous oirés avant. Nostre Sire ne vout pas tot destruire, ains en laissa un poi ausi com il fist au fils Salomon. Car Dex se corousa à Salomon por le pechié de luxure, qu'il ot fait d'une fame paiene, qu'il tenoit, qu'il ne deust [Col. 0899B] pas tenir. Tant l'aima qu'il fist faire por lui trois mahomeries sus trois montagnes dont chacune est à trois milles de Jerusalem. Dont nostre sire se corouça plus de la mahomerie qu'il avoit fait sus Mont-Olivete, que de tout l'autre pechié qu'il avoit fait devant. Porce que de Mont-Olivete monta-il és cieus par devant ses apostres, quant il fu resuscité de mort à vie, et descendra au jugement. Lors dist nostre sire à Salomon, qu'il l'avoit coroucié, et ce por le grant amor qu'il avoit eue à son pere David ne fust, il le destruisist du tot. Mes or s'en s'offendit à tant à son vivant. Mes bien sceust-il que après lui ne tenroit mie le roiaume son fil. Fors tant-seulement un poi, et de ce petit li lairoit por l'amor qu'il avoit [Col. 0899C] euë à son pere David. Ausi ne vout pas nostre sire la Chrestienté deseriter du tot por aucun prodome, qui en la terre estoit. Ausi cóm il laisa au fils Salomon por David, ainçois laissa une cité qui a nom Sur por Coraut, qui en Constantinople estoit, si com vous oirés aprês. En ce point que Coraut fu arrivé en Constantinople estoit Quirsac empereor, et n'avoit pas encore les eus crevés. Il avoit un haut home en Constantinople, qui avait nom Livernas, qui avoit esté cosin de l'empereor Manuel. Cil Livernas s'estoit repost, et destorné au tans que Androines estoit empereor, et porce se destorna-il que Androines ne le desfigurast ausi com il avoit fait ses parens. Quant cil Livernas oi [Col. 0899D] dire que Androines estoit mort, et cil Quirsac estoit emperere, et qu'il avoit d'Androines ainsi le siecle delivré, si com je vous dirai. Une nuit quant Androines ot la tete coupée, à Alexe qui avait l'empire de Constantinople en sa garde et l'enfant qui fu fil l'empereor Manuel, il se porpensa d'une grand traïson, et por le conseil d'un sien escrivaint qui avait nom Langosse fist une nuit prendre le jeune enfant, qui baron estoit, à la fille le roi Lois de France, qui devoit garder en bonne foi, fit mettre en un sac et porter par mer en un batel, ot fist getter ens, si fu noiés. Ainçois que cette chose fust scuë, manda Androines les parens l'empereor, et ainsi com il venoient les faisoit mettre en une chartre, et lors faisoit les eus crever, et tex i avoit [Col. 0900A] a cui il faisoit les nés coper et les baulevres. Ainsi fist atirer plusors des parent l'empereor, puis fu il emperere et porta corone u mostier de S. Sophie, et fist tant de malice com vous oirés.
Quant Androines fu empereor en Constantinople, il ne demoroit bele none en abaie, ne fille à chevalier, ne à borgois, se ele si pleust, qu'il ne la prit à force et geust à lui. Trop fut haï de tos par la malice qu'il faisoit. Un jor avint que Langosse vint à lui, si li dist: Sire, il a en ceste ville un chevalier qui fu parent l'empereor Manuel, se vous m'en crées vous le manderés, et mettrés [Col. 0900B] en prison, ou vos le ferés occire. Car je sçai vraiment, si vous li laissés ainsi il vous guerroira, que il est rous de putaire. L'emperere li manda qu'il venist parler à lui. Cil chevalier avoit nom Quirsac, et avoit un frere qui avoit nom Alexe. Quant Quirsac oi ce mandement, il dit au message qu'il s'en alast, et il iroit aprés lui. Lors manda son frere et ses compagnons, et lors dist qu'ainsi l'avoit l'empereor mandé. Je soi bien, dist-il, que je sui acusé à l'emperere por moi occire, quel conseil me donnés-vous? Son frere et ses compagnons li distrent, nous loons bien que vous i alliés, et nous irons avecques vous, si oirons qu'il dira. Puisque vous le loés, dit Quirsac, je irai. Lors s'arma par dessous ses draps, et caint l'espée, si monterent li et [Col. 0900C] ses compagnons, et ala à Blaquerne, où l'empereor estoit. Blaquerne est un manoir l'empereor, qui siet au chief de Constantinople devers terre. Si comme Quirsac aloit à l'empereur, et il vint en une estroite ruë, si encontra Langosse, qui aloit disner à son ostel. Quirsac vit que Langosse ne pooit retorner, qu'il ne venist par lui. Il li corut sus et li coupa la teste. Lors torna arriere ferant des esperons, et s'en ala l'espée traite aval la ville: Seignors, venés aprés moi, car j'ai tué le diable. Quant le cri leva dans la ville, que Quirsac avoit occis Langosse, il alerent tuit aprés lui à la Boche de Lion. Lors prlt Quirsac Boche de Lion, si le garni, et mist ses homes dedens Boche de Lion. [Col. 0900D] Ce estoit un manoir de l'empereor, qui siest sus mer, la estoit le plus de son trésor. Lors prist Quirsac la corone, et les vestemens l'empereor, et si ala à S. Sophie, et se corona à empereor. Quant il ot porté corone, il manda tous ceux de la cité, et les fist armer por aler assaillir Blaquerne.
Quant Androines oi dire que Quirsac avoit occis Langosse, et qu'il avoit prist Boche de Lion et saisi son trésor, et porté corone, si ne sot que faire. Il fist armer tant de gent com il avoit avec lui por li défendre, mes valu riens. Quant Quirsac vint devant Blaquerne, et cil dedens virent, que lor defense ne voudroit rien, il se rendirent. Lors fist Quirsac [Col. 0901A] prendre Androines et mener à Boche de Lion. Après se pensa qu'il le feroit morir de vil mort, por son Seigneur droiturier, qu'il avoit fait noyer cn la mer, qui fil avoit esté l'empereor Manuel et por autres malices qu'il avoit fait. Lors le fist Quirsac despouller tot nu, et aporter une reis d'aus, mes li ail ni estoient mei. Si l'en fist faire une corone et coroner com roi, puis le fist bertauder et tondre en crois, puis le fist monter sus une asnesse à devant deriere, et tenoit la cou de sa main com frain. Ainsi le fist mener par tote les ruës de Constantinople. Si vous dirai que les fames faisoient. Eles avoient apareillée pisas et longuamis, si li getoient sus la testes par toutes les ruës. Ainsi porta Androines corone en Constantinople tant qu'il fu hors [Col. 0901B] de la cité. Lors le livra a fames, et eles li corurent sus com le chien à la charoigne. Si le depecierent tout piece à piece, et cele qui en pout avoir aussi gros com une feve, si le mangeoit, et en roioient les os au cotel. Onques ni demora oselet, ne jointe que eles ne mengassent, et disoient que toutes celes qui avoient mengié de lui estoient sauvées, parce que eles avaient aidié à venger la malice qu'il avait faite.
Cil empereor Quirsac fu mult amés dele gent de la terre por la malice d'Androines et de Langosse, qu'il avait si bien vangié, et des abaies mesmes fuil mult amés, et n'ont abaies en Constantinople, où [Col. 0901C] son image ne fust escrit en la porte. Il n'avoit pas fame quant il porta corone. Il manda au roi de Honguerie, qu'il li envoiast une seror qu'il avoit por prendre à fame. Cil li envoia mult volontier et liement. Quant ele fu en Constantinople l'empereor l'espousa, et li fit porter corone, puis orent un fil qui out nom Alexe. Un jor avint que l'empereor Quirsac chevauchoit par sa terre et vint à une abaie qui près estoit de Felippe. En cele cité de Felippe fu le roi Alexandre né. Si est à cinq jornées de Constantinople. En cele cité fist S. Pol une partie de ses epistres, dont l'en dit à Felipenses. A cele abaie sejorna l'empereur Quirsac. Quant son frere Alexe oi dire, qu'il sejornoit la a poi de gent, il le [Col. 0901D] fist prendre, et li fist les eus crever. En l'abaie le laisa, et s'en revint ariere en Constantinople, si fu empereor et porta corone. Après manda son frere Quirsac et le fist amener en Constantinople, illuec le fist garder et servir et livrer ce que mestier li estoit.
Quant l'emperis sot que Alexe avoit ainsi à son seignor l'emperor crever les eus, mult fut dolente, et ot paor qu'il ne fist son fit Alexe, qui enfes estoit, occire. Ele le charia coiement à chevaliers et à serjans, et l'envoia au roi d'Onguerie son frere, cui nies qu'il estoit en garde. Il le garde et norri jusques [Col. 0902A] à un tans, que muete fu de France et d'autres terres qui outre mer aloient. Alexe qui fist à son frere les eus crever, qui empereres estoit, si com je vous ai dit, tint l'empire et gouverna. Mes Livernas, dont je vous ai parlé ci-dessus, porce qu'il estoit plus près à l'empereor Manuel de lingnage que Alexe, assembla grant gent, et lor promist et dona l'argent. Devant Constantinople vint à ost. Quant l'empereor sot qu'il venoit sus li à ost, il pria le marquis Courat, qui en Constantinople estoit venu lors, qu'il demorast avec lui, et si home tant qu'il eust sa guerre finie. Le marquis i demora. Livernas quant il vint devant Constantinople rengea ses batailles totes armées et fu tot devant. L'empereor ne vout issir contre Livernas, porce [Col. 0902B] qu'il avoit grant lignage dedens la cité. Mes le marquis s'arma et issi hors contre Livernas. L'en li mostre et il poinst contre lui. Livernas et tuit cil de sa bataille cuidoient qu'il eust quitté la cité por venir lui aidier, et quant il fu près de Livernas, il brocha le cheval de Ravine et le feri parmi le corps' si l'abati mort, puis retorna en Constantinople. Quant cil dehors virent que lor seignor estoit mort, si retornerent en fuïe, Coraut retorna en la cité à l'empereor, qui avec lui le retint, porce qu'il ne voloit mie que cil de la cité, cui parent il avoit occis, li fesissent ennui ne malice. Si se tint avec l'empereor jusques à tant, qui fu tans d'aler en la terre d'otrèmer por garder la cité, que Dieu li avoit porveuë, qu'il lairoit à Chrestien. Ci lairons [Col. 0902C] à parler de Coraut, et dirons du roi Baudoin. L'enfant qui en Acre estoit en la garde le conte Jocelin oncle de sa mere, maladie le prist, si fu mort. Le cuens Jocelin se porpensa d'une grant traïson, il vint au comte de Triple, et li dist qu'il n'alast pas en Jerusalem avec le roi enfouir le cors ne n'y laissa aller nus des barons de la terre, ains bailla l'on le cors as Templiers, qui l'emportassent en Jerusalem. Le cuens de Triple crut le conseil Jocelin, comme fol. Li Templiers portèrent le cors le roi en Jerusalem, et le cuens de Triple ala à Tabarie. Lors saisi le cuens Jocelin la cité d'Acre, puis ala à Baruth, que le cuens de Triple avoit en guages. Si entra ens par traïson, et la garni de [Col. 0902D] chevaliers et de serjans. Aprés manda a la comtesse de Jaffe mere le roi, que ele alast en Jerusalem, et si chevalier tuit, et quant le roi son fils seroit enfoui, si saisisse la cité et la garnisse, et porte corone. Quant le cuens de Triple sot que le cuens Jocelin l'avoit ainsi traï, il manda tous les barons de la terre, qu'il venissent a lui a Naples. Il i alerent tuit, fors seulement le conte Jocelin et le prince Renaut. Le cuens Jocelin ne vout pas laissier Acre, et la contesse de Jaffre fu en Jerusalem, entre lui et son mari et ses chevaliers, et fit enfouir son fils le roi, le marquis Boniface son aiel issi, et li patriarches, le maistre du Temple et cil de l'Ospital.
Quant le roi fu enterrés, la contesse de Jaffe vint au patriarche, et au maistre du Temple et a celui de l'Ospital, et lor pria qu'il la conseillassent. Le patriarche et le maistre du Temple li distrent, qu'ele ne fust mie a malaise, qu'il la coroneraient maugré tous ceux de la terre. Le patriarche por l'amor de sa mere, et le maistre du Temple por la haine qu'il avoit au conte de Triple. Il manderent le conte Renaut, qui estoit au Crac, qu'il venist en Jerusalem. Il i vint, lors pristrent conseil, que la contesse mandast au conte de Triple et as barons qu'il venissent a son coronement; car le roiaume li estoit escheu, ele i envoia ses messages. Li barons respondirent qu'il n'iroient pas, ains i envoierent [Col. 0903B] deux abez de Cistiaus au patriarche et au maistre du Temple et de l'Ospital, et defendirent de par Dieu, et de par l'apostole, qu'il ne coronassent mie la contesse de Jaffre jusques a tans qu'il auroient conseil de ceux dont il avoient fait le serement au tans le roi mesel. Li abez alerent en Jerusalem por faire le message. Le patriarche, le maistre du Temple distrent quil ne tenroient ja foi ne serement, ains coroneroient la Dame. Le maistre de l'Ospital ni vot onques estre, ains dit que ce seroit contre Dieu et contre lor serement. Lors furent fermées los portes de la cité, que nus ni pooit entrer ni issir. Car il avoient paor que li barons qui estoient a Naples a XII. milles d'iluec, n'entrassent en la cité en dementieres quil coroneroient la [Col. 0903C] Dame et quil ne meussent meslée. Quant li baron qui estoient a Naples oirent dire que ainsi estoit la cité en Jerusalem fermée com ni pooit entrer ne issir, il vestirent un serjant qui de Jerusalem estoit nés ausi comme moine et l'envoierent en Jerusalem espier comment la Dame porteroit corone. Il i ala, si ne pout entrer parmi la porte. Il vint a la maladerie [Col. 0904A] de Jerusalem qui tient as murs. La avoit une posterne petite par la on entroit en la cité. Si fit tant vers le maistre de la maladerie, qu'il le mist ens par cele posterne. Si ala au sepulcre et fu iluec tant qu'il ot veu et seu ce porquoi l'en li ot envoié. Le maistre du Temple et le prince Renaut prinstrent la Dame et la menerent au sepulcre por coroner. Quant la Dame vint au sepulcre, le patriarche demanda au maistre du Temple les cles du tresor où les corones estoient. Cil li bailla, et puis manderent le maistre de l'Ospital, qu'il baillast la soue clef, cil respondi qu'il n'en bailleroit point, se n'estoit par le conseil des barons de la terre. Et lors le patriarche, le maistre du Temple, le prince Renaut alerent a li por les cles, mes le maistre se destorna [Col. 0904B] et fu prés de none, ains qu'il l'eussent trouvé. Lors li prierent qu'il lor bailla la clef, il respondi qu'il ne lor bailleroit pas, tant le prierent et ennuierent, qu'il saira les cles qu'il tenoit en sa main par paor qu'aucun rendu de la maison ne les preist et les baila au patriarche, il les geta emmi la maison. Lors les prist le patriarche et alerent au tresor, si en mistrent hors deux corones et les porterent au sepulcre. Le patriarche en mist l'une sus l'autel et de l'autre corona la contesse de Jaffe.
Quant la contesse fut coronée, le patriarche li dist: Dame vous estes fame, il convien que vos aiés avec vos qui vostre roiaume vous ait a gouverner, qui masle soit. Prenés cette corone et la donné [Col. 0904C] a tel home qui vostre roiaume puisse gouverner. Ele prit la corone, si apela son seignor qui devant lui estoit. Si li dist: Sire, venés avant et recevés ceste corone, car je ne sai où je la puisse miex imploier. Cil s'agenolla devant lui et cele li mist la corone en la teste. Si fu roi et ele fu roine.
Quant le serjan qui vestu fu de robe de moine vit ce, si s'en retourna par la posterne où il estoit venu. Les malades les mistrent hors, si s'en revint a Naples, la où li baron estoient, et lor conta tout ce qu'il avoit veu. Quant Baudoin de Rames oi ce, que Guy de Luseignan estoit roi de Jerusalem, si dist c'est par un convenant qu'il n'en sera pas un an roi, et il ne fut: car il fut coroné en mi Septembre; et perdi terre a la saint Martin bouillant qui est devant Aost. Lors dit Bandoin au conte de Triple et as autres barons: «Seiguors, faites au miex que vous porrès, que la terre est perduë, et je m'en irai hors, porée que je n'en veul avoir blasme ne reproche, que j'ai esté a la perdition de la terre; car je conois tant le roi, que ore est a fol et a musart, que par mon conseil [Col. 0904C] ne par les vos, il n'en feroit noient, ains vodra ovrer par le conseil de ceux qui riens ne savent, [Col. 0904D] por ce voiderai le païs.» Lors dist le cuens de Triple: «Sire Baudoin aies merci de la Crestienté, et prenons conseil comment nous porrons la terre guarantir. Nous avons ci la fille le roi Amauri et son baron Honfroi, nous irons en Jerusalem, si le coronerons, car nous avons la force de tous les barons et du maistre de l'Ospital, fors du prince RENAUT qui est avec le roi en Jerusalem. J'ai trives a Sarazins et aurai tant com si voudrai, ne ne seront grevés par eux, ains nos aideront se mestier en avons.» Ainsi s'accorderent tuit et creanterent qu'il coroneroient lendemain HONFROI, et quant Honfroi sot que l'en le vout coroner, si se pensa qu'il ne porroit soffrir la paine de garder le roiaume, a la nuitier monta il, et si chevalier, si entrerent tant qu'il vindrent en Jerusalem. Mes a lendemain quant li baron furent appareillé, et il [Col. 0905A] vodrent Honfroi coroner, il oirent dire qu'il s'en estoit alé en Jerusalem. Quant Honfroi vint en Jerusalem devant la roine qui seror il avoit, il la salua, mes ele ne le salua mie, parce qu'il ot esté contre lui et n'avoit pas esté a son coronement. Il commenca a grater sa teste aussi comme li enfes honteux, et dit: «Dame, je n'en puis mes, com me voloit faire roi maugré mien, si m'en sui ça fui. Puisque vous ainsi l'avez fait, dit la roine, je vous pardoins mon mautalent, mes faites homage au roi.» Lors fist homage au roi, et remest avec la roine en Jerusalem. Quant le cuens de Triple et li baron qui a Naples estoient, sorent que Honfroi s'en estoit fui en Jerusalem, mult en furent dolens, ne ne sorent que faire. Lors distrent au conte de [Col. 0905B] Triple: «Sire, conseillés-nous du serment que le roi mesiaus nous fist faire, car nos ne volons faire chose où nous aions blasme ne reproche.» Le cuens loa qu'il tenissent le serement qu'il avoient fait. Li baron pristrent conseil, et distrent au conte: «Sire, puisque ainsi est qu'il a roi en Jerusalem, nos ne poons regnier contre lui que blasme ni aions. Si vous prions que vous ne nous en sachiés maugré. Mes ales a Tabarie, soiens iluec, et nous irons au roi faire nos homages, et toute l'aide que nous porrons, vous ferons. Sauves nos honors, et porchaçeron que tous les coustremens que vous aves mis en la terre dont le roi mesiaus vous mist Barut en gages, que vous le r'aurés.» A cest conseil ne vout pas estre Baudoin de Rames.
Quant le cuens de Triple vist que les barons li estoient tous a faillis, si s'en vint a Tabarie, et li baron alerent en Jerusalem faire les homages au roi; fors seulement Baudoin de Rames, mes il i envoia un sien fil jone, et dist as barons, qu'il priassent le roi, qu'il mist son fil en saisine de la terre, et prit son homage. Quant li baron orent fait homage au roi, il li prierent du fil Baudoin de Rames, qu'il le mist en saisine de la terre son pere, et receust son homage. Le roi respondi, que en saisine de la terre ne le metroit il pas, ne son homage ne recevroit il pas, jusque le pere il auroit fait homage, et lors il i avoit bon conseil de mettre le fils en [Col. 0905D] saisine de la terre. Et bien sceust Baudoin, que s'il ne li faisoit homage, il saisiroit sa terre. Quant Baudoin entendist qu'il li convenoit faire homage au roi Guion, il fu mult dolent. Il vint devant le roi, si ne le salua pas, ains dist: «Roi Gui, je vous fais homage, com cil qui de vous ne voudra tenir terre.» Ainsi fit Baudoin de Rames son homage au roi, mes il ne le baisa pas, ains fist son fil revestir de la terre, et faire son homage. Lors s'en issi, et bailla a Beleent Dibelim son frere son fil a garder o tote sa terre, puis prit congié et s'en parti, dont ce fut grant domage a la terre; mes mult en furent les Sarazins lie, car il le doutoit plus que baron de la terre li et son frere Beleen. Si chevaliers le convoierent tant qu'il fu hors du [Col. 0906A] pooir le roi. Il prit congié a Beleen son frere et as autres chevaliers, et s'en alla au prince d'Antioche, qui bien le receut, et fu mult lie de sa venuë, et li donna li tant de terre qu'il n'avoit laissié. Or lairon ci de Baudoin de Rames, et diron du roi Gui qui demores estoit en Jerusalem.
Le roi Gui prist conseil au maistre du Temple qu'il porroit faire du conte de Triple, qu'il ne li voloit faire homage. Cis li conseilla qu'il semonsist ses os, et alast aseoir Tabarie. Quant le cuens de Triple sout, que le roi avoit semons ses os por venir sus lui, il ne fu pas lie. Lors manda a Salahadin, [Col. 0906B] qui sires estoit de Damas, que le roi Gui avoit assemblé ses os por venir sus lui, si li prioit que s'il avoit mestier de s'aider, qu'il le secorust. Salahadin li envoia chevaliers et serjans a armes assés, et li manda que si le roi l'asseoit au matin, il le secorroit au vespre. Lors manda Salahadin ses os et les assembla a Belinas, une cité qui est a V. lieuës de Tabarie. Le roi Gui qui ot assemble ses os a Nazareth, fu mult pensis. Beleen Dibelin vint a lui, si li dist: «Sire, pourquoi aves-vous cest ost assemble? où volez-vous aler? il n'est mie tans de tenir ost contre yver.» Le roi li dist qu'il voloit aseoir Tabarie. «Par quel conseil, sire, dit Beleen, volez-vous ce faire? cist conseul est mauves, [Col. 0906C] ne onques sage home tel conseil ne vous dona, et sachiés, sire, que par mon conseil, ne par le conseil de vos barons importerés vous ja les pies, qu'il a grand chevalerie dedens Tabarie de Crestiens et de Sarazins, et vous aves poi de geant por eus aseoir. Si sachiés se vous i ales, que ja pie n'en eschapera, et sitost com vous l'aurez asegié, Salahadin le secorra a tot grant gent. Mes departés cest ost, et moi et aucun de vos barons irons au conte de Triple, si ferons pes entre vos et li, se nous poons, car la haine ni est pas bone.» Le roi crut son conseil, si departi ses os et envoia a Tabarie ses messages. Quant ils vindrent au conte, il parlerent de pes. Le cuens lor repondi que nulle pes il ne ferait devant qu'il seroit resaisi de ce dont [Col. 0906D] l'en l'avoit desaisi; mes se l'on l'en resaissisoit, il feroit tant que le roi et li baron li en sauroient bon gré. Li messages retornerent au roi et li conterent ce qu'il avoit trové. A tant demora li affaire tot l'iver jusques a la Pasque. Lors oi dire le roi Gui que Salahadin assembloit ses ost por entrer en sa terre. Si manda les arcevesques, les evesques qu'il venissent a lui en Jerusalem. Quant il furent venus, si lor demanda conseil qu'il feroit de Salahadin, qui assembloit ses ost por venir sus lui. Li baron li loerent qu'il s'accordast au conte de Triple. Car autrement il ne se porroit pas tenir contre les Sarazins. Car le cuens de Triple avoit grant trives a Salahadin, et estoit sage home, et bon chevalier, et s'il estoit bien de lui, et il voloit croire [Col. 0907A] son conseil petit porroit douter les Sarrazins, et il avoit perdu les meillors chevaliers de la terre, ce estoit Baudoin de Rames, et s'il perdoit l'aide du conte de Triple, i paravoit tot perdu. Le roi repondi que volantiers feroit pes a lui, et s'accorderoit a ce qu'il l'en loeroient en bonne foi. Lors dit au maistre du Temple, et a l'arcevesque du Sur, et a Beléen Dibelim et a Renaut de Sajete, qu'il alassent au conte de Triple por faire pes, et tel pes comme il feroient, il tenroit. Lors vinrent li trois et s'en alerent la nuit gesir a Naples. Renaut de Sajete ala un autre chemin. La nuit dist Beleen a ses compagnons que lendemain estoit la jornée de gesir a la Feue, et il demoroit a Naples, où il avoit a faire un poi, et se hasteroit tant, qu'il les acouseroit [Col. 0907B] lendemain.
Ci vous lairons un poi des messages, et vous dirons d'un des fils Saladin qui nouvelement a Doubes estoit. Il manda au conte de Triple, que lendemain le laissast entrer en la terre des Chrestiens parmi sa terre, por faire une course. Quant le cuens oi ce, il fu mult dolent, et pensa que s'il l'en escondisoit, il doutoit perdre l'aide et le conseil son pere Saladin, et s'il li ottroioit grant honte et grant blasme en auroit de la Crestienté. Aprés se pensa qu'il en garniroit si les Crestiens qu'il ni perdroient [Col. 0907C] noient, ne le fils Salahadin maugré ne l'en sauroit. Lors manda au fils Salahadin que bien li donnoit congié d'aler parmi sa terre et d'entrer en la terre as Crestiens par tel convenant qu'il au soleil levant passeroit le flun, et dedens soleil cochant le repasseroit ariere. Ne guident dedans ville ne dedens maison riens ne prendroit, ne damage ne feroit. Ainsi le creanta le fils Salahadin, et lendemain par matin passa le flun et vint pardevant Tabarie, et entra en la terre des Crestiens. Le cuens de Triple fit fermer les portes de Tabarie, que cil dedens ni fissent hors pour eux faire damage. Le cuens savoit ja bien que les messages au roi Gui venoient a lui. Por ce fist faire lettres, et les envoia a un chevalier de la terre qui estoit a Nazareth [Col. 0907D] en garnison et autres avec lui; et par tot où il savoit que li Turc devoient aler, que por chose que il veissent celui jor ne se meussent de lor villes, ne de lor maisons. Car li Turc devoient entrer en la terre, et s'il se tenoient coi il n'auroient garde, mes s'il issoient hors a champ, l'en les prendroit tous et occiroit. Aprés envoia au chastel de la Feuë la où li messager le roi estoient, que lendemain ne se meussent. Quant le maistre du Temple oi que li Sarrazin devoient entrer en la terre, lendemain il envoia batan a un covent du Temple qui estoit a quatre milles prés d'iluec, a une ville qui a nom Caco, et lor manda que sitost com il verroient ses lettres, montassent et venissent a li. Car lendemain par matin devoit entrer li Sarrazin en la terre. [Col. 0908A] Si tost com li covent oi le mandement du maistre, ils monterent et vindrent a lui ains qu'il fust mie nuit et se logerent devant le chastel, a lendemain matin murent et alerent a Nazareth. Li chevalier de la garnison de la Feuë estoient quatrevingt et dix, que du Temple que de l'Ospital, et pristrent a Nazareth quarente chevalier qui estoient en garnison laiens de par le roi. Il se partirent de Nazareth et alerent bien sept milles avant envers Tabarie, et troverent les Sarrazins a une fontaine, qui a nom la fontaine du Creson. Car il estoient ja retornés jusqu'a le port por passer le flun, et por rentrer en lor terre, sans ce qu'il eussent fait nul damage as Crestiens. Car li Crestien s'estoient si gardé com le cuens de Triple lor avoit mandé. Lors [Col. 0908B] se feri le maistre du Temple et cil qui avec lui estoient es Sarrazins. Li Turc les receurent hardiement et les enclostrent, si que les Crestiens ne parurent entre eus. Car les Turc estoient bien sept mil et li Crestiens n'estoient que sept vingt. La fu occis le maistre de l'Ospital, et tuit les chevaliers du Temple et de l'Ospital ausi, fors solement le maistre du Temple qui s'en eschapa soi tiers de chevaliers, et li quarente chevaliers qui estoient a Nazareth en garnison de par le roi, furent tuit occis. Quan li escuier du Temple et de l'Ospital virent que lor maistres s'estoient feris entre les Sarasins, et qu'il en avoient le pejor, si tornerent en fuce a tot lor hernois, si que du hernois as Crestiens ni ot [Col. 0908C] noient perdu.
Or vous dirai que le maistre du Temple fist quand il passa Nazareth tot deconfit. Il envoia a Nazareth un serjant, et fist crier parmi la cité, que tuit cil qui armes porroit porter alassent aprés lui au Gaaing, car il avoit les Turcs desconfis. Cil le suirent et s'en issirent tuit de Nazareth qui aler pooient, et corurent tant qu'il vindrent la où la bataille avoit esté. Si troverent les Crestiens mors et desconfis. Li Turc lor corurent sus, et les pristrent tous. Quand li Coredier le fils Salahadin ot nos [Col. 0908D] Crestiens desconfis et occis a l'aide de ses Turcs, il mist les testes des chevaliers du Temple et de l'Ospital et les fist atachier a Turcs sus les fers de lor lances, si emmenerent les prisoniers liés, et passerent en cette maniere pardevant Tabarie. Quant cil de Tabarie virent que les Crestiens avoient esté desconfis, et que li Turc emportoient lor testes sus lor lance, et amenoient les autres pris et liés honteusement, trop orent grant duel. Ainsi passa le fils Salahadin au soleil levant le flun, et le repassa dedens le soleil cochant. Bien tint au conte de Triple son convenant. Car onques en chastel ne en maison ne en ville ne fist mal ne damages fors de ceux qu'il trovent a chans. Cele bataille fu a un vendredi en l'an de l'Incarnation de nostre Seignor [Col. 0909A] MC et quatre-vingt et dix le jor de la feste S. Jacque et S. Phelippe le premier jor de May. Or vous dirons de Beleen qui a Naples estait remes. Quant vint a la nuitier Beleen si com il en avait en covent au maistre du Temple et de l'Ospital, mut de Naples por aler aprés eus. Quant il ot erre deux milles, il vint a une cité qui a nom le Sabat. Il se pensa qu'il estoit beau jor, et qu'il n'irait avant jusque qu'il auroit oi messe. Il torna a la maison l'evesque, si le fist lever, et parlerent tant ensemble que la guete corna le jor. Lors fist l'evesque revestir un sien chapelain qui li chanta. Quant Beleen ot oi messe, si s'en ala grant a l'eure, tant qu'il vint au chastel de la Feuë. La trova hors du chastel les tentes au covent de Caco tenduës, et ni avoit [Col. 0909B] nulli qui li deist que ce pooit estre. Lors fist un sien vaslet entrer dedens le chastel por enquerre quest ce que pooit estre. Le vaslet entra u chastel, ne nulli trouva qui novelles li deist de ce qu'il queroit, fors que deus malades qui gesoient en une chambre, cil ne l'en sorent riens dire. Cil revint a son Seignor et dist qu'il n'avait trové qui riens li en seust dire. Lors alerent vers Nazareth. Quant il orent un poi esloingnié du chastel de la Feuë, un frere du Temple s'en issi a cheval, et vint grant erre jusques a eus. Beleen li demanda queles novelles. Il dist: mauvaises; et lors li conta comment le maistre de l'Ospital avait le chief coupé, ne de tous les freres du Temple n'estoient eschapés que trois, le maistre du Temple et deus autres, et les [Col. 0909C] chevaliers que le roi avoit laissiés en garnison en Nazareth estoient tuit pris et occis. Quant Beleen oi ces novelles, mult ot grant duel. Il envoia un serjant ariere a Naples a la roine sa feme dire ces noveles, et quele commandast que tous les chevaliers de Naples venissent a lui a Nazareth. Prés d'iluec rencontra les escuiers et le hernois a chevaliers du Temple, qui eschappes estoient de la deconfiture. Et saches que si Beleen ne fust torné au Sabat por oir messe, il fust bien venu a point a la bataille. Quant il fu venu a Nazareth, il oi si grant duel par la cité por ceus qui avaient esté mors et pris en bataille, que poi i avoit de maisons, dont il n'i eut de mors et de pris. La trova le maistre du Temple qui eschapés estait. Iluec atendi [Col. 0909D] Beleen ses chevaliers tant qu'il vindrent; quant il furent venus, il fist savoir au conte de Triple, qui estoit a Tabarie, qu'il demoroit a Nazareth. Quant le cuens de Triple oi que Beleen n'avait mie esté a la bataille, si en fu mult lie. A lendemain li envoia cinquante chevaliers por lui conduire. Beleen demanda au maistre du Temple comment cele bataille avoit esté. Il dit que bien si estoient les Crestien proüé, et mult avoit occis de Sarrazins, et desconfis les eussent, quant un embuschement, qu'il avoient en une montaigne les enclostrent, par quoi ils furent desconfis. Lors envoierent la où la bataille avait esté por les cors des chevaliers enfoüir, et les enfoüirent, et le lendemain murent l'arcevesque de [Col. 0910A] Sur, Beleen d'Ibelin et le maistre du Temple por aler a Tabarie. Quant il vindrent fors la cité, le maistre du Temple retorna, pource qu'il ne pout chevauchier. Beleen et l'arcevesque alerent a Tabarie. Quant le cuens sot qu'il venoient, il ala encontre mult dolent de l'aventure qui s'y estoit avenuë le jor devant, et tot par l'orgueil au maistre du Temple. Il les receut hautement, et les mena a son ostel. Lors conterent cil lor message. Le cuens lor dist qu'il estoit mult dolent et honteus de l'aventure qui avenuë estoit, et quant qu'il atireroient entr'eus, il feroit; car il savoit bien qu'ils ne le mesconseilleroient mie. Il li distrent qu'il meist les Sarazins hors de la cité et venist au roi, et tot aussi comme il s'estoit mis en eus, si estoit mis le roi de la pes [Col. 0910B] faire. Le cuens si accorda bien, lors envoyerent un message batant au roi, et li firent a savoir qu'il amenoient le conte avec eux.
Quant le roi oi ces novelles mult en fu lie. Il s'esmut de Jerusalem où il estoit, et ala encontre le conte de Triple, si qu'il s'entrecontrerent devant un chastel que l'en claime Saint-Job, et de si loing com le roi vit le conte, il descendit a pié et ala contre lui. Quant le cuens vit, qu'il estoit descendu, il descendi ausi, et vint contre lui. Quant l'un fut prés de l'autre, le cuens s'agenouilla devant le roi. Le roi l'enleva et le baisa; puis retornerent a Naples. La prit le roi conseil au conte de Triples et as [Col. 0910C] autres barons qu'il feroit. Le cuens li loa qu'il semonsist ses os et les ajousta a la fontaine de la Forie; car il savoit bien que Salahadin rassemble les siens os por entrer en sa terre: il li conseilla qu'il mandast au prince d'Antioche qu'il le secorust. Le roi fit ce que le cuens li conseilla, et ala a sa Forie et auna ses os. La li envoia le prince d'Antioche un sien fils a tot L. chevaliers. Li patriarche fit porter la vraie Croi en l'ost, et manda au roi qu'il avait essoine qu'il ni pooit aler. Ici fut averée la prophetie que l'arcevesque de Sur dit, quant l'on l'eslu a patriarche, que Eracle avoit conquise la vraie Crois en Perse et raportée en Jerusalem, et que Eracle l'en geterait, et serait perduë a son tans. De cele hore geta Eracles la vraie Crois hors de Jerusalem [Col. 0910D] conques puis ni entra; ains fut perduë en la bataille, si com vous oires aprés. Quant la sainte Crois fust en l'ost aportée, le maistre du Temple conseilla au roi qu'il mandast par toute sa terre, que tuit cil, qui sous vodroient avoir, venissent a li, et il lor donroit bon sous, et lors abandonneroit le tresor que le roi Henri d'Angleterre avoit en la maison du Temple.
Or vous dirai du tresor que le roi Henri avait au temple et a l'Ospital. Quant le roi d'Angleterre ot fait martirier S. Thomas de Cantorbire, si se porpensa qu'il avoit fait mal, et qu'il iroit outre mer, [Col. 0911A] et s'accorderoit a nostre Seignor de ce meffait et des autres, dont il avinst, que chascun an puis que S. Thomas fust martiries, qu'il i envoiroit grant avoir por mettre en tresor a la maison du Temple et de l'Ospital en Jerusalem, et voloit quant il vienroit la trover l'avoir tot prest por secore la terre. Cil tresor que le maistre du Temple avoit, donna il au roi Guion, et li dist qu'il voloit qu'il aunast tant de gens qu'il peust assembler as Sarrazins por combattre et por vengier la honte et le domage qu'il i avoit fait. Lors prist le roi le tresor du Temple et si le donna as chevaliers et as serjans, et commanda a connestables des serjans, que chascun feist une barriere des armes le roi d'Angleterre, porce que ce fu de son avoir dont il estoit [Col. 0911B] paies et retenus. Quant le roi ot esté iluec encor cinq semaines a tot ses gens, Salahadin passa le flun, asseia Tabarie. La fame le conte de Triple estoit dedens quand Saladin l'asega. Il n'avoit dedens nul chevaliers, ains estoit tuit en l'ost avec le roi et quatre fils chevaliers que ele avoit, qui furent fils au chastelain de Saint Homer. Li ainsné des fils avoit nom Huon de Tabarie, li autre Guillaume, le tiers Raoul et le quart Otes.
Quant la contesse vit que li Turc lorent asise, et qu'ele ne se poroit tenir contre tant de Sarrazins, ele envoia un message au roi Guion et a son seignor [Col. 0911C] le comte, et lor manda que s'il ne la secoroit prochainement, ele perdroit la cité, que ele n'avait pas gent de soi tenir contre si grant ost com li Sarazins avoient. Le message vint au roi de par la contesse. Quant le roi oit le message, il manda le maistre du Temple et les barons. Quant il furent assemblez, il lor dit que Saladin avoit asise Tabarie, et li avoit mandé la contesse qu'il la secorust prochainement, ou autrement ele perdroit la cité, et por ce i convenoit conseil mettre. «Sire, dist le conte de Triple, je vous donroi bon conseil se je en estoi creu; mais je sai bien com ne m'en croira mie. Toutes voies, dit le roi, dites que vous voulés. Sire, fait-il, je lo croie comme laissast Tabarie [Col. 0911D] perdre. Si vos dirai porquoi, Tabarie est moie, et ma fame i est, nus ni perdra tant comme je ferai si ele est perduë. Si sai bien se li Sarrazins la prenne, il ne l'entameront mie, ains l'abatront, ne il ne nous venrons mie requerre en cest lieu, et s'il prenent ma fame et mes homes et abattent ma cité, je les r'aurai quant je porrai. Car encort auroi-je plus chier que ma cité soit prise et abattuë, que toute la terre fust perduë; car je sai bien si vous l'alez secore, si est-ele perduë, et vous dirai comment entre ci et Tabarie na nulle euë, fors une petite fontaine, c'est la fontaine du Creisson. Ce est petit a ost, et sitost com vous serés meus por aler la secore, li Sarrazins vous seront au-devant, et hardoieront tousjors jusqu'a Tabarie, et vous [Col. 0912A] feront herbergier a force, si que vous ne porrez combattre a eus por le chant, et que li serjans n'auront que boivre, et se vous poigniez, li Sarrazin s'espandront et s'enfuiront vers les montagnes, ne vous ne porrez aler sans vos serjans, et si vous font hiebergier, que bevront vos gens et vos chevaus. Ainsi de boivre seront mors. Lendemain il vous prendront tous; car il auront euës et viandes, et seront tos fres, et nous serons tous afamés et mors de soif et de chaut; ainsi seront tous mors ou pris. Porce vouslo que vous laissiés Tabarie perdre, ains que la terre soit perduë.» Lors dist le maistre du Temple que encore j'avois du poil du leu. Le cuens ne prist pas garde a cette parole, ains dit au roi: «Sire, si tot ce n'avient que je [Col. 0912B] vous ai dit, je vous otroie ma teste a couper, se vous i alés.» Le roi demanda as barons qu'il lor ensembloit de cest conseil que le cuens donoit: il distrent que le cuéns disoit voir, et bien si accordoient tuit. Le roi meismes et li Ospitaliers si accordoient, et tous si accordoient fors le maistre du Temple. Toutes voies acreant a le roi et tuit li baron qu'il ainsi si feroient. Lors ala chascun a sa tente, et il estoit la prés de mie nuit. Le roi allist a souper. Quant il ot soupé, le maistre du Temple vint a lui, si li dist: «Sire, crees-vos le conseil que cil troitor a donné? ce est por vous honir. Vous estes nouvelement roi, ne onques mes roi de ceste terre na une si grant gent en si petit d'ore. Si sera grant honte, se vous laissiez a cinq mille de vous [Col. 0912C] perdre une cité, et si est le premier besoing qui vous est creus. Sachiez que ancois metroient li Templiers les blans manteaus jus, et vendroient quant qu'il ont, que la honte ne fust vengié, que li Sarrazins m'ont faite. Sire, faite crier par l'ost qu'il s'arment, et voist chascun a sa bataille, si i vieigne la saint Crois.» Le roi ne l'osa desdire, porce qu'il l'avoit fait roi, et abandonné le grand tresor au roi d'Angleterre. Si fist crier son ban, que tuit s'armassent, et se traisist chascun a sa bataille. Quant li baron oirent crier le ban a le roi, il s'esmerveillerent tuit, et demanderent l'un a l'autre par quel conseil le roi faisoit ce faire. Il alerent tuit a la tente le roi por destorner qu'il ne se meussent. Le roi ne les en vout oir; ains dist qu'il [Col. 0912D] s'alassent armer, et le suissent. Il vindre a lor hernois, et firent le commandement le roi. Ils s'armerent mult dolens, com ceux qui bien savoient, que nul bien n'en pooit venir. Ce jor la fit Beleen d'Ibelin l'ariere-garde, et mult i perdist de ses chevaliers; aincois que le roi se partist des herberges, furent li Turc ainsi com le cuens de Triple l'avoit dit, et comencierent mult espessement a traire.
Ancois que je vous die plus de l'ost, vous dirai d'une merveille qui avint, com tendra par avanture a fable. Li serjant de l'ariere-garde de l'ost troverent [Col. 0913A] une vieille Sarazine sus une asnesse, qui estoit esclave a un Surien de Nazareth, et la pristrent et mistrent en detresse, tant qu'ele dist que ele estoit, et que ele queroit en cel l'ost. Ele dist que ele aloit entor l'ost lier par son enchantement et par ses paroles, dont ele l'avoit ja deus nuit environné, et se ele le peust encore cele nuit avoir environné, il fussent si lies, que ja pied n'en eschapast de la bataille, où il aloient, et seussent devoir que s'il aloient avant, ja pié n'en eschaperoit se mult poi non, et celui poi en eschaperoit, porce que elle ne pooit faire son tor, et Saladin l'en avoit doné grant avoir por le liement faire. L'en li demanda se ele le pooit deffaire. Ele respondi oïl bien, par si que chascun r'alast en sa tente ausi comme il estoient [Col. 0913B] quant ele lia, et s'il ni aloient, ele ne le porroit deffaire. Lors firent li serjant un grant feu de lor loges por li ardoir, si la geterent ens, et ele issi hors conques ne pot ardoir. Il la rebouterent u feu, et cele en issi com devant, ne tant ne la savoient bouter ens qu'ele ne s'en resist. Dont il avint qu'un serjant la feri d'une hache, si la tua. Or ne tenés mie à fable de cette vieille, que l'en trove en escripture qu'il avoit jadis un home en Jerusalem qui si liast un ost, por que il eust alé entor qu'il n'avoit home en l'ost a qui se peust aidier de membre qu'il eust. Cil home avoit nom Balaan li prophete, et fuce lui qui prophetia qu'une estoile istroit de Jacob. Cele estoile fu de madame sainte Marie, [Col. 0913C] qui est apelée estoile de mer. Car ausi com li marinier sont avoiés par l'estoile, sont li pecheor ravoiés par madame sainte Marie, qui issi de la lignée de Jacob. Il avint une fois à Balaan, qui en Jerusalem estoit, que grant gent vindrent devant Jerusalem à ost. Quant cil de Jerusalem les virent, si orent grant paor, si prierent tant Baalan et donerent, qu'il issi hors por l'ost lier. Quant il vint en une tertre dehors Jerusalem, son asne s'aroista, Balaan le feri, et l'asne recula, et com plus le ferioit, plus reculoit. Lors parla li asnes et dist à Balaam, porquoy me fiers-tu? Je ne sent nul mal de chose que tu me faces: l'angele dame Dieu me fiert d'une espée emmi le musel, que je ne puis avant aler. Lors sot Balaam certainement que Dieu ne voloit [Col. 0913D] pas que il alast avant, si retorna ariere, et dist à ceus de Jerusalem qu'il feissent au miex qu'il porroient, qu'il ne pooit riens faire de son mestier, car Dex ne voloit mie qu'il alast avant. Car ainsi avoit son asne parlé à lui. Lendemain assaillirent cil de l'ost la cité. Quant li citaien virent qu'il estoient assaillis si durement, il prierent por Dieu à Balaam qu'il feist ou deist aucune chose par quoi il se peussent defendre de ceus. Balaam dist qu'il n'en pooit rien faire contre la volonté dame Dieu. Toutes voies li prierent qu'il les conseillast qu'il porroient faire. Il lor conseilla que totes les jones fames de la cité feissent bien vestir et atorner, et les envoiassent en l'ost, et s'il les renvoioient ariere qu'il rendissent la cité. Autre conseil ne lor savoitil [Col. 0914A] donner, et s'il les retenoient deux jors ou trois, si ouvrissent au quart les portes de la cité, et ississent hors, si le combatissent à eus; si les desconfiroient. Cil le firent ainsi com Balaam lor conseilla. Il envoierent lor fames en l'ost; cil ne les refuserent mie. Ains prist chascun la soue, et en fist sa volonté. Cil dedens virent que cil de l'ost ne les renvoierent mie, et qu'il faisoient d'eles lor volonté, si ouvrirent les portes, et lor coururent sus. Tous les occirent et desconfirent. Ainsi fu le siege levé de la cité. En ce lieu où l'asne parla à Balaam estoit la maladerie de Jerusalem des fames. Car la maladerie des fames n'est pas avec la maladerie des homes. Car la maladerie des fames tenoit as murs de Jerusalem, et la maladerie des homes estoit en [Col. 0914B] sus grant piece. Or vous dirai d'Eracle le patriarche de Jerusalem.
Si com je vous ai dit devant, il ot deus clers en Jerusalem au tans le roi Baudoin mesel, dont l'un estoit l'arcevesque de Sur, et l'autre arcevesque de Cesaire. Ce n'est pas cele Cesaire que l'en apele Cesaire la Felippe, ains est une autre. L'arcevesque de Sur ot nom Guillaume et fu né de Jerusalem. Si ne savoit t'on meillor clerc de la terre. L'arcevesque de Cesaire fu né d'Auvergne, et ot nom Eracles, biau clerc estoit, et par sa biauté l'ama la mere le roi, et le [Col. 0914C] fist arcevesque de Cesaire. Au tans de cil deus cleres morut le patriarche de Jerusalem. Le roi manda les arcevesques et les evesques de la terre qu'il venissent en Jerusalem por eslire patriarche. Il vindrent: quant il furent assemblés, l'arcevesque Guillaume de Sur dist as chanoines du Sepulcre, à cui l'eslection apartenoit du patriarche à faire. «Seignor j'ai trové escrit que Eracles conquist la Saint Crois en Parse, si la porta en Jerusalem, et que Eracles l'en geteroit hors, et qu'à son tans seroit perduë, et por ce vous pri por Dieu, que vous ne l'eslisiés mie à patriarche. Que se vous le nommés en vostre eslection, je sai bien que le roi le prendra, et sachiés, que la terre sera perduë à son vivant s'il est patriarche. Por Dieu només un [Col. 0914D] des autres, et se vos ne le trovés en cest païs, nous vous conseillerons bien d'un prodome querre en France por estre patriarche.» Li chanoines ne firent noient, car la mere le roi l'avoit ja prié de Eracle l'arcevesque de Cesaire, qu'il le nommassent en lor eslection. Si le nomerent premierement et l'arcevesque de Sur après. Car cele est l'eslection des patriarches de la terre d'outre mer et des arcevesques, qu'il en noment deus, et les présente au roi. Le roi en prent un, si l'on li présente au matin, il le doit prendre dedens vespres sonans; si l'on li presente au soir, il le doit prendre dedens la grant messe au matin. Cele eslection firent li apostre. Quant Judas fu mort il en eslirent deux, Joseph et Mathias, et geterent sort, et le sort ché fus Mathias [Col. 0915A] Ainsi le font encore en la terre de Surie. Le roi prent lequel qu'il veut. Présenté furent les deus arcevesques au roi, le roi prist ERACLES, porce que sa mere l'en avoit prié. En tele maniere fut Eracles patriarche de Jerusalem. Quant il fu patriarche, il commanda as arcevesques et as evesques de la terre qu'il li feissent obedience, et il li firent tuit, fors l'arcevesque de Sur. Cil apela à Rome, et dit qu'il monstreroit raison, par quoi il ne devoit pas estre patriarche. Quant l'arcevesque ot fait son apel, si appareilla son erre et ala à Rome. L'apostole fu mult lie de sa venuë et li cardinal. Puis fist-il tant vers le pape et vers les cardinaux, que s'il eu tans vescu que le patriarche fu venu à Rome, il eust esté déposé. Si vos dirai coment il fu mort [Col. 0915B] ains que le patriarche venist là.
Quant li patriarche Eracle sot que l'arcevesque de Sur fu alé à Rome por lui grever, bien sout que si vivoit longuement, qu'il seroit desposé, porce dist à un sien fuisicien, qu'il alast après, et qu'il l'empoisonast, et cil fist, si fu mort. Après ala le patriarche à Rome et fist ce qu'il vout, si s'en retourna en Jerusalem. Quant il fu revenu de Rome, il acointa la fame à un mercier qui estoit à Naples à douze mille de Jerusalem. Il la demandoit sovent. Cele i aloit. Il li donoit assés de son avoir, por estre bien de son baron. Ne demora guaires que son mari fu mort. Aprés ce, le patriarche la fist venir en [Col. 0915C] Jerusalem, et li acheta bonne maison de pierre. Si la tenoit voiant le siecle ausi com li hons fait sa fame, fors tant que ele n'estoit mie avec lui. Quant ele aloit au mostier, ele estoit ausi atornée de richcs dras, com ce fust une emperris, et si serjant devant lui. Quant aucunes gens la veoient, qui ne la conoissoient pas, il demandoient qui cele dame estoit. Cil qui la connoissoient disoient que c'estoit la fame du patriarche. Ele avoit nom Pasque de Riveri. Enfans avoit du patriarche, et les barons estoient, que là où il se conseilloient, vint un fol au patriarche, si li dist: «Sire patriarche donés moi bon don, car je vous aport bonnes novelles. Pasque de Riveri vostre fame a une bele fille.» Por ce li di que le [Col. 0915D] patriarche estoit en tel vie, si prenoient essemple à lui li clere et li presboire de la cité. Quant Jesus-Christ vit le peschié et l'ordure que l'on faisoit là où il fu crucifié, il ne le pout plus soffrir. Ains en netoia si le lieu des abitans qui estoient en la cité au tans Eracles, qu'il ni demora que deus homes, dont l'un ot nom Robert de Corbie, et l'antre Fouque Fiole, et furent les dui premiers homes qui furent nés en la cité. Saladin lors fist donner quanque mestier. Lor fu tant com il vesquirent en la cité.
Or vous dirai du roi Guion et de son ost qui vint des fontaines de la Fories por aler secorre la cité de Tabarie. Mes si tost comme il murent, li Sarrasins [Col. 0916A] lor furent au devant por hardoier, ainsi com le cuens de Triple lor avoit dit. Si qu'il fust bien none quant ils furent en mie voie de Tabarie et des Fontaines. Lors dist le roi au comte de Triple, quel conseil il donoit, et qu'il feroient. Le cuens dona lors mauvés conseil. Car il loa que l'on tendist les tentes, et que l'en se herberjast. Mes aucun de cele ost distrent por voir que qui eust lors point contre les Sarrazins, li Sarrazins fussent desconfit. Lors crut le roi Gui le mauves conseil, qui le bon ne vout croire devant. Quant li Sarrazins virent nos Crestiens logier, si furent mult lies. Il se herbegierent si près d'eus, que les uns pooient parler as autres, ne qu'un chat ne peust mie issir de l'ost à Crestiens, que les Sarrazins ne le veissent. Celo [Col. 0916B] nuit furent à grant meschief en l'ost, qui ni ot home ne beste qui la nuit beust. Le jor qui parurent de Rames estoit vendredi. Landemain le samedi fu feste S. Martin bouillant devant l'ost. Cele nuit virent li Crestiens armés; et creut grant mesaise de soif. A lendemain murent tuit armé et apareillé de combattre, et li Sarrazins ausi de l'autre part, qui se traistre ariere, qu'il ne voloit mie combattre tant que le chaut fu levés. Il avoit un grant brucroi d'erbe là où nos Crestiens estoit. Li Sarrazins bouterent le feu dedens, porce que li nostre fussent greignor meschief, que du feu que du soleil si les tindrent ainsi jusque à hores de tierce. Lors se partirent cinq chevaliers de l'Eschiele au comte de Triple, et viendrent à Salahadin, si li distrent: [Col. 0916C] «Sire que atendés vos? poignés sus eus, il ne se puent mes aidier: il sont tuit mort.» Les serjans à pié sans faille getoient lor armes jus, et se rendoient à Sarrazins sans coup ferir par destrece de soif que les baces. Quant le roi veist l'angoisse et la destrece des serjans, qui se rendoient à Sarrazins, il manda au conte de Triple, qu'il pouissist premier porce que en sa terre fu la bataille, devoit-il avoir la premiere pointe. Le cuens poinst sus le Sarrazins par contreval un pendant. Si tost com li Sarrazins le virent venir et poindre sus eus, il se partirent et li firent voie, et le cuens s'en passa outre. Quant il fut outre passé, li Sarrazins si reclostrent et corurent sus le roi, si le pristrent et tos [Col. 0916D] les barons de sa compagnie, fors seulement ceus de l'arriere garde qui s'en eschaperent. Quant le cuens de Triple, que les Sarrazins ot très percies, oi dire que le roi estoit pris, si s'en fu et s'en ala à Sur. Si n'estoit Tabarie qu'à deus milles d'iluec. Il ni osa torner porce qu'il ne fust pris. Le fils au prince d'Antioche, et li chevalier qu'il avoit amenés s'enfuirent o lui, et si quatre fillastre ausi, Beleen d'Ibelin qui en l'ariere garde estoit eschapa, et s'enfui à Sur, et Renaut le sire de Sajettes.
En cele bataille fu la sainte Crois perduë, ne sot l'en quele devint fors grant piece, au tans que le cuens Henri de Champagne fu sires du roiaume de Jerusalem, que un frere du Temple, qui à la bataille [Col. 0917A] avoit esté li dist: Sire se l'on peust trover mille home en ceste terre, qui me sceust mener en la place où la bataille fu, je troveroie bien la sainte Crois. Car je l'enfoui a mes mains en demantieres que la bataille fust. Le cuens Henri manda un sien serjant qui de la terre estoit né, et li demanda s'il savait asener a la place où la bataille avoit esté. Cil dist oil bien, et la place enseignier où le roi fu pris. Lors li commanda, qu'il i mena le frere du Temple, qui la sainte Crois i avoit enfouie. Cil dist com ni pooit aler se par nuit, non que s'il y aloient des jors, il seroit pris et retenus. Il i alerent de nuit et i fouirent par trois nuis, mes onques ni trouverent riens.
Quant Salahadin ot desconfis nos Crestiens et pris, si se herberja et rendi grace a nostre Seignor, de l'onor qu'il li avoit faite, puis commanda que on li amenast en sa tente tous les chevaliers qu'il avoit pris, et l'en si fist, et commanda que l'on li amenast les barons et les haus homes d'une part, qu'il les voloit veoir devant lui, et les autres laissa l'on dehors, et l'en li fist. Le roi fu amené, le prince Renaut du Cras, Honfroi du Taron, le maistre du Temple, le marquis Boniface de Montferrat, le comte Jocelin, le connestable Hemeri, le mareschal [Col. 0917C] le Roy. Tuit cil haus homes furent pris en la bataille avec le roi. Celui jor fu samedi et feste S. Martin le boillant. C'este desconfiture fu faite l'an de l'Incarnation nostre Seignor mil cent et quatrevingt et sept le cinquiesme jor de Juignet. Quant Salahadin vist le roi et les barons devant li, qui estoient en sa merci, mult en fu lie. Il vit que le roi avoit chaut, si sout bien qu'il bevroit volontiers. Il fist aporter plaine coupe de sirop a boire por refroidier. Quant le roi ot beu si tendi la coupe au prince Renaut por boivre. Quant Salahadin vit que le roi avoit donné a boivre au prince Renaut, l'ome du monde qu'il plus haioit, si en fu mult ires, et dist au roi que ce pesoit li que donné li avoit, et puisque ainsi estoit bien le beust, mes que ce [Col. 0917D] seroit por un convenant, que james d'autre ne bevroit. Lors demanda une espée, si li coupa il meismes la teste de sa main porce que onques foi ne serement ne li tint de trives qu'il li donast. Lors fist prendre la teste du prince Renaut, et commanda que ele fust trainée par totes les cités, et par tous les chastiaus de la terre, et ele si fu. Après Saladin fist prendre le roi et tous les prisonniers et mener a Domas en prison, puis se parti d'iluec, et s'ala logier devant Tabarie. Quant la contesse sout que le roi estoit pris et les Crestiens desconfis, si rendi Tabarie a Saladin: a jor meismes envoia Saladin une partie de ses chevaliers a Nazareth, et li rendi l'on. Le mercredi ala a Acre, si li rendi l'on. Après cela a Sur, mes ne la vout mie asieger, porce que [Col. 0918A] encore i estoit la chevalerie dedens, qui de la bataille estoit eschapée. Lors manda Belcen d'Ibelin a Salahadin, qu'il li donast conduit d'aler en Jerusalem por amener en la roine sa fame et ses enfans. Il li donna volontiere par si qu'en Jerusalem ne demorroit qu'une nuit, ne que armes ne porteroit contre lui.
Quant Beleen vint en Jerusalem, mult furent lies cil de la jens, et grant joie firent de sa venue, et li prierent por Dieu qu'il gardast la cité, et en fust sires. Il dit que ce ne pooit-il faire, car il avoit creance a Salahadin, qu'il ne demoreroit qu'une nuit. Le patriarche li dist, Sire je vous asoul du pechié et [Col. 0918B] du serement que vous avés fait a Saladin, et sachiés, que greignor pechié aurés du serment tenir que du laissier. Car grant honte sera a vous et a vos hoirs, se vous en ceste point laissiés la cité de Jerusalem, ne james honor ne devriés avoir en terre. Lors creanta Beleen d'Ibelin qu'il i demoreroit. Cil de la cité li firent homage et le recurent à seignor. Encore estoit lors en Jerusalem la roine la fame le roi Guion. Il n'avoit adonc à la cité que deus chevaliers qui estoient eschappés de la bataille. Lors fist Beleen d'Ibelin cinquante fils di borgois chevaliers, et sachiés que la cité estoit si pleine de fames et d'enfans qui s'en estoient fuis dedens, quant il oirent dire que le roi estoit pris et li Crestiens desconfis; [Col. 0918C] si en i ot tant afin qu'il ne pooient estre dedens les maisons. ains les convenoit estre parmi les rues. Lors fist le patriarche entre lui et Beleen descovrir le monument de sus le sepulcre, qui couvert estoit d'argent, et en firent faire monnoie por doner as chevaliers et as serjans. Et chascun jor aloient li chevalier et li serjant par la terre entor la cité, et amenoient la jens ce qu'il pooient de viandes. Car il savoient bien qu'il seroit asegié. Or vous lairons a parler de Jerusalem et vous dirons de Saladin qui vint devant Sur.
Salahadin se pensa qu'il ne feroit neant devant Sur por la chevalerie qui i estoit. Il passa outre, et [Col. 0918D] ala aseoir une cité qui est a six milles de Sur, qui a nom Sajette. Si la prist une cité qui a nom Gibelet. Après prist un chastel qui a nom Boterim. De ce chastel fu la dame que le cuens de Triple ne vout doner a Gerart de Rochefort, qui se rendi au Temple par mautalent, dont la haine commença par quoi la terre fu perduë. Quant le cuens de Triple sot que Saladin estoit entré en sa terre, il entra en mer, li et le fils au prince d'Antioche a quant qu'il pot avoir de chevaliers, si s'en ala a Triple, mes puis qu'il i fu venu, ne vesqui guaires, ains fu mort de deul, si com l'en dit, et laissa sa terre au fils le prince d'Antioche, qui puis en fu cuens. Quant Renaut de Sajete et le chastelain de Sur virent que tous les chevaliers s'en estoient alés, et qu'il avoit [Col. 0919A] poi gent et poi viande, il manderent Saladin qu'il retornast de la où il estoit, et il li rendroient Sur. Quant Salahadin oi cele novele mult en fu lies, il prist un chevalier, si li bailla sa baniere Salahadin sus le chastel. Mes le chastelain li respondi, qu'il ne li oseroit mettre por les gens de la ville; mes sitost come Salahadin vendroit, il li mettroit, et la baniere retendroit. Le chevalier retorna et le dist a Salahadin. Lors se hasta mult Salahadin de venir a Sur; mes ancois qu'il i parvenist, i envoia Dex secors, qu'il ne voloit mie qu'ele fust perduë. Ains voloit laissier cele cité a Crestiens, si comme vous avés oi dessus, qu'il ne lairoit qu'un poi de terre as Crestiens. Si vous dirai qu'il conseil et qu'il secors Dex i envoia.
Coraut le marchis qui en Constantinople demoroit vint a l'empereor, et li dist: Sire, mi chevalier volent aler au sepulcre, ne je ne les puis retenir, mes il m'ont creanté, que sitost com il fait auron lor pelerinage, il revandront a moi. Ce fist-il entendant a l'empereor, parce qu'il ne voloit mie, que il ne cil de la cité seussent qu'il s'en vosist aler; porce qu'il avoit paor, que les parens Livernas qu'il avoit occis ne l'espiassent et l'occissent. L'emperere fit appareiller nes et mettre viande et armes assez. La mais nie au marchis entrerent ens; et quant il orent tans, si murent. L'emperere et le marchis estoit lors a Boche de Lion. Sire, dit-il a l'empereor, j'ai [Col. 0919C] oublié une besoingne que je devoie dire a mes gens. Lors entra en une nef, si ala après et se mist avec ses gens. Il orent bon vent, et ne finerant de sigler tans qu'il vindrent devant Acre. Quant il durent geter ancre, il ne virent nus bastiaus venir contre eus, si ne vodrent encre geter, ains se traistrent ariere. Quant les Sarazins d'Acre virent qu'il ne prendroient port, un chevalier Sarazin vint a la nef por savoir qu'es gens c'estoient, Quant le marchis le vit venir, il desfendi a ses gens, que nus ne parlast et qu'il parleroit. Li Sarazin vint devant la nef, et demanda quel gens il estoient, le marchis respondi qu'il estoient marcheant; porquoi ne prenezvous donc terre, dit le Sarazin. Le marchis respondit qu'il n'i arriveroient mie, porce qu'il ne savoient [Col. 0919D] ques gens il avoit dedens Acre. Li Sarazin dist que bien pooient arriver en la fiance Salahadin. Car Acre estoit soue, et il l'avoit conquise, et le roi de Jerusalem pris et tous ses barons emprisonnés, et avoit toute la terre conqueste fors Sur et Jerusalem, où il estoit a siege, et s'il voloit descendre en la fiance Salahadin si descendissent. Quant le marchis oi ces noveles, mult fu dolent, si se trait ariere, et commanda au marinier qu'il pensast de lesploitier.
Quant li Sarazin vit qu'il ne prendroient port, [Col. 0920A] il retorna ariere por faire armer les vaissiaus d'Acre por la nef prendre s'il peussent. Mes Dieu qui li avoit envoié por secore Sur, ne le vout sofrir; ains li envoia bon vent. Quant il vindrent devant Sur, cil de la cité vindre devant eus por savoir qu'es gens c'estoient. Quant le marchis les vit venir, mult en fu lie, porce qu'il estoient Crestiens. Tant li prierent qu'il arrivast a Sur, que ce fu merveil, et qu'il eust pitié de la Crestienté. Il i arrriva volontiers. Quant cil de Sur sorent qu'il estoit fils au marchis de Monferrat, mult en furent lies. Il issirent contre lui a procession, et le mistrent dedens le chatel lui et ses chevaliers. Quant Renaut de Sajette et le chastelain de Laiens virent que la cité de Sur estoit rendue au marquis, il orent grant paor, porce [Col. 0920B] qu'il l'avoient ottroiée a rendre a Salahadin. Il entrerent la nuit en un batel et s'enfuirent a Triple. Quant le marchis fu dedens le chastel, il le sercha por savoir comment il estoit garni d'armes et d'autres choses. La trouva les deux banieres Salahadin qu'il avoit envoiée por mettre sus le chastel. Il demanda qui ces banieres estoient. Un home li dist que c'estoit les banieres Salahadin, que on devoit demain mettre sus le chastel. Que la cité li devoit estre renduë. Le marchis fist prendre les deux banieres, et si les fist geter es fosses de la cité. Lendemain que le marchis fu venu, Saladin vint devant Sur, que bien cuida que la cité li deust maintenant estre renduë, mais Dex i envoia secors. Quant Salahadin vit qu'il n'auroit mie Sur, mult [Col. 0920C] s'esmerveilla de ce que l'on l'avoit mandé. Si demanda porquoi c'estoit. L'en li dist que le fils au marchis de Monferrat qu'il tenoit en prison estoit là arrivé, si li avoit lon renduë et bien la tendroit contre lui et contre son ost a l'aide de Dieu. Quant Saladin oi ce, il aseia Sur, et manda a Domas que l'en li amenast le marchis, le pere celui qui dedens Sur estoit. Quant le marchis fu amené en l'ost a Sur, si manda Salahadin a Coraut son fil, que s'il li rendoit Sur. il li donroit grant avoir, et li rendroit son pere. Le marchis répondi, que la plus petite pierre de Sur ne donroit-il pas por son pere, mes le liast lon a une estache en l'ost et fist traire a lui, car il estoit trop vieus. Quant Saladin veist [Col. 0920D] qu'il n'i porroit riens faire, il s'en parti, et ala ascoir Cesaire, si la prist. Aprés ala a Jaffe, si la prist; puis ala a Escalone si l'aseia, mes ele estoit forte, si ne la prist mie si com il cuida; ains envoia a Domas, et fist amener le roi de Jerusalem en l'ost. Quant il fu venu, Salahadin dist a ceus d'Escalone, que cil li voloient rendre la cité, il en lairoit aler eus et lor roi tot quitte. Le roi parla a ses homes qui en la cité estoient, et lor dist qu'il ne voloit mie qu'il rendissent Escalone por li: car grant domage seroit s'il rendoient une cité por un home, mes il lor prioit por Dieu que s'il avenoit qu'ils ne pussent tenir Escalone, ils la rendissent, qu'il feissent tant qu'il fust delivré s'il pooient. Lors s'assemblerent li borgois et pristrent conseil, et distrent [Col. 0921A] qu'il ne veoient de nulle part dont secors lor peust venir, si venoit miex qu'il rendissent la cité, sauves lor vies et lor cors et lor avoirs, qu'il fussent afamés ne pris par force. Si rendirent Salahadin la cité si com je vous dirai: il furent delivrés lor cors et lor avoirs, et les fist Salahadin sauvement conduire en terre de Crestiens, le roi fu delivré lui disiéme, qu'il choisiroit en la prison Salahadin, mes tant i ot qu'en prison dut estre le roi jusqu'a l'issuë de Mars, et Escalone fu renduë a l'issuë de l'Aost devant. Quant Salahadin ot Escalone, il envoia le roi sejorner a Naples, et manda la roine la fame le roi, que ele s'en alast a lui a Naples, qu'il ne voloit mie qu'il fust dedens Jerusalem, quant il l'iroit aseoir. Quant la roine oi le [Col. 0921B] message, ele s'en ala a Naples au roi, et furent la tant que Salahadin ot pris Jerusalem.
Le jor que Escalone fu renduë a Salahadin, estoient venus cil de Jerusalem a lui qu'il avoit mandé por faire pes a eus s'il peust de la cité rendre. Celui jor fu vendredi, si se mua le soleil en droit hore de none, qu'il sembla bien qu'il fust nuit. Lors dist Saladin as borgois de Jerusalem, qu'il veoit bien qu'il avoit tot le roiaume de Surie conquis, fors seulement Sur et Jerusalem, et s'il li voloit rendre la sainte cité, ains qu'il la prist par force, il feroient que sages. Je vous avoient oublié à dire que le jor qu'Escalone fu perduë, li rendi [Col. 0921C] l'on tous les chastiaus, qui environ estoient. Li borgois de Jerusalem respondirent a Salahadin, que se Dieu plaisoit la cité ne li rendroient il pas. «Je vous dirai, dit Salahadin, que vous ferés. Je crois bien que Jerusalem est maison de Dieu, et c'est nostre creance, et je ne mettrois mie siege volontiers en la maison de Dieu, ne ne feraie asaillir, se je ne la paost avoir par pes et par amor. Je vous donrai XXX. M. besans a fermer la cité de Jerusalem, et cinq milles d'espace d'aler quel part que vos vodrés, et de laborer a cinq milles de la cité, et vous ferai venir a tel plente viandes qu'en nul lieu en toute la terre ni est viande u si bon marchié, et aurés trives de ci a pentecostes, et quant ce [Col. 0921D] venra lors, si vous vees que vos puissiez avoir secors, si vous tenez bien, et se vous ne le poués avoir, si rendés la cité, et je vous ferai conduire en terre de Crestiens sauvement et vos cors et vos auoirs.» Il respondirent que ja se Dieu plaisoit la cité ne rendroient où Dieu soffri mort et espandi son sanc por nous. Quand Salahadin vit qu'il ne li rendroint mie Jerusalem par amor ne par priere, si fist son serement, que james ne la prendroit se par forcé non.
En demantieres que Salahadin fu devant Escalone, li demanda Beleen d'Ibelin que il por Dieu donnast conduit à sa fame et à ses enfans qu'ele s'en peust [Col. 0922A] aler à Triple. Car le convenant qu'il li octroia quant il i alast en Jerusalem, il ne li pooit tenir. Car il estoit si près gardé, qu'il ne s'en pooit issir. Salahadin i envoia un chevalier et la fist conduire jusqu'à Triple. Salahadin ot pris tot le roiaume fors Jerusalem et Sur et le Crac. Au Crac ne mist-il onques siege, ains se tint, puisqu'il ot la terre conquise deux ans, tant que par droite famine les estut rendre, et devant qu'il se rendissent, vendirent-il lor fames et lor enfans as Sarrazins por avoir viandes, et ne demora beste, ne chose nulle, u chastel qu'il pussent mangier. Quant il n'orent plus que vendre, ni que mangier, si rendirent le chastel a Salahadin, porce qu'il virent bien qu'il n'oroient point de secors. Salahadin fu mult [Col. 0922B] lie quant il li rendirent. Il fit racheter lor fames et lor enfans qu'il avoient vendus, et lor fit rendre, et pardessus lor donna grand avoir, et les fit conduire en terre de Crestiens, et porce le fit qu'ils avoient si bien et loiaument gardé li chastel tant com il porent et sans seignor. Salahadin vint d'Escalone aseoir Jerusalem un jeudi a soir. Lendemain se loga vers la maladerie as fames jusques as maladerie as homes et jusqu'à la porte saint Estienne.
Ancois que Salahadin asausist la cité de Jerusalem, manda a ceux dedens, qu'il li rendissent, et [Col. 0922C] que les convenances qu'il lor otroia devant Escalone lor tendroit, ne mes qu'il rendissent la cité, et seussent-il bien qu'il en avoit fait tel serement, que s'il les faisoit assaillir, il ne les prendroit james sa force non. Cil de Jerusalem li manderent, qu'il fist du miex qu'il peust, que la cité ne li rendroient-il ja. Lors fit Salahadin armer ses homes por assaillir. Cil de la cité s'en issirent hors tos armés, et se combattirent contre les Sarrazins, mes la bataille ne dura gueres, que li tuit avoient le soleil de la matinée emmi les eus, si se traistrent ariere jusqu'au vespre que li recommencier a assaillir jusqu'à la nuit. Ainsi fist Salahadin de cele part huit jors conques li Sarrazins ne porent mettre ens les Crestiens, a force que tonjors ne fussent hors as [Col. 0922D] portes tant com li jor duroit, et que deus fois le jor ou trois ne fussent les Sarrazins resortis arieres jusques a lor tentes, nonques de cele part ne porent li Sarrazins drecier perriere, ne mangonelle, ne engins nul. Hors ces comment li Sarrazins assaillir li Crestiens. Il ne les assaillirent jusques a tant que none fust passée. Lors avoient li Sarrazins le soleil au dos, et li Crestiens en mi les ieus et la poudre. Lors assailloient li Turc, si avoient peles dont il getoient contremont le sablon et la poudre qui voloit as Crestiens es eus et es visages. Quant li Sarrazins virent qu'il ne porroient rien faire de cele part, si remuerent le siege, et s'alerent logier de l'autre part des la portes de saint Estienne jusques a la porte de Josaphas, et jusques a l'abbaye [Col. 0923A] de Mont-Olivete, et veoient quant que cil de Jerusalem faisoient fors es rues covertes. Le remuement de cel siege fu fait au vendredi. Après ce qu'il orent asegié la cité, lors furent les Crestiens enclos, si qu'il ne pooient de la cité issir. Car des la porte saint Estienne jusques a la porte de Josaphas n'avoient porte ne posterne, par ont il peussent issir as chans, fors seulement la posterne de la Madeleine, dont l'en issoit por aler entre deux murs. Le jor que Salahadin remua son siege, fist-il drecier une perriere, qui jetta le jor meismes sept fois as murs de la cité, et la nuit fist-il tant drecier que perrieres, que mangouniaus, que lendemain en conta l'on douze, tous estachiés. Au matin fit Salahadin armer ses chevaliers, et fit [Col. 0923B] trois batailles pour aler assaillir la cité, les Targes devant eus, li archiers estoient derriere, qui traioient si espés come gresle, ne n'avoient si hardi home en la cité, qui as murs s'osast aperoir. Li Tures vindrent jusques sus les fossés, et firent ens entrer les mineurs et drecier les eschie'es as murs des barbacanes. Si minerent en deux jors XV. toises des murs. Quant ils orent miné et mis ens latref, si bouterent le feu dedans, et le mur versa u fossé tant com il en avoient miné; li Crestiens ne porent miner encontre, car il douterent les perrieres, les mangoniaus et les quarriaus et les sagettes, porquoi il n'y pooient demorer.
Lors s'assemblerent li Crestiens por prendre conseil qu'il feroient. Il vindrent au patriarche et a Beleen d'Ibelim, si lor distrent, qu'il s'en voloient aler par nuit et ferir en l'ost. Car plus chieres avoient-il qui fussent mors en la bataille honorablement, que pris en la cité et occis honteusement; car il veoient bien que plus tenir la ne vaudroit noiant ne lors deffense, et plus chier avoient amour la ou Jésus-Christ soffri mort por eus, qu'il rendissent la cité. A cest conseil s'accorderent borgeois et chevaliers et serjans, mes le patriarche lor dist encontre: «Seignors, ce tendroie-je a bien, mes plus i a, car se nous nos pardons, et [Col. 0923D] laisons perdre les ames que puissions sauver, ce n'est mie hien. Car a chascun home qu'il en a en ceste cité, il i a bien cinquante que fames que enfans, et se nos morons, les Sarrazins prendront les fames et les enfans, si ne les occiront mie; aincois les feront convertir à la loi Mahomet, et ainsi perdus a Dieu. Mes qui porroit tant faire vers les Sarrazins a l'aide de Dieu, que nous peussons issir hors et aler a la Crestienté, il me sembleroit miex, que aler combattre en avanture.» A c'est conseil s'accorderent tuit. Lors pristrent Beleen d'lbelin, et li prierent qu'il alast a Salahadin por savoir quel pes il porroient faire. Il ala, et parla a lui. En ce qu'il parloit a Salahadiu de la ville rendre, firent li Turc un asaut a la cité et aporterent [Col. 0924A] eschieles et les drecierent as murs. Bien furent montez jusques a dix banieres ou douze sus les murs, et estoient ja entrés par la où le mur estoit miné et cheu. Quant Salahadin vit ses homes et ses banieres sus les murs, il dist a Beleen «Porquoi me requeres vous de la cité rendre et de faire pes, quant vous vees mes gens apareilliés d'entrer ens, ce est a tart, car bien veés que la cité est moie.» A ce point qu'il parloient ainsi, presta nostre Sire tel hardement as Crestiens qui sus les murs estoient, qu'ils firent les Sarrazins, qui sus les murs estoient, reculer et flatir à terre, et les en chacierent jusques tot hors des fossés. Salahadin quant il vit ce, fu mult honteus et dolent. Si dist a Beleen qu'il s'en retornast, qu'il ne [Col. 0924B] feroit ore plus, mes lendemain revenist parler à lui, il orroit volontiers ce qu'il vodroit dire. Or vous dirai qu'il avint la nuit la pierre d'une perriere feri si a l'ordois d'une tornace, que li hordois chai, et fist trop grand escrois, dont les eschargailes de l'ost et de la cité orent tele paor, que chacun commence à crier traï traï. Cil de la cité cuidierent, que li Sarrazin fussent entrés ens, et cil dehors cuidierent que li Crestiens fussent venus en l'ost.
Les Dames de Jerusalem firent prendre cuves et mettre en la place devant le monte Cauviaire, et emplir d'euë froide et firent lors filles entrer jusqu'au [Col. 0924C] col, et couper lor treices et geter les. Li moine, li provaire et les nonains aloient tuit deschaus pardessus les murs de la cité a procession, et faisoient porter la saint Crois, que li Surien avoient devant eus, li presboir portoient Corpus Domini sur los chies, mes nostre Sire Jesus-Crist ne les voloit oir de priere qu'il feissent, car l'orde puant luxure et lavoutire qui en la cité estoit, ne laissoit monter oraison ne priere devant Dieu. Nostre Sire ne le vout plus soffrir, ains netoya si la cité des habitans qu'il n'i demora home ne fames, ni enfant, fors deux homes d'aage, qui ne vesquirent guaires après. Or lairons a parler de ce, et dirons de Beleen d'Ibelin qui ala a Salahadin por la cité [Col. 0924D] rendre. Quant Beleen vint devant Salahadin, il li dist que li Crestien li rendroient la cité, sauves lor vies. Salahadin li respondi qu'il avoit a tart parlé: car quant il lor fist la belle offre de rendre li la ville, il ne le vodrent rendre, et en avoit fait son serement, qu'il ne les prendroient mes sa force non. Mes s'il se voloient rendre à sa merci, et en sa volonté faire, il les prendroit, autrement non. Car vous veés bien, dist-il, qu'il n'ont nulle secors, et qu'il ne que prendre en la cité. Beleen li pria que por Dieu eust merci d'eus. Salahadin li respondit: Sire Beleen por l'amor de Dieu et de vous j'aurai merci d'eus en une maniere, et por mon serement sauver, il se rendront a moi comme pris a force, et je lor laisserai lor muebles, et lor avoirs à faire [Col. 0925A] lor volonté comme du lor. Mes lor cors seront en ma prison, et qui racheter se porra et voudra, je l'en lairai aler par rancon devisée, et qui ne se porra raaindre, il demorra en ma prison, comme pris a force. Beleen li respondi: Sire, qu'il seroit le nombre de la raancon. Salahadin li respondi, que le nombre seroit tel a poures, com as riches, que li hons donroit XX. lib. fame X. et li enfes X. et qui ceste raencon ne porroit paier, il seroit esclaves. Lors li dit Beleen: Sire, en cette cité en a cun poi de gent qui aidier se puisse fors les borgois, et a chascun homme qu'il i a, qui la rançon puisse paier, en i a il cens qui n'auroit mie deux livres. Car la cité est tote plaine de gent de ci entor, et de menu pueple qui la dedens s'est bouté. Por Dieu, [Col. 0925B] Sire, si i metes tel conseil et tel mesure com les puisse racheter. Salahadin dit qu'il s'en conseilleroit et que lendemain revenist à lui. Beleen retorna en la cité, et vint au patriarche, et manda tous les barons por dire ce qu'il avoit trové à Salahadin. Quant il lor ot conté, mult furent corociés por le menu pueple de la cité. Ils pristrent conseil et distrent, qu'il avoit grant avoir du roi Henri d'Angleterre en l'Ospital, et si pooint tant faire vers les Hospitaliers qu'il eussent cel avoir a racheter une partie du menu pueple ce seroit bien a faire. Ausi com le roi Gui fist tant vers le maistre du Temple, qu'il li bailla le tresor au roi d'Angleterre qui estoit en la maison du Temple, dont il loüa chevaliers et [Col. 0925C] serjans, qu'il mena en la bataile, et fu pris, et où la vraie Crois fut perduë. Lors manda le patriarche entre lui et Beleen ceus de l'Ospital et lor disstrent que ainsi avoient parlé ensemble, et voloient avoir le tresor au roi d'Angleterre qu'il avoient en garde por racheter le menu pueple de la cité, si pooient tant faire vers Salahadin qu'il venissent a raençon. Li commendieres dist qu'il en prendroit conseil a ses freres, et ceus li distrent qu'il gardassent bien quel conseil il en prendroient, que ce seussent il bien certainement, s'il ne lor livreroient l'avoir au roi d'Angleterre por les poures racheter, il le feroient prendre a Salahadin, si ne lor en sauroient gré. Li commendieres en prist conseil a ses freres. Il distrent que c'estait bien a faire, et se [Col. 0925D] le tresor estoit lor, si vodroient-ils bien que l'en en rachetast les poures. Lors vint le maistre de l'Ospital au patriarche et à Beleen, et lor dist qu'il et ses freres voloient bien que le tresor au roi d'Angleterre fust abandonné por racheter les poures gens. Lors prierent tuit a Beleen d'Ibelin, qu'il alast a Salahadin, et fist la meillor pes qu'il porroit, et il ala. Salahadin li demanda, qu'il estoit venu querre: Sire, dist Beleen, je suis venu à vous por ce dont je vous avoie prié. Salahadin li respondi que ce qu'il li avoit en convenant qui li tendroit, et s'il de li eust otroié, il n'en fist noient, car la cité et ce qui a dedens estoit sien.
Sire, dist Beleen, por Dieu metes resnable raançon [Col. 0926A] es poures gens, et je ferai se je puis com la vous rendra, car de cent ne ni a pas deus que cele raançon puisse paier. Saladin dist que por Dieu avant et por lui après i mettroit il reançon resnable qui i porroient avenir. Lors atira que li hons donroit X. lib. et la fame V. et li enfes I. Ainsi fu atiré a la raançon a ceux qui racheter se porroient, et ce qu'il auroient de ramenant fust mueble ou autre chose porroient emporter sauvement, ja ne troveroient qui tort lor en fist. Après dist Beleen à Salahadin: Sire, vous avez atiré la raançon a riche, or devés attirer la raançon as poures; car il i en a tex XX. M. qui ne porroient paier la raençon d'un home. Por Dieu metés-i raison, et je porchacerai aut Temple et a l'Ospital, et as borgois qu'il seront delivrés. Salahadin [Col. 0926B] dist qu'il i mettroit volontiers raison et que C. M. b. lairoit tous les poures aler. Sire, dit Beleen, quant tuit cil qui racheter se porroient, seront racheté, ne leur remaindroit-il mie la moitié de la raençon que vous demandés as poures. Salahadin dist que autrement ne le feroit. Lors se pensa Beleen qu'il ne feroit mie marchié de tot racheter ensemble. Car s'il en avoit racheté une partie, espoir i aurait raison de l'autre à l'aide de Dien. Lors demanda a Salahadin por combien il aurait VII. M. homes quittes et delivrés. Salahadin dist por I. M. b. Sire, ce dist Beleen, ce ne porroit estre, mes por Dieu metés-i mesure. Tant parlerent ensemble, qu'il firent marchié a XXX. M. b. de VII. M. homes [Col. 0926C] et que l'en conteroit deux fames pour un home, et dix enfans por un homme qui d'aage ne seroient. Quant ainsi fu atiré, Salahadin mist jor de lor choses vendre et engagier et de lor raençon paier, et cil terme fu de L. jors, et qui puis les L. jors seroit trové dedens la cité, cors et avoir demorroit à Salahadin, et quant il seroient hors de la cité, il les feroit conduire sauvement à la Crestienté, et dit a Beleen que tuit cil de la cité qui armes auroient s'armassent, et que s'il avenoit que larron ne rebeor se meissent entr'eus, qu'il les defendissent et gardassent les destrois, tant que li desarmes fussent passés.
[Col. 0926D] Quant la chose fu ainsi atirée, Beleen prit congié de Salahadin, et s'en retorna en la cité. Le patriarche manda les Templiers, les Hospitaliers et les borgois de la cité por oir l'atirement que Beleem avoit fait vers Salahadin. Il vindrent la et Beleen lor conta tot ainsi com il avoit fait. Il distrent que bien lor agreoit, car miex ne pooit faire. Lors envoia l'en les cles des portes a Salahadin. Quant il les out, mult en fu lies et rendi grace a Dex. Il envoia gardes en la tor David, et fist metre sa baniere desus, et totes les portes de la cité fermer fors une: ce fu la porte David. La mit-il chevaliers et serjans, que nul Crestien n'en issist, et par la entroient et issoient li Sarasin por acheter ce que les Crestiens avoient a vendre. Le jor que la cité [Col. 0927A] de Jerusalem fu renduë estoit vendredi, et fu feste saint Legier, qui est le second jor d'Octembre en l'an de l'Incarnation nostre Seigneur MC. et quatrevingt et VIII. Quant Salahadin ot bien fait garnir la tor David et les portes de la cité, il fist crier qu'il portassent lor raençon a la tor David, et la livrassent a ses baillis qu'il i ot mis por la raençon recevoir, et n'attendissent mie que les L. jors fussent passés. Car qui puis les L. jors seroit trové, cor et avoir demoreroit. Le patriarche et Beleen alerent a l'Ospital, si furent prendre XXX. M. B. et porter a la tor David por la raençon de VII. M. homes poures. Quant les XXX. M. B. furent païés, ils manderent les borgois de la cité, et quant ils furent venus si [Col. 0927B] pristrent de chacune ruë deus des plus prodomes qu'il savoient, et leur firent jurer sur sain qu'il n'espargneroient home ne fame por haine ne por amor, qu'il ne li feissent jurer combien il auroit, et qu'il n'en retenroit fors tant com il convendroit por aler a la Chrestienté, qu'il en rachetassent les poures gens. L'on mist escrit le nombre des poures qui estoient en chacune ruë, et com porroit selon ce qu'il estoient prendre un plus autre moins. Si atirereut iluec le nombre de VII. m. homes. Lors mist l'on les VII milles homes tous hors de la cité de Jerusalem. Quant ils furent hors de la cité, ne parut guaire au remanant. Après manderent le patriarche et Beleen les Templiers et les hospitaliers et les borgois, et lor prierent por Dieu, qu'il meissent [Col. 0927C] conseil a racheter les poures gens qui ramés estaient en-Jerusalem. Ils aidierent, mes non pas tant com il deussent, car il n'avoient ore mie paor com lor tousist a force le lor, puisque Salahadin les avoit asseurés. Car autrement il se fussent mult plus élargis vers les poures, et de ce qu'il pristrent des poures qui s'en furent issus, du sourplus de lor despens, il racheterent aucuns poures homes, mes ne vous en dirai pas le nombre. Or vous dirai comment Saladin fist garder la cité de Jerusalem, porce que li Sarrazins ne feissent tort ne outrage as Crestiens, qui en la cité estoient. Il mist en chacune des ruës deus chevaliers et X. serjans por garder la cité, et il la garderent si bien, conques n'oi [Col. 0927D] on parler de mesprison qui fust faite as Crestiens, et a la mesure qu'il issoient de Jerusalem, se logeoient devant l'ost des Sarrazins, si qu'il n'avoit pas un trait d'arc des uns as autres. Salahadin faisoit l'ost des Crestiens garder jor et nuit, com ne lor feist ennui, ne que larrons ne si embatissent. Quant tuit cil qui racheté furent, furent hors de la cité de Jerusalem, i remest-il mult de pourres gens encore. Lors vint Salphedins a Salahadin son frere, et li dist: Sire je aidié a conquerre la terre et la cité, si vous pri que vos me donnés M. esclaves de ceus qui en la cité sont. Salahadin li demanda qu'il en voloit faire. Il dist qu'il en feroit son plaisir. Cil li dona, et manda a sis baillis, qu'il li delivrassent II. esclaves, et si le firent.
Quant Salphedins ot les M. poures il les delivra por Dieus. Après le patriarche pria Salahadin, que por Dieu li dona des poures qui ne se pooient racheter. Salahadin l'en dona VII. cens. Le patriarche les delivra. Après demanda Beleen a Salahadin des poures. Il li en dona cinq cens, et Beleen les deslivrast. Lors dist Salahadin a ses gens Salphedin mon frere a faite s'aumosne, et le patriarche et Beleen. Or veil-je faire la moie. Lors commanda à ses baillis qu'il feissent ouvrir la posterne devers saint Ladre, et fist crier par la cité, que toutes les pauvres gens ississent hors, et commanda que s'il i en avoit nul entre ces poures, qui racheter se [Col. 0928B] peult, con li tosist, et l'emmenast l'on en prison, et les jones homes et les jones fames meist l'on entre deus murs, et les vieilles gens meist l'on hors de la cité. Cele enqueste et ce metre hors dura dès soleil levant, jusqu'à soleil couchant, et furent mis hors par la posterne. Tele aumosne fist Salahadin as poures gens sans nombre; après conta l'on ceus qui demorés estoient, si en trova l'on encore XI. M. Le patriarche et Beleen vindrent à Salahadin et li prierent pro Dieu, qu'il les tenist en hostages et deslivrast la poure gent tant que eussent porchacié lor raençon à la Crestienté, dont il seroient racheté. Saladin dist qu'il ne recevroit mie deus homes por onze mil, et qu'il plus n'en parlassent, et il ne firent.
Une grant cortoisie fist Salahadin, car les dames les borgoises, les filles as chevaliers qui fuies s'en furent en Jerusalem, a cui lor Seignors orent esté pris et mors en la bataille, quant eles furent issues de Jerusalem et rachetées, si alerent devant Saladin crier li merci. Quant Sahaladin les vit, il demanda qui eles estoient, et l'on li dist, que c'estoit les fames et les filles as chevaliers, qui furent mors et pris en la bataille. Il demanda que eles voloit. Eles li distrent, que por Dieu eust merci d'eus, qui avoit lor barons en prison, et lor terres perduës, et que Dieu i meist conseil et aide. Quant Saladin les vit plorer, si en ot grant pitié, et dist as dames que [Col. 0928D] elles enquisisent se lor Seignor estoient vif, et quant qu'il en auroit en la prison, il les feroit delivrer: et delivrés furent quant que l'on en trova. Après commanda que l'on donast as dames et as demoiselles cui pere et cui seignor estoient mort largement du sien, as unes plus, as autres mains, selonc ce que eles estoient. L'en lor dona tant qu'eles s'en loerent à Dieu et au siecle du bien et de l'onor que Salahadin lor avoit fait. Quant tuit les Crestiens furent issus hors de Jerusalem, cil qui issir en durent, si se merveillerent mult li Sarasins, dont tel pueple estoit venu. Ils distrent à Salahadin, que si grant pueple estoit issu de la cité, qu'il ne porroit aller ensemble. Salahadin commanda com les partist en [Col. 0929A] quatre parties, et que le Temple menast une des parties, et l'Ospital l'autre, et le patriarche et Beleen la tierce. Quant il ot ainsi atirée lor muete, il bailla à chascune partie L. chevaliers pour conduire les sauvement entre Crestienté. Si vous dirai comment il les conduisoient et gardoient. Li XXV. chevaliers faisoient l'avant-garde; cil qui l'avant-garde faisoient, quant il avoit mangié se couchoient dormir, et faisoient donner provende à lor chevaus de jors. Quant il avoient soupé, ils montoient sor lor chevaus, et aloient toute nuit entre les Crestiens, que Sarrazins robeors ne s'enbatissent entr'eus. Cil que l'arriere-garde faisoient, quant ils veoient home ne fame ne enfant recreu, ils faisoient lor escuier descendre a pié, et porter les recreus jusques as [Col. 0929B] herberges, eus meismes portoient les enfans devant eus et deriere sus lor chevax. Quant il venoient as herberges, et il avoient soupé, si se couchoient dormir, et cil qui avoient fait le jor l'avant garde, faisoient l'endemain l'ariere garde, et quant ce venoit as destroit là où il se doutoient, il faisoient armés les Crestiens, qui armes avoient, et garder les destroits, tant que tuit fussent passés. Quant il estoient herbergié, li vilain de la terre aportoient viande à grant plente, si que li Crestiens en avoient grant marchié. De ces trois routes qui ainsi estoient atirée, menerent li Templiers une, li Ospitaliers l'autre, et le patriarche et Beleen la tierce. Por ce demora le patriarche et Beleen au derniere, qu'il cuidoient tous vaincre Saladin par prieres des Crestiens [Col. 0929C] qui ariere demoroient. Ainsi les fist conduire Salahadin sauvement tant com sa terre dura, jusqu'en la terre de Triple: et quant il vindrent devant Triple, le cuens de Triple fist les portes fermer, et n'en laissa nul entre ens. Ainsi fist de ses chevalier issir as chans, et fist prendre tos les riches borgois, lor fist tollir lor avoir que Salahadin lor avoit laissié. Le plus des poures gens s'en alerent en la terre d'Antioche et d'Ermenie, l'autre partie demora devant Triple, qui puis i entrerent. Ainsi ne furent mie recueilli cil d'Escalone, des chastiaus entor quant il alerent iverner en Alixandre; car quant li Crestiens vindrent devant Alixandre, le baillif les fist herbergier, et faire bones lices entor eus, et les [Col. 0929D] fist garder par jor et par nuit, com ne lor feist ennuis ne domage: là ivernerent mult aise jusques au Mars qu'il entrerent en mer por passer en la terre des Crestiens.
Or vous dirai que cil d'Alixandre faisoient. Li prodome Sarrazin de la cité d'Alixandre issoient chascun jor hors, et faisoient grant dons as poures Crestiens de pain et de deniers. Li riche home qui deniers avoient les emploioient en marchandises qu'il mistrent es nes quant il passerent mer, où il guaignerent grant avoir Or vous dirai quele aventure il lor avint. Il ivernoient au port d'Alixandre XXXVIII nes de Pisans et de Genois et de Venitiens et d'autre gent, dont il orent au mars grant marchié de [Col. 0930A] passage, Quant vint au mars, et cil furent recueilli es naves qui les orent loüées, si demora bien mil poures Crestiens, qui n'orent dequoi loer lor naves, ne d'acheter viandes por mettre es naves. Les seignors des naves vindrent au baillif d'Alixandre, et s'aquiterent bien de ce qu'il devoient, et distrent qu'il lor feist delivrer lor tres et lor gouvernaus; car quant il auroient tans et vent, il s'en voudroient aler. Le baillif lor dist que lor tres et gouvernaus ne lor rendroit-il mie jusques a tant qu'il auroient mis les poures Crestiens tous en lor naves. Il distrent qu'il ne les i mettroient mie, qu'il n'avoient naves louées, ne viandes achetées por eus. «Qu'en voulés-vous donc faire, dist le baillif? Il distrent qu'il les lairoient, ne ja d'eus mener ne s'entremettroient. [Col. 0930B] Le baillif lor demanda s'ils estoient Crestiens. Il distrent, oïl. Et comment, dit li baillif, les voles-vous ci laissier por estre esclaves a Salahadin? ce ne puet estre, mener les vous convient Je vous dirai que je ferai por Dieu et por eus, je lor donnerai pain et euë assés, et vous les mettrés es naves; car autrement ne poues-vous avoir vos gouvernaus et vos tres.» Quant les mariniers virent qu'autrement ne porroient chevir, si distrent qu'ils les passeroient. «Vous me jurerez sus saints, que vous bien et loyaument les menrés en Crestienté, ne que par force que je vous aie faite d'eus mener, ne les arriverés fors là où vous arriverés les riches homes, ne mal ne lor ferés. Et se je puis savoir, que vous lor aies fait honte ne vilainie, je [Col. 0930C] m'en prendrai as marcheans de vostre terre qui vendront en cest pais.» Ainsi s'en alerent li Crestien sauvement qui par terre des Sarrazins alerent iverner en Alixandre. Or vous dirai que Salahadin fist.
Saladin, quant il ot pris Jerusalem, et en ot envoié la premiere partie des Crestiens par les Templiers, il ne se vout partir de Jerusalem devant qu'il eus esté au Temple et aoré, et que li Crestien fust tuit hors. Il ot mandé a Domas por euë rose assés por le Temple laver ains qu'il voisist entrer. Si com l'en dit, il en i ot quatre chamiex ou cinq [Col. 0930D] tous chargiés, mes ancois qu'il fist le Temple laver de cele euë rose, ne qu'il i entrast, fist-il abattre une grant Crois dorée a terre, qui sus le Templo estoit, et la lierent li Sarrazins a cordes, et la trainerent jusques à la porte de la Tor David. Là la depecierent, et grant huerie firent après la Crois, com il la trainoient, je ne di pas que ce fu par le commendement de Salahadin. Quant le Temple fu lavé, Salahadin entra ens, et rendi graces à Dieu de ce qu'il li ot presté seignorie sur sa maison. Après envoia une partie de son ost por aseoir Sur, et l'autre devant Jerusalem, tant que tuit les Crestiens qui aler s'en devoient en furent issus, puis s'en ala après son ost qu'il ot envoyé à Sur. Quant Salahadin vint devant Sur, il manda le marchis de Montferrat. [Col. 0931A] L'on li amena. Lors manda a Coraut le fils au marchis, qu'il avoit pris Jerusalem, et s'il li voloit rendre Sur, il li rendroit son pere et donroit grand avoir. Le marchis li manda qu'il fist au miex qu'il pourroit, que Sur ne li rendroit-il ja, ains la tendroït bien a l'aide de Dieu encontre lui. Lors envoya Salahadin en Acre, et fist armer XIV. galies, et venir devant Sur por garder la mer, que viande ni peust entrer, et fist drecier vers terre XIV. que perrieres que mangoniaus, qui getoient par jor et par nuit, mes ne firent gaires lor preu, et si n'estoit jor que nos Crestiens ne feissent saillies sur les Sarrazins deus ou trois fois, et tot ce faisoit faire un chevalier d'Espaigne, qui en Sur estoit, qui portoit une armes vertes, dont il avenoit quant il issoit [Col. 0931B] devant, que li Sarrazins de l'ost s'estormissoient plus por veoir son biau contenement, que por autre chose. Si l'apeloient li Turc le vert chevalier. Il portoit une chaînes de fer sus son aiume. Le marchis fist faire vessiaus de cuir covers en telle maniere com les menoit bien près de terre. Si ot arbaletriers dedens; si i furent les fenestres par où ils traioient. Ces vaisseaux firent mult mal as Sarrazins, que galies n'autres vaissiaus n'osoient approchier d'eus, et ces vaissiaus appelloit l'on Barbotes. Quant le marchis vit qu'il fu assis par mer et par terre, il fist armer un batel, et issi fors par nuit, et l'envoia a Triple au conte, et li manda qu'il le secorust de gens et de viandes.
Quant le cuens de Triple oi ce que le marchis li demandoit, il fist armer XX. galies et mist ens chevaliers et viandes, si les envoia a Sur, mes Dieu ne vout que eles i entrassent. Car quant il vindrent à deus milles de Sur, une tourmente leva qui les depeça bien la moitié et les rebouta a Triple, mes ni out nulli peri. Quant le marchis vit qu'il n'avoit point de secors, si pria Dieu qu'il le conseilla, et il fist si comme vous oirés. Il avint qu'il ot un vaslet en l'ost Salahadin fils d'un amiraut qui se coroça à son pere, et s'en entra dedens Sur, et devint Crestien. [Col. 0931D] Or vous dirai que le marchis fist quant le vaslet ot esté une piece dedens Sur. Le marchis fist faire une letres de par cel vaslet qui Crestien fu devenu, qu'il mandoit a Salahadin com a son seignor, et li mandoit qu'il savoit toute la covine de Sur, et que li Crestiens s'en devoient la nuit fuir, et s'il ne le voloit croire, feist faire escout qui orroit la noise au port. Quant les lettres furent faites, le marchis les fist lier au fust d'une sajete, et la fist par un serjant traire en l'ost. Quant li Sarrazins virent la sajette et les lettres, si la pristrent et porterent a Salahadin. Il fist lire les letres, et sous que eles disoient. Il le fist savoir as amiraus, et mist de sa meillor gent en galies por estre à l'encontre des Crestiens Le marchis fist garnir la tour qui estoit [Col. 0932A] sus la maistre porte de Sur, et mist garnison as murs, porce que se li Sarrazins vousist monter par eschieles as murs, qu'il les defendissent, et commanda as garnisons qu'ils se tenissent tuit coi, com ne les oist ne tant ne quant, ne ne veist devant que mestier en seroit. Après fist fermer les portes des barbacanes; si ni laissa nul home, ains furent toute jor tuit coi dedens la cité. Quant il ot ainsi garni les murs et la tour, il ala au port et fist se galies bien armer, et commanda que tuit cil qui armes pourroient porter fussent la nuit au port, et il si furent. Si grant noise firent tote nuit. Lors s'aperçurent li Sarrazins que ce com lor avoit mandé estoit voir. Si s'armerent d'autre part, et entrerent es galees por estre à l'encontre des Crestiens. Au [Col. 0932B] point du jor vindrent li Sarrazins au port. Les chaaines estoient avalées, por ce qu'ils voloient que les galies entrassent ens. Les trois tors qui estoient a la chaaine estoient bien garnies de gens, qui mult bien se firent le jor. Quant le marchis vit qu'il ot entré tant de galies dedans le port, il fist lever la chaaine, et prit cinq galies qui i entrerent, et occist tous ceus qui dedans estoient; après fist garnir ces cinq galies de chevaliers et de serjans et les deus avec qu'il avoit dedens Sur. Quant li Sarrazins les virent venir si se traistrent ariere, qu'il virent bien qu'il ne porroient garir a eus. Mes cil de Sur lor corurent sus. Sans faille le rivage fu tot covert de Sarrazins a cheval et entroient en la mer quant qu'il pooient por aidier à lor gualies, si que assés i en ot [Col. 0932C] de noiés. Quant cil des galies virent qu'il ne porroient plus endurer ne soffrir, si se ferirent à terre vers l'ost, et deus s'en furent à Baruth. I ces deux galies qui s'enfuirent à Baruth firent grant domage a nos Crestiens, si com vos oirés ce avant.
Une partie de l'ost des Sarrazins en dementieres que la bataille fu en la mer, aporterent eschieles as murs des barbacanes, si entrerent ens, et alerent jusques au maistre mur. Mes il estoit trop haut si ne si pooient metre, et encore fussent les eschieles assés longues, ni puissent-il mie monter por les [Col. 0932D] garnisons qui sus les murs estoient. Quant cil virent qu'il ne porroient monter as murs, il minerent le premier parement et le nieam, et n'i avoit que de bouter la tret, quant Dieu i envoia secors. Quant li Crestiens en orent desconfis les Sarrazins de la mer, si lor dist l'on que li Turc minoient les murs de la cité, et qui es barbacanes en avoient ja grant plente. Quant le marchis oi ce, il retorna et fist ouvrir une porte, si s'en issirent et corurent sus as Turc. Quant cil virent ceus venir sus eus, si s'enfuirent, aucuns se laissent chair de barbacanes, et ceus qu'on put consuire, occist l'on, et prisa l'on bien jusqu'à M. ceus qui occis i furent. Ceste deconfiture que nos Crestiens firent sus les Sarrazins, fu le jor de l'an renuef, et le siege fut venudevant [Col. 0933A] Sur, à la Toussaint devant. Quant Salahadin vit qu'il estoit desconfit par mer et par terre, mult fu ires, et deffendi com n'assaillist plus à la cité. A lanvitier il fist le feu bouter en ses galies et en ses engins, et fist tout ardoir, la nuit se deslogea, et s'ala herbergier à une milie de Sur. Lendemain departi ses os, et s'en ala sejorner a Domas.
Ci vous lairons un petit de Salahadin, et si vous dirons de l'arcevesque de Sur qui vint a l'apostole en message. Noveles aporta de la grant dolor qui estoit avenuë en la terre de promission. Il arriva en la terre le roi de Cesile et de Calabre et de Puillé. [Col. 0933B] Cil roi Guillaume avoit une fille le roi d'Angleterre a fame, qui avoit nom Johanne. L'arcevesque de Sur si sout que le roi estoit près d'iluec. Il vint a lui, et li conta le grant damage qui estoit avenu u roiaume de Jerusalem. Le roi en fu mult dolent, et pensa qu'il estoit auques coupable de la perdition de la terre; si vous dirai comment. Quant Alexe ot fait les eus crever a son frere, qui empereres estoit, et il se fist empereres, il prist conseil a ses gens de Constantinople por la terre garder a son hues. Il li loerent bien. Si fist une estoire grant apareiller de naves et de galies. Il manda en la terre d'outremer, et es autres contrées por chevaliers et serjans, et lor donroit sous selon ce que chascun seroit, et retint les pelerins qui en la sainte terre [Col. 0933C] voloient passer, et tint ainsi deus ans les ports que nus ne pooit passer, si que du passage qui detint que de ceus qui vindrent d'outre mer fu la terre mult afeblie, et fu le roi de Jerusalem desconfit, qui poi de gent ot contre les Turcs. Car quant Salahadin vint as cités et a chatiax, il ne trova qui li contredeist; ains li rendi l'on tot le roiaume, fors seulement Sur. Por ceste achaison dist le roi Guillaume qu'il fu durement coupable de la terre et de la perdition du roiaume. Je vous dirai que cele estoire devint. Après oirés du secors qu'il envoia a la terre d'outre-mer. Le roi Guillaume n'ala mie en cele estoire, ains demora por-envoier gens et viandes, après se mestier fust, il envoia des plus [Col. 0933D] haus homes de la terre por estre guicours et garder de cele gent.
Quant les naves et les galies furent apareillées, il murent et arriverent a Duras en Grece; si la pristrent et garnirent. Après alerent a Salenique, conquerant toute la terre qui est entre Duras et Salenique et la garnirent. Puis passerent outre vers Constantinople. Quant li grifon de la terre virent que cil avoient tant conquis sus eus, mult furent dolens, il vindrent a chevetaines de l'ost, et distrent que bien fussent-il venus; car mult estoient lie de lor venuë, et mult auroit grant joie s'il pooient vengier le prodome a qui l'on avoit ses eus crevés, qui la malice avoit vengié que Androine avoit faite. [Col. 0934A] Après lor distrent qu'il avoient trop grant tour a faire a aler par mer a Constantinople, mes alassent par terre, il iroient avec eus, et les conduiroient et feroient venir viandes a foison de la terre, qu'il n'amoit point l'empereor. Tant prierent les grifons les maistres de l'estoire, qu'il alerent avec eus, et laisserent lor estoire, et tant les menerent qu'il vindre a sept jornées de Constantinople, prés d'une cité qui a nom Felipe. Là se herbergierent en une valée. En dementieres que les grifons menoient, il firent a savoir a ceus du païs qu'il fussent contr'eus garnis d'armes a Felippe, et il si furent. Quant li cris de la terre vint là, et il furent tuit assemblé, si s'armerent lendemain au point du jor, et corurent sus a ceus de l'estoire, si les occistrent et pristrent. [Col. 0934B] Poi en eschapa, ainsi fu cele estoire perduë. Or vous dirai du roi Guillaume quel secors il envoia en la terre d'outre-mer. Il i envoia cent galies et trois cens chevaliers por aidier a garder ce tant de terre qui estoit demoré as Crestiens. Après fist faire grant estoire de naves et de galies por envoier aprés, et por aler aprés le roi d'Angleterre cui fille il avoit. Je n'ai pas dit qu'il fust croisiés, mes ne demora guaires aprés cele estoire qu'il fu mort sans hoir, ains que le roi d'Angleterre i allast. Quant le roi Guillaume fu mort, cil du païs pristrent un sien cosin germain qui cuens estoit de Puille. Tancres avoit nom; si en firent roi. Ci lairon de Tancres à tant, et diron de l'arcevesque de Sur qui arrivé fu en la terre le roi Guillaume, qui li fist avoir chevaucheures [Col. 0934C] et despens por aler jusques a Rome.
Quant l'arcevesque de Sur vint à Rome, il trova l'apostole, et li conta le grant damage d'outre-mer, et comment li Sarrazin avoient conquise la terre. Quant le pape l'oi, mult fu dolent. Il envoia ses messages par toute la Crestienté, pour noncier la novelle com li avoit aportée de la terre de promission, et manda tous les haus homes de Crestienté, as rois, as dus, as contes et as barons, as [Col. 0934D] chevaliers et as serjans, que tuit cil qui se croiseroient por aler en la terre d'outre-mer, tous les pechiés qu'il avoient fes, dont il estoient confes et repentans, il les prenoit sus soi, et quites entr'eus et Dame Dex, et manda que tuit cil qui vodroient prendre decime de lor homes, il lor otroioit, qu'il le preissent de toutes les choses qu'il avoient vaillant, et bien lor abandonnoit por le servise Dame Dieu faire. Quant les haus homes de la Crestienté et chevaliers et borgois et serjans oirent la novelle, si se croisierent et apareiller d'aler i. Le haut home qui premier ala ce fu l'emperere d'Alemaigne. Il ala par terre et mena bien L. milles homes a cheval sans ceux a pié. Tant alerent qu'il vindrent a Constantinople, et passerent le bras saint Jorge, et furent [Col. 0935A] en Turquie. Li emperere de Constantinople commanda com lor aportast viandes a plente, et manda a l'amiraut Docoine qui son home lisge estoit, qui lor fist viandes aporter de sa terre au chemin a raisonnable marchié, et si les fist conduire parmi sa terre sauvement.
L'Alemant quant il furent entrés en la terre de Turquie et d'Ocoine, commencer à tolir la viande as païsans qui lor apportoient. Li païsans se traistrent ariere, quant il virent com les desroboit, et n'apporterent point de viande. Ainsi errerent li Alemant trois semaines qu'il ne mengierent, se lor chevaus ne fu, tant qu'il vindrent en Hermenie. Si en fu prés de la moitié mors ains qu'il i venissent. Un jor se fu herbergié l'emperere sus une riviere [Col. 0935B] en Hermenie, si li prist talent de baignier et fu noies. Quant l'emperere mut d'Alemaigne, il avoit trois fils. Il envoia l'un avec lui, qui après la mort son pere s'en ala en Antioche, et cil avec lui qui de la famine estoient escapé. Li ainsné des trois fils, qui fut remés por garder l'empire, ot nom Henri et ot a fame l'antaine le roi Guillaume de Secile seror son pere. L'autre frere ot nom Othes et fu duc de Bourgoigne; cil ot a fame la fille le comte Tibaut de Blois et fu mor sans hoir. Le tiers ot nom Phelipe et fu duc de Soave. Porce vous ai commencié a parler des enfans d'empereor, que ci-aprés oirés qu'il devindrent et qu'il firent. Le roi de France qui estoit croisié, ne mut mie si-tost, porce qu'il guerreoit au roi d'Angleterre. Ne dirai [Col. 0935C] ore plus de lor guerre, jusque tant en sera, ains orres de Salahadin qui a Domas demoroit. Noveles vindrent à Salahadin que le roi de France et le roi d Angleterre estoient croisiés, et tuit li autres barons de Crestienté por aler sus lui. Il n'en fut mie lies ni ascur. Il fist Acre mult bien fermer et garnir de chevaliers et de serjans et de viandes, et i mist de ceux où il plus se fioit, qu'il savoit bien que li Crestiens arriveroient là, et que si grant gent com il estoient, ne porroient arriver se la non, et lor commanda que por poi de gent ne por auques n'ississent fors d'Acre, ains se tenissent coi et serré dedans la cité, et s'il estoient assis des Crestiens com li feist a savoir, et il tantost les secorroit. [Col. 0935D] Quant il ot ainsi Acre garnie, il fist garnir ses cités et ses chastiax qu'il avoit conquis sus la marine. Aprés se moust ses os, et ala à Triple aseoir. En ce point que Salahadin ot Triple assis, arriverent les nes et les galies le roi Guillaume a Sur et les trois cens chevaliers. Lors fist le marchis armer une partie de ces galies por secorre Triple, et commanda as chevaliers le roi Guillaume qu'il alassent là. Il i alerent avec ses chevaliers que li marchis i envoia. I estoit li vert chevalier d'Espaigne. Quant li secors fut arrivé a Triple, et il furent un poi reposé, il firent une saillie en l'ost des Turcs: li vert chevalier fu tot devant. Quant li Sarrazins virent le vert chevalier, mult s'esmerveillerent de ce qu'il avoient tel foison. Il distrent à Salahadin [Col. 0936A] qu'il estoit venu au secors. Salahadin li manda en priant qu'il venist parler à lui, sauf aler et sauf venir. Il i ala; Salahadin li fist grant joie, et mult li presenta chevaus et avoir, mes il ne n'ot cure. Salahadin li dist que s'il voloit demores à lui, il li donroit grant terre, et cil li respondi, qu'il ni demorroit pas, et qu'il n'estoit pas venu en la terre por aidier as Sarrazins, mes por eus confondre et grever a son pooir. Lors prit congié et retorna en la cité. Quant Salahadin vist qu'il avoit tant de Crestiens armés a Triple por secors, et qu'il ni porroit rien forfaire, si s'en parti et s'en ala a dix milles d'iluec, a une cité qui a nom Tortose. Mes ancois qu'il se partist d'iluec, la roine sa fame, le roi Guion qui la i ens estoit, li manda que les convenances [Col. 0936B] qu'il ot a son seignor, quant il parti d'Escalone, li tenist, et qu'il estoit bien tans que il son seignor li feist delivrer. Salahadin dist que volontiers le feroit. Il manda a Domas com li envoiast le roi et dix de ses chevaliers, teus com il les choisiroit en la prison, et commanda com menast le marchis a Sur et le presenta l'on a son fils de par lui. Ainsi fu fait comme il commanda.
Quant le roi et ceus qu'il ot choisi en la prison vindrent devant lui, il lor fist jurer sus saints, que jamès armes ne porteroient contre lui. Puis les envoia a Triple. L'un de ceux qui fu delivré avec le roi fu le maistre du Temple, l'autre le connestable Bauneris et le tiers le mareschal. Les autres ne [Col. 0936C] vous sai-je nomer. Le roi et si baron furent delivrés. Salahadin envoia au conte Renault Honfroi son fils delivré. Puis s'en ala Salahadin à une cité à cinq milles de Tortouse, qui a nom Valence, si la prit et gasta, qu'il ne la vout mie garnir por un chastel qui prés d'iluec estoit en la montaigne qui a nom le Margat. De là s'en ala à une cité qui a nom Gibel, si la prit et garni. D'iluec s'en ala a Antioche, mes il ne l'assega mie. Là oi dire que un chevalier quo il haioit mortellement estoit en un chastel en la terre d'Antioche. Cil chastel avoit nom la Roche-Guillaume, et por ce chevalier ala aseoir ce chastel plus que por autre chose, que s'il le peust tenir il li coupast le chief, ausi com il fist [Col. 0936D] au comte Renaut, et il eust droit: car cil chevalier li fist mal por bien qu'il li ot fait; si oirés comment. Cil chevalier occist son seignor lisge avec sa fame, et s'en ala a Salahadin, li cuiqu'une de freres. Il les receut bel et lor donna grans terres. Quant cil chevalier ot une piece esté avec Salahadin, si fu mult bien d'un sien neveu, un jor li pria qu'il alast avec lui; cil i ala, et le chevalier le mena en la terre des Crestiens et le mist en un chastel du Temple, qui a nom le Safet, en prison, et donna as Templiers la moitié de la rançon qu'on auroit de ce vaslet por lui garantir contre les parens de son seignor lisge qu'il avoit occis. Cil chevalier avoit nom Johan Gale. Ci lairon de Salahadin qui ala aseoir ce chevalier, et dirons du roi Guion qui fust a Triple.
Le roi qui fu delivres et quittes, l'en li dist qu'il alast sejorner a Sur et la roine tant qu'il eust aide d'aler aseoir Acre, et il si fist. Quant li marchis sout que le roi et la roine venoient à Sur, il fit armer ses gens et fermer les portes. Quant le roi Gui fu prés de Sur, l'en li dist que le marchis avoit fait fermer les portes contre lui. Il ala jusqu'à la porte et dist que l'en li ouvrit. Le marchis demanda qui il estoit qui si abandonneement rouvoit ouvrir la porte. Il dist qu'il estoit le roi Gui et la roine sa fame, et voloit entrer en sa cité. Le marchis dist qu'ele n'étoit mie lor, mes souë, que Dieu li avoit donnée et bien la garderoit ne dedens ne [Col. 0937B] metroit-il le pié, allassent aillors herbergier. Quant le roi Gui oi ceste novele, mult fu dolent, et prist un chevalier, si l'envoia à Triple as chevaliers, et lor manda qu'il menassent la navie du roi Guillaume devant Acre, qu'il la voloit aler asegier. Lors se parti de Sur tot de sues, et fist grant merveille de ce qu'il alast aseoir Acre a si poi de gent com il avoit; car a chascun home avoit estoient dedens Acre quatre. Quant le roi vint là, il se heberja sus un toron qui est dehors Acre, en la terre S. Nicolas. Là firent bones lices, et avoient l'euë du flun, dont il bevoient et abrevoient lor chevaus. A la mesure qu'ils veoient nes et galies venir, s'armoient et aloient contre eus, et depeçoient les [Col. 0937C] vaissiaus, et aportoient en l'ost por eus licier, et tous jors prenoient terre avant. Quant cil d'Acre virent que l'ost creissoit, il envoierent un message a Salahadin, qui ot assis la Roche-Guillaume, et li manderent que le roi Gui et li Crestiens avoient assise Acre. Quant Salahadin l'oi il se leva du siege, et vint a Acre, et assist les Crestiens devant Acre. Et sachiés que se li Sarrazins fussent adonc coru sus les Crestiens, bien les peussent avoir damagiés; car a chascun des Crestiens estoient-il dix Sarrazins. Ainsi fu le siege devant Acre un an, conques cil d'Acre n'en laissierent a aler en l'ost des Sarrazins, ne cil de l'ost en la cité.
[Col. 0937D] Quant le fils à l'empereor d'Alemaigne, qui en Antioche sejornoit, et li Alemant sorent que li Sarrazins avoient assise Acre, il alerent au siege tant com il pooient par terre, et quant terre lor failli, il alerent par mer. Le roi de France et le roi d'Angleterre ce furent cil qui derenier i alerent por une guerre qui entr'eus estoient. Si vous dirai comment ele commença. Le roi d'Angleterre avoit deus fils, et dont l'un avoit nom Richard, cuens fu [Col. 0938A] de Petou; l'autre out nom Johan. Le roi d'Angleterre ains qu'il alast outre-mer, vout faire couronner son fils Johan a roi d'Angleterre, et donner à Richard tote la terre deça. Et quant Richard le sout, il n'en fut pas lie. Il vint au roi de France, si li cria merci: Sire por Dieu ne soffroit mie que je sois deserité, ains le veut pas faire mon pere, et j'ai vostre seror pleine, et la doit avoir a fame. Aidiémoi mon droit a maintenir et le vostre seror. Le roi semonst ses os, et ala sus le roi d'Angleterre au Mans. Il prist le Mans. Le roi d'Angleterre s'enfui à Tors; le roi de France ala après et passa Loire, et prist Tors. Le roi d'Angleterre s'enfuit a Chignon. Quant le roi de France ot pris Tors et le Mans, si firent pes en telle maniere: rendi Auvergne [Col. 0938B] au roi de France. Après ce ne demora guaires que le roi d'Angleterre, si com l'en dit de duel. Quant il fu mort, Richart vint au roi de France, et li fist homage de la terre de Calame, et le roi li rendist ce qu'il en ot conquis sus son pere, Tors et le Mans. Puis passa le roi Richart en Angleterre et fu coroné. Quant il fu coroné, et sa terre fu asurée, si repassa deça et vint en Normandie, et quidrent pleinement li et le roi de France por atirer lor muete, et le jor du movoir.
Quant li diu roi furent assemblés, le roi Richart dist au roi de France: Sire, je suis un jone home, [Col. 0938C] et tele voie ai emprise com d'aler outre-mer, si n'aurois mestier de fame prendre. Ore, si vous prie que me dones respit tant que je sois revenu, et je vous creans que dedens les XL. jors, que Dieu m'aura ramené ariere espooseral vostre seror: Le roi de France li otroia, et atirent lor muete en tele maniere, que le roi de France prendroit à la S. Johan lescreipe et le bordon à S. Denys, et s'en iroit droit a Gennes sus mer, d'iluec passeroit à l'aide de Dieu en la sainte terre. Le roi Richart recreanta que ce jor meisme prendroit l'escreipe et le bordon a S. Martin a Tors, et passeroit a Marseille à l'aide de Dieu. Lors meismes se croiserent le duc de Borgogne, le cuens Henri de [Col. 0938D] Champaigne, le cuens Tibaut de Blois, le cuens Estienne de Sancuerre, le cuens de Cleirmont, le cuens de Ponti, le cuens de Flandre, le cuens de S. Pol, et autres contes plusors, que je ne sai nomer, et grant chevalerie de France. Le cuens Renaut de Dammartin demora, que le roi laissa avec l'arcevesque de Reims son oncle por estre garde de France. Je ne dis pas que tuit cil chevalier passassent au port où le roi passa, ains nasserent [Col. 0939A] a plusieurs pors. Le roi de France fist a Gennes ses viandes et ses engins chargier, et quant Dex l'or dona tans, si murent. Le roi Richart et ses barons murent ausi a Marseille. Tiexs i ot qui passerent droit en Acre, et tex qui ni porent passer, ains arriverent en Cesile. La navie le roi de France n'ot gaires alé par mer, quant une tourmente les prist qui fist au roi grant damage de ses viandes et de ses engins qui furent getez en mer. Le cuens Henri de Champaigne qui fu encois arrivé à Acre que nul des autres, quant les nes le roi furent arrivées prist les viandes et les engins et les fist drecier as murs d'Acre por assaillir, si que quant le roi arriva a Acre, se ne fust la viande qu'il ot fait chargier a Meschines, il eust eu [Col. 0939B] soffrance de cele qu'il avoit envoiée avant. Le roi ne passa pas l'iver, mes après le torment qu'il ot arriva as Meschines.
Quant Tancres, qui estoit roi de la terre, oi dire que le roi de France estoit arrivé en la terre, il ala encontre, liement le receut, et li pria que plus n'entra en mer, ains sejorna en sa cité jusques au Mars, et il li abandonoit sa terre à faire sa volenté. Le roi li otroia qu'il demorroit. Tancres li delivra son manoir qu'il avoit a Meschines, si sy herberja le roi de France, et iverna jusques au Mars. A ce passage le roi entra en mer, arriva [Col. 0939C] tant de gent a Acre, qu'il l'assistrent de l'une mer a l'autre toute a la roonde, et firent une fosse en la sabloniere en sus d'Acre, por où il firent le flun aler qui coroit a meismes d'Acre pour tolir la douce euë as Sarrazins. Par dedens Acre n'avoit s'euë non depuis salée, fors aucunes cisternes d'euë de pluie. Mes poi en i avoit, et c'estoit noient a tant de gent com il avoit dans la cité. A grant meschief furent li Sarrazins dedens Acre, il orent perduë l'euë doce et la voie de viande qui lor venoit de l'ost des as Sarrazins, fors qu'il avoient aucune fois secors d'une ville près d'Acre qui a nom Cayfas. Salahadin avoit gagnié cele ville, et faisoit garnir les vaissiaus de viande, si les metoit en avanture por trespasser la mer et entroient en Acre quant il [Col. 0939D] pooient. Une si grant chierté fu en l'ost aucune fois, com vendoit un muis de froment L. besans et le mui de farine LX. le mui de la terre est tant com un porteor porte a son col a une fois: l'en vendoit une oef XX. deniers, une geline X. sols, une pome VI. deniers. Vin et char paressoit si chier com n'en pooit point avoir, se de cheval non quant il moroit. En cel ost morut mult de gent de faim et de mesaise.
Un jor s'eslurent bien jusques a deus milles serjans, et distrent as barons que por Dieu lor donassent a mengier, ou se ce non il l'iroient conquerre [Col. 0940A] sus les Sarrazins. Il ne porent plus endurer, ains issirent de l'ost une matinée, et se ferirent en l'ost des Sarrazins. Quant li Turcs les virent venir, il voidieres lor loges, et les laissierent entrer ens, et se chargierent des viandes, puis se mistrent au retors tuit chargiés. Quant li Sarrazins virent que cil s'en retornoient chargiés, si poinstrent a eus et les descouperent tous, apres les depouillerent, et geterent u flun, et les envoierent en l'ost des Crestiens. Ainsi fu perduë cele compagnie de serjans, conques n'orent secors de lor ost. Et sachiés que tout ainsi comme li Crestien avoient assis a Acre de l'une marine jusques a l'autre, assistrent li Sarrazins li Crestiens par deriere de l'une mer jusques a l'autre. Et quant les Crestiens assailloient [Col. 0940B] Acre, li Sarrazins assailloient les Crestiens par derriere. En cel point morut en l'ost la roine la fame le roi Guion, et quatre enfans que ele avoit, et eschai la terre a Isabel fame Honfroi, qui s'enfui quant les barons de la terre le durent coroner. Quant le marchis Coraut de Montferra sout que le roiaume estoit escheu a Isabel et à Honfroi, il ala a l'evesque de Biauvès, qui en l'ost estoit, et li pria que por Dieu meist conseil, que Honfroi fust despartis d'Isabel sa fame, et l'eust amouillier; car Honfroi estoit si coüart, que ja ne porroit terre tenir. L'evesque dist qu'il s'en entremettroit volentiers. Il en aparla as barons de l'ost et au Clergié, et lor monstra la mauvaistié Honfroi. Li [Col. 0940C] uns s'accorderent au departir, li autres distrent que ce ne pooit estre. L'evesque ala a Honfroi, et fist tant vers lui, qu'il clama quite sa fame au marchis par deniers donans. Quant Honfroi fu departi d'Isabel, le marchis l'epousa et l'emmena a Sur.
Or lairons ci a parler du siege d'Acre, et dirons du roi d'Angleterre qui fu meu de Marseille et mis se fu en mer. Quant il vint en droit l'isle de Cesile, il se pensa qu'il arriveroit là por oir novelles du roi de France, et por voir sa seror, qui roine avoit esté de la terre, et fist traire vers terre, et arriva à une [Col. 0940D] cité qui a nom Palerme, au chief de Cesile pardevers la mer, et Meschines est à l'autre chief pardevers terre ferme, et a sept jornées est l'une de l'autre. Quant le roi d'Angleterre fu arrivé, il demanda novelles du roi de France, et l'en li dist qu'il estoit arrivé à Meschines, et ivernoit là: quant il oi ces novelles il ala a Meschines, et iverna avec le roi de France jusques au Mars. Quant le roi de France sot que le roi d'Angleterre venoit, il ala encontre li, et s'entrefirent grant joie de ce qu'ils furent sains et haities. Le roi de France estoit herbergié u palais le roi Tancres, le roi d'Angleterre se herberja de l'autre part de la cité fors de la ville, qu'il ne se voloit mie herbergie près du roi, que lor gens ne s'entremeslassent. Là ferma un chastel sus un [Col. 0941A] torun, si li mist nom Mategrifun; porce fu ce chastel que ce meslée sorsist entre ses gens, et ceus au roi Tancrès, qu'il si recueillissent, dont il sordi puis grant contens; mes le roi de France en fist la pes. Après ce le roi Richart pria sa seror, que ele vendist son douaire, et en prist l'avoir, et alast avec lui outre-mer, et quant Dieu le remanroi, il li rendroit son avoir et la marieroit richement. Ele repondist que volentier feroit ce qu'il vodroit. Puis la maria au conte de S. Gile, dont elle ot un fils, qui cuens fu de S. Gile. Quant on fist pes de la terre d'Aubuiois, le roi Richart parla au roi Tancres de vendre le doüaire sa seror. Cil l'ascheta volentiers et paia l'avoir. Quant le Mars fu venu le roi de France et le roi d'Angleterre firent acheter [Col. 0941B] viande; quant tant fu si murent. Le roi de France ala en nes et arriva a Acre ancois que le roi d'Angleterre. Le roi Richart ala en galies, et li avint une avanture que vous oirés, dont il ne pout mie sitost venir a Acre. La vieille roine sa mere estoit en Petou; si oi dire que le roi son fils ivernoit a Meschines, et porce que ele ne voloit mie que son fils espousa la seror au roi Felippe, ele manda au roi de Navare qu'il li envoiast une souë seror qu'il avoit au roi Richart son fils, et ele li envoieroit a Meschines là où il ivernoit, et li feroit espouser. Le roi de Navare en fu mult lie, si li envoia, et lors la roine fist appareiller son erre, et s'en ala par terre jusques a Meschines.
Quant la roine vint a Meschines, le roi son fils s'en estoit ja partis, mes la roine Johanne sa fille n'estoit pas muë, ains devoit movoir lendemain. La roine d'Angleterre li dist: Belle fille, menés-moi cette damoiselle au roi vostre frere, et li dite que je li mande qu'il l'espouse. Cele la receut volentier et la roine retorna ariere en Poitou. Or vous dirai qu'il avint a la roine Johanne, quant ele vint près de l'isle de Chypre, ele dist as mariniers, qu'il prissent terre, por savoir s'il oroit novelles de son frere le roi d'Angleterre. Cil tornerent vers terre, et geter encre devant une cité qui a nom Limeçon. En ce point estoit li empereor de Chipre à Limeçon a tot son ost, porce que se cil qui aloient et venoient [Col. 0941D] outre-mer vousissent faire force en l'isle, ne rober, qu'il fust apareillé du defendre. Quant l'emperere vit la nef arriver, il i envoia un batel por savoir quex gens c'estoient. Cil de la nef distrent que c'estoit la roine de Cesile, et la fame au roi d'Angletarre. Le batel retorna ariere, et dist à l'empereor quex gens c'estoient. Lors envoia l'empereor deus chevaliers à la roine Johane, et li manda qu'ele descendist a terre por lui rafreschir, et il li feroit donner ce qu'il porroit. La roine li manda qu'ele ne descendroit mie, puis lor demanda s'il savoient novelles si le roi d'Angleterre estoit passé. Il distrent qu'il ne savoient noient. Lors retornerent a l'empereor, et li distrent qu'ele ne descendroit mie. Quant il oi ce, il fist armer quatre galies por prendre [Col. 0942A] la nef s'il peussent. Mes li chevaliers la roine virent les galies armer, si penserent que ce n'estoit por nul bien, il se desancrerent et se retraistrent en haute mer; mes n'orent guaire alé quant le roi d'Angleterre vint o ses galies. Il torna vers la nef por savoir ques gens c'estoient. Quant il sot que c'estoit la nef de sa seror il entra ens.
Or ce qu'il parloient ainsi, il vit la demoiselle, si demanda qui ele estoit. Ele repondi, que c'estoit la seror le roi de Navarre, que sa mere li envoioit, et li mandoit que por riens ne laissast qu'il ne l'espousast. Après li dist comment li sires de Chipre les avoit fait desancrer. Quant le roi oi [Col. 0942B] ce, il entra en une galie, et fist prendre terre a Limeçon a toutes ses gens. L'emperere vit les galies, et sout que le roi d'Angleterre i estoit. Il sailli sus un cheval tot deschaus et s'enfui. Quant cil de l'ost virent que lor seignor s'enfuioit, chacun pensa de soi destorner. Le roi descendit a terre, et prist la cité, et quanqu'estoit demoré en l'ost l'empereor. Là guaaigna chevax et bestes assez et grant avoir. Quant le roi ot pris la cité, il fist descendre sa seror, puis fist mener la demoiselle a un mostier, si l'espousa le roi, puis sejorna iluec une piece. Le roi Gui qui a Acre estoit, quant il sout que le roi d'Angleterre venoit, entra en une galilée, et ala encontre lui, et le trova a Limeçon. Grant joie s'entrefirent, [Col. 0942C] aprés atirerent, que le roi Gui menroit la navie au roi d'Angleterre a un port, qui est prés d'une cité qui a nom Nicocie, et si est en milieu de Chipre, parce que se le roi eust mestier de sa navie, qu'ele li fust prés: car il iroit aprés l'empereor par terre, et ainsi s'en ala le roi Gui par mer, et le roi d'Angleterre par terre, et chaça tant l'empereor, qu'il l'asega en un chastel et le prist li et sa fame et une fille qu'il avoit, et des barons prist-il de la terre, et grant avoir qui u chastel estoit; car trestout le tresor de l'isle estoit la trait, parce que le chastel estoit fort. Quant le roi Richart out prise l'isle et l'empereor, il la commanda as Templiers a garder, et lor vout doner, et il distrent qu'il ne la prendroient mie, ains la garderoient. Lors ala le roi [Col. 0942D] outre-mer, et mena l'empereor et sa fame et sa fille. Si arriva à Acre. Le roi de France sout que le roi d'Angleterre venoit, et avoit fame espousée, si en fu mult dolent; mes porce ne laissa il pas qu'il n'alast encontre, et fu de si grant cortoisie, qu'il descendit de son cheval et prist la fame du roi Richart entre ses bras, et la conduisit du batel à terre, si com l'en dit. Puis que le roi Richart fu venu, le roi de France et li firent chascun jor assaillir Acre. A un assaut avint que li Francois passerent a force entre deus murs. La fu le mareschal de France occis. Le siege avoit ja plus d'un an duré: et furent les Turcs mult grevés et afeblis de gent et de viandes. Il manderent a Salahadin qu'il meist conseil comment il fussent delivrés; qu'il ne se [Col. 0943A] pooit plus tenir. Salahadin sout bien qu'il estoit a grant meschief, si l'en pesa mult. Il manda as deux rois qu'il li donassent trives tant qu'il eust parlé a ceus dedens, et jor de pes. Dedens ces trives fu la pes faite, si com je vous dirai. Salahadin rendit Acre au roi de France, et li dut rendre la sainte Crois, et por chascun Sarrazin qui dedens estoient un Cretien, et por les amiraus et por les haus homes qui dedens estoient, raençon devisée. De la Crois aporter et de la raençon faire venir prist jor. Quant la pes fu atirée, li Crestiens entrerent en Acre, et mistrent les Sarrazins en prison. Le roi de France ot le chastel d'Acre, et le fist garnir, et le roi d'Engleterre se herberja en la maison du Temple; ainsi fut Acre prise et renduë l'an de l'Incarnation [Col. 0943B] nostre Seignor M. et C. et quatre-vingt et onze.
Li borgois d'Acre et les gens qui heritages i avoient devant ce que les Sarrazins l'eussent prise, se traistrent a lor heritages et les vodrent avoir; mes li chevalier soudoier qui prise les avoient, distrent qu'il n'en rendroient point, car il ne les connoissoient, et qu'il les avoient conquis sus les Sarrazins. Les borgois d'Acre vindrent au roi de France, et li crierent merci, qu'il ne fussent deserités; car il n'avoient lor heritages engagés ne vendus, mes li Sarrazins lor avoient tolus, et puisque Dame Dieu l'avoit renduë as Crestiens, n'estoit pas raison [Col. 0943C] a lor avis qu'il les deussent perdre, mes por Dieu meist-il conseil. Le roi dist, que si feroit-il volentiers. Il manda le roi d'Engleterre et les barons de l'ost. Quant ils furent venus, le roi lor dist, que ainsi l'avoient les borgeois d'Acre requis de mettre conseil en lor heritages ravoir. Après lor dist qu'il n'estoit mie en la terre venu por maisons ne por heritages acquerre, mes por la terre secorre et mettre en mains des Crestiens, et bien li estoit avis, puisqu'il avoient la terre conquise, que cil qui heritages i avoient ne les devoient pas droit perdre, et tel estoit son conseil. Il si accorderent tuit, et distrent que bien estoit a faire. Là otroierent les diu rois et tuit li autre, que quiconques porroit [Col. 0943D] mostrer par bons tesmoins que l'heritage eust esté sien, com li delivreroit. Après atirerent que li chevaliers qui les maisons avoient prises dedens Acre, que cil qui les heritages estoient, manidroient avec eus en la maison d'une part, tant com li chevaliers vodroient iluec estre.
Quant le jor fu venu que Salahadin devoit delivrer la saint Crois au roi et paier la raençon de ses amiraus qui dedens Acre estoient, il manda au roi de France qu'il li donast un autre jor, qu'il n'avoit mie encore apareillée ce qu'il li devoit delivrer. Le [Col. 0944A] roi li dona. Quant ce vint au secont jor, il ne li delivra mie, ains li manda qu'il li donnast un autre jor. Le roi se coroça de ce que Salahadin le trichoit ainsi. Si li dona jor par convenant, que s'il ne le delivroit de ce qu'il le devoit delivrer, il feroit à tous les Sarrazins; qui en Acre estoient, les testes couper. Quant ce vint au jor, il ne le delivra mie. Lors fist le roi prendre les Sarrazins, fors les amiraus, et mener en sus d'Acre et les testes couper. Les amiraus detint, porce que la guerre n'estoit mie finie, et porce qu'on prenoit un haut home, com rendist l'un por l'autre. De ces amiraus qu'on destint ot le roi de France une moitié, et le roi d'Engleterre l'autre. Quant Salahadin ot Acre renduë, il se trait ariere en sa terre, et envoia à la cité d'Escalone, [Col. 0944B] qu'il ot conquise sus les Crestiens, et la fist abatre, porce qu'il ot paor que li Crestien ne la venissent aseoir. Après ce ne demora guaires, que le cuens Felippe de Fransede fu mort, et grant maladie prist au roi Felippe de France. Mes sitost com il commença à garir, il fist apareillier une galie, si entra ens, et s'en revint en France sauvement. Il laissa le duc de Bourgogne en son lieu et de son avoir et de ses homes, dont aucune gens distrent, que quant le cuens Felippe morut, il manda le roi, et li dist, qu'il s'en alast, que l'on avoit sa mort jurée. Aucunes gens distrent, qu'il s'en estoit venu por la comte de Flandres qui li estoit eschuë, qu'il avoit donée à sa niece en mariage, et porce qu'il [Col. 0944C] avoit paor, que le cuens de Hainaut ne la seisesist. Ci lairons du roi, qui sauvement arriva, par Rome s'en vint et por l'apostole. Si dirons du roi d'Engleterre et les barons qui en Acre demorerent. L'en fist à savoir au roi Richart que li Sarrazins avoient Jerusalem voidie, et bien porroit avoir la cité, s'il i aloit sans traire et sans lanciers. Il le fist à sçavoir au duc de Bourgoigne et as barons de l'ost. Conseil pristrent qu'il iroient et garniroient bien Acre. Ils chargierent les nés de viandes et les envoierent à Jaffre; d'iluec vindrent et alererent hesbergier à cinq milles de Jerusalem, à une ville qui a nom Batenuble. Là ordonerent lor batailles, et qui feroit l'avant-garde et l'ariere-garde. Le roi Richart fist l'avant-garde, et le duc de Borgoigne l'ariere-garde
Quant les batailles furent ordenées chacun ala à sa herberge. Lors pensa mult le duc de Borgoigne, et quant il ot pensé, il manda les barons de France, et lor dist, «Seignor, vous sçavez que nostre Sire le roi de France s'en est retorné, et que toute la flor de son raiaume est ci demorée, et que le roi d'Engleterre n'a cun poi de gent avers nous. Se nous alons en Jerusalem et nous prenons la cité, l'en ne dira pas que nous l'aions prise, ains dira l'on que le roi d'Engleterre l'aura prise, si iert grant honte à la France et grant reproche. Et dira l'on [Col. 0945A] que le roi Felippe s'en sera fui, et le roi Richart ara pris Jerusalem, ne james ne sera que France n'en ait reproche.» Plusor s'accorderent à son plaisir faire, et tex i ot qui ne si accorderent mie. Le duc de Borgoigne fist armer les François, et s'en retorna vers Acre. Aucuns i ot des barons, qui amoient le roi d'Engleterre, et li manderent, que li François s'en retornoient à Acre. Quant le roi ot oi ce, il retorna à Jaffes, et la garni bien de gent et de viandes, et vint à Acre après le duc de Borgoigne. Ne demora guaire après ce que le duc fu mort. Lors assembla Salahadin ses os et ala aseoir Jaffe. Quant cil de Jaffe furent assis, ils envoierent au roi Richart, qu'il les secorust, qu'il ne se pooient pas tenir contre un si grand ost. Quant le roi Richart [Col. 0945B] oi ce, il le fist à sçavoir as barons de France que Jaffe estoit assise, et lor demanda s'il iroient avec lui. Il respondirent qu'en tous les liues où sainte Crestienté avoit mestier de lor aide, il s'accordoient d'aler. Lors ordenerent lor batailles et murent por aler secorre Jaffe. Le roi Richart dist as barons de France, qu'il alassent seurement par terre, et il iroit par mer, por plustost venir au chastel, tant qu'il vienroient là. Le roi fist armer ses galies, et entra ens il et ses gens, et errerent tant par jor et par nuit qu'il vindrent à Jaffes. Quant il vindrent devant Jaffes le chastel estoit ja pris et lioient les Crestiens li Sarrazins por mener en l'ost. Quant le roi Richart sout ce que le chastel fu [Col. 0945C] pris il descendi à terre et mist l'escu au col, et la hache Danoise u poing. La requost le chastel, et occis les Sarrazins qui dedens estoient, et chaça ceus dehors jusques en l'ost. Il s'arresta sus un tertre devant l'ost il et si home. Salahadin demanda à ses homes porquoi il fuioient. Il distrent que le roi d'Engleterre estoit arrivé à Jaffe, et avoit mult de ses homes occis et pris, et le chastel rescous. Salahadin lor demanda où il estoit. Il respondirent. «Sire, vées-le là sus ce tertre tout à pié avec ses homes. Comment, dist Salahadin, est roi à pié entre ses homes, il n'a fiert pas.» Lors li envoia Salahadin un cheval, et encharja au message que il li deist, que tel home com il estoit ne deust pas estre a pié entre ses homes en tel peril. Le serjant fist le commandement [Col. 0945D] son seignor. Il vint au roi et l'i presenta le cheval de par Salahadin. Le roi l'en mercia. Lors fist monter desus le cheval un sien serjant et poindre devant li. Quant cil oust esperoné le cheval, et il cuida retorner, ce ne fust james. Ains l'emporta le cheval maugré sien en l'ost des Sarrazins.
Salahadin fut mult honteus de ce. Il fist un autre cheval appareillier. Le roi Richart retorna à Jaffes. Salahadin ne se deslogea mie cel jor jusques a lendemain. Por cele proesce que le roi Richart fist iluec et aillors au chastel de Darun, qu'il prist sus [Col. 0946A] les Sarrazins, fu-il mult douté par toute paienime, et avenoit aucune fois, si com l'en dist, que quant les enfans as Sarrazins ploroient, il disoient tes-toi por le roi d'Engleterre. Et quant un Sarrazin chevauchoit cheval restif, et il veoit bien son ombre, il reculoit ariere, et quant li Sarrazin le heurtoit des esperons, si disoit: Cuides-tu que le roi Richart soit mucié en cest buison, ou en ce dont le cheval avoit paor. Quant Salahadin sout que li Crestiens venoient a Jaffes par terre, il se leva du siege et ala encontre, et les encontra devant le chastel d'Arsur. La assemblerent et se combatirent. Plus grant damage recurent li Crestiens que li Sarrazin, mes toutes voies s'en partirent les Chrestiens sans desconfiture et alerent a Jaffes où le roi [Col. 0946B] Richart estoit. A cele assemblée fu Jacques Davaines li bons chevalier occis. Lors avint que une caravane de Sarrazins vint de la terre d'Egypte et aloit a Domas, et avoit oi dire que Salahadin estoit à Jaffes, por ce aloit plus seurement, et furent herbergier a cinq milles pres de Jaffes. L'en fist a sçavoir au roi Richart qu'il avoit une riche caravane et que grant avoir y porroit guaignier s'il la prenoit. Le roi fist armer ses gens, si la prist, et l'amena a Jaffes. Après assembla les barons de l'ost, et dist qu'il voloit aler fermer Escalone, et que se ele estoit fermée, la terre seroit bien enforcie. Il i alerent et pristrent Escalone, si la garnirent bien, et pristrent deus chastiaus, qui près d'iluec estoient, [Col. 0946C] Gadres et le Daron. La demora le roi d'Engleterre et li baron, porce que la terre i estoit plus saine que aillors. Ci lairons a parler de la terre d'outre mer, et dirons de l'isle de Chipre.
Il avint que li Grifon s'assemblerent et pristrent conseil d'assaillir et d'occeir les Latins qui estoient avec les Templiers, a cui le roi Richart avoit l'isle commandée. L'on fist a savoir as Latins que li Grifons s'assembloient por eus occire, si lor conseilla l'on qu'il mandassent secors, et se meissent en une forteresse tant que le secors venist. Il s'assemblerent tuit et vindrent a Nicosie et entrerent u chastel, et ne furent pas plus de C. Latins dedens. [Col. 0946D] Mes tant assembla de Grifons entor, com ni veoit que gens. Li Latins furent dedens le chastel, une veille de Pasque s'assemblerent et virent bien qu'il n'avoient pooir du chastel tenir, et qu'il n'estoient mie fort contre tant de gent. Si distrent entr'eus que miex lor venoit il morir d'armes que de faim. Il pristrent conseil qu'il s'en istroient et metroient en avanture cors et ames. Il se confesserent lendemain et a communierent, puis s'armerent et issirent hors. X. des plus fiebles demorerent la i ens por ouvrir la porte, se mestiers fust. Lors issirent les Latins hors, et se ferirent entre les Grifons ausi com entre brebis, que nient plus ne se defendirent que feissent brebis. Li Latins en tuerent tant que ce fu merveille, car onques toute jor ne finirent [Col. 0947A] d'occirent et de chacier, tant qu'il orent voidié la cité, qu'il ni demora home ne fame. Landemain troverent tote la cité plaine de viandes, et d'avoir, et menerent tout dedens le chastel. Après firent a savoir au roi d'Engleterre et au maistre du Temple, coment il avoient fait. Lors distrent li Templiers au roi qu'il feist de l'isle a sa volonté, qu'il ne la pooient plus garder. Quant le roi Gui, qui n'avoit point de terre, sot que li Templiers avoient rendue l'isle de Chipre, il vint au roi d'Engleterre, et par le conseil au maistre du. Temple l'acheta. Le roi d'Engleterre li vendi. Or vous dirai que le roi Gui fist, quant il ot l'isle achetée, il envoia en Ermenie et en Antioche ses messages, et en autres liuës, et manda à ceux du païs qu'il venissent l'isle qui [Col. 0947B] venir vodroient, et il lor donroit terres et garnisons à grant plente.
Li chevaliers qui deserités estoient, et à cui les Sarrazins avoient lor terres toluës, et les pucelles et les dames veves i alerent. Le roi Gui lor donna terre à grant plente, les orfelines maria, et lor dona grant avoir tant qu'il fiefa CCC. chevaliers en la terre, et CC. serjans à cheval, sans les borgois, cui il dona grant terre, et grant garnisont. Quant il et tant donné, il ne li demora mie dont il peust tenir XX. chevaliers de maisnie. Ainsi puepla le roi Gui l'isle de Chipre, et quant il l'out ainsi pueplée, [Col. 0947C] ne demora guaire après qu'il fu mort. La terre eschai au conestable Aimeri son frere. Il vit qu'il avoit poi de terre, et que les terres que son frere le roi Gui avoit données por mille besans valoit au double, que chascun en avoit pris tant com il voloit. Il manda tous les chevaliers de la terre, et lor dist: «Seignors, le roi Gui mon frere vous dona tant que vien ne li demora. La terre m'est eschuë, et sire en sui, tant com Dieu plaira. Vous estes mi homes, et je n'ai point de terre. Il i a tex de vous qui plus en ont que je n'ai, et comment ferai-je poure et vous puissans et riches, et n'aurai que despendre, il n'a fiert pas, prenés conseil entre vos, et me rendés chascun tant, que je puisse estre entre vous come sire, et vous puisse aidier com à mes [Col. 0947D] homes.» Il pristrent conseil, et li donna chascun de sa terre tant comme au cuer li vint. Tant fist le conestable Aimeri, que par force que por amor, que quant il fut mort, li valoit les terres de Chipre deux cens mille besans. Quant l'isle fu eschuë au comte Aimeri, il ne vout porter corone, jusques il la prist de haut prince de cui il tenist l'isle. Ci lairon de l'isle de Chipre, et diron de la terre d'outre-mer.
Un jor avint que une nef de marchans de terre as Hassesis arriva a Sur. Le marchis ot mestier d'avoir, il envoia à la nef, et fist prendre de l'avoir tant com il li plot. Li marchant descendirent a terre, [Col. 0948A] et se plainstrent au marchis qu'on les avoit dérobés, et que por Dieu lor fist rendre lor avoir. Le marchis respondit que l'avoir ne r'auroient-il mie, mes gardassent bien le remanent. Il distrent puis-qu'il ne lor voloit rendre, il s'en plaindroient à lor seignor, et il respondit de par Dieu. Il s'en retornerent, et distrent à lor seignor et se plainstrent de lor damage. Quant le sire des Hassesis oi ce, il manda au marchis que il l'avoir a ses homes rendist; le marchis manda qu'il ne l'en rendroit mie. Le sire des Hassesis li remanda autre fois qu'il li rendist l'avoir de ses gens, et seust bien s'il ne li rendoit qu'il lui en nuieroit. Le marchis dist qu'il ne le rendroit mie. Lors commanda le sire des Hassesis a deus de ses homes qu'il alassent a [Col. 0948B] Sur, et occissent le marchis. Il i alerent. Quant il vindrent a Sur il se cristiannerent dont l'un demora entor le marchis, et l'autre demora entor Beleen d'Ibelin, qui la roine Marie avoit a fame, qui lors a Sur demoroit. Un jor avint que la marchise estoit alé as bains, le marchis ne vout mengier jusques qu'ele fu venuë. Il li fu avis qu'ele demoroit trop, si ot talent de mengier. Il monta entre lui et deus chevaliers, et ala a l'hostel l'evesque de Biauvès por mengier avec lui. Quant il parvint là, l'evesque avoit mengié, si s'en retorna ariere. Si com il fu entré en une etroite ruë, qui est prés du change, un home sorst d'une part de la ruë et un autre de l'autre. Quand il vint endroit ces [Col. 0948C] deux homes, il se leverent contre lui. L'un li tendi une lettres: le marchis les prit, l'autre traist un coutel, et l'en feri parmi le cors, si chai mort. Ainsi le tesmoignent cil de la terre qu il fu mort. L'en dist que ce avoit fait faire le roi d'Angleterre par Hasesins, qu'il avoit aussi envoié en France por faire occire le roi Felippe, dont encore par aventure ne fust ce mie veoir. Li fist l'on à sçavoir que ainsi avoit fait le roi d'Angleterre. Le roi Felippe en ot grant paor, et bien se fist garder; si fu lonc tans com ne laissa nulli venir devant lui com ne conneust bien. En ce point que le marchis fust occis, étoit le roi d'Angleterre a Acre. Quant il sout que le marchis fu occis, il monta tantost, et vint a Sur, et mena avec lui le conte Henri de Champaigne, [Col. 0948D] qui son nevou estoit: por se fu-il mescru de maintes gens qui il ot coupés en la mort du marchis; car le marchis fu occis le mardi, et il fist espouser au jeudi après la fame au marchis au comte Henri de Champaigne.
Quant le cuens Henri mut de Champaigne, il estoit menans et prenans de la contrée de Champaigne, il la laissa a sa mere et bailla a garder. Ele li envoia tant com ele vesqui les rentes de la terre, et paioit les dettes de là, qu'il acreoit en Acre as marchans qui venoient de là en Champaigne. Ainsi tint le cuens Henri la terre tant com [Col. 0949A] il vesqui, dont maintes gens s'esmerveilloient mult que si hoir furent deseritez de la terre et de la comté. Il demora a la comtesse un fils et une fille. La fille fu mariée au comte Baudoin de Flandres, qui puis fu empereres de Constantinople. Le vaslet aprés la mort le comte Henri, et aprés sa mere la comtesse, le roi Felippe le fist chevalier, et li donna la comté. Il ot non Tibaut, et out a fame une seror a la roine de Navarre, et seror a la roine d'Angleterre fame le roi Richart. Le roi Richart ot doné fame a son neveu le comte de Champaigne; si vit que li chevalier et li pelerin s'en retornoient en lor pais ariere, et poi de gent demoroient en la terre; il dist au comte Henri qu'il feroit trives as Sarrazins, et s'en iroit en son païs, et assembleroit [Col. 0949B] grant gent et grant avoir por lui aidier et secorre, u point que li trives devroient faillir. Le cuens dist puisqu'il le voloit faire, biau li seroit, mes por Dieu ne l'oubliast mie, car il veoit bien comment il le laissait u pais. Au conte Henri porce qu'il demoroit en la terre li afferoient les trives a requerre. Il les requis a Saladin. Saladin sot bien que le roi d'Angleterre et li pelerin qui là estoient, s'en retornoient en lor pais, et por ce requeroit le cuens trives. Il li manda que nulles trives ne li donroit se le roi ne li faisoit abattre Escalone et Gades et le Daron, qu'il avoit fermés. Quant le roi oi que de tant descroitroit la terre son neveu, comme de si bonne terre come cele d'Escalone estoit, il dist au conte Henri: Biaus neveu, je ne puis plus demorer en [Col. 0949C] cest pais: por Escalone faire abatre ne lairai-je mie que je ne m'en voise. Je la ferai abatre por avoir trives, et a l'aide de Dieu se j'ai vie et santé, je remanrai tant de gent que je raurai Escalone et toute la terre, et porterés couronne en Jérusalem. Ansi furent les trives faites que l'on abati Gadre et le Daron et Escalone. Quant les trives furent faites, Saladin ot pitié de haus homes de la terre qu'il avoit deserités qui encore vivoient. Il donna au seigneur de Sajete une bonne ville a quatre milles de Sur, qui a nom Serfent, et dona a Beliam d'Ibelin qui baron estoit la roine Marie, un chastel a cinq milles d'Acre, et la terre qui i appartenoit. Le chastel a nom Laqueimont. Au seignor de Cayphas [Col. 0949D] rendi Cayphas; au seignor de Cesaire rendi Cesaire; au seignor d'Arsur rendi Arsur et l'appartenance; au conte Henri dona Jaffe. Puis out le cuens Henri trois filles de sa fame, dont il fist mariage de toutes trois as trois fils le conestable Hemeri, qui sires estoit de Cipre, l'ainsné à l'ainsnée quant il seroient d'aage; por ce dist l'ainsné à l'ainsnée, que se aucuns en morut qu'il ne perdist pas que li ainsné n'eust l'ainsnée; et dona Jaffe au roi de Chipre avec ses filles. Il ne lor pout plus doner de la terre, car sa fame avait une fille du marchis, qui puis fu roine, si comme vous oirés. Li sire de Chipre ot Jaffe, et la fist garnir de chevaliers et de serjans et de viandes, si la tint.
Le roi d'Engleterre quant il ot fait trives as Sarrazins, il fist apareiller ses nes, et chargier ses galies de viandes et de gens, et fist entrer ens sa fame et la fame de l'empereor de Chipre, qui mort estoit en sa prison, et sa fille et ses gens. Aprés dist au maistre du Temple: Maistre, je sai bien que je ne suis pas amé de toutes gens, et se je passe mer porquoi l'en mi sache, je n'arriverai en lieu où je ne soie ou mort ou pris. Si vous pri, que vous me prestés de vos freres chevaliers et serjans, qui vendront avec moi en une galie. Quant nous serons de là, il me conduiront ausi come se je fusse frere Templier jusques en mon pais. Sans [Col. 0950B] faille le roi avoit fait vilainie a aucuns Templier devant Acre, quant il arriva, meismement au duc d'Osteriche, dont il ne covient pas que le livre en ait parlé. Le maistre`li dist, que volentier le feroit. Il fist apareiller chevaliers et serjans coiement, et entrerent en une galie. Le roi prist congié au conte Henri et as Templiers, et a ceux de la terre, et entra en une nef, au vespre entra en la galie as Templiers, et prist congié a sa fame et a sa mesnie; si alerent l'un d'une part, li autre d'autre. Le roi ne sot si celeement faire son afaire, que cil ne fust apareillées qui en la galie entra por li faire prendre, et tant ala avec lui, qu'ils furent arrivés et plus encore. Il arriverent a un port qui est a l'entrée d'Alemaigne, pardevers la mer de Grece. Quant [Col. 0950C] le roi et li Templier furent arrivez, il quistrent chevauchures, si monterent et alerent par Alemaigne, tant qu'il se herbergierent en un chastel le duc d'Osteriche en Alemaigne. Et avint que le duc estoit lors à sejor en ce chastel. Et quant cil qui estoit avec le roi d'Engleterre por lui faire prendre sot que le duc estoit u chastel, il vint a lui, si li dist: Sire, or du bien faire, le roi d'Engleterre est herbergié en celle ville, gardés qu'il ne vos eschape. Le duc fust mult lies de ces noveles, porce que aucune gent dient, qu'il li avoit fait laidure devant Acre. Il commanda que les portes du chastel fussent fermée toutes, et que se gent s'armassent, et il meismes ala a l'ostel où le roi estoit herbergié et [Col. 0950D] mena avec lui celui qui ces noveles li avoit aportées por connoistre le. L'en fist a savoir au roi que l'en venoit en la maison por lui prendre. Il fut surpris, et ne sot que faire, porce prist une mauvaise cote, et entra en la cuisine, et s'asist au feu por torner les chapons. Ce ne dis-je pas por voir, mes si le dient aucune gent. Li home au duc entrerent en la maison, et quistrent deça et dela, et ne troverent se Templier non, et ceus qui atiroient la viande a la cuisine. Cil que le roi ot encusé, entra en la cuisine, et vit qui tornoit les chapons, si com l'en dist. Il dist as chevaliers, vées-le ci prenés-lai. Il le pristrent, et fu en la prison le duc tant qu'il vint a raençon.
Quant le roi Felipe oi dire, que le roi d'Angleterre avoit la mer passée, et estoit arresté en Alemaigne, por la honte qu'il li ot faite de sa seror, qu'il avoit fiancié por espouser quant il vendroit, et il autre avoit prise, il semonst ses os, et s'en entra en sa terre, et prist Gisors et austres chastiaus, de sa terre ardi une partie, et prist le conte de Cestre, qui estoit garde de Normandie. En ce point que le roi Richart fu pris, estoit en Alemaigne Henri le fils a l'empereor Frederic empereres, que Federic avoit laissé por garder sa terre. Quant le roi d'Angleterre ot esté en prison grant piece, [Col. 0951B] il pria l'empereor que por Dieu le meist a raençon, il l'en donroit quant qu'il en oseroit demander, et plus estoit dolent de ce que le roi de France ardoit sa terre et essilloit que de sa prison. L'empereor manda le duc d'Osteriche por le roi mettre a raençon; il le mistrent a raençon par le conseil au roi Felipe, si com l'en dist, mult grant avoir i ot cens et soixante mil mars. De cele raençon ot l'empereor sa greignor partie, li dus l'autre, le roi de France en ot sa partie por laissier passer la raençon par sa terre. Le roi d'Angleterre jura la raençon a rendre et bons ostage en livra. Quant il fu hors, l'empereor le fist conduire par sa terre, puis entra en mer, et s'en ala en Angleterre. Quant il fu en sa terre, il porchaça sa raençon justement et l'envoia [Col. 0951C] a l'empereor, et delivra ses pleges. Quant sa raençon fu paiée, il entra en mer, et passa en Normandie, et semonst ses os por aler sus le roi de France por rescorre sa perte s'il peust. Ainsi commença la guerre des deux rois, mes je n'en dirai ore plus.
Le roiaume de Cecile, de Puille et de Calabre estoit escheus à la fame Henri, des que ses nies le roi Guillaume estoit mort, et qu'en fist roi en la terre de Tancre. Quant le roiaume li fu eschus, il n'ot pas loisir d'aler là. Car li plus haut home et barons estoient alés avec son pere, et le plus de la chevalerie. Quant son pere fu mort, il fu empereres, il ot assés a faire a aler par sa terre et recevoir [Col. 0951D] ses homages. Quant il ot euë la raençon du roi d'Angleterre, il assembla gens et s'en ala en Puille, et Iaissa son frere qui dus estoit de Souave por estre garde de la terre. Ancois que l'empereres fust mort, morut le roi Tancres, et ot l'en fait d'un fil qu'il avoit roi. Le roi de Cesile oi dire que l'empereor venoit en sa terre, si assembla ses os, et ala à l'encontre, tant qu'il s'entre-rencontrerent devant une cité qui a nom Naples en terre de Labor; là se combatirent, et fu l'empereor desconfit. Il remest en la terre et manda gens. En dementieres qu'il les assembloit por entrer en la terre de Puille et Calabre, fu le roi de Cesile mort. Quant cil de la terre orent perdu seignor, si rendirent la terre de [Col. 0952A] Puille et de Calabre a l'empereor. Il ot un haut home en la terre de Cesile, qui vout l'isle tenir contre l'empereor, et d'un sien neveu faire roi; mes n'en ot mie le pooir, car aucunes gens en furent encontre. Quant l'empereor ot garnié Puille et Calabre, il passa en Cesile et la prist, et chaça tant cele haut home qui contre lui aloist, qu'il le prist, et fist morir de male mort, et son neveu fist les eus grever, et porta corone a Palerme lui et sa fame. En cel point que l'emperere vint en Cesile, il n'avoit onques eu enfant. Là ot l'emperris un fil, si com l'en dist; mes mult de gent ne porent croire qu'ele l'eust porté, porce qu'ele estoit de si grant aage, qu'ele ne peust mie, a lor avis, avoir enfant. Cil enfes ot nom Frederic.
Quant l'empereor Henri ot sa terre conquise, il fit nes et galies atorner por envoier en la terre d'outre-mer grant gent. Il envoia par toute Alemaigne et fist crier que tuit cil qui vodroit aler en la terre d'outre-mer poures et riches, il lor livreroit passage et viande qui prendre la vodroit. Lors se croisierent grant gens, et alerent la où l'empereor estoit por passer. Quant li Alemant et cil que li empereres i envoia a son coust furent assemblés, l'en prisa qu'il i ot quatre cens chevaliers et grans gens a pié. D'autre part l'empereor i envoia le chancelier d'Alemaigne por estre chevetaine de l'ost, et fist creanter a tos ceus qui aloient qu'il [Col. 0952C] feroient sa volenté. L'empereor lor creanta qu'il ne se moveroit de la terre où il estoit tant com il seroient outre-mer, et lor envoieroit gent et grant plente de viandes. Quant le passage et les nes furent apareillés, si murent. En ce tans fu le roi de Hongrie mort, et la roine demora voive sans hoir. La terre eschai au frere son seignor. Ele vendi son doüaire grant avoir, et ala en la terre d'outre-mer, et mena chevaliers et serjans, et passa au passage que li Alemans passerent, et arriva a Sur. Le cuens Henri la receut a grant honor, et il se dut bien faire, car ele estoit seror sa mere; fame avoit esté au vieil roi d'Angleterre son oncle, et suer le roi Felippe de France. Cele dame puis qu'ele fu arrivée ne vesquit que huit jors; si demora cil [Col. 0952D] avoirs au comte Henri, mes poi en i ot.
Des Alemans qui passerent arriva une partie en Acre, l'autre en Chipre. Avec ceux qui arrïverent en Chipre estoit le chancelier. Quant le roi de Chipre sout que le chancelier estoit arrivé en l'isle, il ala encontre, et il fit grant honor, et li dist, puisqu'il estoit en lieu de l'empereor, il voloit qu'il le coronast; car il voloit tenir sa terre de l'empereor: le chancelier dist que volentier le feroit, puisqu'il l'en requeroit, et en fu mult lie. Il prist de ses chevaliers de Chipre, et s'en ala avec le seignor [Col. 0953A] de Chipre a Nicocie, si le corona. Quant il ot coroné, il s'en ala es nes, puis arriverent aprés les autres en Acre. Ains que li Alemans fussent arrivés, fu Salahadin mort, et avoit assené ce qu'il avoit conquis, et doné là où il vout, Mes a son frere qui li avoit aidié à conquerre ne dona riens, ains s'en ala avec son neveu en Egypte à cui Salahadin avoit cele terre donnée. A l'ainsné de ses fils dona le roiaume de Domas et de Jerusalem, et a l'autre le roiaume de Halape, as autres dona tant qu'il assena XII fils qu'il avoit. En ce point que Salahadin morut avoit une haute dame a Triple, qui dame avoit esté de Gibelet. Si porchaça tant vers les Sarrazins, à cui Salahadin avoit Gibelet baillée a garder, qu'il s'en issirent, et la dame i entra et [Col. 0953B] si chevaliers, et garni la cité et le chastel. En cel point que li Alemans arriverent a Acre estoit les trives routes por la mort Salahadin qui avoient esté prises au tans le roi Richart. Le fils Salahadin qui sires estoit de Domas et de Jerusalem assembla ses os, pour venir sus les Crestiens. Si ala aseoir Jaffe. Ce fut ce fils Salahadin a cui le cuens de Triple dona congié d'entrer parmi sa terre en la terre des Crestiens. Quant cil de Jaffe furent assegié, si manderent querre secors au conte Henri; car il savoit bien que le chastel n'estoit pas fort. Quant le cuens oi cele novele, se fist semondre ses os et les Alemans, si les fist movoir a aler vers Cayhas à quatre milles d'Acre. Il lor dist qu'il moveroit [Col. 0953C] lendemain. Car il avoit a conter a ses homes, et à atirer son affaire. L'ost mu et le cuens demora, et conta a ses homes, et fu vespres quant il ot conté. Il fist mettre les napes por souper. Il demanda a laver, l'en li apporta en droit d'une fenestre, qui en la tor en haut estoit où il manoit. Si com il lavoit ses mains, il se lanca avant et chei de la fenestre a val, si fu mort. Le vaslet qui tenoit la touaille, se laissa chair après, porce qu'il ne voloit pas qu'en deist qu'il l'eust bouté. Il ne fu mie mort, mes il ot la cuisse bruisée, aucuns dient que s'il ne se fust laissié chair, le cuens ne fust pas mort. Le vaslet qui fu cheu entre deux murs se traina tant qu'il vint prés d'une posterne, et oi gens passer par defors et commenca a crier. Quant [Col. 0953D] cil oirent le cris, il vindrent cele part, et demanderent qu'il avoit. Il dist que por Dieu feissent venir chevalier et porter le conte, qui iluec gisoit mort. Les vaslets et les serjans le comte i alerent et le troverent mort. Il l'en apporterent au mostier et l'ensevelirent. Il avoit plusors fois commandé, que l'en fist cele fenestre treillier por le enfans; car le cuer li disoit qu'ele feroit damage. Grant fu le duel com fist du comte. L'en envoia aprés l'ost qu'il retornast; car le cuens estoit mort. L'ost fu retorné; le cuens fut enfoüi au mostier de sainte Crois. Li Sarrazins que devant Jaffe estoient le pristrent a force et abatirent le castel, e emmenerent tos les Crestiens qui dedens estoient.
En ce point avint que le soudan d'Egypte qui fu fils Salahadin aloit un jor chacier, si chai de son cheval, et se bruisa le col. Quant son oncle, qui point de terre n'avoit, vit son neveu mort, il saisi la terre, et la garni, et manda par tout paienime querre chevaliers et serjans, et il lor donroit bon sous. Quant le soudan de Domas qui ot pris Jaffe, sot que son frere estoit mort et que son oncle avoit garni la terre et saisi, il se retrait a Domas, et assembla gens, car il savoit bien que son oncle le deseriteroit s'il pooit, et il si fist. Quant le cuens Henri fut enfoui, l'en prist conseil de faire seignor en la terre et de sa fame marier. Il avoit un haut [Col. 0954B] home u païs, qui avoit nom Hue de Tabarie, qui fillastre avoit esté le conte de Triple, et avoit le seror cele dame a fame. Cil avoit un frere, qui Raoul i est apelés, à cui il conseilla que l'en la mariast, qu'ele i seroit bien emploiée, aucuns si accorderent; mes le Temple et l'Ospital furent encontre, et distrent que por lor conseil ne li donroit-on mie. Car de toute l'aide qui venoit au comte de sa terre de Champaignes, ne pooit-il fornir la terre, et fu souvent en si grant poureté et besoignens; et comment donrons-nos la terre a home qui rien n'a, quant cil o toute l'aide de Champaigne qu'il avoit, ne pooit la terre gouverner. Nous prendrons conseil, et la donron se Dieu plaist à tel home qui la terre gouvernera. Il pristrent conseil, et s'accorderent [Col. 0954C] à ce que le roi de Chipre la voloit prendre, ne savoit où ele fust miex emploiée, ne dont la terre fust plus tost secoruë. Il si accorderent, et par le conseil au cancelier d'Alemaigne manderent quere Hemeri roi de Chipre, e li donerent la dame, et l'espousa et porta corone. Lors a primes fust-elle roine.
Après ce que le roi Hemeri ot la dame espousée, avint un jor qu'il chevauchoit par defors Sur, entre lui e ses chevaliers deus homes vindrent contre lui a cheval por lui occire. Il ne l'occistrent mie, mes durement fu navré. Il furent pris et essilliés, ne onques ne vodrent gehir qui ce lor voloit faire faire, [Col. 0954D] dont l'en mescrut Huon de Tabarie por son frere qui n'ot la roine Isabel. Il manda tous les chevaliers qui rentes avoient dedens Acre, et lor dist qu'il eslussent deus chevaliers avec ses baillis qui fussent as rentes d'Acre garder et recueillir por departir entr'eus, et rendre a chascun ce qu'il devoit avoir s'il pooit estre: car il ne voloit mie perdre ne mettre du sien en lor rentes paier, ains vivroit-il et si chevalier des rentes de sa terre, et il vesquissent des rentes où ils estoient assenés. Après prist conseil au Temple et a l'Ospital et au chancelier d'Alemaigne, et as barons de la terre d'aler sor les Sarrazins. Il doner conseil d'aler aseoir Baruth. Lors firent nes chargier de viandes et galies armer por aler par mer; l'ost ala per terre. Quant li Sarraxins [Col. 0955A] qui a Baruth estoient, sorent que l'en devoit venir sor eus, il voidierent le chastel de fames et d'enfans et de fiebles gens, et de tous les esclas qui dedens estoient, et un charpentier qui dedens iert manans, mes sa fame et ses enfans envoierent en paienime en ostage, porce qu'il ne feissent aucune traison. Quant li Sarrazins sorent que li Crestiens venoient par mer e par terre, il s'armerent et vindrent a l'encontre. Quant le charpentier vist que li Sarrazins furent tuit fors du chastel, il vint a deus esclas Crestiens, qui remes estoient, et lor dist; or du bien faire, se vous me volez croire le chastel est pris. Cil li distrent qu'il li aideroient. Lors alerent a la porte du chastel, le charpentier fist un des esclas sor la porte monter, que se li [Col. 0955B] Sarrazins venoient, qu'il getta pierres et se defendist durement: il monteroit sus la maistre tor qui près estoit dè la porte, et li aideroit la porte a defendre. A l'autre escals dist qu'il ala a l'autre tor qui est sor la mer et monta si et feist crois quant il verroit les nes près, et criast: Dex aide et S. Sepulcre; aprés descendist et ouvrist la porte por entrer ens
Quant il orent ainsi devisé chascun ala a sa garnison. Li Sarrazins issus estoient du chastel et virent que li Crestiens approchoient durement par mer et par terre: si retornerent ariere, et cuiderent entrer u chastel, mes ils virent la porte fermée. Cil qui sus la porte et sor la maistre tor estoient [Col. 0955C] commencierent pierres a lancier et a crier: Dex aide et S. Sepulcre. Li Sarrazins virent qu'il avoient le chastiau perdu, et s'il demoroit iluec, il seroient pris et occis, car le secor des Crestiens iert prés. Il s'enfuirent et il chastiau demora as Crestiens. Ainsi fu pris Baruth. Quant il orent celui qui sor la tor estoit qui crioit: Dex aide et S. Sepulcre, il se merveillerent que ce pooit estre, et cuidierent que l'en le feist par traïson. Cil qui sor la tor estoit descendi, et ouvri la porte qui devers la mer estoit et lor cria qu'il venissent, s'en revient, qu'il n'avoit nulli u chastel, car li Sarrazins s'en estoient tuit fui. Lors s'armerent jusques à X serjans et alerent là et entrerent ens à grant doutance, [Col. 0955D] et quant il aprochierent de terre, et il virent qu'il n'avoit nulli u chastel, après envoierent contre le roi qui par terre venoit, et li manderent qu'il venist, car le castel estoit pris.
Quant cil qui par mer vindrent furent entrés u chastel, il pristrent les deus esclas, et les mistrent à destrece, porce qu'il lor enseignassent où l'avoir estoit, et le thresor que cil avoit repost. Il distrent qu'il n'en savoient rien, et qu'il faisoient mal et peschié quant il les destreignoient. Tant lor firent qu'il en furent mors. Après vindrent à la maistre porte de la tor, si la cuidierent depecier, mes ele estoit de fer et bien barrée par dedens. Cil qui en a [Col. 0956A] la tor estoit lor dist, qu'il se traisissent en sus, et qu'il ne ferissent plus à la porte, ou se ce non i a tant n'en ni vendroit com il occirait, ne nus n'enterroit en la tor jusques à tant qu'il verroit le roi ou son message. Après ce que les nés furent arrivées, vint le roi devant Baruth, et tous li os qui grant joie firent et rendirent graces à Jesus-Christ, de ce qu'il lor avoit en tel maniere rendu le chastel. Quant le roi fu logié devant Baruth, et il sot que le charpentier estoit dedens la maistre tor, et ne voloit descendre jusques il veist le roi ou son message. Il li envoia un chevalièr, et li manda qu'il venist parler à lui seurement. Quant il vit le message le roi, il descendi et vint au roi. Grant joie li fist le roi et il demandast comment li Sarrazins [Col. 0956B] avoient vuidié le chastel. Il li conta comment il avoit esté. Le roi porce que par lui avoit esté pris le chastel, li dona grant rente dedens le chastel à lui et à ses hoirs, et li porchaça tant, qu'il ot sa femme et ses enfans delivrés, qui en paienime estoient. Ainsi rendi Dex ces deus chastiax as Crestiens, Gibelet et Baruth, dont il n'a que cinq milles de l'un à l'autre. Le roi garni Baruth de chevalier et de serjant: car autre garnison nui out mettre, car il estoit bien garni d'armes et de viandes jusques à cinq ans fors solement de vin. Et trova l'en escrist u chastel, que les deus galies, dont je vous ai dis dessus, qui eschaperent de Sur et vindrent à Baruth avoient fait damage de plus de XIV. mil [Col. 0956C] homes, qu'il avoient pris jus et envoié en paienime, sans ceus qu'il avoient occis. Si vous dirai comment. Il a une pointe de montaigne devant Baruth qui fiert en la mer. Au pié de cele montagne estoient tousiours les galies armées. Dessus la montaigne avoit gaites, qui tos jors gaitoient en la mer les vessiaus qui venoient d'Ermenie, d'Antioche et de Triple, et aloient à Sur et à Acre. Tous les convenoit passer par iluec. Quent les gaites les veoient, si le faisoient à savoir as galies, elle movoient, si les prenoient et occioient quant qu'il pooient. Ainsi firent ces deus galies damage as Crestiens tant com Baruth fut as Sarrazins. Quant le roi Hemeri ot garni ce chastel. si s'en ala au chastel Toron à cinq milles de Sur, si l'asega, et fist tant devant, que cil du chastel se [Col. 0956D] voudrent rendre, sauves lor vies. Il ne le vout prendre. N'out gaires iluec esté puis qu'en li yout le chastel rendre, que un messaige vint, qui dist que l'empereor d'Alemaigne estoit mort. Quant le chancelier et li Alement oirent ce, si leverent du siege et s'en alerent ainsi comme deconfis qui n'attendirent l'un l'autre. Il firent atirer lor navie por passer mer ariere; lor viandes, chevaliers gierent et entrerent es nés et s'en alerent. Quant le roi Hemeri vit que li Alemans s'en aloient, il fit trives au soudan, qui frere avoit esté Salahadin, et son neveu avoit deserité. En tel maniere fist trives com Salahadin les avoit faites au comte Henri de la terre qu'il li avoit renduë entre Baruth et Gibelet.
Je vous avois dit dessus que je vous dirois comment il ot primes roi en Hermenie qui onques ni avoit esté. Orle vous dirai. Il avint au tans le conte de Champaigne, qui sires estoit de la terre d'outremer, que li Crestiens tenoient, que le prince d'Antioche manda au roi d'Hermenie qui ses hons estoient qu'il venist parler a lui en un lieu qu'il li nomma. Li sires d'Ermenie dist qu'il n'iroit pas, qu'il n'i oseroit aler, que un jor qui passés estoit avoit mandé son frere Rufin qui sires estoit, il i [Col. 0957B] ala, et le fist mettre en prison, et porce qu'il avoit ce fait a son frere, n'i osoit i aler. Le prince li manda qu'il venist seurement, qu'il n'iroit que li disime. Le sire d'Ermenie dist qu'il iroit. Il pristrent jor et i ala, et vous dirai comment. Il fist armer CC. que chevaliers que serjans et embuschier près de là où le parlement devoit estre, et commanda que tantost com il orroit corner, qu'il le secorussent; car il doutoit que le prince ne le fist prendre. Le prince d'Ermenie i ala soi tiers au prince, et mena o lui un vaslet a tot un cor, et le fist estre en sus de lui, et li dist que s'il veoit que le prince le vousist faire prendre, que tantost sonnast le cor. Quant le sire d'Ermenie et le prince furent ensemble, si parlerent [Col. 0957C] ensemble. Quant il orent une piece parlé, le prince vist que le sire d'Ermenie n'estoit que lui tiers, si le commanda a prendre: si chevaliers le pristrent. Quant le vaslet vit com prenoit son seignor, si corna. Cil qui estoient embuschiés saillirent tantost, et recoustrent lor seignor. Il pristrent le prince et ses chevaliers, si les emmenerent et mirent en prison; le sires d'Ermenie semonst ses os por entrer en la terre d'Antioche. Il i entra et la gasta durement, et prist cité et chastiaus. Quant le prince vit que li sires d'Ermenie prenoit ainsi sa terre, et qu'il n'avoit nulle merci de lui, il envoia un messaige au conte Henri a Acre, et li'manda en priant qu'il venist en la terre, et li aida a issir de prison; car si ne li aidoit-il, n'en istroit james. Le cuens Henri [Col. 0957D] apareilla son erre et s'en ala en Ermenie, et quant li sires d'Ermenie sot que li cuens venoit, si ala encontre lui et le receut a grant honor, et fu mult lie de sa venuë. Il li abandonna sa terre quant qu'il pooit faire a son commandement, fors du prince d'Antioche qu'il ot en prison. Quant le cuens ot une piece demoré en la terre, il prist congié de parler au prince, por pes metre entr'eus s'il peust. Il li donna congié de parler i. Cil atira la pes entr'eus deus si comme vos oirés, et le fist geter de prison. La pes fu tele que le prince quita l'homage au roi d'Ermenie, et devint ses hons, et que la terre que li sires d'Ermenie avoit conquise sor lui li demoreroit, et si firent mariage d'une niece au roi d'Ermenie fille son frère Rufin, et de l'ainsné fils au [Col. 0958A] prince d'Antioche, par si que le prince devoit mettre son fil en eschange de la terre; mes ne li mist pas: ains avint puis qu'il ot la niece au roi d'Ermenie espousée, qu'il morut ains que son pere: si li demora un fil. Le prince envoia la mere et le fil en Ermenie. Li sires d'Ermenie les garda tant que le fu mort; car il les voloit si garder, porce qu'il cuidoit avoir Antioche et la terre a delivré. Car le prince avoit fait jurer sur saints tous ceux de la terre, que Antioche et la terre rendroient a son fil après sa mort; mes autrement ne l'avoit il mis en vesteure. Quant le prince fu mort, cil d'Antioche envoierent au comte de Triple, qui fils estoit au prince, qu'il venist en Antioche et il li rendroit, et l'en li rendi. Quant le sire d'Ermenie oi dire que le [Col. 0958B] prince estoit mort, il prist l'enfant et sa mere, et s'en vint devant Antioche; car il cuida entrer ens. Le cuens de Triple qui dedans estoit, li contredist. Li sire d'Ermenie envoia en sa terre por semondre ses os por venir devant Antioche. Le cuens qui en Antioche estoit, envoia a Halape au Soudan, et li manda en priant por Dieu qu'il li aidast; car ainsi le voloit le sire d'Ermenie deseriter. Le Soudan li manda que toutes les hores qu'il li feroit a savoir, qu'il le secorroit: car il n'aimoit pas le roi d'Ermenie. Le Soudan li tint bien convent; car autrement ne peust pas li cuens avoir tenuë Antioche contre le seignor d'Ermenie. Cele guerre dura bien sept ans, puis rendit l'on Antioche au roi d'Ermenie par traïson. [Col. 0958C] Quant le cuens ot fait pes du prince et du roi d'Ermenie, cil prist congié à eus, et s'en revint en sa terre; mes ancois dist li sires d'Ermenie au conte Henri: Sire, j'ai assés terre, cités et chastiaus et grant rentes por estre roi. Si est le prince d'Antioche mes hons. Je vous prie que vous me coronés. Le cuens le corona volontiers. Ainsi ot roi en Hermenie.
Quant le cuens s'entorna, le roi d'Ermenie li dona grant avoir, et le covoia tant qu'il fu hors de sa terre. Le sire des Hassesis oi dire que le cuens Henri estoit en Hermenie, si li manda en priant que [Col. 0958D] au repairier d'Ermenie, s'en venist par lui, et il lui en sauroit bon gré; car il le desiroit mult a veoir. Le cuens li manda qu'il iroit volentiers, et il si fist. Quant le sire des Hassesis sot que le cuens venoit, il ala a l'encontre et le receut mult liement, et a grant honor, et le mena par sa terre et ses chastiaus, tant qu'il vint un jor devant un chastel. En cel chastel avoit une haute tor; sur chacun crenet avoit deus homes tous blans vestus. Li sires des Hassesis li dist: Sire, vos homes ne feroient por vos, ce que li mien feroient por moi. Sire, dist-il, ce puet bien estre. Le sire des Hassesis s'ecria et deus de ses homes qui sus les creniaus estoient se lincierent a val, et se bruissierent les cous. Le cuens s'en merveilla mult, et dist vourment n'avoit-il [Col. 0959A] home qui ce fist por li. Cil dit au conte: Sire, se vous volés, je ferai tous ceus que vous vees là sus saillir a val. Le cuens respondit ne nul. Et quant le cuens ot sejorné tant com lui plout en la terre le viel, si prist congié d'aler s'en. Le sire des Hassesis li dona grant plante de ses joiaus et le convoia hors de sa terre, et au departir li dist, que por l'honor qu'il li avoit fait, de ce qu'il i est venu par sa terre, il l'assuroit de lui a tosjours mes. Et s'il estoit nus haus hons qui li fist chose dont il li pesast, fist li a savoir, et il le feroit occire a tant se departir.
Il avint que l'emperere d'Alemaigne Henri I, qui [Col. 0959B] en Cesile estoit, qui avoit envoié les Alemans en la terre d'outre-mer fu mort, et sa fame l'emperis ot un fils l'an devant ce que l'empereor morust, et li ot mis nom Federic, le nom de son aiel. Après manda deus haus homes d'Alemaigne, quant il dust morir, et les fist venir devant lui, et commanda a l'un Puille et Calabre a garder a son fils tant qu'il fust d'aage, et cil ot nom Tibaut, et a l'autre commanda l'isle de Cesile et sa fame et son fils, et son frere Felippe, qui dus estoit de Souave, manda qu'il gardast bien l'empire, tant que son fils fust d'aage, et il si fist tant com il vesqui, mes puis en fu-il occis, si com vous oirés.
[Col. 0959C] Quant li empereres ot ainsi attiré sa terre, si morut. Ne demora mie après un an que l'emperris fu morte. Mes avant qu'ele morust, manda ele les archevesques et les evesques et les barons de sa terre qu'il venissent a li en Messine. Quant il furent tuit assemblés, ele lor dist qu'ele voloit coroner son fils, et qu'en l'assura de la terre come droit hoir, ne voloit mie tant atendre qu'ele fu morte, ains voloit que l'en l'assurast et tenist a seignor a son vivant. Li baron distrent qu'il en oroient conseil. Quant il revindrent de conseil, si distrent: Dame nous ne voulons mie qu'il soit coroné, ne homage ne li ferons, ne a seignor ne le tendrons; car vous estes de si grant aage, que nous ne creons pas que vous aiés porté en vostre ventre tel enfant: La dame [Col. 0959D] respondit: Porquoi chargeroi-je l'ame de moi et deseriteroi-je autrui por cet enfant coroner? Je ne le feroie mie. Parmi tout ce que vous estes mi home esgardes que j'en dois faire, que jé l'enfant porté et fils est de l'empereor et je le ferai. Il esgarderent entre eus qu'ele jureroit sur saints que son fils estoit, et ele si fist. Aprés le receurent come seignor, et puis le coronerent. Quant la dame ot fait l'enfant assurer de la terre, ele fist faire unes lettres, si les envoia a l'apostole, et manda qu'ele laissoit son fils et son avoir en sa baillie. Et quant la dame ot ainsi atorné son afaire, si morut. Quant ele fu morte, l'apostole i envoia un cardinal à l'enfant garder, et le mena l'en à Palerme; là le garderent longuement. Quant l'emperris fu morte, li [Col. 0960A] haus homes de la terre ne porent soffrir les Alemans que l'empereor i avoit laissiés a la terre garder. Il lor corurent sus por chachier fors; mes il se tindrent tant come Marcodes vesqui lor sire. Quant il fu mort, li Alemans voidierent la terre, et quant il s'en furent alé, si commença la guerre entre les haus homes de Cesile, et vout chascun estre sires. Il s'entreguerroierent longuement, si qu'il ot grant chierté en la terre, si grant com ne pooit guaaignier les terres; car chascun disoit qu'il voloit avoir la terre avec l'enfant, et tant tolirent les uns as autres, que le roi n'ot riens, et ne li demora que deux cités en Cesile, Messines et Palerme. Le chastiau de Palerme pristrent et le tolirent au roi. Si conquistrent une cite sor le roi en Cesile, [Col. 0960B] qui a nom Sarragonce. Puis que li Pisan l'orent prise, l'assistrent li Genevois, et la pristrent a force. Li Sarrazins de Cesile quant ils virent la guerre entre les Chrestiens, s'assemblerent et alerent en une montaigne. Là s'enfermerent si durement que nus ne pooit a eus avenir. Il coroient par la terre des Crestiens et guaaignoient sus eux et en occioient assés.
Une demoisele avoit en Puille, qui fille avoit esté le roi Tancres, qui par le conseil de l'apostole et d'aucun prodome, ala en Champaigne au conte Gautier de Brene, et fist tant qu'il l'espousa. Quant espousée l'out, elle le mena en Puille, et alerent [Col. 0960C] par Rome. L'apostole, porce que par son conseil et par son los avoit cele dame espousée, li dona du sien, et il li chargea gens, et li commanda qu'il entrast en la terre de la Puille. Cil du païs en furent mult lies, et grant partie li rendirent de la terre, et toute li eussent renduë, si ne fust Tibaut à cui l'empereor l'avoit commendé à garder, qui contre lui fu, et grant gent avoit tant par sui Tibaut le conte Gontier, que le cuens fust logié devant une cité. La nuit, quant le cuens fust endormis, le cuens entra en l'ost en larcin, il et si chevalier, et s'en alerent droit à la tenté le comte, si couperent les cordes; et abatirent la tente sus li, et l'occistrent. Quant le cuens fu mort, si fu toute sa gent desconfite. Tibaut reconquist la terre à la [Col. 0960D] fame eu comte ariere. A Gautier demora un fils, qui ot nom Gautier, et puis fu cuens de Brane.
Quant le roi d'Engleterre fu fors de prison, si fu mult dolent de sa terre qu'il ot perduë. Il fist semondre ses os par toute sa terre, et manda coreors par la terre de Provence. Si s'accorderent entre lui et le conte Baudoin de Flandres, en tel maniere qu'il ne lairoit la guerre, ne que luiens ne feroit pes sans l'autre, jusques qu'il aroient toutes les pertes restorées, et que le cuens Baudoin rauroit toute la terre que le roi Felippe tenoit, qui avoit prise o sa seror en mariage, et le roi d'Engleterre ce que le [Col. 0961A] roi Felippe avoit conquis sor lui. Le roi d'Engleterre avoit tant fait vers les barons de France qu'il avoit lor cuers, encor fussent li cors u servise le roi. Quant le roi d'Engleterre et le cuens Baudoin furent juré ensemble, le cuens Baudoin semonst ses os, et commenca à guerroier devers Flandres, le roi d'Engleterre devers Normandie. Un jor avint, que si courier coururent devant Biauvès. L'évesque issi hors et ses gens et les chacierent. Une partie des autres qui en agait estoient, lors faillirent, et les pristrent. Une autre fois avint que le roi estoit près de Gisors et n'avoit pas o lui plus de LXXX chevaliers et chevauchoit par la terre, tant qu'il vint sor un embuschement que le roi d'Engleterre avoit de grant gent et estoit avec. Quant li François virent [Col. 0961B] qu'il s'estoient folement abatus, et qu'il ne s'en porroient partir sans honte et sans damage, il prierent le roi qu'il s'en retorna ariere vers Gisors; car s'il demoroit iluec il seroit pris, et il demoreroient et les tendroient tant com il porroient. Le roi se parti de barons par lors conseil, et vint à Gisors sauvement. Le roi d'Angleterre quant il vit les François, il lor corut sus, et les enclost et les prist tous. Et bien cuida avoir pris le roi de France, por un chevalier qui estoit armé des armes le roi, si com l'en dit. Le roi fu à Gisors mult corocié de ses chevaliers qu'il ot perdu, et de la honte qui li estoit avenuë. Il manda par toute sa terre, et semonst ses os, et assembla grant gent. Le cuens [Col. 0961C] Baudoin entra en la terre le roi par devers Flandres. L'en li rendit Aire et S. Omer, et puis ala assegier Arras, mes ni fist noient; car il avoit grant chevalerie dedens que le roi i avoit envoié, fors tant qu'à un assaut jousta l'en à un des meillors chevaliers de France, qui avoit nom misire Johan de Haugert. Le cuens Baudoin vit qu'il ne feroit rien à Arras, si leva son siege, et corut en la terre le roi, et i fist grand damage. Un jor avint que le cuens de Namur, frere au conte Baudoin, corut devant Arras. Cil d'Arras issirent fors, si le pristrent, et l'envoierent en France. Quant le roi Felippe ot ses os assemblés, il ala encontre le roi d'Engleterre. Le roi vint contre lui. Quant il durent assembler li baron alerent entre deus, et pristrent trives. J'avoie [Col. 0961D] oublié à dire, que puis que le roi d'Engleterre fu venu d'outre mer et issu de prison, assega le roi Felipe Aubermale et la prist. Là fu faite l'aliance du conte de Flandres et du roi d'Engleterre de guerroier le roi de France.
Quant le roi d'Engleterre ot fait trives au roi de France; l'en li fist à savoir, si com l'en dit, que un sien home, sire d'un chastel, avoit trové en terre grant thresor d'or. Le roi d'Engleterre li manda qu'il li envoiast son thresor qu'il avoit trové en sa terre, et s'il ne le faisoit, il l'iroit asseoir en son chastel. Le chevalier li manda, qu'il n'avoit rien du sien, ne rien ne li manderoit. Le roi d'Engleterre i [Col. 0962A] ala et assega le chastel. Cil chastel siet en la terre de Limoges, et quant le roi fu devant le chastel, si dist au chevalier qu'il li rendist, et s'il ne li rendoit, seut bien qu'il le prendroit. En dementieres qu'il le menaçoit, un arbalestrier du chastel tendi une arbalestre et traist à lui et le feri parmi le cors. Le roi mist la main au quarrel, si l'arracha fors, et ne demora puis guaires qu'il fu mort. Ainsi fu mort le roi d'Engleterre, si com l'en dit. Devant ce que le roi d'Engleterre fust mort, avoit-il avec lui un sien neveu, fil de sa seror, et fil au duc de Soissons, qu'il avoit amené avec lui d'Allemagne, quant il issist de prison, et l'avoit fait conte de Poitiers, il avoit nom Othes. Il oi dire en son vivant que l'empereor Henris estoit mort, il dit à Othes son [Col. 0962B] neveu, qu'il se traist vers Alemaigne, et qu'il feroit tant vers l'apostole qu'il seroit empereor. Othes ala en Alemaigne, le roi Richart envoia à l'apostole et as barons d'Alemaigne, et lors promit tant et dona, qu'il ot l'otroi de son neveu Othon faire empereor, fors du duc de Soave, qui contre lui fu. Frere avoit esté l'empereor Henri qui mort estoit, et disoit bien qu'empereor ni auroit ja à tant com il vivroit fors son neveu Federic, qui en Cesile estoit, qui estre le devoit, et à cui il gardoit la terre. Grant piece tint ainsi l'empire contre l'apostole et contre ceux d'Alemaigne, tant qu'il avint, que un jor un chevalier li copa la teste en sa chambre meismes. Quant le duc de Suave fu mort, si fist l'en Othon empereor.
Ançois que je vous die plus de Othon comment il fut empereor, ne quel fin il fist vous dirai-je du comte de Flandre et des barons de France, qui contre le roi orent esté, qu'il firent. Il firent crier un tornoiement sor Somme et entre, et il alerent tuit; et quant il furent tuit armé d'une part et d'autre por tornoier, et il durent assembler, il osterent lor hiaumes et corurent as crois, et se croisierent por aler outre mer, dont aucuns distrent qu'il se croisierent por doutance du roi de France qu'il ne les grevast, porce que contre lui avoient esté. A cele assemblée se croisa le cuens Baudoin de Flandre, Henri d'Anjou son frere, le cuens Tibaut [Col. 0962D] de Champagne, le cuens Lois de Blois, le cuens du Perche, le cuens de S. Pol, le cuens Simon de Monfort, Johan de Neele, Enguerrant de Bove et si trois frere, le cuens Renaut de Dampierre et autres barons assés et grant chevalerie, bien prisoit l'on à mil chevaliers ou à plus, ceus qui se croisierent delà les mons
Devant ce que li baron se croissassent, avoit un prestre en France, qui ot nom Fouque de Milli, qui preçoit de la crois, et mult croisoit de chevalier et d'autres gens, et grant avoir assembla qu'en li dona por despendre en la terre d'outre mer. Mes il ne li porta mie, ains morut. Ançois que la muete fust, tout aucuns distrent qu'il fu mort de duel, [Col. 0963A] por l'avoir qu'il avoit recommandé, et l'en li cela. Ne por quant la greignor partie de son avoir estoit à Cistiaus, mes bien puet estre qu'il en commanda en aucun lieu qui celé li fu. Li avoir qui fu commandé à Cistiaus fu portés en la terre d'outre mer, ne onque avoir si grant bien ne fist en la terre d'outre mer com cil fist; car li Crolles i avoient esté, et estoient fondus tous les murs de Sur et d'Acre et de Baruth, qu'en refist tous de cel avoir.
Li barons de France qui croisié estoient si parlerent ensemble, et pristrent conseil de faire estoire por eus mener. Conseil lor amena qu'il envoiassent [Col. 0963B] en Venice, et feissent venir des Veniciens por marchié faire eus de cele estoire. Quant li Veniciens orent ce, si en furent mult lies, et envoierent de lor plus sages homes en France por faire marchié as barons. Quant les Veniciens furent en France, si s'assemblerent li barons à Corbie. Là fu li marchiés fait des nés et des galies à estre u servise des croissiés deus ans là où il les voudront mener par mer. Grant avoir i ot et la moitié des conquestes hors de la terre de promission. Là jurerent li conte et li haut home, qui à ce parlement furent les convenances tenir et rendre l'avoir. Et li Veniciens jurerent sor sains des nés et des galies et des huissieres avoir appareilliés au terme qu'on i ot mis. [Col. 0963C] Quant li haut home orent loüéee l'estoire, si parlerent entre eus et distrent qu'il feroient d'un deus seignor, à cui il seroient obéissant, et qui justice tendroit sus eus. Là regarderent de comte Tibaut de Champaigne, si en firent seignor, et tant s'en partirent. Ne demora guaires après le cuens Tibaut fu mort. Li baron se rassemblerent por prendre conseil de qui il feroient seignor. Conseil lor apporta qu'il feroient seignor du marquis du Monferrat, qui croisié estoit et prodons. Il le manderent querre, si en firent seignor, et atirent lor erre de movoir. Plusors chevaliers ot en France qui ne furent mie à la cort de ceste muete, ne ni alerent pas, ains i out tex qui passerent à Marseille, et tex i ot par autre lieu. Johan de Neele [Col. 0963D] entra adonc en mer, et grant partie de Flamens, et s'en alerent par les destroit de Marroc. Tui li croisiés deça les mons passerent à un port, et passerent outre mer, et arriverent en Acre, fors ceus qui arriverent en Venice. Bien furent c c c. cil chevalier et plus de toutes terres, mult i passa de menuës gens. A ce passage passa le cuens de Forest, mes il ne vesqui guaires. Ains fu tantost mort com il arriva en Acre. Le cuens Renaut de Dampierre i fu, qui vint au roi, et li dist qu'il voloit les trives bruisier, et que tant estoit de gent qui bien pooient guerroier les Sarrazins. Li rois respondi qu'il n'estoit mie tex bons qui les trives deust bruissier, ains atendist les haus homes de France, qui en Venice estoient alés. Cil cuens fu mult honteus de ce que [Col. 0964A] le roi avoit ainsi parlé à lui, et qu'il ne li laissoit les trives bruissier. Si parla laidement au roi. Le roi fu sage, si escouta, et li laissa dire son plaisir, qu'il ne voloit pas as pelerins faire tençon ne meflée. Quant le cuens vit qu'il ne pooit rien faire en la terre, il parla à plusors chevaliers, qui passés estoient à ce point. Il pristrent conseil ensemble, et distrent qu'il ne demoreroient mie en la terre, ains iroient en Antioche. Ils errerent tant qu'il vindrent hors de la terre des Crestiens, et vindrent à une cité des Sarrazins qui a nom Gibel. Cete cité siet entre Margat et la Liche. Quant le sire de la Liche oi dire que si grant gent aloient là, il ala encontre, porce qu'il avoit trives as Crestiens et les salua. Il lor fist grant honor, et les fist logier hors la cité. [Col. 0964B] Après lor fist venir viande à grant plente à vendre. Il lor demanda où il voloient aler. Il distrent qu'il iroient en Antioche. Li sire de la cité lor dist que en Antioche ne porroient-il aller s'il n'avoient la seureté du soudan de Halape, parmi cui terre il lor covenoit passer, et s'il voloient il envoiroit au prince, et feroit à savoir, qu'il avoit iluec grant chevalerie et grans gens por lui aidier, et qu'il prengne seurete du soudan de passer par sa terre. Il distrent qu'il ne sejorneroit pas tant que le message fust venu, ains passeroient bien, qu'il estoient grant gent. Li Sarrazins dist qu'il ne feroit mie sens, s'il s'en aloient ains qu'il l'eust fait à savoir au prince; car s'il s'en aloient, il n'en eschaperoit ja pié. Il distrent toutesfois qu'il s'en iroient. Li Sarrasin [Col. 0964C] dist: pourquoy ne me créés vos, vous n'estes pas sages. Ja avez vous grant marchié de viande, en nulle lieu n'aurez-vous tel marchié. Totes voies s'appareillerent li Crestiens, et distrent qu'il ne demoroient plus. Quant cil vit qu'il ne les porroit tenir par priere, il lor dist, seignors, j'ai trives as Crestiens, ne je ne voudroie nul avoir blasme de chose qui vous avenist, parmi ma terre vous conduirai-je sauvement. Mes sachés de voir sitost com vous istrés de ma terre, vous serés pris, car on vous guaite. Il ne le voudrent croire, et s'en alerent, et il les conduisit tant com sa terre dura. Quant il furent hors de sa terre, il vindrent près de la Liche. Grant gent de Sarrazins, qui là furent [Col. 0964D] embuschiés les pristrent tous, fors seulement un chevalier qui fu pris, et eschapa la nuit. Cil ot nom Sohiers d'Entreseignes. Ainsi com vous avez oi, furent cil pris par lor folie, porce qu'il ne vodrent croire conseil.
Le soudan d'Egypte, qui fu frere Salahadin, qui la terre ot saisie après la mort son neveu, et qui son autre neveu avoit deserité de la terre de Domas et de Jerusalem, quant il oi dire que li Crestiens avoient apareillé lor estoire por venir en la terre d'Egypte, il fist metre bonne garnison à Domas por son neveu qu'il avoit deserité, et vint en [Col. 0965A] Egypte por prendre conseil, comment il porroit sa terre garnir contre les Crestiens qui en la terre devoient venir. Quant il fu venu, il manda les evesques et les prestres de sa loi et lor dist: «Seignor, li Crestiens ont fait grant estoire por venir en ceste terre, et por prendre la, s'il pooient, il convient que vous aiés chevaus et armes, et soiés bien garnis por la terre defendre, cai j'ai guerre au soudan de Halape, et à mes neveus, si ne porroie mie ci avoir toutes mes gens, ains me covendra tenir ost çà et là, si covient que vous m'aidiés.» Il distrent que armes ne porteroient-il pas, ne ja ne se combatroient, car lor loi lor deffendoit à combattre, ne contre lor loi n'iroient-il ja. Ains iroient à mahomeries, et prieroient Dieu que il deffendit la terre. [Col. 0965B] Car autre chose ne devoient-ils faire. «Le soudan lor dist, se li Crestiens venoient ci, et il vous toloient la terre, que ferés vous? Ce que Dieu plaira ferons. Puisque vous ne povés combatre, dist le soudan, je querrai qui combatra por vous.» Lors fist venir un escrivain devant li, puis apela le plus haut des evesques, et li demanda combien il avoit de terre et où ele seoit, et qu'il ne l'en mentist pas. Cil li dist verité, et il le mist en escrit. Après apela les autres un et un, et fist metre en escrit. Quant tout ot escrit, si fist as sommer combien lor rentes valoient. Si trova que deus tans avoient en la terre de rentes qu'il n'avoit. «Seignors, vous avez plus de terre que je n'ai, et aurés grant damage, se vous [Col. 0965C] la perdés. Je saisierai vos terre et vous donrai vos vies, du remanant loerai chevaliers et serjans por defendre la terre. Il distrent: Sire, ce ne ferésvous pas, se Dieu plaist, que vous tolliés les aumones que vos antecessors ont données.» Il dit qu'il ne les voloit mie tolir, car ce seroit contre raison s'il les toloit ne apeticoit. Ains les voloit garder et garantir à son pooir. Il saisi toutes lor rentes et lor terres, et les assembla à la soue, et à son benefice, à chascun selonc ce qu'il avoit dona sa vie. Après envoia message et serjans en Venice, et lor dona grant avoir et grans richesses qu'il manda au duc et as Veniciens, et avec ce lor manda salus et amitiés, et lor manda s'il pooient tant faire en nulle maniere, qu'il destornassent les Crestiens, [Col. 0965D] qu'il n'alassent en la terre d'Egypte, il lor donroit grant avoir et grant franchises u port d'Alixandre. Li message vindrent en Venice, et firent bien ce qu'il i quistrent, et s'en retornerent ariere le plus tost qu'il porent. En dementieres que le soudan estoit en Egypte, le soudan de Halape, et le fil Salahadin, qui deserité estoit, assistrent Domas à grant gent et à grant effors. Quant cil de Domas se virent assis, si manderent au soudan lor seignor, qu'il les secorust. Quant le soudan oit ces novelles il fu mult corociés, et s'en ala secorre Domas à tant de gent com il pout avoir. Il vint au plustost qu'il pout en Jerusalem, là assembla ses os et tote sa gent à Naples, qui est à une jornée d'Acre, et à cinq jornées de Domas. Là fist tant [Col. 0966A] par son sens et par son engin, qu'il leva le siege de Domas, ne onques de plus près ne les secorut.
Li pelerin qui devoient entrer es nes en Venise: il a iluec une isle près de Venise, qui a nom S. Nicolas, a la mesure que li pelerins venoient, les faisoit l'on passer en cele isle et herbergier. Là assena l'on chascun haut home a sa nef, et combien chascun paiercit. L'en receut le paiement ce que chascun en devoit. Quant il orent ce fait, si ne fu mie l'estoire la moitié paiée de ce que lor ot en convenant, mult s'en retourna de la menuë gens [Col. 0966B] en lor païs, et mult s'en espandi par la terre por querre lor vivre. Quant li Venicien furent paiés des pelerins ce qui lor fu assené, si distrent a mariniers nos gens qu'il les passassent. Li Venicien distrent qu'il n'entreroient en mer tant qu'il auroient toutes lors convenances euës: car il lor avoient bien tenue la lor. Li haut homes voudrent doner bon pleges et creanter a rendre. Il distrent qu'il ne feroient rien, nil n'entreroient en mer jusques tant qu'il fussent paiés. Là les cuidrent tant a malaise en cele isle qu'il passerent l'esté et vindrent vers l'ivert. Si ne porent passer por le froit. Là furent li haut home mult dolent et corocié de lor avoir qu'il avoient guasté et perdu, et de ce [Col. 0966C] qu'il ne pooient riens exploitier de ce qu'il devoient faire. Quant li Venitiens les virent si a malaise et corociés, mult en furent lies. Le duc vint as haus homes de l'ost, et lor dist qu'il avoit iluec près une cité, qui mult li avoit fait d'ennui et greve, et s'il se voloient accorder a ce qu'il alassent avec eus, et aider à prendre la cité, il lor quitteroit l'avoir, qu'il devoit avoir de l'estoire, et les menroit où il les devoient mener Li haut homes distrent qu'il en auroient conseil des pelerins de l'ost. Il en parlerent et distrent qu'il lor convenoit tel chose faire qu'il ne deussent pas, ou il retourneroient honteusement arriere. Il s'accorderent qu'il feroient la volenté as Venitiens, et iroient là où il voudroient. Quant li Venitiens oirent ce, si en furent mult lie. Il [Col. 0966D] firent chargier viandes et les recueillirent es nes et es vessiaus et alerent vers la cité, et pristrent terre et assiegerent la cité. Cele cité a nom Ladres ( infra Gadres) en Esclavonie, et estoit au roi de Honguerie. Quant le roi de Honguerie sout, que li pelerins qui outremer aloient, avoit sa cité assise, et guasté sa terre, il fu mult dolent, il manda as barons de l'ost et as pelerins qu'il ne faisoient mie bien qui sa terre li gastoient, qu'il estoit croisié, ausi com il estoient, et que por Dieu se levassent du siege, et s'il voloient du sien il lor en donroit a grant plente et iroit avec eus outre-mer. Il li remandirent qu'il ne s'en porroient partir; car il avoient juré l'aide as Venitiens, si lor aideroient. Lors manda le roi de Honguerie à l'apostole en priant por Dieu des pelerins [Col. 0967A] qui outre-mer aloient, qui li gastoient sa terre, qu'il i meist conseil.
Quant l'apostole oi ces noveles, si n'en fu mie lies. Il i envoia un cardinal por amonester les, qu'il alassent fors de la terre le roi, et s'il n'en issoient il les escommenieroit. Le cardinal i ala et les amonesta, n'en vodrent rien faire: ains pristrent la cité. Le cardinal les escommenia de par l'apostole. Quant escommeniés furent, ils s'assemblerent et parlerent ensemble. Il envoierent a l'apostole, et li crierent merci, et li firent a savoir porquoi il i estoient alés, et que por Dieu eust d'eus merci. Ce message fist [Col. 0967B] Robert de Boue. Le cardinal s'en retorna quant il les ot escomeniés. Robert de Boue, quant il ot fait son message de par les pelerins, ne retorna mie a eus, ains s'en ala en Puille por passer en la terre d'outre-mer. Il passa et arriva en Acre. Enguerran ne vout mie demorer en escommenation, ains s'en ala au roi d'Honguerie, et fu avec lui grant piece. Le cuens Simon de Monfort et Gui son frere s'en alerent ausi a un port, et passerent quant tans fu avec deus abés de Citiaus, l'abé de Vaus et l'abé de Sarquanciau. Estienne du Perche, Renaut de Monmirail et autres chevaliers assés passerent outremer. Li autres ivernerent a Guadres quant il l'orent prise et demorerent tot l'iver. Joan de Neele et li [Col. 0967C] Flamens entrerent adonc en mer. Il alerent par les destroits de Marroc, et pristrent une cité de Sarrazins, où il firent grant guaaing. Quant il orent pris cele cité, il n'i vodrent pas demorer, ains la donnerent as frere de l'Espée, qui la garnirent et la tiennent encore, puis aler a Marselle iverner. Il avoit avec ces Flamens un chevalier qui parent estoit du comte Baudoin, cil s'acointa d'une fame qui a Marselle estoit, qui fille fu au roi de Chipre. Il la demanda en son païs. Si com ele s'en aloit, le cuens de S. Gile la prist, si l'epousa. Quant il l'out tant tenuë com il vout, il la mist hors de sa terre, ele s'en vint a Marselle, et le cuens espousa la seror au roi d'Arragon. Là la trouva le chevalier que je vous di, et fist tant vers li qu'il l'espousa, et cuida [Col. 0967D] bien à l'aide du conte de Flandres, qui ses parens estoit et des Flamens, qu'il r'eust l'isle de Chipre, qui fu son pere. Quant tans fu de passer, Johan de Neele et li autre pelerin, qui iverné avoient a Marselle, et es autres païs, passerent et arriverent en la terre d'outre-mer. Quant il furent arrivé li chevalier qui la fille au roi de Chipre avoit a fame, prist de ses amis et des Flamens, et alerent devant le roi Hemeri. Le chevalier li requist qu'l li rendist l'isle de Chipre; car il avoit a fame la fille de l'empereor qui ele fu, et soue devoit estre. Quant le roi Hemeri oi cele novelles, si le tint por musart, et li commanda qu'il li voidast sa terre, sor le cors essiller, et s'il ne le faisoit, il l'essilleroit. Li chevalier n'ot pas conseil de demorer, ains voida la terre au [Col. 0968A] roi de Chipre. Au passage où li Flamens passerent, passa grant gent, et arriverent en la terre d'outremer, mes ni furent euvré, car il avoit trives. L'une partie s'en ala a Triple, l'autre en Antioche au prince qui guerreoit le roi d'Ermenie. Johan de Neele s'en ala sejorner en Hermenie, et fu avec le roi a un siege devant Antioche, et furent veuës ses bannieres, si com l'en dist. Cil qui en Hermenie et en Antioche alerent, n'alerent mie si folement comme cil qui avant i alerent, qui pris furent, ains orent sauf conduit a aler.
Un amiraut avait en la terre d'Egypte qui chastiaus avoit en sa terre de Sajete. Il fist armer galies, [Col. 0968B] et les mist en mer, si les envoya gaaignier dedens les trives. Les galies vindrent devant l'isle de Chipre et pristrent deux batiaus et n'avoit dedens que cinq homes, plus ne firent de damage as Crestiens. L'en fist a savoir au roi Hemeri que les galies des Sarrazins avoient pris ses homes devant Chipre. Quant il le sout, il manda au soudan qu'il li fist rendre ses homes, qui avoient esté pris en trives. Le Soudan manda a l'amiral qu'il les rendist. L'amiral dist qu'il n'en rendroit nul. Le roi dist qu'il lamenderoit quant il porroit. Cil amiral qui les homes le roi avoit pris, fist un jor chargier XX vessiaus de forment et d'orge et de marchandises por garnir le chastel qu'il avoit en la terre de Sajete, et por paier les garnisons; car il se [Col. 0968C] doutoit que li pelerins ne sejornassent a Gadres quand il seroient arrivés a Acre, et qu'il ne l'asseissent. Quant li vaissel furent chargiés, et ils orent tans, si murent. Quant il vindrent près d'Acre, et cil d'Acre virent qu'il passoient outre et ne tornoient au port, cil d'Acre sorent bien que c'estoit nes des Sarrazins, ils corurent as nes et as galies et corurent encontre, si les pristrent et les amenerent en Acre. Dedens ces nes avoit bien CC. chevaliers Sarrazins et plus. Tout ce gaaing de blé et de vessiaus fu au roi, et bien prisa l'en qu'il y avoit que forment que orge au mui de la terre XV. mil muis. Bien valu le gaaing qui a cele emprainte fu fait LX. mil Besans.
Quant le roi ot fait l'avoir dechargier et metre a sauveté, et les Sarrazins emprisonner, il fist les portes d'Acre bien fermer et bien garder, que nus n'en peust issir ne entrer, parce qu'il ne voloit mie que on fist as Sarazins a savoir ce qu'il voloit faire. Lors manda as chevaliers d'Acre et à ceux qui avoient armes et chevaus, qu'il lor donassent provendes, et tantost com il orroit les nacaires sonner, qu'il s'armassent et montassent et alassent après lui. Cil qui en Acre estoient le firent volentiers, car mult desiroient a aler sor Sarrazins. La nuit quant le roi ot fait soner les nacaires, et li chevalier et mengié, il les fist armer et murent, et [Col. 0969A] mult de gent a pié i ot, et errerent tote nuit. Li Templiers et li Hospitaliers, li uns fist l'avantgarde, et l'autre l'ariere-garde; au point du jor furent entrés en terre de Sarrazins, et s'espandirent par le païs, proie cueillirent, mult pristrent fames et enfans, et grant gaains i firent. Il revindrent a Acre: l'en fist a savoir au Soudan, qui a Domas estoit, que le roi Hemeri estoit entré en sa terre, et avoit pris ses homes et grant damage fait. Quant le Soudan l'oi, si fu mult lies, et dist que Bellen estoit, assés pooit prendre et gaster, que par lui ne par son conseil n'en seroit destorbes, bien gardast chascun ce que garder avoit. Car ore avoit bien le roi Hemeri sa perte des cinq homes, que li amiral avoit pris. Quant Johan de Neele qui en [Col. 0969B] Hermenie estoit et li autre chevalier oirent dire que les trives estoient routes, si alerent a Acre où la guerre estoit sor les Sarrazins. Le roi par maintes fois s'en entroit en lor terre, et en amenoit proie, et grant gaaing faisoit sor eus. Une fois ala deça le flun, si ne trouva rien, si passa outre bien profont, proies accuillierent, et grant gaaing firent. Si passerent arriere le flun et s'en retorner et herbergierent iluec, dont l'en ot le jor grand paor en Acre d'eus. Car quant il orent la proie acueillie, et il s'en retornoient, ains qu'il eussent le flun passé, pristrent un coulon, si li lierent un fil rouge au col, et l'envoierent en Acre. Quant le coulon fu venu, et il fu pris, si ni trova l'en nulles lettres fors le fil rouge, dont il orent grant paor. [Col. 0969C] Car il esperoit que ce fust signe de bataille et de sanc espandu. Quant le roi fu passé par deça le flun, il fist unes lettres, si les lia à un autre coulon au col et les envoia en Acre, et lor fist a savoir qu'il estoit sain et haitie, et comment il avoit le flun passé, et tout ce qu'il avoit fait. Lendemain retorna le roi sauvement a tout son gaaing.
Un des fils au Soudan qui avoit nom Coredins, qui mult haioit les Crestiens, sot que le roi Hemeri gastoit la terre son pere, et prenoit proie et gens, et que son pere ni mettoit nus conseil, si fu [Col. 0969D] mult dolent. Il assembla grant gent, et s'en ala herbergier à huit milles d'Acre à la fontaine de Saforie, et faisoit corre une fois ou deus chascun jor devers Acre. Quant le roi vit que les Sarrazins estoient si pres herbergié d'Acre, il fist ses tentes tendre de fors Acre por movoir et si chevalier o lui, et souvent avenoit que l'en mengoit en l'ost, que les correor Sarrazins venoient si près des herberges, que bien i pooient l'en traire. Un jor avint que Coredins vint a toutes ses gens a une lieuë d'Acre a un casal du Temple qui a nom Doc. Quant le roi sot que Coredin estoit venu o toutes ses gens si près de lui, il s'arma il et ses gens qui armes pooient porter a pié e a cheval. Il alerent contre les Sarrazins, et ordonnerent lor batailles. Il furent [Col. 0970A] si près des Sarrazins, que les uns traioient as autres. Là ot le roi mult de requestes de poindre; le roi lor pria qu'il soffrissent tant que lieu en fust: car il envoia ses correor por descouvrir le païs, que il se doutoit que li Sarrazins n'eussent fait embuschement por recorre vers la cité. Là furent de none jusques au vespres, que les uns ne forfirent as autres, fors deus chevaliers, qui issirent fors de lor bataille, et poinstrent vers deux Sarrazins et les abatirent; mes les gens a pié les occiserent. L'un de ces chevaliers fu d'Orliens et avoit nom Guillaume Prunel, l'autre Guillaume et fu né de Calabre. Quant les descouvreor furent venus, il distrent au roi qu'il n'avoient rien vû, ne point d'embuschement ni avoit. Il manda as chevaliers, [Col. 0970B] qui prié li avoient de poindre, qu'il poinsissent. Lors ni ot si hardie bataille qui poinsist, tant les ens eust le roi prier: ains furent tuit coi jusque a la nuit, que li Sarrazins s'en retornerent. Cil revindrent en Acre sans plus faire. Bien prisa l'en a nul chevaliers ceus qui là furent. Lendemain en acocha de malades et le tiers jor plus, tant en i ot de malades et de mors que onques puis le roi por pooir qu'il eust, ne pout assembler cinq cens chevaliers. Le roi fist armer galics et veissiaus, et les envoia en la terre de Damiete, a grant gent. Là firent grant gaaing, et s'en retornerent sauvement. Grant gaaing fist le roi Hemeri par mer et par terre sor Sarrazins por achaison de cinq homes, que li Sarrazins avoient pris en trives. Quant vint [Col. 0970C] au passage de Septembre, le plus des chevaliers loerent lors nes, et revinrent ariere, et Johan de Neele et Robert de Bouë, le cuens Simon de Montfort, et Gui son frere demorerent en la terre. Cil Gui espousa la Dame de Sajete. Quant le roi vit que li chevaliers s'en retornoient, et la terre demoroit voide, il fist trives as Sarrazins.
Or vous lairons a parler de la terre d'outre-mer jusques a tant que point en sera. Si vous dirons des contes et des pelerins qui estoient a Gadres, et du fils de l'empereor Quirsac, que l'empereor ot envoié en Honguerie a garantise a son frere le roi, que cil qui ot fait son pere les eus crever ne le [Col. 0970D] tuast. Li enfes fust grant vaslet, si li conseilla l'en qu'il s'en alast a Gadres, et qu'il fist tant vers les pelerins et vers les Veniciens qui là estoient, et par promettre et par doner, qu'il alassent avec lui en Constantinople, et qui li aidassent a ravoir sa terre, dont il estoit deserité, et il lor donroit quant qu'il deviseroient. Li Veniciens distrent qu'il s'en conseilleroient. Il parlerent ensemble et conseil lor dona qu'il li aideroient, s'il faisoit lor gré: dont vindrent à li, et li distrent qu'il estoient conseillés, et s'il voloit faire lor gré, il li aideroient. Il lor dist qu'il deissent qu'il feroient. Il atirerent que li cuens de Flandres aroit C. mil mars, et li marchis C. mil mars. Cil avoirs lor fu créantés por eus, por lui et por les chevaliers de sa terre, et le [Col. 0971A] duc de Venice C. mil mars, et le cuens de S. Pol L. mil mars, et si jura qu'il rendroit a chascun pelerin et riche ce qu'il avoit paié de l'estoire deus ans avec ce qu'il l'avoient a tenir, et si lors querroit cinq cens chevaliers deus ans, et viande a tote l'estoire deus ans, et ainsi le jura li enfes de tenir, s'il pooient tant faire qu'il fust en Constantinople, et qu'il r'eust la terre, et il li graanterent qu'il ne li faudroient et qu'il li aideroient tuit a l'aide de Dieu, tant qu'il seroit emperere, et qu'il r'aroit la terre de Constantinople. Quant ce fu créanté d'une part et d'autre, li vaslet s'en ala en Honguerie por prendre conseil a son oncle, et por li atirer, por aler avec les pelerins. Li Veniciens firent les nes et galics atirer et chargier les viandes et recueillir les pelerins, [Col. 0971B] et quant tans fu, si murent de Gadres, et alerent en l'isle de Corfout. Cele isle est entre Duras et Puille. Là attendirent le vaslet tant qu'il vint, et quant il fu venu, si murent d'iluec, et s'en aler en Constantinople. Lors orent bien oi li Veniciens la priere que le Soudan lor fist, qu'il destournassent les pelerins qu'il n'alassent en Alixandre, dont je vous parlois devant.
Quant l'empereor Alexes de Constantinople oi dire que ses nies amenoient si grant estoire sor li, si ne fu mie lies. Il manda tous les haus homes de sa terre, et lor fist a savoir que ainsi amenoit ses nies [Col. 0971C] grant gens sor lui, et qu'ils fussent appareillé de lor armes por eus defendre. Cil li creanterent qu'il li aideroient com a lor seignor. Quant il sorent que li Venitiens approchoient de Constantinople, si firent une chaene lever, qui estoit a l'entrée du port por ce que les nes ne li vaissel entrassent dedens. Cele chaene avoit de lonc plus de quatre traits d'arc et si avoit de gros le bras d'un home. Li uns des chevaliers fu a une des tors de Constantinople, li autre furent a une ville que l'on appele Parte: au chief de cele ville avoit une tor, là où li uns des chief de cele chaene fu qui de Constantinople venoit. Cele tor fu bien garnie, porce qu'il savoit bien que nos gens prendroient de cele part terre, et en tel maniere l'avoient garnie por la tor garder. Cele [Col. 0971D] tor a nom la tor de Galathas. Là fist S. Pol une partie de ses epistres. Tant errerent les pelerins François, qu'il vindrent par un samedi devant Constantinople, et ne porent entrer dedens le port; ains alerent a une part ariere desus la Guirice, près de la rouge abbaie. Là arriverent li François sans nul contredit de ceux de Constantinople, dont il avint que cil de la ville quant il virent les François, vindrent a l'empereor, et li distrent: Sire, car issons si lor defendons terre a prendre. Li emperere dist, que non feroit: ainsi les lairoit arriver et prendre terre, si com il seroient herbergié, il feroit istre toutes les putains de Constantinople, si les feroit monter sor un mont qui estoit devers cele partie où il estoient herbergiès, si les feroit tant pisser, qu'il [Col. 0972A] seroient noié, et de si vil mort les feroit morir. de ne le di mie por voir, mes ainsi le disent aucunes gens, que ainsi le dist l'empereor par orgueil.
Quant vint a lendemain que nos gens furent arrivés d'autre part de Constantinople, il assaillirent la tor de Galathas, et si ni ot mie grant assaut, et la pristrent, si bouterent le feu en la guitée, et desconfirent les Grisons qui estoient venus de Constantinople por la tor secore, et mult i en ot de noiés, quant on depeça la chaene, qui dessus estoient montés por fuir en Constantinople a garant: car quant li François orent pris la tor, il depecierent la chaene. [Col. 0972B] Quant li François orent le port délivré por entrer ens, si firent les nes passer outre jusques au chief du chastel de Blaquerre qui est au chief de Constantinople pardevers terre. Là fu un des manoirs l'empereor, et là où il fu le plus. Là entrerent les nes près du chastel, et li chevaliers et li pelerins se logierent, et assistrent de cele part Constantinople, et firent lices devant eus, porce que cil de la ville n'ississent fors por eus grever. Il furent herbergiés en une valée près de lor nes, et il avoient derriere eus une abbaie en la montagne, qui avoit nom Biaumont, qu'il avoit garnie. Quant il orent iluec esté une piece, si atirerent lor batailles, que se cil dedens ississent fors por combattre a eus, que [Col. 0972C] chascun alast a sa bataille. Ne demora guaires après, que cil de Constantinople vindrent a l'empereor, si li distrent: Sire, si tu ne nos delivre de ces chiens, qui ci nos ont assis, nous lor rendrons la cité; et il dist qu'il les en delivreroit bien. Lors manda ses chevaliers, et lors dist qu'il s'armassent, et fist crier par toute la terre, qu'il iroit combattre as Latins. Quant il furent armés, il issirent fors de Constantinople par une porte que l'on appele porte Romaine, à un mille près de là où li Latins estoient herbergiés. Quant l'empereor fu fors de Constantinople il et sa gent tuit armés, si envoia jusques a cinq batailles as herberges des Latins. Quant li Latins oirent dire que cil de la cité issoient por venir combattre a eus, si s'armerent et vindrent fors [Col. 0972D] des lices, et se tindrent tuit coi, et li Grifon furent coi d'autre part.
Li Venitiens qui furent es nes, sans ce qu'il feissent à savoir as Latins, quant il sorent que l'empereor et ses gens furent issis de Constantinople, et li Latins estoient fors des lices tuit armés, qui attendaient la bataille, il s'armerent et entrerent es batiaus, et porterent eschieles avec eus, et vindrent as murs de la cité devers Blanquerre. Si drecierent eschieles, et entrerent dedans la cité, et ouvrirent les portes devers la mer, et bouterent le feu en la cité. Puis manderent as François s'il avoient mestier de chevaliers, qu'il lor envoieroient, qu'il [Col. 0973A] estoient en la cité et l'avoient prise, Quant l'empereor vit que la cité ardoit, et que li Venitiens l'avoient prise, si s'en ala il et si chevaliers, et li François se herbergierent en la cité, et mistrent celui qui avoit crevez les eus en possession, mes ne vesqui guaires après. Li François coronerent le vaslet, qui les avoit amené a Constantinople, après regarderent un haut home de la terre, qui prodome leur sembloit, si le firent baillif de la terre et de l'enfant, porce qu'il estoit jones, et porce qu'il porchaçast les convenances teles com li enfes lor avoit promises. Quant ainsi orent attiré, si vint cil, si lor dist: «Biaus seignors vous estes ci en cete cité avec nos et si m'avés esgardé à estre baillif de l'empire. Il m'est avis, se vos le loes entre vos, que vos ississiez [Col. 0973B] hors de la cité, et vous alissiez herbergier de la en Parte pardevers la tor de Galathas, ou li Guirée estoient devant ce qu'il fussent ars, et je vous envoierai des viandes assés, et si querrai et porchacerai comment vous arez les convenances teles comme l'en les vous doit.» Li François se conseillerent et parlerent ensemble à Veniciens et bien si accorderent, si s'alerent logier par devers la tor de Galathas. Cil baillif que je vous dis si avoit nom Marcofles. Quant li Latins se furent logiés, et lor navie près d'eus: lors manda Marcofles as Venitiens que il seussent en écrit combien li pelerins avoient es nes donné, et si li fist l'on a savoir combien estoit le nombre de l'avoir. Si fist prendre [Col. 0973C] l'avoir et rendre a chascun ce que l'en avoit trouvé en escrit; après si lor envoia forment et vin et char a chascun ce qu'il estoit. Ne demora guaires après ce qu'il ot ainsi fait, qu'il leva grant meslée en Constantinople de Grecs et de Latins qui i manoient devant ce que l'estoire i alast, dont li Grifons orent grant paor, que cil de fors ne s'en meslassent, si bouterent le feu es maisons des Latins, qui ne fina d'ardoir IX jors et IX nuit en travers la cité et de l'une mer a l'autre.
Marcofles fist entrer en Blaquerre en la chambre l'empereor, une nuit si le fist estrangler, et fu averé le songe que l'empereor avoit une songié. [Col. 0973D] Il avoit un porc sauvage contrefait de cuivre a Bouche de lion, qui estoit sor la mer. Là manoit l'empereor, si songea que cil porc l'estrangloit, et quant vint lendemain, por la paor qu'il en ot, si le fist depecier, mes il ne li valut riens, toutes voies fut-il estranglé. Quant l'empereor fu mort, si le fist l'en a savoir a Marcofle; et Marcofle ala Blaquerre, si le fist enfouir, et quant il l'out enfoui, il manda ses chevaliers, et ala sainte Sophie et porta corone et fu empereor. Mes devant ce qu'il porta corone, fist-il bien garder les portes, que nus ne peust issir ne entrer que l'en ne seust la mort l'empereor en l'ost, ne la covine de la cité. Il ot un haut home en la cité, qui parent avoit esté l'empereor. Si li fust avis qu'il deust miex estre [Col. 0974A] empereor que Marcofles. Si espia un jor que Marcofles fu a Blaquere, si prist ce qu'il pot avoir de gens, et s'en ala a sainte Sophie, si s'assist en chaere et porta corone. Quant Marcofles l'oi dire si ala là il et si home, si l'occist. Li François et li Veniciens quant il virent que les portes de la ville estoient fermées, esque nus ni pooit aler ne venir, si s'esmerveillerent mult où l'empereor estoit alé. Mes on ne les laissa mie entrer dedens, ains dist l'en que l'empereor estoit malades. Cele chose ne pout pas longuement estre celée, ains forent tres tuit comment l'empereor avoit esté mort, et en quelle maniere Marcofles avoit esté empereor. Ne demora guaires après cele chose que Marcofles commença à guerroier les Latins et lor viande à destraindre. [Col. 0974B] Si vous dirai qu'il fist un jor. Il fist jusques à XIV. nés enplir d'espines, et quant il orent le vent qui venoit devers eus, et qui s'en aloit sor l'ost des Latins, il fist le feu bouter dedens, et le vent les mena tot droit vers la navie des Latins. Mes li Veniciens qui estoient bien garnis se defendirent mult bien d'eus et de ce feu, si que onques damage ni orent ne de lor cors ne de lor avoir. Iluec ivernerent nos François, jusques à tant que ce vint au caresme, si que cil de Venice fire pous de l'or mas et de lor nés. Si les atornerent par tel engin qu'il s'en montererent par dessus tuit armés. Et quant il avaloient il estoient par dessus les plus hautes tors qui devers la mer estoient, là où il devoit [Col. 0974C] essaillir. Ainsi orent atiré lors affaire et establi à la Pasque florie. Quant vint l'endemain par matin. si s'armerent et entrerent ès nés, et Dex lor donna si bon vent, qu'il les mena à Constantinople. La premiere nef qui vint as murs, ce fu la nef l'evesque de Soissons, cele avala tantost sous une tor sous le pont, et François et Venicien monterent sor le pont, et pristrent cele tor. Cil qui primes i entra estoit Venicien et i fu occis, l'autre fu un chevalier de France, et ot nom Audins Durebouche. Cil gaaigna cent mars, et l'autre aprés cinquante. Tantost comment cele tor fu prise, il ouvrirent les portes et entrerent ens. Quant l'empereor vit que li Latins furent entrés dedens la cité, si s'enfui, ainsi fu constantinople prise. Li François et li Veniciens ancois [Col. 0974D] que l'en asseis la cité, establirent que dedens mostier ne prendroient nulle chose, et que les avoirs que l'en prendroient en la cité, l'en les mettroit ensemble, et departiroit l'en a droit; car li Veniciens devoient avoir la moitié par tot: ainsi furent lor convenant, quant il orent l'estoire accueillie, que de toutes les conquestes, fors la terre de Jerusalem, devoient avoir la moitié en quele part que ce fust. Aprés quant ils orent ce establi, si fist l'on excommenier à trois evesques qui la furent, l'evesque de Soissons, l'evesque de Troies, un evesque d'Alemaigne, tous ceus qui nulle chose en destorneroient, et qui ne porteroient ce qu'il trouveroient là où l'en l'establiroit por departir. Aprés excommenia l'en tous ceux qui dedens mostier prendroient aucune [Col. 0975A] chose, ne prestre ne moine desroberoit, ne qui sor fame mettroit main. Ainsi fu establi l'escommuniement fait. Devant ce que li Latins entrassent en Constantinople, ne qu'il l'eussent, estoient-il plain de la grace de Dieu, et avoient grant charité en eus, et si C. Griffons veissent, deus Latins si fussent-il.
Quant li Latins orent prise Constantinople, ils orent l'escu Dieu embracié devant eus, et tantost com il furent ens, il le jeterent jus, et embracierent l'escu au deable. Il corurent a saint iglise premierement, et roberent les abaies. Là fu la convoitise si grant entr'eus, que cil qui devoit porter amour, portoient a val. Là fu tele la haine et la [Col. 0975B] rencune entr'eus, que li chevaliers distrent que la poure gent avoient tot, et li poure disoient que li chevaliers avoient tot ravi, et li clerc et li prestre avoient tout mucié, dont il fu bien aparissant à la partie. Cil qui plus en orent furent li Veniciens, qui emportoient de nuit à lor nes: dont il avint quant on ot prise Constantinople, que li dus de Venice vot faire marchié as Latins de l'avoir qui estoit en Constantinople, qu'il feroit l'avoir assembler à ses gens et metre à une part les muebles, et donroient à chascun chevaliers CCCC. mars, et as chascun prestre et à chascun serjans à cheval CC. mars, et as chascun home à pié C. mars, ainsi l'eust-il fait et otroié, mes li François ne le vodrent otroier, ains en embla là tant et destorna devant ce con partist [Col. 0975C] as Veniciens, que de la partie as François n'ot li chevaliers XX mars, li prestres et li serjans à cheval X. mars et home à pié V. mars.
Quant il orent ainsi parti l'avoir, si partirent la cité, si que les Veniciens orent la moitié, et li François l'autre. Si eschai la partie as Veniciens devers terre, et la partie as François devers la mer. Quant il orent parti l'avoir et la cité, si pristrent conseil de qui il feroient empereor et patriarche. Si s'accorderent que se l'en faisoit empereor deçà les mons, cil delà les mons feroient patriarche, et que li Veniciens donroient la quarte partie à l'empereor par devers terre de la cité, et li François [Col. 0975D] la quarte part près de Bouche de Lion. Quant ainsi orent attiré, si eslut l'en le conte Baudoin à empereor, qui de Flandres fu cuens, si porta corone. Quant l'empereor fu coroné, il desparti les terres, les isles de la contrée, et as Veniciens donna tel partie com avoir devoient. Après laissa les Veniciens et ses baillis en Constantinople, et ala à Salonique por prendre e por doner au marchis a cui il avoit donné le roiaume de Salonique. Le marquis ala avec, et mena l'empereris sa fame, qu'il ot espousée, qui fame ot esté l'empereor Quirsac, et mere l'emperere que Marofles fist estrangler, et seror le roi Honguerie. Cele dame ot un fils, qui puis fu roi de Salonique. Il a bien XXV. jornées de Salonique jusques à Constantinople. L'empereor ala de [Col. 0976A] Constantinople jusques à Salonique, et en tous les lieus où il venoit, le tenoit l'on à seignor par toute la terre, et quant il vint à Salonique, si li rendist l'en et il la dona au marchis. Après li rendi l'en grant terre sor la marine devers Puille qu'il dona au chaps Peneis, que puis tint Gieffroi de Villehardoin. Quant cele terre fu tote delivrée, et il l'ot donnée à ceus qui je vous ai dit, si retorna ariere en Constantinople. Là vint Henri d'Anjou son frere. Si prist gent et passa le bras S. Jorge. Si ala en Turquie et conquist grant terre. Paiens d'Orliens et Baudoien de Biauveois, Pierre de Brachuel pristrent gent avec eus, et passerent le bras, et alerent en Turquie et conquistrent grant terre. D'autre part l'empereor Baudoin et li cuens Lois [Col. 0976B] sejornerent en Constantinople, devant ce que li cuens Baudoin fust emperere, et qu'il eust pris Constantinople, porce qu'il orent l'estoire plus esloingné qu'il n'orent en convent, manda-il ariere sa fame que ele alast à lui en quele terre que il fust. Quant la dame oi les nouvelles que son sire li manda, si s'apareilla, et s'en ala outre mer, et ariva en Acre. En ce point arriva que ses sires fu empereor. Noveles vindrent a l'empereor que sa fame estoit en Acre. Il i envoia chevalier por faire la venir a Constantinople, et si manda en la terre d'outre mer, et fist crier par tot, que qui vodroit avoir terre ne garison, si venist à lui. Il i ala bien de cele voie cens chevaliers de la terre et si i ala bien d'autre gent jusques à dix mil, et quant il vindrent là, si [Col. 0976C] ne lor vout riens donner. Ains se partirent de là, et s'en alerent à Salonique, et là où il porent miex faire par le païs. La contesse de Flandres, qui en Acre estoit, ne vesqui guaires, puis qu'ele fu venuë en Constantinople.
Or vous dirai des Grifons de la cité d'Andrinople qu'il firent. La cité d'Andrinople si estoit as Veniciens, car ele estoit escheuë en lor partie. Il menoient mult mal ceus de la cité, e si lor faisoient mult de hontes. Por ce manderent as chastiaus et as cités qui près d'eus estoient, por Dieu qu'il s'accordassent ensemble, et qu'il mandassent le [Col. 0976D] seignor de Blaqueere qu'il les secorust et il li rendroient toute la terre. Car li Latins les menoient trop mal. A ce s'accorderent les cités et les chastiaus d'iluec entor, et furent tuit à la tor d'Andrinople, et manderent au seignor de Blanquerre qu'il les secorust, et il lor manda ariere que volentier les secorroit dedens la Pasque à tot grant gent, et ce fu quinze jors devant quaresme prenant que le message i alla, et si a quatre mult grant jornées d'Andrinople jusques a Constantinople. Cil des chastiaus et cil de la cité d'Andrinople quant il orent la seureté des Blaquers, qui les secorroient, il vindrent as garnisons, qui là estoient de Veniciens, si lor distrent, qui voidassent la cité; et s'il ne la voidoient, il les occiroient, mes en pes s'en [Col. 0977A] alassent, ançois com les occist. Les garnisons virent qu'il ne se porroient tenir, si s'en issirent fors, et s'en alerent à Constantinople, et ainsi fist l'en à toutes les garnisons des chastiaus d'iluec entor. Les garnisons envoierent un message à l'empereor, et li firent à savoir que ainsi s'en venoient, et comment li Grifons les avoient mis hors. Le message vint à Constantinople le jor de la cendre, ainsi comme l'empereor issoit de sa chapele, où il avoit oi le servise, cil li dist le message qu'il apportoit. Quant l'empereor l'oi, si fu mult dolent, et manda le duc de Venice, et le comte Loïs, et ses chevaliers qui en Constantinople estoient. Il alerent tuit à li, et mult furent corociés, quant l'empereor lor dist la novelle qu'il ot oie. La pristrent [Col. 0977B] conseil, et s'accorderent d'aller d'Andrinople asseoir, et tot metre à l'espée, que par d'Andrinople estoit tot la terre revelée. Lors commenda l'empereor que tuit fussent appareilliés de movoir dedens la mi-quaresme, et tuit cil qui armes porroient porter, fors ceus que l'en esgardoit à demorer en la cité por garder la. Ainsi com il le commanda fu fait. Quant ce vint à la mi-quaresme, si murent, et alerent asseoir Andrinople. N'orent gaires esté devant Andrinople, quant les Blaquers et li Comain furent près d'iluec, et corurent chascun jor près de l'ost, et gaitoient si la viande qu'à peine en pooit l'en avoir, et si firent lices par derriere, que li Blac et li Comain ne se ferissent en l'ost.
Quant l'empereor sout que li sires de Blaquere avoit amené sor lui si grant gent, si ot grant paor. Si prist messages et les envoia en Turquie à Henri d'Anjou son frere, et li manda qu'il s'en venist à tout ce qu'il avoit de gent, que li Blac et li Comain l'avoient assis devant Andrinople. Tout ainsi manda-il à Paien d'Orliens, et à Baudoin de Biauveois et à Pirron de Brachuel, qui un autre ost avoit en Turquie. Quant l'empereor vint devant Andrinople, cil de la ville issirent hors tuit contre [Col. 0977D] lui, et bien le saluerent comme seignor, et li demanderent porquoi il estoit venu sor eus, et porquoi il venoit la cité asseoir, car il le connoissoient bien à seignor, et la cité li rendroient-il volentiers, si les voloit à droit tenir comme ses hommes, mes il ne li rendroient pas, ains se lairroient depecier tuit piece à piece, por qu'il les vosist metre en autre main que la souë, et ce qu'il avoient fait as garnisons, il l'avoient fait sor lor corps deffendans, car il les mal menoient de lor fames et de lor enfans tant qu'il ne les porroient plus sosfrir, ne jamés tant com il vesquissent, Veniciens n'aroient justice sor eus. Quant l'empereor oi que cil d'Andrinople li orent ce offert, si en prist conseil, et bien li donna son conseil que se [Col. 0978A] le dus voloit aillor prendre terre, qu'il li donnast por qu'il li laissa Andrinople en pes. L'empereor en requist le duc, et le duc li dist que autre eschange ne n'avoit-il ja, ains se vengeroit de la honte con avoit fait à lui et à ses gens; et si li dist qu'il li aidast si com il devoit la cité à assaillir. L'empereor li dist qu'il ne li faudroit ja. Lors fist l'empereor attirer ses gens et assaillir la cité, et envoia une partie de ses mineors, qui minerent d'une part le mur et estançonnerent et mirent la tret, si qu'il ni ot fors de metre le feu. Quant si fu apareillié, qu'il ni ot fors du feu à bouter ens et d'entrer en la cité, l'empereor manda les chevaliers de l'ost por assaillir, et establi li qu'il garderoient les lices, et li qu'il entreroit en la cité, qu'il ne voloit pas que [Col. 0978B] les menuës gens i entrassent por destorner l'avoir qui dedens estoit. Après commanda l'empereor et fist crier, que por chose qu'il veissent ne qu il oissent, n'ississent des lices. Or fu bien none quant il orent cest atirement fait, si se departirent, et ala chascun a sa herberge, ce fu fait le jeudi avant Pasques. Le cuens Loïs fu assis au disné, et si com il mangeoit, vindrent li Blac et li Comains jusques a lices criant et glatissant. Quant le cuens Loïs les oi, si en fu mult ires, et dist, veés cil glouton ne nos lairoient mengier en pes. Va, dist il a un sien escuyer, amaine-moi mon cheval, et dist a l'autre: Va, dist-il a Estienne du Perche et a Robert de Monmirail et a mes chevaliers qu'ils vienent après moi. Il demanda un hauberion, si le geta en son [Col. 0978C] dos, et monta sor son cheval, et issi fors des lices et li chevalier et sa mesnie aprés lui. Quant li Blac et li Comain qui as lices estoient les virent venir, si commancer a fuir, et il après eus a enchaucier. Quant cil de l'ost virent, que le cuens Loïs issoit; si crierent as armes et issirent aprés. Quant l'empereor oi la noise et le cri, si demanda que c'estoit, et l'en li dist que le cuens Loïs estoit issus et aloit aprés les Comains. L'empereor dist, que l'en il amena un cheval, et il iroit après, si les feroit retorner, et commanda au mareschal de Champaigne, que nus n'alla aprés lui fors chevalier, et qu'il fist garder les lices et les angins por ceus de la cité, et il s'en iroit après le conte Loïs por faire [Col. 0978D] le retorner. Le cuens Loïs chaça tant les Blacs et les Comains, qu'il s'embati sor lor aguait, et les avoit ja chaciés trois mil ou plus. Quant il vit la guaite, se retorna arriere, et une partie de la guaite saillirent après, si le navrerent à mort, et occistrent ceus qui o lui estoient. Il issit bien aprés l'empereor CC. des meillors chevaliers de l'ost, por aler rescorre le conte Loïs entre les Veniciens qui aprés aloient. Et quant la gait vit les gens l'empereor venir, si se retraist ariere, et l'empereor ala avant, si trouva le comte qui se moroit, si fu mult dolent, et grant duel fist. Le cuens Loïs il dist: Sire, ne menés duel por moi, mes por Dieu aiés merci de vos et de la Crestienté; car je suis mort, mes tenés vos tuit coi, et raliés vos gens ensemble, [Col. 0979A] qu'il iert nuit partant si porrés aler as herberges, car j'ai sor lor agait esté, et veus les ai, et sachiés se vos alés avant ja pié n'en eschapera. L'empereor dist, que ja Dieu ne pleust, qu'il eust reprovier, ne si oir qu'il eust le conte Loïs laissié mort en champ, ou il l'emporteroit ou il i morroit.
Or chevaucha l'empereor avant, et li chevaliers après. Li Blac et li Comain saillirent de lor embuschement, et les avironnerent, et là se combatirent et occistrent tuit ceus de la compagnie l'empereor et lui avec. Fors ne sai quant chevaliers et serjans qui en eschaperent et tornerent à lor herberges. Quant li Veniciens et cil qui avec eus estoient virent [Col. 0979B] la bataille, si retornerent ariere, qu'il savoient bien s'il aloient avant, qu'il n'auroient durée. Il estoit ja prime soir, quant il vindrent as herberges. Lors firent savoir au duc de Venice et au mareschal de Champaigne la mescheance comment ele estoit avenuë. Quant il oirent ce, si se leverent du siege tot coiement, et laissierent lor hernois, et s'en alerent tote nuit vers une cité qui siet sor la marine, qui est des Veniciens, qui a nom Rodestoc. En Constantinople en ala une partie, mes ce fu poi. Quant il orent tote nuit erré, et ce vint a lendemain qu'il fu jor, alerent il regarder. Si virent de loingt grant gens à cheval. Si cuidierent que ce fussent li Blac, por ce commancierent à fuir vers Rodestoc. Cil qui estoient à cheval, si estoit li os [Col. 0979C] Baudouin de Biauveex et Paien d'Orliens, et Pirron de Brachuel, qui venoient secorre l'empereor. Pierres de Brachuel les choisi premierement, et mult s'émerveilla quex gens c'estoient, qui fuioient, ne porquoi, et regarda et conut une partie des banieres et li fu avis que c'estoit de lor gent. Dont dit à ses compaignons, venés tot belement, et je poindrai vers eus, et saurai que ce est. Il point et les atainst. Quant il le virent venir sol, si s'arresterent. Quant il vint à eus si les conut, et il lui. Si demanda de lor noveles, et il li distrent: Quant Pierre de Brachuel oi la novelle si fist grant duel et manda ses compaignons, qu'il venissent à lui, et il i vindrent, et quant il furent là venu si s'en alerent tout [Col. 0979D] droit à Rodestoc. Là sejornerent et attendirent se dame Dex lor envoiroit secors de nulle partie.
Quant li Blac orent occis l'empereor et ses chevaliers, et il sorent que Henri son frere avoit passé le bras S. Jorge, et qu'il venoit à Andrinople, si alerent encontre, por lui occire, s'il le peussent trover ne ataindre, mes Dex ne le vout pas soffrir, mes i envoia un païsant du païs por dire la mort d'empereor et du conte Loïs et des chevaliers qui mors estoient, et du siege qui estoit levé d'Andrinople, et alés à Rodestoc, et que li Blac venoient contre lui, et s'il le trovoient, il l'occiroient, mes por Dieu [Col. 0980A] pensa de son cors garantir et de ses compaignons, et ne finast d'errer de jor et de nuit. Quant Henri oi la novelle de la mort l'empereor son frere et de ses compaignons, si en fu mult ires et mult dolens, et grant paor ot de sa souë mort et de ceus qui avec lui estoient, si ne sout que faire. Il avoit bien amené avec lui trente milles mesnie Termins et lor fames et lor enfans et lor hernois, por faire manoir en Constantinople. Si lor avoit juré que por riens qui avenist ne lor faudroit, jusques qu'il les aroit mis en Constantinople. Or ne sout que faire. Car il veoit bien que s'il s'en aloit et les laissoit, qu'il auroit grant peschié, et qu'il iroit contre son serment. Dont prist conseil as chevaliers de l'ost qu'il feroit; si chevaliers li conseillerent, qu'il venoit miex qu'il [Col. 0980B] laissa ce menu pueple en avanture, et s'en alast à Rodestoc à lor gent, se raliassent là, qu'il demorassent là por eus faire occire. Que ce sout-il bien que ce que le païsant li avoit dist, que pié n'en eschaperoit. Si venoit miex que li Hermins fussent mors que eus. Car se seust-il bien devoir s'il fust mort qu'en Constantinople, ne à Rodestoc, n'en toute la terre n'en auroit pié qui tuit ne fussent livrés a l'espée. Il fu d'avis à Henri que li chevaliers li donnerent bon conseil. Lors apela le païsant, et li demanda s'il les sauroit mener à Rodestoc, et il dit oil bien, mes por Dieu exploitassent d'aler. Henri mut et ses chevaliers et le païsan avec, et errerent deus nuis que onques ne mengierent et mult perdirent de leur chevax qui recrurent, si que mult en [Col. 0980C] convint aler à pié, et errerent tant, qu'il vindrent à Rodestoc. Là troverent lor compaignons, qui eschapés estoient. Quant il se virent là assemblés si furent mult lies selon la mescheance qui avenuë estoit. Grant duel firent de ceux qui mors estoient, Li Blac aceinstrent li Hermins que Henri ot laissiés, si les assaillirent, et les occistrent et lor fames et lor enfans, et lors mesme, fors aucuns qui eschaperent, et alerent en Constantinople.
Quant la novele vint en Constantinople, et du conte Loïs et des chevaliers, et qu'il ne sorent novelles de l'ost, qui parti est, d'Andrenople du siege, [Col. 0980D] si furent mult esmaié et dolens. Ce ne fust mie merveille. Li cuens de Bethune, qui estoit demoré en Constantinople: et un cardinal ausi oirent la novele, si manderent tous les Latins de Constantinople, et les firent assembler en un lieu por prendre conseil qu'il feroit, et por commander que chascun fust appareillié por lui défendre, si veoit que mestier l'en fust; car a chascuns Latins, qui estoient lors à Constantinople, estoient-il lors c. Grifons, et si avoit le cri de la terre. Là pristrent conseil qu'il armeroient un vaissel et l'envoiroient à Rodestoc, et feroient cherchier la marine por savoir s'il orroient nulles noveles de Henri d'Anjou, ne des autres qui estoient partis d'Andrenople, por ce attirerent et [Col. 0981A] manderent par mer ce qu'il ne pooient mander par terre, il armerent un vaissel, et l'envoierent par mer, et bien demora plus de VIII jors, puis qu'il les ot trové a Rodestoc, ne onques cil de Rodestoc ne leur firent a savoir, jusques que li vaissel revint ariere. Bien sejornerent li là tui XV. jors et plus puis qu'il furent a Rodestoc, ne ne s'en osoient partir por li Blac, et quant ils sorent que li Blac s'estoient traits ariere, si se partirent de Rodestoc, et s'en alerent vers Constantinople, et envoierent le vaissel avant qui estoit venu por novel oir d'eus, et firent a savoir qu'il venoient, et quant ils furent en Constantinople, si s'assemblerent tuit, et pristrent conseil de faire seignor en la terre, et esgarderent qu'il feroient baillif de la terre Henri le frere [Col. 0981B] de l'empereor, jusques qu'il sauroient se l'empereor estoit mort ou vif. Là li firent homage come a baillif, et bien fu bailli plus d'un an, et faisoit querre et cherchier, et donna grant avoir a moines et a autres gens por trover l'empereor; mes onques n'en pout-on oir noveles, fors tant que un hons vint a lui un jor, si li dist qu'il avoit entre lui et deus homes l'empereor emblé, et l'avoient mené en une forest, et l'avoient là laissié et les deus homes avec lui qui le gardoient, et qu'il envoiast avec lui chevalier et serjans, par mer, si l'amenroient. Henri fist armer deus galeres, et fist entrer ens chevaliers et serjans, et le cuens de Bethune avec, si les envoia en la forest ou cil les mena. Cele forest estoit sor mer major. Quant il vindrent là, si descendirent [Col. 0981C] a terre, et alerent delés l'arbre, où cil disoit qu'il avoient laissié l'empereor. Là ne troverent mie, ains troverent relief de pain et de sel, mes ne sorent qui i avoit mangié. Cil lor jura que desous l'arbre avec deus homes avoient laissié l'empereor. L'en chercha la forest, si ne trova l'en rien. Quant il virent qu'il ne trovoient riens, si retornerent ariere vers Constantinople. Vées-ci toute la novele de l'empereor Baudouin qu'en en pout onques savoir, puis qu'il fu perdu. Je vous avois oublié a dire du conte de S. Pol, qui en Constantinople estoit; il fu mort de sa mort bien XV. jors avant que l'empereor meust a aler a Andrenople. Et quant Henri ot esté bailli de la terre plus d'un an qu'en ne pout savoir [Col. 0981D] noveles de l'empereor Baudoin, cil de la cité le firent empereor. Si li rendi l'en une partie de la terre qui avoit esté perdu entor Constantinople, et si li rendi l'en Andrenople par tele division, qu'il auroit seignor Grifon et qu'il ne seroient mie sous la seignorie des Veniciens, ne des Latins. Toutes voies prist l'empereor ce qu'en li rendi, et la dona a un haut home de la terre qui avoit nom Livernas, qui puis l'en servi bien. Cil Livernas avoit a fame la seror le roi Felippe de France, qui fu fame au fils l'empereor Manuel, qui Androines fist noier. L'empereor Henri fist pes a Blacs et fist la pes au seignor de la Blaquerne por avoir l'aide de lui et de sa terre. Puis fist tant qu'en li rendi sa terre jusqu'à Salonique, et i ala, et quant il i vint si trova que le [Col. 0982A] marquis estoit mort. Là trouva un sien fils qu'il corona et fist roi de Salonique. Ne demora guaires aprés ce qu'il ot esté iluec une piece qu'il fu mort. Si chevalier et si home qui avec li estoient, retornerent ariere por garder Constantinople. Lors pristrent messages, si les envoyerent au conte Pierron d'Auvergne, qui cousin estoit germain le roi Felippe de France, et avoit la contesse de Namur a fame, qui seror estoit l'empereor Baudoin et l'empereor Henri, si li manderent qu'il alast en Constantinople o sa fame; car li empires estoit escheus a sa fame; et l'en feroient empereor, et li emperris si condrois estoit.
[Col. 0982B] Quant il oi la novele, si murent entre lui et sa fame, et s'en ala droit a Rome, et mena avec lui chevaliers et serjans, et si laissa deus fils chevaliers qu'il avoit, dont l'ainsné fu cuens de Namur. Quant le cuens Pierre fust a Rome, si fist tant a l'apostole qu'il le corona lui et sa fame. Quant coronés furent, si s'en alerent à Brandis en Puille, et li apostole envoia avec lui un cardinal. Quant l'empereor vint à Brandis, si fist appareiller nes et vessiaus et entrerent ens, et passerent à Duras, et quant ils furent arrivés devant Duras, et li sires sout que c'estoit l'empereor, si ala encontre, et li fist grant joie, et le receut come seignor, et li fist homage et li rendi sa terre. Duras est la premiere cité de l'entrée de Grece par devers Puille. Quant [Col. 0982C] l'empereor ot iluec une piece demoré, si vint li sires de Duras, si li dist: Sire, vous irez en Constantinople par terre, et je irai o vos tant comme ma terre durera, et puisqu'on saura par Grece que je vous arai renduë ma terre, et que je irai avec vous, ni aura nul qui contre vos soit; ains vendront à vos a merci, et vous rendront toute la terre. L'empereor le crut, si murent et alerent par terre, l'emperris estoit grosse, si n'ala mie par terre, ains s'en ala par mer en Constantinople. Ains qu'ele venist a Constantinople, arriva ele en la terre Gieffroi de Vilehardoin, qui grant honor li fist. L'emperris avoit une fille, et Gieffroi de Vilehardoin un fil qui avoit nom Giefroi. L'emperris vit qu'il avoit grant terre et que sa fille i seroit bien mariée. Si li dona [Col. 0982D] sa fille, et il la prist a fame, si l'espousa. Après s'en ala l'emperris en Constantinople, ne demora aprés ce guaires qu'ele se délivra d'un fils dont ele estoit grosse.
Or vous dirai que li sires de Duras fist, qui l'empereor conduisoit par terre. Il n'orent pas eloignié Duras plus de trois jornées, qu'il se herbergierent en un chastel mult fort. Quant herbergié furent, et il nincioient la nuit, li sires de Duras fist bien armer ses homes, et fist prendre l'empereor et ses gens, et assés en occist l'en, et les fist en prison mettre, et tant les tint en prison, que l'empereor [Col. 0983A] fu mort et le cuens de Sancuerre. Quant cil de Grece oirent dire que l'empereor estoit en prison, si se releverent et reconquistrent toute ta terre, que l'empereor Henri avoit conquise. Ne demora guaires aprés la mort l'empereor que l'emperris morut en Constantinople. Quant l'emperris fu morte, il chevalier de la terre manderent le comte de Namur qui ses fix estoit, qu'il alast en Constantinople, que la terre li estoit eschue. Quant le message vint a lui, et li conta son message, il dist qu'il s'en conseilleroit. Il s'en conseilla, mes son conseil ne li aporta pas qu'il i alast; ains i envoia son frere qui mainsnés estoit de lui, et il lor manda qu'il le coronassent, qu'il ne pooit aler. Cil Henri s'en ala par Honguerie, porce s'en ala par là, que l'emperris estoit [Col. 0983B] sa seror, et qu'il ot le conduit le roi de Honguerie parmi sa terre et parmi Blaquie. Sauvement s'en ala en Constantinople et porta corone. Et quant il ot porté corone, il ne fist gaires d'esploit en la terre, car il n'avoit mie amené gens dont il peust gramment exploiter, et eust perduë toute la terre, s'il n'eust l'aide des Blacs; mes li Blaes li aidierent a maintenir et à retenir ce qu'il en trouva.
Il avoit une vaine dame en Constantinople, qui fille avoit esté à un chevalier d'Arras qui avoit nom Baudoin de Noveville. Cele dame avoit mere, l'empereor [Col. 0983C] l'aima tant qu'il ne pooit estre sans li, si l'espousa coiement, et la mist avec lui en son manoir, et sa mere avec lui. Quant li chevalier de Constantinople sorent qu'il l'avoit espousée, si en furent mult dolent, car il estoit si entrés en li qu'il ne l'en pooit faire issir hors de sa chambre. Il pristrent conseil qu'il en feroient, si s'en alerent en la chambre où l'empereor estoit, si com lor conseil lor avoit aporté, et pristrent l'empereor, si le tindrent, et pristrent la mere sa fame, si la mistrent en un batel, et l'envoyer noier en mer; après vindrent a sa fame, si li couperent le nés et les baulevres, a tant laissierent l'empereor en pes. Quant l'empereor vit la honte que l'en li out faite de sa fame, et de sa mere, si fu mult dolent. Il fist [Col. 0983D] armer galies et entra ens, et laissa Constantinople, et ala a Rome. Quant il vint là, si se plainst a l'apostole de la honte que si home li avoient faite. Le pape le conforta durement, et li dona du sien, et le pria tant, et fist tant vers li qu'il retorna ariere en Constantinople. En ce qu'il s'en retornoit ariere, il arriva en la terre Giefroi de Vilehardoin; là prist maladie dont il fu mort.
Fedric qui estoit roi de Cesile, et que si home avoit deserité de sa terre, et du duc de Souave son oncle qui la terre d'Alemaigne li gardoit, il devoit estre empereor. Il avint un jor qu'un chevalier entra [Col. 0984A] en la chambre le duc, si l'occist. Quant li haut home d'Alemaigne sorent que li duc estoit mort, qui contre eus estoit de coroner Othon par les promesses et par les dons qu'il avoit eu du roi d'Angleterre, il le manderent si le coronerent à Ais la Chapelle. Quant Othes ot porté corone, si fist querre le chevalier qui le duc avoit mort et occis, et le fist tant cherchier qu'il fu pris por li geter du blasme de ce qu'il li metoit la mort du duc sus. Il fist le chevalier trainer et pendre. Après s'en ala a l'apostole a Rome por estre coroné. L'apostole le corona mult volentiers, porce que le roi d'Engleterre l'en avoit fait grant present. Lendemain que Othes fu corroné à empereor de Rome, il entra en la terre l'apostole et le commença a guerroier, et prist les [Col. 0984B] chastiaus et les garins encontre l'apostole. Quant l'apostole sout qu'il ot pris ses chastiaus, et qu'entré estoit en sa terre, cil qu'il avoit fait empereor et faire ne devoit, et avoit aidié par convoitise à deseriter celui qui devoit estre empereres, si fust mult dolent, si ne pout autre chose faire, ne autre veniance, fors de Othon escommenier par toute Chrestienté; il l'escommenia et fist excommenier par toute Chrestienté. Quant Tibaut qui estoit baillif de Puille, a cui l'empereor avoit laissié la terre de Puille et de Calabre, et de garder a son fil Fedric, sot que Othes ot porté corone, si ala a lui, et li dist qu'il alast en Puille, et il li rendroit toute la terre. Aprés iroit en Cesile, et prendroit Fedric et l'occiroit. Et se ce ne faisoit, bien seut que s'il [Col. 0984C] venoit en aage, il li toudroit.
L'empereor garni bien les chastiaus qu'il avoit pris de l'apostole, si s'en ala en Puille avec Tibaut, mes il ni fist gaires; car cil de la terre furent contre lui, ne onques ne li vodrent rendre. Quant il vit qu'il ne feroit rien iluec, si laissa Tibaut en son lieu, et s'en ala en Lombardie, et en tous cave por prendre les seurtés. En Alemaigne demora tous escommenies. Li apostole attendi plus d'un an, qu'il cuidoit, qu'il venist a amendement de ce qu'il avoit mespris vers lui, mes il ni vint, ne amender ne le vout; et l'apostole en prist conseil tel com [Col. 0984D] vos oirés dire. Mes ancois vos dirai de Fedric qui a Pelerme estoit. Il ot conseil des arcevesques qu'il le gardoient, qu'il se mariast en tel lieu qu'il eust secors et aide de sa terre ravoi., que si home li avoit toluë. Il dist qu'il feroit volentiers par lor conseil ce qu'il vodroient. Lors distrent que le roi d'Arragon qui marchisoit à lui par mer, avoit une seror qui avoit esté roine de Honguerie, et s'il pooit tant faire qu'il l'eust a fame, il ne savoit nul lieu dont il peust avoir secors par mer et par terre. Lors vint Federic, si dist qu'il envoyassent la, se l'en li voloit envoyer, il l'espouseroit volentiers. Li arcevesques firent armer galies, et envoyer au roi d'Arragon, por demander sa seror au roi de Cesile.
Quant li message vindrent au roi d'Arragon, et il orent dist lor message, le roi fust mult lies, et fist armer galies et nes et chargier d'armes et de viandes, et fist sa seror entrer ens, si l'envoia au roi de Cesile, et envoia avec son frere qui cuens estoit de Provence, et cinc cens chevalier por lui aidier la terre a secorre que si home tenoient contre lui. Après quant il furent partis d'Arragon, arriverent-ils à une cité qui a nom Palerme, là où le roi de Cesile estoit. Quant il furent arrivez, descendirent a terre, le roi ala encontre eus, si espousa la dame. Quant il ot espousée, si se partirent de Palerme et alerent en Cesile, et poi conquistrent de la terre. Mes tant firent le roi et la roine et li chevalier, [Col. 0985B] qu'il aloit tot conquerant. Il a de Palerme jusques a Messines V. jornées. Aprés ce que le cuens de Provence fu a Messines, ne demora gaires que li cuens fust mort, et grant partie de ses chevaliers, et l'autre partie s'en retorna en son païs. Le roi demora a Messines avec ses borgois, que de ses chevaliers n'avoit-il guaires avec lui.
Or vous dirai le conseil que l'apostole ot contre Othon. Il oi dire que le roi de Cesile estoit a Messines, et qu'il avoit fame espousée, il li manda que s'il pooit tant faire qu'il fust en Alemaigne, il manderoit as arcevesques et as evesques qu'ils le coronassent a Ais, après qu'il auroit porté corone a [Col. 0985C] Ais, il le coroneroit a Rome. Quant le roi de Cesile oi cele novelle, si fu mult lies, et fist appareiller une galie et entra ens, et ala a une souë cité, qui est au chief de sa terre à trois jornées de Rome, qui a nom Gaiete; mes ancois qu'il i alast, porce qu'il ne savoit qu'avenir estoit, corona un sien fil, qu'il avoit de sa fame. Il sejorna grant piece à Gaiete, porce qu'il n'osoit aler avant por les Pisains qui le gaitoient por occire. Quant il ot là grant piece esté, si manda as Genevois que por Dieu le secorrussent, qu'il ne s'osoit movoir de Gaiete. Cil de Janes armerent galies, et envoierent por lui, et l'emmenerent a Janes. Là sejorna bien huit mois, que onques n'issi hors de la ville. Car quant Othes [Col. 0985D] oi dire, que l'apostole l'avoit mandé por coroner contre lui, et por envoier en Alemaigne, il envoia en Lombardie et en Touscane ses messages as cités et as destrois, et envoia grant presens, et grans dons promist à ceus qui le porroient prendre, qu'il le prissent et tenissent, et ce lor mandoit-il mult en priant.
Quant le roi de France FELIPPE oi dire que le roi de Cesile estoit a Genes, et que l'apostole l'envoioit en Alemaigne por coroner, si en fu mult lies, et sout que Othes faisoit guaitier les destroits et les chemins por lui prendre, si manda as Gennes, qu'il meissent coust et paine comment il fust tost en [Col. 0986A] Alemaigne, et il lor guerredonneroit bien. Li Genevois firent tant vers ceux de Lombardie, que le roi passa en Alemaigne, et porta corone à Ais. Si-tost com il fu coronés, il prist la crois d'outre-mer, et voa a Dieu qu'il iroit en la terre de promission, et aideroit a son pooir à délivrer la terre des mains des Sarrazins. Quant le roi de Cesile ot porté corone a Ais, li arcevesques et li evesques se tindrent a lui par le commandement l'apostole, et une partie des chevaliers de Loheraine toute. Il avint un jor qu'il estoit en Loheraine en un chastel, et con avoit porparlée sa mort par promesse, que Othes avoit faite. Un chevalier qui savoit cele trahison, vint à lui, et li dist con avoit sa mort porparlée, et con le devoit la nuit occire, et s'il voloit faire par son [Col. 0986B] conseil, il feroit tant qu'il ne seroit pas mort. Le roi li dist, que volentiers le feroit: «Sire, dist-il, se vos vous mouvés ore, vos estes guaittiés de toutes pars, vos ne porés de cele par aller, que vos ne soiés occis. Je vous dirai que vous ferez. Quant ce vendra encore nuit, vos ferés un valet dormir en vostre lit, et serés derrier l'uis de la chambre. Quant cil sauront, qui vous doivent occire, que vous serés endormi, et il verront celi qui gierra en vostre lit, si cuideront que ce soiés vos, si passeront outre, et entendront a celui occire, et vous tantost istres de la chambre, et je ferai apareillies a tot chevaucheors, si vos emmenrai. Li cris levera que vos serés occis, et je a l'aide de Dieu vos menrai à sauveté la nuit.» Et lendemain fu li cris par [Col. 0986C] toute la ville et par toute la terre que le roi de Cesile estoit occis en son lit. Quant le cuens de Bar le sout, et li dus qui marchisoit à Loheraine, si le firent savoir au roi de France. Quant il le sout, il en fu trop dolent, porce qu'il se doutoit d'Othon, que s'il venist en possession, qu'il ne le grevast. Le jor meisme refist a savoir le cuens de Bar et li dus au roi de France, qu'il estoit eschapé et comment, dont li roi fu mult lies quant il le sot. Après ce avint que le roi de Cesile manda au roi de France, que volentiers parleroit a lui a Vaucolor. Le roi Felippe n'i pot aler, ains i envoia Lois son fils, et furent là et parlerent ensemble, mes de lor conseil ne vos sai-je rien dire, fors tant que aucune [Col. 0986D] gens distrent, que le roi Felippe li presta grant avoir, por maintenir sa guerre contre Othon.
Othes sout bien que le roi de France amoit le roi de Cesile, et qu'il li aidoit du sien encontre lui. Il sot que le roi d'Engleterre son oncle, et le cuens de Flandre, qui Ferrand avoit nom, estoient concordes ensemble, et assembloient gens por guerroier le roi de France. Il assembla grant gens, dus et contes, et s'en ala en Flandre en l'aide le conte por grever le roi de France. Le roi d'Engleterre envoia grant chevalerie au conte de Flandres por [Col. 0987A] être encontre le roi de France, et si i envoia son frere, qui avoit nom Guillaume Longue-espée, et le conte Renaut de Boloingne, qui avoit lui manoit en la guerre, et Hue de Boves. Après passa le roi d'Engleterre en Poitou a tout grant ost et grant chevalerie. Quant le roi de France sout que le roi d'Engleterre estoit arrivés en Poitou por entrer en sa terre, si envoia là Loïs son fil, et le conte de Nevers, et grant chevalerie, et tant i firent qu'il eussent pris le roi d'Engleterre en un chastel, se ne fust un cardinal de Rome qui estoit Engleis, et estoit en cele terre por croisier a aler outre-mer. Quant il vit que le roi d'Engleterre en avoit le peor, tant pria Loïs le fils le roi de France, qu'il ot trives, et le roi s'en ala. Ainsi fist eschaper le cardinal [Col. 0987B] le roi d'Engleterre, qu'il ne fu mie pris. Quant le roi de France oi dire que le cuens de Flandre assembloit gens, et que Othes, et le frere le roi d'Engleterre, et Renaut le cuens de Boloingne estoit venu en s'aide, il semonst ses os, et s'en ala en Flandre encontre lui, et se herberja a quatre lieuës près de lui a une cité qui a nom Tornai; cele jor que le roi vint a Tornai fu samedi et du samedi fu Dimanche, si dist le roi qu'il ne se moveroit por la hautesse du jor. Li Flamenc quant il sorent que le roi estoit si près d'eus, si s'armerent et vindrent encontre lui, car il le cuidierent trouver a Tornai. L'en fist a savoir au roi que li Flamenc venoient sor lui, le roi fist ses gens armer, et se leva d'iluec, [Col. 0987C] et s'en revint à une herberge dont il meust estoit le jor devant, et establi s'arriere garde, et chargea à Champenois, et s'arresta a un pont con apelle le pont de Bovines. Là attendoit s'arriere-garde qu'ele venist, qu'il ne voloit mie aler contre les Flamens por combattre, porce que le Dimanche estoit. L'en fist a savoir au conte de Flandre, que le roi de France s'enfuioit, et qu'il ne l'osoit attendre. Adonc vint le cuens, si poinst, tant qu'il se feri en l'arriere-garde, et cil le recueillirent a l'aide des eschieles des chevaliers qui près d'eus estoient. Si pristrent le cuens de Flandres et Guillaume Longuespée et un conte d'Alemaigne qu'on apeloit le conte Pelvi, et Renaud de Boloingne et des Flamens grant partie et des autres chevaliers assés.
Othe s'enfui et li dus de Brabant qui avec lui estoit et Hue de Bove. Cil eschaperent, et s'en ala Othes en Alemaigne. Quant Federic oi dire que Othes estoit deconfi en Flandre, et qu'il s'en estoit afuis, si assembla grant gens, et ala sor lui. Quant Othes oi dire que le roi Federic venoit sor lui a tout grant gens, si voida Alemaigne et ala a Soissone en la terre son frere, et le roi Federic après, et le chaça tant qu'il l'atainst et l'assiegea en un chastel Là prit maladie à Othon, si fut mort; mes ancois qu'il morust, se demist-il de l'empire, et rendi au roi Federic la corone de Rome, et les adoubemens qu'il portoit quant il estoit empereor. Si comme [Col. 0988A] vous avez oi aida Dame Dex à Federic de si poure com il fu au commencement. Or vous lairons a parler du roi Federic qui en Alemaigne estoit, et sejorna grant piece ains qu'il ala a Rome, jusques que ore et point en sera con en parlera. Cil roi Federic manda son fil et sa fame qu'il avoit laissié en Cesile.
Or vous dirons de la terre de Jerusalem. Il avint chose que le cuens Henri fu mort, et que la terre eschai à la fille le marquis, que li Hassisis occistrent. Ele n'ot point de seignor, ains fist l'en d'un sien oncle baillif de la terre jusques a tant qu'il aroit trouvé à qui il la donroient, et de qui il feroient seignor. Cil chevalier de qui l'en fist baillif [Col. 0988B] et qui estoit son oncle, avoit nom Jehan d'Ibelin, et fu fil de Balian et la roine Marie, qui fame fu au roi Amauri. Cil fu baillif de la terre ancois con eust trouvé à cui donner la damoiselle, et bien tint en pes la terre envers les Sarrazins. Il avint chose que li patriarche et li evesques et li chevalier de la terre et li Templiers et li Hospitaliers s'assemblerent ensemble et pristrent conseil à cui il porroient donner la demoiselle, et faire roi de la terre. Là estoit un chevalier quant ensemble estoient, et se leva en piés, et lor dist qu'il savoit un chevalier en France qui n'avoit point de fame, et estoit haut hons et prodons, et s'il si voloient accorder il li estoit bien avis que le roiaume li afferroit bien, et qu'ele i seroit [Col. 0988C] bien emploiée. Il demanderent qui il estoit, et comment il avoit nom. Il lor dist qu'il avoit nom le cuens Johan de Brene. Il en parlerent ensemble, et s'en conseillerent, et i ot assés de ceus qui bien le connoissoient, et avoient oi parler de li, si s'accorderent tuit de demander, le querre et de donner li la damoiselle, et de faire le roi. Il pristrent messages, et l'envoierent querre. Li messages vindrent a lui là où il estoit en France, et li distrent que cil de la terre d'outre-mer le mandoient querre por lui faire roi. Quant il oi ce, si dist qu'il en prendroit conseil. Il ala au roi de France, et li dist que l'en l'avoit mandé querre por estre roi en la terre d'outre-mer. Le roi li conseilla bien, et li loa qu'il i alast. Il ala et arriva en Acre, où l'en le receut a [Col. 0988D] grant honor, et a grant seignorie, puis ala a Sur, et espousa sa fame, et porterent corone. Quant li Sarrazins sorent qu'il ot roi en Acre, si brisierent les trives qu'il avoient fait au baillif, et commença la guerre. Quant le roi Johan ot porté corone, si manda le roi de Cipre qu'il prist sa fame la fille le conte Henri. Li cuens Henri, le pere a la demoiselle, avoit fait cele mariage ains qu'il morust. Le roi de Cipre la manda querre, si l'espousa et la fist roine. Li roi Johan avoit un cosin germain qui avoit nom Herart de Braine. Il sout un jor que le roi estoit alé a Sur, si fist tant vers la roine, qu'ele li dona l'autre fille au comte Henri, qui sa seror estoit. Il l'espousa coiement tantost com la roine li ot donnéc, porce qu'il ne voloit mic que le roi en [Col. 0989A] eust blasme, ne con dist qu'il li eust donnée. Il passa mer tantost, et s'en vint en France.
Je ne vous dirai ore plus de Herart ne de sa fame, mais par aventure vos en orrés autrefois parler. Le roi Johan qui en Acre estoit, manda a l'apostole, que por Dieu le secorust, et qu'il avoit grant mestier de gens. Quant l'apostole oi la novelle de la terre d'outre-mer, qui avoit mestier d'aide, il manda par toute Crestienté as meillors clercs qu'il savoit qu'il prechassent de la crois d'outre-mer. Après i envoia cardinax por eus conforter et confermer ce qu'il disoient, et mult en [Col. 0989B] croisierent par toutes terres. Il ot en France un clerc qui precha de la crois, qui avoit nom maistre Jacques de Vitri, cil en croisa mult. Là où il estoit en la prédication, l'élurent les chanoines d'Acre, et manderent a l'apostole, qu'il lor envoia por estre evesque d'Acre: et sachiés s'il n'en eust eu le commandement l'apostole, il ne l'eust mie reçu, mes toutes voies passa il outre-mer, et fust evesque grant piece, et fist mult de biens en la terre; mes puis resigna et il retorna en France, et puis fu-il cardinal de Rome. Le premier haut home de cele croiserie qui passa fu le roi de Honguerie, qui mult de gens mena, et mult de gens passerent à ce passage de toutes terres et arriverent en Acre. En cel point que le roi de Honguerie passa, fu la roine la [Col. 0989C] fame le roi Johan morte, si li demora une fille. Le roi ne vout mie estre sans fame, ains envoia au roi d'Ermenie qu'il li envoia une de ses filles, et il la prendroit a fame. Le roi li envoia et il l'espousa, après vint le roi d'Ermenie en Acre. Quant le roi Johan ot sa fame espousée, vint le roi de Cipre en Acre a tot grant gent.
Or furent en Acre quatre rois et i ot mult grant pueple, qui arrivés i estoit. Là pristrent conseil qu'il iroient asseoir un chastel, qui estoit a quatre milles d'Acre, qui a nom Monte-Tabor. Il i alerent [Col. 0989D] et l'assistrent, mes il ne le pristrent pas; car li Soudan ot assemblé grant gens, et vint son chastel secorre. Quant li Crestiens sorent que le Soudan estoit prés d'eus, et qu'il venoit por eus grever, si se leverent du siege et alerent encontre por combatre. Li Sarrazins furent es montaignes en haut et li Crestien u plain. Coredain le fils au soudan vint à son pere, et li dist: «Sires, car descendés à val, si nous combatons as Crestiens. Li soudan dit que non feroit: Vées, dit-il, biau fils, com il viennent erans et espris por combatre. Se nous descendons à val espoir nous en aurons le meillor. Car aussi chier ont-il à estre mort comme vif. Il m'est avis qu'ils sont tuit abandonnés à la mort, si ne veul mie mes homes faire occire. Vées, dist-il, com il sont grant gens, et si [Col. 0990A] n'ont point de seignor qui les gouverne, et vit chascun du sien. Quant il aront despendu ce qu'il ont, si s'en iront.» Li soudan se tint tous cois es montaignes. Quant les Crestiens virent qu'il n'avaleroient mie, si n'oserent demorer au siege, por ce qu'il ne se meissent entr'eus et Acre, et qu'il ne lor tollissent la viande. Il n'orent gaires esté en Acre puis qu'il furent revenus, que le roi Honguerie entra en mer et s'en r'ala en son païs, et le roi d'Ermenie s'en r'ala en Ermenie, et le roi de Cipre s'en retorna ariere, et arriva a Triple, et acoucha malade et fu mort. Le roi Johan fu en Acre et ot mult grant gens, et mult en venoit chascun jor. Il se porpensa qu'il ne porroit rien esploitier en cele terre, et que s'il avoit conseil du Temple et de [Col. 0990B] l'Hospital et des chevaliers de la terre, qu'il iroit volentier Alixandre ou Damiete asseoir, s'il li conseilloient. Et s'il li estoit bien avis, que s'il avoit l'une de ces cités, que por cele cité porroit bien avoir le royaume de Jerusalem. Quant ainsi ot pensé, si manda les Templiers et les Hospitaliers et les chevaliers de la terre, por prendre conseil de ce qu'il avoit pensé.
Quant tuit furent assemblés, si vint le roi, et lor dist: Seignors, dist-il, or me conseilliés por Dieu de ce que je vous dirai. «Nos avons mult grant gens, mult en i a de croisiés par toutes terres qui venront, et mult croisera l'en encore, il m'est avis [Col. 0990C] que nous ne pourrons mie ci gramment esploitier sor les Sarrazins, et se vous vées que ce soit bien a faire et consens le vos aportoit, je irois volentier en la terre d'Egypte asseoir Damiete ou Alixandre. Car se nos poons avoir une de ces cités, il m'est avis que nous en porrions avoir toute ceste terre por l'une de ces deus, se Dex la nos donoit prendre.» Li Templier et li Hospitalier et li chevalier en parlerent ensemble, et lor apporta lor conseil que bien seroit a faire, il si accorderent, et creanterent qu'il iroient. Quant le roi vit qu'il se furent accordés ensemble, si commanda a chascun qu'il atornassent lor nes et chariassent es galies armes et viandes et chascun selonc ce qu'il estoit, et [Col. 0990D] pristrent jor de mouvoir. Et quant la muete fu atirée, le roi garni bien Sur et Acre de chevaliers et de serjans, et laissa a Acre bien cinq cens chevaliers, quant il s'en ala en la terre d'Egypte, que de ceus de la terre, que des pelerins. Et quant li rois ot ainsi garni Sur et Acre, si fist par Acre crier qui haitié estolent, fors ceus qui demorés estoient es garnisons entrassent es nes, et alassent avec lui sor escomeniement. Quant les nes et les galies furent appareilliés, si entrerent ens, et quant Dex lor dona bon vent, si murent, et errerent tant, que poi de tans vindrent à Damiete, et pristrent terre, et descendirent à une isle, qui est devant Damiete, et se logierent iluec sur le flun. Là furent bien un an, que onques ne porent rien faire à Damiete, [Col. 0991A] fors tant qu'il pristrent une tor, qui est près de la rive du flun, là où il estoient logiés, et estoit bien garnie. En cele tor estoit un chief d'une chaene, et à Damiete l'autre, qu'il levoient quant il voloient que vessiaux ne montassent ne avalassent le flun. Quant les Crestiens orent pris cele tor, si la garnirent, et brisierent la chaene, si que li vaissel quant li estoient arrivés, ne venoit à lor ost tot contre mont le flun à la rive devers eus.
Quant li apostole sout que li Crestiens orent assiégé Damiete, si manda par toute Crestienté que li croisiés meussent, et après manda as arcevesques [Col. 0991B] et as evesques des pors, qu'il fussent legat à descroisier la menue gens, et qu'il renvoiassent ariere caus qui n'estoient mie deffensable, et perissent lors deniers. Ceux con descroiseroit à Rome ne lairoit l'en d'argent, fors tant qu'il s'en porroient r'aler en lor païs, si come aucune gens distrent. Aprés envoia l'apostole legas par toutes les terres por descroisier, et por faire movoir ceus qui ne se descroiseroient. Si manda par tout qu'on ne tenist Crestienté à croisié, qui ne mouveroit ou donroit du sien, tant comme raison seroit à porter en la terre d'outre mer. Après envoia deux cardinaus à Damiete à l'est, li cardinaus Robert, qui Anglois estoit, et le cardinal Pelage, qui estoit de Portigal. [Col. 0991C] Le cardinal Robert i fu mort et Pelages vesqui, dont ce fu grant damage, qui mult i fist de mal, si comme oires dire en aucun tans.
Quant li soudan sout que li Crestiens estoient meu por aler en Egypte, si ne fu mie lie. Ains fist abatre les murs et les chastiaus entor Jerusalem, fors seulement le Crac. Car il cuida bien, que quant li murs de Jerusalem et li chastel seroient abatus, qu'il s'en retornassent ariere, et alassent en Jerusalem faire lor perelinage, et puis s'en r'alassent en lor païs. Mes ce ne firent-ils pas, ainsi pristrent terre, et se logierent devant Damiete, si [Col. 0991D] com vos avés oi. Quant li soudan vit que li Crestiens ne retornoient pas, et con li fist à savoir qu'il avoient pris terre et assegié Damiete, si fu mult dolent, si assembla gent et ala là, et mena un sien fil, qui avoit nom Loquemel, à cui il donna la terre d'Egypte quant il morut. Son autre fil laissa en la terre por garder la, et à celui laissa-il la terre de Domas et de Jerusalem. Li soudan s'en alast en la terre d'Egypte, et quant il vint là, et il vit que li Crestiens estoient près de Damiete de l'autre part du flun, si fu mult dolent. Il s'ala herbergier devant Damiete ne vesqui gaires après, ains fu mort, et son fil fu sire de la terre et maintint l'ost. Il fit le flun paler de grant pieus de l'une rive jusqu'à l'autre, que li Crestiens ne montassent le flun et pristrent [Col. 0992A] terre devers lui. Après fist mult bien garnir la rive du flun, dès les palis jusqu'à Damiete de cele part où il estoit que li Crestiens ni arrivassent.
Quant li Crestiens orent esté en l'isle grant piece, si pristrent conseil qu'il feroient. Car là ne faisoient nul exploit, et qu'il lor convenoit passer par devers Damiete. Il distrent que nulle fin ne porroient-il prendre terre entre Damiete et le palis, mes s'il pooient tant faire qu'il peussent brisier le palis et passer outre, à l'aide de Dieu ils prendroient terre. Là pristrent conseil, et s'accorderent qu'il iroient. Quant il furent acordé, si garnirent mult [Col. 0992B] bien lor ost et lor lices. Après s'armerent et monterent ès nes et es galies, et quant il furent dedens, Dieu lor dona bon vent, si murent. En la nef qui devant aloit, estoit Gautier le chamberlene le roi de France, par qui le roi avoit envoié grant avoir à la besoigne de la terre. Cele nef fu fort et ot bon vent, si se feri u palis et le froissa et passa outre, et fist la voie as autres nes, qui après passèrent sauvement, fors une du temple qui traversa, que li Sarrazins ardirent, mes les gens eschaperent. Quant li Sarrazins virent que li Crestiens s'apareilloient de monter le flun, si s'armerent, et alerent sor la rive por contretenir qu'il n'arrivassent et traioient à eus et lançoient feu grejois. Et quant li Crestiens orent esloingnié Damiete, si troverent une rive, où [Col. 0992C] lor fu avis qu'il pooient bien arriver. Il virent que toute la terre fu couverte de Sarrazins et tot le rivage. Si distrent qu'il ne porroient mie arriver en cel point, car trop estoit la terre couverte de Sarrazins. Il orent conseil qu'il arriveroient en la rive de l'isle par où il montoient, et que lendemain prendroient terre à l'ajorner d'autre part. Il arriverent et geterent ancres selon la rive du flun, li Sarrazins d'autre part garnirent mult bien lor rive et alerent à lor herberges.
Or vous dirai comment il avint, et comment Dex [Col. 0992D] aida as Crestiens. Il ot discorde entre un haut home de l'ost des Sarrazins et le soudan. Car li soudan le voloit metre dedens Damiete en garnison, mes cil dist qu'il n'y entreroit ja. Car Salahadin son oncle avoit mis son pere en garnison dedens Acre, et le laissa prendre quant li Crestiens pristrent Acre. Cil haut home s'esparti de l'ost, il et si home et grant gent avec lui, mes il laissa son hernois et ses tentes, porce qu'il ne voloit mie qu'on s'en aperçust, ne qu'il fu pris. Quant cil qui estoient en garnison sor la rive por garder les Crestiens, oirent la frainte et la noise de ceus qui s'en aloient, si cuiderent estre trais. Il guerpirent le rivage, et s'en alerent. Quant le jor commença à esclairier, ceus qui eschargaitoient lor nes et gai [Col. 0993A] toient l'ost, esgarderent sor le rivage d'autre part de la rive, si n'y virent nullui, ains virent le rivage tout vuit, et il le firent à savoir as Crestiens, si s'armerent et leverent lor ancres et passerent et pristrent terre d'autre part, et descendirent les chevaliers et les serjans fors les mariniers, qui enremenerent la naive contre-val le flun. Cil se mistrent en conroi et alerent vers Damiete. Quant li Sarrazins sorent qu'il avoient passé le flun, si s'armerent et issirent des herberges por venir encontre eus. L'en fist à savoir au soudan, que ci haus hons qu'il avoit prié d'entrer dedens Damiete, s'en estoit alés o toutes ses gens et grant partie de l'ost avec lui. Quant le soudan oi ce, si ne vout mie aler contre les Crestiens, ains guerpi ses herberges [Col. 0993B] et s'en ala. Li Crestiens l'en virent bien aler, mes ne vodrent mie aler après, ains alerent as herberges des Sarrazins qu'il orent laissiés. Si se herbergierent, et assistrent Damiete. Il troverent les herberges bien garnies, qui grant mestier lor ot, et grant avoir i gaaignerent, après despartirent les viandes, et le gaaing donerent a chascun selonc ce qu'il estoit. Après firent deus pons sor le flun de l'un ost à l'autre. Après firent derriere eus bons fossés et bones lices, que li Sarrazins ne lor corrussent sus. Puis drecierent perrieres, et mangouneaus, tresbuches por geter as murs de Damiete, mes ni pooient riens faire, et faisoient assaillir chascun jor, et bien furent un an ainsi que riens ne firent.
[Col. 0993C] Quant li Sarrazins orent guerpi lor herberges, et il se furent tuit trait ariere, et il sorent que li Crestiens estoient herbergiés, et qu'il avoient drecié engin devant la ville, et faisoient assaillir, si se herbergierent à deux milles près d'eus, et establirent qu'il envoiroient chascun jor de lor gens por assaillir as lices. Après manda li soudan à Coredin son frere, qui estoit en la terre de Jerusalem, qu'il le secorrust à tant de gent com il porroit avoir. Car li Crestiens avoient passé le flun et avoient assise Damiete tout entor à la ronde, Après manda au Caliphe de Baudac, qui apostole est des Sarrazins, et par Mahomet qu'il le secorust, et s'il ne le secorroit, il perdroit la terre. Car l'apostole de Rome [Col. 0993D] i envoioit tant de gent, que ce n'estoit mie conte ne mesure, et qu'il feist prescier par païenisme ausi com cil faisoient par la Crestienté, et envoia au soudan grant secors de gens par son preschement. Ançois que li Crestiens meussent d'Acre por aler en la terre d'Egypte, fermerent-il un chastel au chief d'une cité sor la mer qui a nom Cesaire. Il encommencierent à fermer un autre à sept milles d'Acre, et à cinq de Cesaire en un lieu qu'on apele le destroit. Cil chastiaus qu'il laissierent fermant, quant il murent est en la mer, il li mistrent nom Chastiau-Pelerin, porce que li pelerins le commancierent à fermer. Cil chastel tienent li Templiers, porce qu'en lor terres fu fermes.
Li Coredin qui fu fils au soudan de Domas ot mult grant gent assemblés, le jor de la feste S. Johan decolast, qui est a l'issuë d'Aoust, fist un embuschement près d'Acre, puis fist corre par devant. Quant les garnisons d'Acre virent les correors venir, si issirent après eus et chacierent tant, qu'il vindrent sor cel embuschement, si s'arresterent qu'il ne vodrent aler avant, et se tindrent por fous de ce qu'il avoient tant chacié ceux. Quant li Sarrazins virent les Crestiens, si saillirent et se combatirent à eus, assés i ot de mors d'une part et d'autre, tant que li Crestiens ne porent plus endurer. Ains torna en fine qui eschaper pout vers [Col. 0994B] Acre, et li Sarrazins les suirent jusqu'as portes d'Acre, et pristrent assés et occistrent. Quant li Crestiens qui estoient en Acre virent venir lor gens tous desconfis, si corurent as armes, et fermerent les portes et garnirent que li Sarrazins n'entrassent ens. Quant Coredins ot desconfit les garnisons d'Acre, si assis le chastel. Quant cil du chastel furent assis, si envoierent à Acre por secors. Cil d'Acre lor envoierent galies, et lor manderent qu'il laissassent le chastel, et venissent à Acre, qu'il ne les pooient secorre. Et quant cil du chastel oirent la novelle, si entrerent es galies par nuit, et s'en alerent à Acre, et laissierent le chastel. Quant ce vint lendemain, li Sarrazins s'armerent por assaillir le chastel, et quant il vindrent près des murs si [Col. 0994C] ne troverent nullui qui fust encontre eus. Il firent porter eschielles et monterent sus les murs et entrerent u chastel, et quant il l'orent pris, il ne le vodrent mie garnir, ains l'abatirent. Quant il l'orent abatu, si alerent asseoir Chastel-Pelerin. Quant li messages vit que son frere le soudan li mandoit qu'il l'alast secorre a tant de gent come il porroit avoir, Coredin se leva du siege et garni sa terre, puis ala en Egypte à son frere. Quant li Crestiens orent esté devant Damiete une piece, il pristrent conseil, et s'accorderent qu'il iroient Sarrazins requere les et se combatroient à eus. Quant il orent ce conseil pris, si establirent ceus qui demorroient por garder les lices, et ceus qui iro ent as Sarrazins. [Col. 0994D] Le roi Johan issist avant de l'ost et li eslus de Biauvès, qui puis fu evesque, et Gautier li chamberlant et grant chevalerie de toutes terres, et merveilles en issi de gent à pié, et errerent tant, qu'il vindrent près de l'ost des Sarrazins. Quant li Sarrazins les virent venir, si se traistrent ariere, et monterent es chevaus, et les nos gens à pié se mistrent es herberges, et se chargierent de viandes et de ce qu'il porent avoir trouvé, et retornerent ariere. Quant li Sarrazins virent que li Crestiens avoient chargié, si lor corrurent sus. Le roi et la chevalerie qui les gardoient alerent encontre, si assemblerent et se combatirent, si que li Crestiens en orent le peor et furent desconfis. Si fu pris li eslut de Biauvès et Gautier li chamberlan, et grant [Col. 0995A] partie de ceus de France et d'aillors, ne des gens à pié n'en eschapa un sol, ains furent tous occis et mort de soif. Car il fist mult grant chaut ce jor, et il n'orent point d'iauë là où il alerent. Le jor fu feste S. Johan à l'issuë d'Aoust, et ce jor ot un an que li Crestiens furent desconfis devant Acre. Grant joie firent les Sarrazins des Crestiens qu'il avoient pris, qui haus hons estoient, et de ce qu'il avoient desconfi le roi, et li Chrestiens firent grant duel, et si vous dis, que chascun jor tuoient Sarrazins ou prenoient.
A ceus qui dedens Damiete estoient prist grant maladie, si qu'il i en ot mult de mors, et moroient [Col. 0995B] chascun jor. Il le firent à savoir au soudan et li manderent qu'il rendist la cité, ou qu'il lor mandast gens qui défendre se peussent, qu'il ne se pooient defendre. Li soudan fist appareiller cinq cens chevaliers bien montés, si lor dist que s'il pooient tant faire qu'il fussent dedens Damiete, il lor donroit quant qu'il deviseroient. Cil distrent qu'il iroient et entreroient ens. Cil s'appareillerent et atornerent por entrer ens la nuit. Quant ainsi furent atorné, si firent à savoir à ceus de Damiete que quant il orroient la nuit la frainte et la noise en l'ost des Crestiens, qu'il ouvrissent une porte par où il entreroient. Quant ce vint la nuit de prim somme, et li os des Crestiens fu endormis, li Sarrazins qui [Col. 0995C] furent bien armé et bien monté se ferirent en l'ost parmi les gaites, qui les lices gardoient, et li Sarrazins qui dedens Damiete estoient ouvrirent la porte et cil entrerent ens. Et de cele part où il entrerent estoit le cuens de Nevers herbergié, dont il ot grant blasme et banis en fu hors de l'ost. Ne demora guaires après ce que li Sarrazins furent entrés dedens Damiete, que la gent le cardinal firent l'eschargaite une nuit par devers la cité, dont il avenoit que chascun haut home faisait l'eschargaite une nuit à son tor, tant que cele nuit eschai au cardinal. Cele nuit donnerent escot si comme il soloient faire, et se merveillerent que ce pooit estre. Il parlerent ensemble et appareillerent eschielles et mistrent es murs, et quant il fu jor, si monterent [Col. 0995D] sus, si ne troverent nulli. Si le firent à savoir en l'ost, et avalerent as portes et les ouvrirent, et entrerent ens sans contredit. L'en trouva les mors et les malades parmi les rues, si que tote la ville en puoit, et tant de Sarrazins qui aidier se pooient se recueillirent en une tor, et là furent pris. L'en geta tous les mors u flun, si alerent en la mer. Quant li Crestiens orent pris Damiete, si donnerent à chascun sa part de la cité et de l'avoir selonc ce qu'il estoit. Ne demora gaires après ce qu'il ot grant mautalent entre le roi et le cardinal, dont il avint que le cardinal escommenioit chascun jor tous ceus et toutes celes qui en la partie de Damiete que le roi Johan tenoit maindroit ne loueroit maison. Le roi fu mult dolent de ce que le cardinal faisoit; [Col. 0996A] car coust et paine avoit mis en Damiete prendre.
L'en aporta novelles au roi Johan, que le roi d'Ermenie, cui fille il avoit estoit mort, dont fu mult lies, dont il ot mult honorable achaison de laissier l'ost, car il estoit mult ennuiés, porce que le cardinal avoit seignorie sor lui, et avoit défendu con ne feist riens por lui en l'ost. Il manda querre les chevaliers de l'ost, si prist congié, et dit qu'il li convenoit aler en Ermenie, car la terre li estoit eschuë par sa fame. Cil de l'ost furent mult dolent, quant il sorent que le roi s'en iroit. Le roi Johan s'en ala en Ermenie, et quant il vint là si requist la [Col. 0996B] terre. Cil d'Ermenie distrent qu'il ne le connoissoient mie à seignor, mes s'il veoient la fille le roi, il li rendroient la terre come à lor dame. Le roi Johan ala en Acre por amener sa fame en Ermenie. Quant il fu en Acre si li firent aucunes gens à croire, que sa fame voloit apoisoner sa fille dont il tenoit le roiaume. Le roi fu mult dolent, si bati sa fame de ses esperons, si que l'en dit qu'ele fu morte de cele bature. Le roi ne demora mie à Damiete, ains demora à Acre, demora bien un an, puis qu'il retorna de Damiete ançois qu'il i ralast, dont il fu en l'aventure de la vie perdre. Quant le roi se parti de Damiete, le cardinal demora sire de l'ost. Il avoit establi devant ce qu'il eust Damiete, et faisoit encore, que nus hons tant eust laissié sa [Col. 0996C] fame poure, ne ses enfans, ne endetés. Nulle chose ne pooit renvoir ariere, ains li convenoit tot laissier en l'ost, et faisoit chascun jor escomenier tous ceus et toutes celes qui rien emporteroit d'home qui mort fust en l'ost. Après faisoit jurer à ceus qui les nes looient, que nul pelerin lairoient entrer dedens, ne nul ne passeroient s'il ne veoient son scel: encore avec tot ce les faisoit escomenier, tout autre tel commandement fist-il en Acre et en la terre. Quant li pelerins qui lor nes avoient loées et chargié lor viandes cuidierent entrer ens, et oirent que li mariniers lor disoient, qu'il ni entreroient pas, se il ne veoient le scel au cardinal, si furent mult dolent. Il alerent au cardinal, et li demanderent [Col. 0996D] porquoi il avoit défendu as mariniers qu'il ne les passassent. Et il dit qu'il l'avoit défendu porce qu'il laissassent du lor en l'ost. Li un disoient, sire, nous avons ja ci demoré un an ou deus, n'avons pas mie assés dépendu? Toutes voies prenoit-il de chascun selonc ce qu'il estoit, quand il s'en voloit venir ou avoir son scel. Tout ainsi faisoit-il en Acre.
Li Sarrazins sorent que li Crestiens n'avoient nulles galées sor mer, ne que la mer n'estoit mie gardée. Il firent appareillier galies et armer et mettre en mer por prendre les Crestiens qui venoient à Damiete. Espies vindrent au cardinal et distrent que [Col. 0997A] li Sarrazins avoient galies appareillées, et qu'il s'appareillast encontre, et s'il ne le faisoit, il i recevroit damage. Le cardinal ne les vout croire, ains lor dona à mangier et les laissa aler. Quant les galies furent en mer, les espies revindrent au cardinal, et li distrent: Or vos gardés, les galies sont en mer. Le cardinal dist: Quant cist vilain volent mangier, si viennent dire aucune novelles. Va, si lor donc à boivre du vin et à mangier. Les galies qui furent en mer ne s'oublierent pas, ains alerent en l'isle de Cipre, et trouverent nes assés chargiés de pelerins à un port devant limeçon. Il alerent avant, si les ardirent et les pelerins. Il furent grant piece iluec et ardoient et prenoient toutes les nes qui aloient à Acre ou à Damiete. La novelle vint au [Col. 0997B] cardinal que les galies des Sarrazins avoient fait grant damage as Crestiens et estoient en l'isle de Cipre, et bien avoient ja pris que occis, que ars, plus de treize mille Crestiens. Quant le cardinal oi la novelle, si fu mult dolent, et il ot droit. Car le damage avoit esté por lui, qu'il ne vout croire ceus qui l'en avoient garni. Il fist armer galies, mes ce fu à tart. Car celes s'en estoient tornées bien garnies d'avoir et de gens qu'il avoient gaaignié.
Or vous dirai que deus clers furent en l'ost, qui [Col. 0997C] estoit à Damiete, et vindrent au cardinal, si li distrent, qu'il iroient au soudan preschier, et qu'il i voloient aler par son congié. Le cardinal dist qu'il n'iroient pas par son congié; car il savoit bien que si il i alassent, qu'il n'en eschaperoient ja. Toutes voies distrent, qu'il soffrit qu'il y alassent, et mult l'en prierent. Quant li cardinaus oit qu'il estoient si en grant d'aler, si lor dist: «Je ne conois mie vos pensées, mes gardés si vous alés, que vos cuers soient tousiours à dame Dieu.» Il distrent qu'il ni voloient aler, se por mult grant bien nom, si le pooient exploiter. Dont dist le cardinal qu'il i pooient bien aler, s'il voloient, à tant se partirent de l'ost des Crestiens, et s'en allerent en l'ost des Sarrazins. Quant les Sarrazins qui eschargaitoient [Col. 0997D] les virent venir, si cuidierent, qu'il venissent en message, ou por eus renoier. Il alerent à l'encontre et les pristrent et les menerent devant le soudan. Quant il vindrent devant le soudan si le saluerent, et il les salua aussi, pui lor demanda s'il voloient estre Sarrazins, ou s'il venoient en message. Il respondirent que Sarrazins ne seroient-il ja, ains estoient venu en message de par Dieu et por sa vie sauver s'il les voloit croire. «Car nous disons por voir que se vous morés en cette loi vos estes perdu, et por ce sommes nous ci venus à vos, et se nos volés oir et entendre nos vos montrerons par droite raison, par devant les plus sages homes de votre terre, que vos estes tuit perdus, et estes tuit noient.» [Col. 0998A] Li soudan dist qu'il avoit arcevesque et evesques de sa loi mult bons clers, ne sans eus ne porroit-il oir ce qu'il diroient. Li clercs respondirent: «De ce sommes nos mult lies, mandés les querre.» Le soudan les manda querre, et il vindrent à lui en sa tente, et si i ot des plus haus homes, et des plus sages de la terre, et li diu clerc i furent aussi. Et quant il furent venus, si lor dist li soudan porquoi il les avoit mandés querre. Si lor conta ce que li clerc li avoit dit. Il respondirent: «Sire, tu es espées de la loi, si lor doit maintenir et garder, nous te commandons de par Mahomet, qui la nos doné, que tu lor fasse lor teste couper. Car nos n'orrions chose que il deissent. Car la loi défent con ne croie nul preschement, et por ce te commandons [Col. 0998B] que tu lor face les testes couper.» A tant pristrent congié, si s'en alerent. Li soudan demora et li diu clerc. Dont vint li soudan, si lor dist: «Seignors, il m'ont commandé de par Mahomet et de par la loi, que je vous face les testes couper. Car ainsi le commande la loi. Mes g'irai encontre le commandement. Car mauvais guerridon vous rendroi-je de ce que vos vos estes mis en avanture de morir por m'ame sauver.» Aprés dist s'il voloient demorer aveq lui, qui lor donroit grant terre et grans possessions. Il distrent qu'il ne demorroient mie, ains s'en iroient volentier ariere, se son commandement i estoit. Le soudan dist que volentier les feroit ariere conduire sauvement. Aprés lor fist aporter or et argent, et dras de soie à grant plente, [Col. 0998C] et commenda qu'il en prissent ce qu'il voudroient. Il distrent qu'il n'en prendroient noient, puis qu'il ne pooient avoir l'ame de lui à Dieu, et plus chier auroient l'ame de lui à Dieu, qu'il n'auroient quant qu'il avoit vaillant à lor eus; mes fist-il bien, dona lor à mangier, si s'en iroient puisque autrement ne pooient estre. Le soudan lor fist doner assés à mangier et à boivre, et quant il orent mengié si pristrent congié au soudan, et il les fist conduire jusque à l'ost des Crestiens. Quant li Sarrazins orent perdu Damiete, si furent mult dolent. Il manderent as Crestiens, que s'il voloient rendre Damiete, il lor rendroient toute la terre de Jerusalem, si come li Crestiens la tindrent, fors que le Crac et tous les Crestiens qui en prison estoient en paienisme. Li [Col. 0998D] Crestiens en parlerent et prirent conseil, et conseil lor aporta qu'il ne la rendroient mie, que par Damiete porroient-il conquerre toute la terre d'Egypte et après la terre de Jerusalem. Car cil qui empereor d'Alemaigne estoit, estoit croisiés par le monde et assés s'en croiseroit. Que se li empereres estoit là o tot son pooir, et li croisiés qui estoient encore à venir à l'aide, et au commancement qu'il avoient et à l'aide de Dieu bien porroient avoir toute la terre d'Egypte et de Jerusalem. Quant le roy Felippe oi dire qu'il pooient avoir un roiaume por une cité, si les tint à fous et à musars quant il ne le faisoient.
Li cardinaus fist a savoir a l'apostole que Dex lor avoit donné à prendre Damiete, et que c'estoit la clef d'Egypte, et que li Sarrazins lor en voloient rendre toute la terre de Jerusalem fors le Crac. mes cil de la terre ne s'y accordòient pas, por le secors qu'il attendoient de l'empereor et des autres Crestiens. Quant li apostole oi ce, si fu mult lie, et le fist a savoir par toute la Crestienté, et manda qu'on fist movoir tous les pelerins qui croisiers estoient. Après manda a Frederic qui en Alemaigne estoit, qu'il venist a Rome, et portast corone, puis alast en la terre d'outre-mer. L'empereor envoia [Col. 0999B] tantost a Messines, et manda qu'en fist galies et huissiers a chevaus mettre a grant plente por lui passer. Quant Federic oi le message, il prist congié en Alemaigne, et laissa son fils, ala a Rome entre lui et sa fame, et porterent corone; mes encois qu'il portast corone, rendi il a l'apostole les cités et les chastiaus que Othes li avoit toluës. Et quant Federic fu coronés, si li manda qu'il alast en la terre d'outre-mer. L'empereor dist qu'il ni porroit mie aler sitost, qu'il avoit mult de Sarrazins en sa terre et en Cesile, qu'il voloit encois oster; car s'il i aloit avant qu'il fussent hors, il i porroit bien perdre. D'autre part il n'avoit mie Puille ne Calabre a sa volenté, ne Cesile, que si home avoient tenue contre lui, mes s'il avoit sa terre mise a point, il [Col. 0999C] passeroit a l'aide de Dieu, et mult de bien feroit en la terre. Aprés s'en ala l'empereor en Puille a une soüe cité, qui a nom Capes. Quant li chevaliers et li haus homes oirent que Federic avoit porté corone, et qu'il estoit a Capes, assés en vint a sa merci, et li rendirent lor terres, et tex i ot qui ne l'oserent attendre, ne venir a sa merci, ains s'enfuirent en la terre d'outre-mer, et tex i ot qui se rendirent au Temple, et tex i ot dont il ne vout avoir merci, ains les fist pendre. Ainsi li rendi l'en toute la terre de Puille et de Calabre et de Cesile, fors les Sarrazins qui y estoient; mes puis les prist il et les envoia en Puille. Là en fist l'en une grant cité, où il sont encore, mes ni sont mie tuit, ains en ala par les villes de Puille manans.
Or vous lairons a parler de l'empereor d'Alemaigne jusqu'à tant que point en sera. Si vos dirons des Crestiens qui sont a Damiete. Il oirent dire que l'empereor ot porté corone, et qu'il faisoit grant apareillement de passer et d'eus secorre. Il parlerent ensemble et distrent qu'il pooient bien aler asseoir le Caire. Cil qui conseil lor en dona, lor dona conseil d'eus noier; car je vos dirai la maniere de la terre. Il a escluses d'un flun par toute la terre d'Egypte por l'euë du flun detenir. Gil flun si a VII. branches, quant il se part et il vient en la terre d'Egypte, si se partent en VII. et tuit chient en la mer de Grece. Le graindre de ces sept si vient en [Col. 1000A] Babilone et au Caire. Babilone est une cité et li Caire est un chastel desous Babilone, forche cil bras d'euë et ce part en deus; l'une de ces partiés se part Damiete, et l'autre core à une cité qui a nom Fae, et chiet aussi en mer, et chascun de ces fluns si porte navie. Entre ces deus fluns pristrent li Crestiens terre, quant il vindrent devant Damiete. Il avient chose chascun an le jour de la mie Aoust qu'en ront les escluses, si que l'euë s'espant par toute la terre, si seme l'en les blés, et autrement se cele euë ne s'espandist ainsi por pluie qu'il i face, bled ne vendroit en la terre. Aucune fois avint en nos tans que le flun ne coroit mie, ne s'espandoit, ne qu'il se pooit mie espandre por defaut d'euë, dont il avint que cil de la terre furent tuit mort de [Col. 1000B] faim.
En cel point que li flun se devoit espandre, murent-il à aler vers le Caire. Li Sarrazins quant il orent perdue Damiete, si sorent bien que li Crestien ne lairoient mie a tant, ains iroient en Babilone et au Caire. Il firent sor le flun là ou l'euë en force un pont, si le couvrirent tot de fer, et porce le firent u fort de cele euë, qu'il ne voloient mie que li Crestiens alassent a l'autre bras du flun a aler en Babilone. Quant li Crestiens orent pris conseil, et il se furent accordés d'aler au Caire, il garnirent bien Damiete, et s'atirerent por aler. Ancois qu'il meussent manda le cardinal querre le roi Johan, qui en [Col. 1000C] Acre estoit, qu'il venist a Damiete, car il estoient atorné por aler asseoir le Caire. Le roi dist qu'il n'iroit pas, ains garderoit sa terre, et bien li convenist de la terre, dont il estoit sires, qui demorée li estoit, et qu'il avoit aidié a conquerre. Quant li Sarrazins oirent dirent que li Crestien s'appareilloient por aler en Babilone et au Caire, si s'alerent herbergier et logier au pont de fer por garder iluec le passage. Aprés manda le soudan au cardinal, que s'il voloit rendre Damiete, il lor rendroit toute la terre de Jerusalem, si comme li Crestiens l'avoient tenuë fors le Crac, et si fermeroit Jerusalem a son coust, et tous les chastiaus qui furent ab tus puis qu'il murent a aler vers Damiete, et si donneroit trives a XXX. ans, tant qu'il porroient bien avoir la [Col. 1000D] terre garnie de Crestiens.
A cele pes s'accorderent li Templier et li Hospitalier et les gens de la terre, mes li cardinaus ne si voloit accorder, ains fist movoir ceus de l'ost, fors les garnisons, et alerent contre mont le flun et la navie par eue, et il alerent par terre, si qu'il se herbergeoient tuit jors li un encontre l'autre. Quant le cardinal fu meu, il manda au roi Johan que por Dieu eust pitié de la Crestienté, car il estoient meus por aler au Caire, et que por Dieu meust aprés eus, et il paieroit ce dont il estoit endetté, bien cent mille Besans qu'il devoit por l'ost de Damiete. Quant le roi oi que l'ost estoit meu por aler au Caire, si fu [Col. 1001A] mult dolent, quant il estoit meus en tel point. Car en grant avanture aloit de tout perdre, si come il finrent. Le roi vist bien qu'il le convenoit aler après eus, car s'il n'i alast, il lor mescheoit, grant blasme en auroit. Si se parti d'Acre et ala après eus, et erra tant qu'il vint a eus au pont de fer, où il estoient logiés près de l'ost des Sarrazins. Li vaissel de l'ost aloient chascun jor a Damiete, et amenoit en l'ost viandes, si que li os estoit bien plenteif.
Or, vous dirai que li Sarrazins firent. Il firent lor galies qui estoient u flun de Foe, si les firent monter jusqu'au pont, et avaler coiement u flun de Damiete, [Col. 1001B] si que onques la navie des Crestiens, qui d'autre part estoit, ne le sout, ne n'aperceut. Les galies des Sarrazins se mistrent entre l'ost et Damiete. Huec s'arresterent et si prenoient li vaissiaus qui aloient de l'ost à Damiete, et de Damiete a l'ost; ains clostrent le chemin de l'eue, que viandes ne pooient aler en l'ost, et bien fu VIII. jors ou plus que viande n'alast de Damiete en l'ost, dont cil de l'ost s'esmerveillerent mult que ce pooit estre, qu'il ne pooit oir noveles de Damiete, ne cil de Damiete ne pooient oir noveles de l'ost. Dont il avint que en cel point que les galies des Sarrazins avaloient le flun de Foe u flun de Damiete estoient cent galies armées arrivées u flun de Damiete, que l'empereor d'Alemaigne i avoit envoiée, et là sejornerent: que [Col. 1001C] s'il seussent qu'il eust entre eus et l'ost galies, il les eussent prises et secoru l'ost, si n'eust mie Damiete esté perdue. Quant li soudan sout qu'il out galies des Crestiens arrivées a Damiete, si dist qu'il porroit bien trop targier des Crestiens damagier; il fist couper les escluses, et l'euë s'espandit, si s'en ala en l'ost des Crestiens, si qu'il i furent tex i ot jusqu'à la goule, et mult en i ot de noiés, et lor viande fu tote perdue, qu'il ne pooit n'avant n'ariere aler en lors vessiaus ne a terre, si furent-il atorné de l'euë, que li sondan si l'or dona congié d'aler ariere sauvement a Damiete, n'en peut il pie eschaper que tuit ne fussent noiés.
Quant le roi vit la mescheance de l'ost, si manda au soudan qu'il le combattroit volentiers. Li soudan li manda qu'il ne se combattroit mie, qu'il estoient tuit mort s'il voloit, et qu'il n'en eschaperoit ja pié, que tuit ne fussent noiés. Si manda au roi, se son plaisir estoit qu'il venist parler a lui. Lé roi i ala por le congié au cardinal, si mena avec lui mestre Jacques qui evesque estoit d'Acre. Le soudan fist grant feste au roi quant il le vit, et le fist seoir a costé de lui, après li dist: «Sires roi, j'ai mult grant pitié de vos et de vos gens qui là moront a grant dolor come de faim, et si se seront noiés. Et se vos volés, vos les porrés bien garantir de mort.» Le roi lui dist: «Sire, comment? — Je vous [Col. 1002A] dirai comment, dist le soudan, se vos volés rendre Damiete, je les mettrai tos en sauveté.» Le roi dist que Damiete n'estoit pas toute souë, ains i avoit parconiers assés, et s'il voloit, il lor feroit a savoir, et ce qu'il en feroit il le tendroit volentiers. Li soudan dist que bel li seroit si enveoit. Le roi envoia l'evesque d'Acre au cardinal, et a ceus qui en l'euë estoient: si lor fist a savoir la requeste que li soudan li avoit faite. Le cardinal et cil de l'ost s'i accorderent ensemble, et mult furent lies de sa requeste, et manderent au roi qu'il feist le meillor plet qu'il porroit, mes qu'ils pussent issir de là où il estoient, et ce qu'il feroit il tendroit. Li evesque retorna ariere au roi, si li fist a savoir ce qu'il avoit trouvé. Lors atirerent entre lui et le soudan [Col. 1002B] la pes tele comme vous dirai. Il rendirent Damiete au soudan, et quant qu'il avoient de Sarrazins en prison deça mer, et le soudan lor rendit les Chrestiens qui estoient en prison en sa terre et en la terre de Coredin son frere, et dist qu'il rendroit la sainte Crois qui fust perdue en la bataille devant Acre, et si firent trives a huit ans en tel point comme eles estoient quant le roi Johan porta corone.
Quant la pes fu ainsi creantée d'une part et d'autre, li soudan envoia des vilains de sa terre faire pons et escluses par quoi li Crestiens pussent issir de l'euë et aler a seche terre. Après dist li soudan [Col. 1002C] au roi, qu'il voloit avoir ostages de la pes jusques que ses gens seroient dedens Damiete et que li Crestiens en seroient dehors. Le roi demora en ostage et l'evesque d'Acre. Après envoia l'en a Damiete, et fist l'en issir hors les Crestiens, et si la livra l'en au soudan et tous les prisonniers qui dedans estoient. Quant ainsi orent fait, le roi se seoit devant le soudan, si commença a plorer, et encore estoient li Crestiens en l'euë qui moroit de faim. Le soudan regarda le roi qui ploroit; si li dist: «Sire, porquoi plorés-vos? je na fiert-il mie à roi qu'il doit plorer. Sire, j'ai droit, dist le roi, car je vois le pueple que Diex m'a chargié morir a si grant mesaige comme de faim.» Li soudan ot pitié de ce [Col. 1002D] qu'il vit le roi plorer, si plora aussi. Après li dist qu'il ne plora plus, qu'il auroient a mengier, si lor envoia trente mille pains a departir as poures et as riches, ainsi lor envoia quatre jors tant qu'il furent hors de l'euë. Et quant il furent hors, si envoia marchié de pain et de viande à ceus qui acheter le pooient, et as poures gens envoia as chascun du pain XV jors. Là furent jusqu'à tant que li message revindre ariere au soudan qui avoit esté à Damiete. Quant li messages furent venu, le soudan lor dona congié, et s'en alerent chascun en son endroit. Le roi s'en ala a Acre, et laissa chevalier en la terre por cherchier les cités et les chastiaus et les viles, et delivrerent les prisonniers. Quant le roi ot ainsi fait, si fist un sien parent baillif de la terre qui avoit [Col. 1003A] nom Heudes de Mont-Beliart, et puis passa mer por aler a Rome et en France, et por parler a l'apostole, et à l'empereor, et au roi de France, et au roi d'Angleterre, por avoir secors et aide à la terre d'outremer, et por plaindre soi à l'apostole de la honte que li cardinal li avoit fait devant Damiete, et por querre baron a sa fille, qui la terre peust maintenir.
Quant l'empereres sout qu'il fu arrivé, si ala contre lui, et le receut a grant honor, et grant joie fist de sa venuë, et ala avec lui tant qu'il vint a l'apostole. L'apostole le receut a grant honor, et ala encontre [Col. 1003B] lui, et le roi se plaint de la honte que li cardinal li avoit faite. Là atirerent li apostole, et li empereor et li rois, que james ne feroit l'on partison de chose que l'en conquist, puis qu'en seroit mie a aler en la terre d'outre-mer, ains seroit tot au roi de Jerusalem. En ce point que le roi arriva en Puille fu la dame la fame l'empereor morte. Et quant il orent fait cet atirement des conquestes demorer au roi, l'apostole parla a l'empereor de la fille au roi Johan prendre a fame. L'empereor dist qu'il la prendroit volentiers por l'amor qu'il avoit au pere. Là la plein à la main l'apostole. Quant ainsi orent fait, si se departirent. L'empereor s'en ala en Puille, et le roi s'en ala a Rome, et là li receut l'en a procession, et d'iluec s'en ala en France au roi Felippe, [Col. 1003C] qui grant honor li fist. Après ala en Angleterre au roi et retorna ariere en France. Et si vous di por voir qu'en toutes les terres où il passoit, et as bones villes, aloit l'en encontre lui, et le recevoit l'en a procession. Ne demora guaires puis que le roi Johan fu en France, que le roi Felippe morut, et laissa grant avoir au roi Johan por porter en la terre d'outre-mer. Le roi Johan fu a S. Denys por sousterrer le roi Felippe. Après fu au coronement le roi Loïs son fil a Rains. Puis s'en ala a S. Jacques; au revenir qu'il fist fu le roi d'Espaigne a son encontre a Burs, qui grant honor li fist. Là li dona le roi d'Espagne une soue seror a fame qu'il avoit. Quant le roi Johan ot espousée fame, si s'en ala en [Col. 1003D] France. Quant il i ot esté une piece, si prist congié au roi et as barons, et dist qu'il l'en convenoit aler, car l'empereor l'attendoit en Puille pour passer et por sa fille espouser. Si s'en ala et erra tant qu'il vint a l'empereor en Puille. Quant il fu là, l'empereor si fist mander querre sa fille et l'espousa, et li fist porter corone, et mult ama le roi Johan, et le fist seignor de sa terre. Li diables qui vit le grant amor entre l'empereor et le roi Joan, si fu mult dolent, et entra u corps l'empereor, et li fist amer une niece le roi Johan qui estoit venuë avec sa fille. Il la depucela, et sa fame en haït. Dont il avint un jor que le roi Johan ala veoir sa fille, si la trouva en sa chambre mult corociée. Il li demanda qu'ele avoit, et ele li dist que tout ainsi avoit fait l'empereor [Col. 1004A] de sa niece, qu'il l'avoit depucelée et la tenoit, et li en haioit. Quant le roi oi, si fu mult dolent, et conforta sa fille, et puis prist congié, et s'en ala a l'empereor. Quant il vint là, l'empereor se leva contre lui, et bel le salua; et le roi li dist qu'il ne le saluoit pas, et honni fussent tuit cil par qui il estoit empereor, fors le roi de France, et se por pechié ne fust, il l'occiroit. Quant l'empereor l'oi, si ot grant paor, et li commanda qu'il vuida sa terre. Le roi Johan dit volentiers, qu'en la terre de si desloial home ne demorroit il ja. Il vuida la terre et ala a Rome. Cil de Rome alerent encontre lui et le receurent a grant honor, et li promistrent qu'il li aideroit de LX mille escus se mestier en avoit. Il les en mercia, et se parti de Rome, et ala en [Col. 1004B] Lombardie, à Boloigne la Crasse, et sejorna il et sa fame.
Quant cil de Lombardie oirent dire que le roi Johan estoit a Boloigne la Crasse, si s'assemblerent li postat des cités, et alerent a lui. Bel le saluerent et li distrent, que s'il voloit, il li rendroit la terre et le coroneroient. Le roi les en mercia, et dist qu'il ne le refusoit pas, mes la terre estoit de sa fille, qui dame en estoit. Mes s'offrirent-il, il demorroit en la terre tant comme il vodroit. Quant l'empereor ot bani le roi de sa terre, il fu mult dolent de la honte que le roi li ot dite. Il ala a sa fame, si la bati durement, si qu'a poi que l'enfant que ele avoit [Col. 1004C] en son ventre ne perdi, et après la fist enfermer en un chastel, et là fu grant piece. L'empereor ot grant paor que le roi ne li tollist sa terre; porce li manda qu'il iroit a lui a merci, et li amenderoit la honte qu'il li avoit faite. Le roi ne vout mie guerroier l'empereor, ains li manda ariere que volentiers li pardonneroit por ce qu'il li amendast. L'empereor ala en Lombardie a tout grant gent, si cria au roi merci, et le roi li pardona. Après mist pes le roi entre l'empereor et les Lombars en telle maniere comme je vous dirai. Toutes les communes cités de Lombardie amenderoient le meffait par cinq cens chevalier amener deus ans a leur coust en la terre d'outre-mer. Aprés ala l'empereor en Puille, [Col. 1004D] et le roi demora a Boloigne, porce qu'il ne vout mie aler avec l'empereor. Quant li apostole oi dire qu'il avoit mautalent entre le roi et l'empereor, si manda au roi qu'il venist à lui, il i ala. Li apostole li commanda sa terre à garder et vivre des rentes. Il avint que la fame l'empereor se délivra d'un fil: si ne demora guaires après qu'ele fu morte, dont mult fu dolent, et toutes voies fu-il lies de ce que oir i ot demoré. Li apostole manda a l'empereor qu'il passa outre-mer, et feist son pelerinage, et s'il ne passoit il en feroit justice. Li empereres manda que volentiers passeroit et jor en prist. Quant l'apostole sout le jour, si manda par toute Crestienté à ceus qui croisiés estoient, qu'il meussent et alassent à Brandis, que li empereres passeroit. Li empereres fist [Col. 1005A] grant apareillement de nes et de galies, et fist chargier viandes et gens. Quant li pelerins furent venus et les nes furent apareilliés, et il furent recueilli, li empereres entra en une galie, et mut la navie et li vaissel aprés. Quant ce vint aprés au vespres, l'empereor fist retorner sa galie coiement, con ne le seust fors cil de la galie, si s'en revint à Brandis, et li pelerin passerent outre, et s'en vindrent en Acre.
Quant l'apostole oi dire que l'empereor estoit ainsi retorné, si fu mult dolent, et l'escomenia et fist escomenier par toute Chrestienté com traite et desloial qu'il estoit. L'empereor envoia au soudan [Col. 1005B] por faire pes forcé si com vos oirés. En ce point que li pelerin arriverent, estoit li Coredin mor: si demora sa terre a ses enfans. Il laissa la terre et les enfants a un chevalier en bail, qui estoit d'Espagne et frere avoit esté du Temple; et porce li laissa il, qu'il l'avoit loiaument servi, et avoit loiaument sa loi tenuë, fors seulement qu'il aloit contre les Crestiens; porce li laissa il, qu'il savoit bien qu'il la garderoit loiaument. Ne la vout mie laissié as Sarrazins, qu'il savoit bien qu'il la rendroit a son frere le soudan de Babilone. Et quant le soudan fu mort, si furent ses trives mortes en la terre d'outre-mer. Li pelerins qui i estoient pristrent conseil qu'il iroient fermer un chastel à VII milles de Sur en un lieu qui a nom Sajete. Il i alerent, et quant il [Col. 1005C] vindrent lor conseil lor aporta qu'il ne le fermeroient mie, car trop i avoit a faire, et si ne seroit mie mult defensable, ains fermeroient un chastel a une isle qui est devant la cité, et seroit chaucié de terre jusques-là; et se li chasteaus estoit fait, il ne douteroit nul assaut ne par mer ne par terre. Cil de l'ost si accorderent tuit, et sejornerent iluec, et fermerent le chastel tout l'iver, et firent la chaucié, et au chief de la chaussié firent une porte bien defensable. En cel ost i ot mult d'Anglois, et i ot deus evesques, qui mult de bien firent en l'ost, et aillors, si come vous oirés. Li Alemant fermerent un autre chastel, qui a nom Frans-Chastiaus. Quant il orent fermés ces deus chastiaus l'ivert, il alerent [Col. 1005D] a Cesaire l'esté, où il fermerent un autre chastel, et li Espagnol qui avoit la terre en baillie, n'osoit pas laissier ce qu'il gardoit que li soudan ni entrast qui son neveu beoita deseriter.
Quant li messages que l'empereor ot mandé au soudan furent retorné, il entra tantost en mer, et s'en ala en la terre d'outre-mer, sans ce qu'il le fist assavoir a l'apostole, si s'en ala tous escommenies. Quant il vint en droit l'isle de Chipre, il descendit a terre et sejorna iluec. Il envoia son mareschal en Acre, et grant gent avec por parler au soudan. En ce point que li mareschal envoia en Acre, estoient [Col. 1006A] encore li pelerin a Cesaire. Il orent un jor envoié forriers en paienisme por querre viandes. Grant bestail et grant gaaing en amenerent; li mareschaus l'oi dire, si monta et ses chevaliers tous armés et ala encontre. Quant il virent le mareschal, il connurent les enseignes et furent mult lies; car il cuidolent qu'il venissent por eus aidier, mes il n'en avoient talent, ains lor corurent sus, et tuerent, et navrerent et tolirent ce qu'il avoient gaaignié. Quant il orent ainsi fait, li mareschal s'en retorna en Acre, d'iluec s'en ala en un lieu de la terre en message au soudan por parler de la pes, qu'il ne voloit mie qu'il venissent en Acre, ne que cil de la terre seussent lor conseil. Cil de la terre envoierent un message a l'apostole, et li firent a savoir comment [Col. 1006B] la gent l'empereor les avoit mal baillis, et comment il aloient souvent parler as Sarrazins. Quant l'empereor ot sejorné une piece en l'isle de Cipre, si le fist son mareschal assavoir ce qu'il avoit trouvé u soudan, et l'empereor entra tantost en mer, et arriva en Acre. En ce point estoient li Crestiens devant Cesaire, où il avoient fermé un chastel, et d'iluec alerent a Jasse, où il fermerent un autre chastel mult fort. Quant l'empereor fu en Acre, si fist tantost armer une galie, et mist messages ens et les envoia a l'apostole, et fist a savoir qu'il estoit en la terre sainte, et qu'il la sousist, et il li creanteroit que james ne torneroit ariere jusques qu'il aroit conquise tete la terre des Sarrazins, et mise en la main des Crestiens. L'apostole dist qu'il ne [Col. 1006C] l'asoudroit mie, qu'il ne le tenoit mie por Crestien, ains estoit passé comme faus et traitres. Aprés manda au patriarche, au Temple et a l'Ospital qu'il ne fussent a son conseil, n'a son accort, et que bien se prissent garde, car il ne feroit ja bien, si comme il cuidoit.
Un jor se porpensa l'empereor de grant traison. Il ala a un chastel du Temple, qui a nom Chastiaupelerin, si entra ens. Il le trouva fort et bien garni, si dist qu'il le voloit avoir, et qu'il le vuidassent. Li Templiers corurent as portes, et les fermerent, et distrent que s'il ne s'en aloit, il le mettroit en [Col. 1006D] tel lieu dont il n'istroit james. L'empereor vit qu'il ne n'avoit mie la force, si s'en issi, et s'en ala en Acre, et fist armer ses gens, et s'en ala a la maison du Temple, et la vodrent abatre, et li Templier la defendirent bien, tant que l'empereor se trait arriere, et s'en ala a Jasse là où on fermoit un chastel, et manda au soudan qu'il li tenist ses covenances. Le soudan sout la discorde qui estoit entre lui et l'apostole et ceus de la terre. Si li manda qu'il ne les li pooit mie tenir. Car son frere Coredins estoit mort, et il ne pooit mie faire de sa terre à son talent, car elle estoit demorée en baillif. L'empereor fist son serment, et li manda, que s'il ne li tenoit ses covenances, seust-il bien que james n'aroit repos, jusques qu'il l'aroit deserité. Quant le soudan [Col. 1007A] oi ce, si manda ceus qui son neveu avoient en baillie, car il ne pooit mie faire pes sans eus tele come il l'avoient en convent. Li baillifs vindrent au soudan, li soudan lor dist: Seignor, vées si l'empereor qui est venu por une pes que nos avions porparlée entre moi et mon frere, et creantée li avions. Il escuet que vous le créantiés ausi, et se vos ne les volés creanter, il ira sor vos. Quant il oirent ce, si distrent qu'il feist et il l'ottroeroient. Car il lor estoit bien avis que plus porroient perdre en la guerre qu'en la pes.
Or, vous dirai de la pes quele ele estoit. Li soudan rendi toute la terre de Jerusalem si com li Chrestiens la tindrent au jor que li Sarrazins la [Col. 1007B] conquistrent sor eus, fors seulement le crac de Montroial et trois chastiaus en la terre de Sur et de Sajete, que haus homes avoient garnis et ne les voloient rendre, mes ne pout mie gramment chaloir qu'il n'estoient mie si fors qu'il covenist estre devant à siege. Mes du crac fu damage. Car toute Crestienté porroit seoir devant, puis qu'il i eust à mangier ains qu'il fust pris. La cité de Jerusalem rendroient par tel convenant, qu'il i auroit trois Sarrazins por garder le temple où Dieu fu offert, et que li Chrestiens ni auroient aucune seignorie, et que sauvement sans trevage doner vendroient li pelerin Sarrazins au temple, et u manoir Salomon où li Templiers estoient au tans que la terre fu perduë. Mist l'empereor Sarrazins en la viltance [Col. 1007C] des pelerins Templiers, porce qu'il ne voloit mie qu'il fussent dans la ville, et que l'emperere pooit fermer chastiaus et cités, et ce qui avoit esté fermé, mes fermeté novele ne pooit faire, ne li Sarrazins ne se pooient mie fermer. Ceste pes fust créantée d'une part et d'autre et trives prises à X ans. Quant ainsi fu fait et les trives prises, le soudan fist voider la cité des Sarrazins, fors seulement le temple. L'empereor i entra, et si home et porta corone un demi-quaresme. Quant il ot porté corone, si dona le manoir le roi, qui est devant la tor David à l'ospital des Alemans. A cele pes ne à celes trives ne fu mie li Temple ne li Ospitaus, ne le patriarche, porce que l'apostole lor avoit mandé [Col. 1007D] qu'il ne fussent à son conseil ne à s'aide. D'autre part se l'apostole ne lor eust mandé, si ne eussentil mie cele pes aidié à faire; car cele pes tint l'en à fause et à mauvaise.
Quant l'empereor ot porté corone en Jerusalem, si envoia un sien clerc à l'apostole et à son fil en Alemaigne et au roi de France, et si lor manda comment on li avoit la terre renduë. Quant l'apostole oi ces noveles, si n'en fu mie lies, porce qu'il estoit excommenié, et qu'il li estoit avis qu'il avoit faite mauvaise pes, porce que li Sarrazins tenoient le [Col. 1008A] Temple, et por ce ne vout-il soffrir con le seust par lui, ne que sainte yglise en fist feste, ains commanda par toute Crestienté con escommeniast l'empereor come renoié et mescreant. Après assembla grant gent et les chargea au roi Johan, et fist entrer en la terre l'empereor, por gaster en la terre de son demaine, non mie de son empire. Le roi Johan i entra et prist chastiaus et viles, et fist grant conquest sor l'empereor. L'en fist à savoir à l'empereor, qui outre mer estoit, que l'apostole avoit chargié gens au roi Johan, et qu'il prenoit ses chastiaus et ses cités et ses homes. Quant l'empereor oi ce, si fist atirer galies et se mist ens, et si laissa baillif en la terre de Jerusalem, et passa mer, et arriva en Puille. Quant il fu arrivé, si envoia [Col. 1008B] par toutes ses cités por saisir toutes les maisons du Temple, et fist chacier tous les Templiers hors de sa terre, après assembla grant ost et ala encontre le roi Johan, et manda à son fil en Alemagne qu'il le secorust à son pooir. Quant le roi Johan vist que l'empereor venoit contre lui à tot son pooir, si se traist arriere et le manda à l'apostole. Li apostole manda en France con le secorust. L'evesque de Biauves i ala et grant chevalerie avec. L'empereor reconquist toute sa terre que le roi Johan li avoit prise. Li duc d'Osteriche, qui estoit alé en l'aide l'empereor avec son fils, vint à l'apostole, si li dist que la guerre n'avenoit pas à lui n'a l'empereor, mes feist pes, et li apostole dit: Quele pes feroie-je? Il m'a tant menti qu'à peine [Col. 1008C] porroie-je croire chose qu'il me deist, ne serement qu'il me feist. Sire, dist li dus, l'en vos fera seur de la pes. Là porpalerent une pes entre l'apostole et les cardinaus et le duc, dont l'apostole envoya à l'empereor deus cardinaus et li dus por la forme de la pes. Il dit que cele pes ne feroit-il mie, ains lor mur une autre pes qu'il feroit. Li cardinas ne si accorderent mie, ains estriverent ensemble de deus part, et le duc pria tant l'empereor qu'il s'en mist sor li et sor les deus cardinaus, et jora sor saint, que ce qu'il en feroit, il tendroit, et en fist bien le creant, et li cardinal le creanterent de par l'apostole. La pes fut creantée d'une part et d'autre, et fu l'empereor absous.
Un poi après que l'empereor se fu parti de la terre de Jerusalem, s'assemblerent vilains de la terre as Sarrazins, et alerent en Jerusalem une matinée, por occire les Chrestiens qui dedens estoient. Li Chrestiens se défendirent bien si comme l'en dit, et occistrent bien cinq cens Sarrazins, et ni ot que un Chrestien mort, cil fu Englois.
Or, vous lairons à parler de la terre de Jerusalem tant que point et hore en sera. Si vos dirons de Constantinople. Li Crestiens qui dedens estoient, avoient perdue toute la terre, fors seulement la [Col. 1009A] cite et un poi de terre par dehors. Il pristrent conseil ensemble, si plusor et distrent qu'il lairoient la cité et vendroient, li autres distrent que ce ne feroit-il ja, car grant honte et grant reprovier en auroient en tous les lieus où il iroient, si laissoient si riche cité por noient, ains manderent à l'apostole secors, et li feroit à savoir l'estat de la terre, et li manderoit por Diex, qu'il lor donast le roi Johan à seignor, car s'il le pooit avoir, à l'aide de Dieu bien tendroit la terre, et si tôt come il vendroit en la terre il li rendroient et feroient de lui seignor. A cil conseil s'accorderent tuit. Il envoierent à l'apostole et au roi Johan. Quant l'apostole oi ces noveles, si manda le roi Johan qu'il venist parler à lui, il i vint. Quant il i fu venu, l'apostole [Col. 1009B] li dist ce que l'en li avoit mandé de Constantinople, et mult le pria qu'il le fist et qu'il s'en conseilla. Le roi li dist qu'il en estoit tot conseillé, et qu'il n'iroit mie, car un enfes estoit remes de l'empereor Pirron, qui estoit oir de la terre, si ne se voloit mie mettre en aventure por garantir autrui terre. Mult li pria l'apostole qu'il i alast, et grant secors li promist d'avoir et de gent. Li rois dist que por cele promesse n'iroit-il mie, ne cele promesse si li aloit ne refuseroit-il mie. Li rois porce qu'il veoit le besoing de la terre, et porce que l'apostole l'en prioit, dist qu'il iroit por tele division, se li chevaliers de la terre li ottroient, et li apostole li looit. Que li oirs de la terre espouseroit une fille [Col. 1010A] qu'il avoit et porteroit corone. Après quant il auroit espousée sa fille, il jureroit sor sains que tant com il vivroit, il seroit en baillie, et seignorie n'aroit sor lui. Apès li feroient li chevalier homage à sa vie, et que toute la terre qu'il conquerroist que ses ancestres avoient tenuë, tout seroit à l'empereor, et s'il conqueroit terre que ses ancestres n'eussent tenuë, elle seroit à ses oirs et de l'empereor la tendroient, se ainsi le voloit faire, il iroit. Li apostole loa mult ce que le roi avoit dit, et bien si acorda. Li message distrent qu'il s'en iroit ariere, et qu'il le feroit assavoir as chevaliers. Il retornerent en Constantinople, et lor firent à savoir. Li chevaliers parlerent ensemble et bien s'acorderent tuit à ce que li apostole et le roi lor avoit mandé. [Col. 1010B] Il envoierent ariere et manderent le roi, qu'il venist en Constantinople et qu'il feroit quant qu'il avoit devisé. Le roi quant il ot oi ces messages ala à l'apostole, et prist congié à lui. Li apostole li dona de son avoir, et li creanta qu'il le secorroit de gens et d'avoir, se mestier en avoit. Après li rois s'atorda et ala en Venice, et entra en mer, et ala en Constantinople. Il manda querre tous les chevaliers de la terre, et fist espouser sa fille au vaslet qui emperere devoit estre. Quant le vaslet l'out espousée, le roi li requist qu'il li feist ses convenances, et il et li chevaliers de la terre. L'empereor et li chevaliers li firent ce qu'il devisa, si com il avoit en convent, et le roi a tant s'en tint.
En cel point que l'empereor se parti de la terre de Suric et de Cypre, Aelis la roine de Cypre, mere le roi Henri vint en Acre, et requist le royaume de Jerusalem com le plus droit hoir qui fust aparant du roi Aemeri son aiol. Les gens de la terre orent conseil, et li respondirent qu'il estoient homes de l'empereor Federic, qui tenoit la terre par le baliage de son fil Coraut, porquoi ne pooient mie faire ce com lor requeroit. Mes porce qu'il n'avoient onques veu celui sien fil Coraut, ne il n'avoient esté present u roiaume, il manderoient à l'empereor que dedens un an lor mandast Coraut son fil, et s'il l'enveoit, il le garderoient come lor seignor, ou [Col. 1009D] se ce non, il feroient ver lui ce qu'il devroient, et por ceste chose faire, à l'empereor envoioient message deus chevaliers, l'un fu Giefroi Litors qui estoit né du païs, et li autre fu Johan de Baillou qui fut né de Flandres. Cil diu passerent en Puille en une galie, et ariverent à Brandis, et d'iluec alerent tant qu'il trouverent l'empereor à S. Lorens, qui s'en aloient à Capres. Si com vos avez oi, [Col. 1010C] il distrent lor message, à quoi il respondist, que il feroit dedens brief tans ce qu'il devroit.
Ci vous dirons du roi Johan qu'il li avint quant il fu alé en France. Il avint en Constantinople quant l'empereor Robert fu mort, à cui Felippe son frere le cuens de Namur avoit donné et quitté l'empire qui li remest un fil mult jone et mult petit enfant, qui ot nom Baudoin, de qui li barons de la terre par accort firent baillif et garde de l'empire et de l'enfant un vaillant home qui avoit nom Anseau, lequel maintain bien la terre selonc le mauvais point où ele estoit. Et porce qu'il la pust miex maintenir, fit-il pes et aliance as Comans, et espousa la fille d'un Coman por miex atraire à soi, et de ce [Col. 1010D] avint que la terre fu en meillor point et plus plenteive. En ce que la terre de Constantinople fu en si fieble point, li barons orent conseil, et par acort manderent par bon message au roi Johan qu'il venist recevoir l'empire de Constantinople, par les covenances qu'il lui faisoient. Le roi Johan si assenti en la maniere qu'il avoit esté devisé, et amena beles gens avec lui, et aporta grant avoir. Es covenances [Col. 1011A] fu que li enfes qui estoit droit oir, devoit espouser une souë fille, qu'il avoit eu de la seror le roi de Castelle, et tout ce qu'il conquerroit outre le bras S. George en la terre de Bethyne seroit à lui et à ses oirs, mes qu'il le tendroient de l'empire, et qu'il tendroit l'empire tant com il vivroit. Quant il fu venu en Constantinople, il fu coroné empereor et reçut les homages et les feautés. En ce qu'en cuida qu'il deust chevauchier et commencier la guerre, si se mist à plaidier as Veniciens, après se trouva mult amenuisié de gens et d'avoir, et toutes voies si come il pout passa le bras S. George, et asseia un fort chastel qu'en apelle Lespigas, et i furent tant qu'il le prist, non mie par force, ains fu emblés. Lors le garni, ala avant et chevaucha par la [Col. 1011B] terre du Vatas. Icil Vathas estoit un grieu, qui tenoit la terre outre le bras S. George et se faisoit appeler empereor, et por empereor se tenoit; et ce qu'il tenoit la terre estoit de par sa fame qui avoit esté fille de Lascrie, liquiex s'appelloit empereor, porce qu'il estoit de l'empire et du lignage au bon empereor Manuel, de cui cist livre a parlé ba en ariere. Quant l'empereor Johan ot chevauchié par cele terre, et vescu sor ses anemis un tans que onques li Grecs n'oserent venir à bataille, ains l'eschivoient tous jors, après s'en retorna en Constantinople, ne onques puis ne issi por meffaire à ses anemis, ains seurevint au plait. En si poi de profit gasta tot l'avoir qu'il avoit apporté u païs, de quoi les gens le guerpirent, si demeura seul en [Col. 1011C] pauvreté, tant come il vesqui puis.
Il avint après ce que l'empereor Federic se parti de la terre de Suric, que li Soudan de Babilone Melec Equemel à tout son frere Melec Elferac, et o tot grant gent à pié et à cheval alerent assiegier la cité de Domas, et firent semblant de tailler les jardins, dont cil de Domas orent grant doute, car ce est une de lor grant richesses, et si est tot lor grans delis. Il se trouverent esgarés, com ceux qui n'avoint de seignor qu'un enfant, et estoient en main d'un baillif, si douterent estre destruis porce qu'ils n'avoient seignor qui les maintenist; porquoi ils finerent à [Col. 1011D] Elquemel et li rendirent la cité, et tantost la dona à son frere le Seraf, et cil l'en dona 4 cités en eschange au levant. Quant Seyfedineber sout que cil de Domas voloit rendre la cité, et deseriter son seignor Melec Enassel le fil de li Coredin, et ni pooit mettre conseil, il prist son seignor, et le traist hors du chastel de Domas soudenement par une posterne, et l'emmena au Crac, où sa mere estoit, et son tresor iluec le laisa, et s'en ala à son chastel Salquet, et ce qu'il fist de l'enfant garentir, si fu porce que son oncle Lequelmel et le Seraf ne l'occeissent.
Après ce que la pes fu faite entre le pape Grégoire [Col. 1012A] et l'empereor Federic, l'emperere fist mult grant semblant qu'il vousist metre conseil en la terre d'outremer, et qu'en li avoit fait à savoir que li Sarrazins li tenoient mult mauvaisement les trives, et les autres outrages et tors qu'il faisoient as Crestiens, occioient il les pelerins u chemin de Jerusalem. Et sans faille il en i ot occis en celui tans plus de dix mil, et encore firent greignor meffet li Sarrazins qu'il assemblerent plus de XV milles homes à pié en la terre S. Abrahan et des montaignes de Jerusalem, et de Naples, et du païs entor; et distrent, qu'il ne voloient mie soffrir que la cité de Jerusalem fust en mains de Crestiens, ne qu'ils eussent pooir d'entrer u temple Domini, qui estoit la maison de Dieu, et faisoit semblant que ce faisoient-il sans la volenté [Col. 1012B] du soudan, et que en ce les avoient mis lor Faquis, ce sont lor prestres. Il s'en vindrent tuit armé dedens la cité, et corurent parmi les ruës tot abandon, et brisierent ostiex, et roberent et occistrent mains Crestiens, mes non mis gramment.
Li Crestiens qui estoient en Jerusalem Latin et Surien, et toutes autres nations, quant ils sorent la venuë de ses gens, si se receterent ens et lor fames et lor enfans et lor meillors choses en la tor de David, en une fermeté qu'on i avoit faite, et iluec delès es plus fort maisons qui près de là estoient. Li baillis de la ville, qui avoit nom Renaut de Cayphas, [Col. 1012C] chamberlens du roiaume manda en Acre au seignor de Sajete et à Garnier Lalemant, qui estoit remes u lieu l'empereor baillis du roiaume, et fist assavoir cele assemblée, dont cil prist chevaliers et serjans, et murent d'Acre, et alerent jusques à Jaffe, si envoierent un chevalier qui avoit nom Baudoin de Pignegni avant, et Tricople o lui por veoir la covine des Sarrazins, et l'ost venoit après. Cil murent à prime soir et alerent le chemin d'Emaus, c'est li chastiaus où notre Sire s'aparut à deux pelerins après la resurrection. Il chevaucierent toute nuit, si qu'il furent au jor en Bethleem.
[Col. 1012D] Quant li Crestiens qui s'estoient receté en la tor David virent paroir les qui venoient de vers Bethléem, si conurent les gonfanons, et sorent qu'on les venoit secorre, si en furent mult lies, car il estoient en mult grant paor, comme ceus que Sarrazins avoient enclos, et les assailloient de toutes pars, et ce lor avoit ja duré deus jors, et il estoient ce tiers. Adonc pristrent cuer, et corurent as Sarrazins et les desconfirent, et les brisierent, si qu'il n'orent paor de ralier eus ne de recouvrir, ains les emmenerent chaçant, et ferant et occiant parmi les ruës, si que une partie s'enfui par la porte S. Estienne, l'autre par la porte de Josaphat, l'autre vers le Temple, et vers Monte Sion, liquel se descouloient des murs à val, et quant cil qui venoient devers [Col. 1013A] Bethleem furent approchiés de la ville, si virent la desconfiture, et conurent la chace, si ferirent des esperons après ceux qui s'enfuioient, si qu'il en atainstrent plusors et occistrent, dont il fu trouvé, qu'il i en ot de mors, que dehors que dedens bien deus milles ou plus. Lors manderent en l'ost por faire assavoir cele novele, dont li messages trova l'ost au toron des chevaliers, et quant il lor ot dit la novele, si en furent mult lies, et se tindrent qu'il n'alerent plus avant, ains s'en retornerent en Acre, et sor tout achaisons l'empereor sous couverture de ces choses, par le seu du pape fist atorner CCC chevaliers, et CC arbalestriers et serjans à cheval, et lor fist chargier à Brandis chevax et armeures et viandes en XXVIII salandres, liquels murent et tant [Col. 1013B] alerent qu'il arriverent au Gavata, la pointe qui est devant Limeçon. Quant ils furent là venus, si geterent lor ancres, et demorerent iluec por attendre lor chevetaine. Et Richart fils Augier le mareschal l'empereor, qui devoit movoir après eus à tot XV galies.
Quant les salandres durent movoir de Brandis, une nef de l'hospital des Alemans mut avant que les salandres, et vint en Acre. En quoi vint un espie Johan d'Ibelim seignor de Baruth, qui li fist assavoir la venuë des gens l'empereor, et tout lor entendement: porquoi il vint pié estant en Acre, et [Col. 1013C] amena tant de gens come il pout avoir, que à sous, que de ses amis, et s'en ala a Baruth, et d'iluec en Chipre: et quant il fu là venus, il prist le roi et un poi de gens, et s'en ala herbergier au Quit: tot le remanent des gens, chevaliers et sergens fit herbergier a Limeçon, et fist chevetaine Balian son ainsné fil. En cel point arriverent deus galies a Limeçon, en quoi estoit l'evesque de Melfe, et deus chevaliers qui avoient lor fie en Acre. Li uns estoit appelé l'Alemant, li autre Johan de Balle, qui estoient Flamens, et demanderent le roi por parler a li, et l'en lor dist qu'il estoit au Quit. Il partirent de Limeçon o lor galies et s'en alerent au Quit, où le roi estoit herbergié. Quant il vindrent là, si distrent au roi en presence du seignor de Baruth: Mes sires, l'empereor [Col. 1013D] vos mande come à celui qui est ses hons, que vos congiés et faites partir de vostre terre Johan d'Ibelin et ses enfans, et ses nevous et ses parens; car il li ont meffait, porquoi il vos mande et defent que vos ne recettés ne garantissiés en vostre terre: li rois qui estoit enfes et jone d'aage, ot sou conseil, et lor fist faire response par un sien chevalier, qui estoit ses hons, et avoit a nom Guillaume viscomte, et lor dist: Seignor, le roi m'a commandé et chargié que je vous die, qu'il s'esmerveille que l'empereor vostre sire li a fait tel commandement; car li sire de Baruth est oncle sa mere, et si est bien su que il et si neveus, et grant partie de ses parens sont si home, porquoi il ne lor puet faillir, et sauve soit la grace de l'empereor, le roi ne puet [Col. 1014A] ne ne doit faire ce que vos li avez requis, et s'il le faisoit, il mesprendroit vers eus. Après ce Johan d'Ibelin se dreça et dist au roi: Sire, je suis vos hons, si vos prie que vos me maintenés a droit, que je suis prest de faire devant vos droit, et en vostre cort se nus me soit que demander. Sor ce li messages se leverent, et distrent au roi: Sire, vos avés bien entendu ce que nos vos avons dit de par l'empereor, et nos avons entendu vostre response, si s'en partirent a tant et se recueillirent en lors galies, et alerent ou Gavata, où lor salandres estoient.
Quant cil des chalandres orent iluec attendu le mareschal qui lor chevetaine estoit plusors jors, et [Col. 1014B] virent qu'il ne venoit pas, si orent conseil, et se partirent du Gavata, et s'en alerent tant qu'il vindrent a une isle qui est devant Baruth, là descendirent a terre et deschargierent lor clevax, et s'armerent et se mistrent en eschieles, et chevauchierent vers la cité de Baruth les eschieles rengiés. Quant cil de Baruth les virent venir, si i ot de tex qui se mistrent u chastel, li autre ouvrirent les portes de la ville, et les recurent, si que cil s'espandirent parmi la ville, et se herbergierent par les ostex, où il troverent grant plente de viandes et d'autres choses, et mistrent la main à assegier le chastel et faire engins, et firent un grant trebucher, qui gettoit le pesant d'un quintax. Entre peut trebucher et tomberiaus i avoit C et XX si tindrent mult ceus du [Col. 1014C] chastel, si que nus ne pooit entrer ne issir.
Après ce ne tarda guaires que li marescnaus Richart fils Augier arriva a Limeçon a tot les XV galies. Quant il vint la, et il sout que les chalandres estoient alées a Baruth, il mut d'iluec et ala près et vint a Baruth, et trova le siége, et le maintint si come il l'avoient commencié, et l'efforça tant come il pot. Sus ce il envoia Henri son frere a Sur, et manda dire a Hemart de Laion qu'il li rendist Sur qu'il avoit en garde. Cil receut le mandement, et li livra la cité et le chastel. Quant le mareschal ot esté une piece à Baruth, si s'en ala en Acre tot eschierement. [Col. 1014D] Quant il fu là venu, il assembla les chevaliers et les borgois. Quant il furent tuit assemblés u chastel devant le grant palés, il fist lire une lettre en lor presence, qui estoient scelés d'or, et venoit de par l'empereor Federic a tous ceus du roiaume, en quoi il se contenoient mult de beles paroles et amiables, et entre les autres paroles disoit: Je vous ai mandé le mareschal de l'empereor Richart fil Augier, legat de Macoste, por estre baillif du roiaume, et por maintenir justice et droit, et por garder en lor raisons les grans et les petis, les riches et les poures. Quant ces lettres furent luës, Richart se leva, et dist: Seignors, vous avés entendu les lettres de mon seignor l'empereor, et tot ainsi come elles devisent, le ma il commandé, et je suis prest [Col. 1015A] de faire par le conseil des prodomes de la terre se li contenemens, et les euvres eussent esté teles comme estoient les paroles, et les lettres les gens du pais se fussent bien tenuës a païes, et l'eussent retenu a baillif; mes après ce ne demora guaires u païs, que ses portements fust tot autres, et qu'il descouvrit son cuer et sa pensée, come cil qui estoit orgueilleus et bobauchier, et n'estoit mie mult garni de sens: par quoi les gens de la terre s'aperceurent que son entendement estoit de tout destruire et mettre a neant.
Quant il orent ce aperceu, et il furent certain de sa mauvaistié et de sa male volenté, il furent ensemble, [Col. 1015B] et orent conseil, et par accort vindrent devant le mareschal Richart, de quoi Balian de Salette li dist: «Il m'ont enchargié que je vos die por moi et por eus une parole. Il vos font assavoir, que quant ceste terre fu conquise, ce ne fu pas por nul meschief de seignor, ains fu conquise par croiserie et par pelerins et de gens assemblés; et quant ils l'orent conquise, il firent seignor par accort et par election, et li donnerent la seignorie du roiaume; après firent par accort et par connoissance des prodomes establissemens et assises, que il voudrent qu'ils fussent tenuës et usées u roiaume, por le sauvement du seignor et des autres gens, et por maintenir raison, et puis le jurerent et firent [Col. 1015C] jurer au seignor, et dès lors en ça tuit li seignor, qui ont esté u roiaume, l'ont juré jusque a ore, et tot aussi le doit jurer l'empereor. Entre les autres establissemens et les assises i est ceste assise, que nus sire ne puet, ne ne doit dessaisir son bien sen autrui, et vées li Johan d'Ibelin sire de Baruth, qui est hons de l'empereor, et sus a vous qui estes en lieu de lui por la terre garder, et droit maintenir, avés mis main sus ces choses et sus ses teneures, et l'avés dessaisi de la cité de Baruth, et des terres entor, et avés assegié son chastel sans esgart de cort, et sans jugement; porquoi nos vos requerons par droit et par raison, et por sauver le serment et la foi de vostre seignor l'empereor, que vos departès vos et vos gens de Baruth. Par quoi [Col. 1015D] le sire de Baruth resort en sa saisine, et se vos li volés n'en mettre sus ne demander, si le faites semondre par l'usage du roiaume, et le menés par l'esgart de la terre, et s'il par esgart de cort en chiet, nos somes prés de vos aidier à nostre pooir, et de faire tant qu'il soit amendé.»
XI. Quant li mareschaus Richart entendi cele parole, si s'esmerveilla mult qu'il osa oncques ce dire; car il cuidoit que nus ne li osast contredire chose qu'il vosist faire. Mes il veoit ores bien que le fait n'iroit mie ains com il avoit en pensé. Toutes voies ouvri son cuer de ce qu'il ne pooit amender, si lor dist, que de ce ne pooit répondre, tant qu'il eust conseil des riches homes de l'empire qui o lui estoient venues, qui estoient a Baruth, mes il iroit [Col. 1016A] là et aroit conseil à eus, et qu'il mandassent là a lui port le respons. Sor ce s'en parti le lendemain bien matin, et s'en ala à Baruth. Et quant il vint là, si destraint et greva plus le chastel qu'il n'avoit fait devant. Johan de Sajete et Johan de Cesair, Huete de Mont-Beliart, Garnier l'Alemant, et li autres chevaliers du roiaume envoierent deux chevaliers a Baruth, por demander le respons du mareschal, si come il lor avoit promis. De quoi li uns des chevaliers avoit nom Renaut de Caifas chamberlan du roiaume, et l'autre fu Daniel de Malembec. Quant cil d'ici furent a Baruth, si firent assavoir au mareschal, qu'ii estoient venus a lui por oir son respons, de ce que li homes de l'empereor li avoient dit et requis. Son respons fu tex: Seignor, [Col. 1016B] dist-il, je vous fais assavoir que je suis home de l'empereor, si suis tenu de faire son commandement; par quoi je veus que chascun sache que je ne veul trespasser en tel chose qui est resnable; car l'en soit bien comment Johan d'Ibelin s'est prouvé et contenu envers l'empereor, non mie porce que je ne suis que serjant, et l'empereor est sire. S'entre vos entendés que l'empereor vos face autre chose qu'il ne doie, si mandés à lui, et il est si bon seignor et si loial qu'il le drecera si comme il devra. Li message s'en retornerent en Acre, et retraistrent les respons du mareschal à ceux qui les i avoient envoiés.
Quant li gens du roiaume entendirent le respons, si aperceurent bien que la volenté du mareschal estoit telle com l'en lor avoit fait entendant, si se penserent que, s'il ne mettoient conseil en eus et en lor fait, qu'il estoient en mauvais point. Porquoi les plus sages d'eus et les plus porveant orent conseil ensemble, et virent qu'il n'avoient autre recouse fors tant qu'il fussent tuit tenus ensemble par serement de garder et de sauver lor raisons et lor droitures, et les franchises du roiaume. Lors s'apenserent qu'en la terre avait une frairie S. Audrien, laquel estoit otroié du roi Baudoin et afermée par son privilege. En cele frairie avoit establissement devises et motison et privileges. Entre [Col. 1016D] les autres establissemens estoit ce que tuit cil qui en cette frairie se voloit mettre, li frere et cil de la frairie les poient recevoir. Lors s'assemblerent tuit chevaliers et borgois, et tuit li riche home, et quant il furent assemblés, il manderent querre les conseillers de la frairie, et les privileges; et quant il furent là venus, si firent venir les deux privileges, aprés les firent lire. Adonc virent la frairie, adonc la jurerent li plus du pueple qui le firent volentiers por la paor qu'il avoient de la maisnie le mareschal Richart. Et lors furent tenus les uns as autres. Puis fu mandée ceste chose en Chipre, por faire li assavoir à Johan d'Ibelin sire de Baruth.
Quant il entendit le fait d'Acre, et des gens du roiaume en la maniere que vous avés oi, si en fu mult lie, et li sembla bien que ce li estoit grant aide a son fait maintenir. Lors vint au roi Henri, qui encore estoit menuet d'aage, et li dist devant les barons qu'il avoit assemblés: «Sire, vos savés que je suis vos hons, si vos fait a savoir ceque gens estrangers m'ont fait, et font encore grant outrage et grant tort; car il ont prise et saisie ma cité de Baruth et ma terre entor, et ont saisi mon chastel de Baruth, dont je vous prie come à mon seignor, et à celui qui estes tenus de moi aidier à délivrer et à rescorre [Col. 1017B] ma terre et mon chastel de Baruth, et vos meismes vieigniés et amenés vos homes qui ci sont, et leur prie a tous si comme à mes amis et mes freres, qu'il i mettent conseil et aide.» Le roi li fist respondre, qu'il iroit volontiers, et menrait tant come il porroit de ses homes; et li home le roi qui là estoient respondirent, qu'il estoient prests de lui aidier, et si i avoit de tex qui mult à enuis l'eussent otroié, si l'osassent refuser, et bien le monstrerent puis, quant il virent que tans fu. Il firent porchacier vessiaus et firent armer galies, et assemblement à Maugoste, et là attendirent le tans, tant qu'ils murent le premier jour de quaresme, et passerent à mult souef tans, et arriverent au pui [Col. 1017C] du conestable, qui est entre Nefin et Bouceron, et là descendirent tuit ensemble. Lors avint que Amauri, Belais et Hemeri de Bessan, et Odes de Gibelet et lor compaignon s'enfuirent la nuit, et laissierent lor hernois et lor herberges et s'en alerent à Triple, et là lor envoia le mareschal Richart une galie, en quoi il s'en alerent à Baruth. La chaison porquoi il se partirent du roi si fu, parce qu'il distrent, que le roi estoit menor d'aage et en autrui pooir, et qu'il estoient hons de l'empereor en chief, et li estoient plus tenant qu'au roi.
Après se parti Johan d'Ibelin du Pui, et emmena [Col. 1017D] le roi o son ost, et passa le Pui, et s'en ala devant Gibelet, et tant qu'il vindrent devant Baruth à une terre con apelle Sineifil, et là se herbergierent sor le flun. Quant il furent là venu, Johan d'Ibelin envoia un message à Acre, un sien vaslet qui avoit nom Droon, et envoia plusors lettres à Balian de Sajete, et à Johan de Cesaire, qui estoient ses mesfil de sa seror, et à mains autres de ses amis, et envoia une lettre au commun de la terre, esquelles lettres se contenoit ainsi et disoit après le salu: Seignor, je vous fais à savoir que gens estranges d'autres terres mont coru sus, et ont saisi et prise ma cité et ma terre, et ont assiégé mon chastel; et porce que je n'ai pooir de venir à vous, [Col. 1018A] ne d'envoier à vos de mes homes; car il sont enclos en mon chastel, porquoi je vos fais assavoir mon besoing par ces lettres, esquelles je vous pri et requir et semon, si comme mes freres et mes amis, que vous me maintenés selonc l'us et les coustumes du roiaume de Jerusalem, et que vos m'aidiés à recorre et à délivrer ma cité et mon chastel, et ma terre. Ces lettres furent luës en l'ostel Balian de Sajete, où li plus des homes l'empereor estoient assemblés; de quoi Johan de Cesaire demanda respons por son oncle Johan d'Ibelin, dont il avint qu'une grant partie s'accorda à ce que l'en li devoit aidier, et lui rescors et ainsi s'offrirent por li aidier, li autres disoient qu'il n'estoient mie apensé. Cil qui si accorderent à aler [Col. 1018B] furent Johan de Cesaire, Bohart de Cayfas et Renaut son pere, Giefroit le Fort, Giefroi d'Estrueni, Baudoin de Bonvoisin, et d'autres chevaliers tant qu'il en ot LXIII. Cil s'atornerent et murent, et vindrent là où le roi de Chipre estoit, o Johan d'Ibelin, et lors se meut l'ost des Chiprois de Senelfil, et s'en alerent herbergier près de la cité en un lieu con apele Loros, et iluec furent tant qu'il avint que Girart le patriarche de Jerusalem, et Pierre l'arcevesque de Cesaire, et Johan de Saicte, Huedes de Mont Beliard, et frere Garin maistre de l'Ospital de S. Johan, et frere Hermant de Pierregort maistre du Temple, le baillif de Venice, et le conseil de Pise et de Genes se partirent d'Acre et alerent à [Col. 1018C] Baruth, et se herbergierent dessous la ville, et parlerent à l'une partie et à l'autre por savoir s'il i peussent mettre conseil et pes; et quant il orent assés parlé as deus partie, si virent qu'il n'i pooient rien faire en nulle maniere, si s'en partirent et s'en retornerent arriere en Acre, Johan d'Ibelin vit et conut qu'il ne faisoit riens là où il estoit d'esploit, ne force avoit-il mis de grever ceus qui estoient devant Baruth, et qui avoient son chastel assegié. Car s'il fussent en mi les chans, si deussent ils prendre la bataille encontre les Chiprois; car il avoit plus gent à cheval et à pié que n'avoit Johan d'Ibelin.
Quant il ot ce connu, si se partit d'iluec qu'il estoit, et emmena le roi Henri en l'ost de Chipre, et s'en ala a Sajete, et laissa là et Anseau de Brie por lui garder et o lui le plus de l'ost, les autres emmena o lui, et s'en ala en Acre. Quant il fu là, si fist assembler les gens de la ville, chevaliers et borgois et l'autre pueple, et devant tous jura la frairie saint Audrien au letrin de l'yglise. Après ce qu'il ot juré, il parla tot le pueple, et fist sa plainte, et lor dist que les salandres de lor avenu s'estoient venuës et estoient encore au port, et qu'encore lor poroient-il faire grand damage, por quoi il looit qu'en les arrestast. Si tost com il ot [Col. 1019A] ce dist, un cri leva par l'yglise que chascun dist et cria as salandres. Lors s'esmurent et corurent à la mer, et se mistrent en barges, et alerent as salandres, et en pristrent les XVII et l'une eschapa qui estoit à la cole. Et ce qu'il les trouverent en Acre, si fust ainsi, que quant les Lombars furent descendus à Baruth, li mareschal les manda en Acre por iverner; car il cuidoit avoir la terre tot a son commandement, mes de ce se trouva il engignié. Quant les salandres furent prises si com vous avés entendu, le mareschal le sout qui estoit à Sur, si en fu mult dolent. Après ce que les salandres furent prises, le roi se partit de Sajete et vint en Acre. Quant il fu venu, Johan d'Ibelin ot conseil, que par la cort, que par la gent de la [Col. 1019B] ville, et par lor aide alast assegier Sur; et à ce li aidierent li Genevois de gens et de viandes. Si qu'il s'esmut, et ala gesir au Casal Ymbert. Quant li mareschaus Richart sot ceste entreprise, il manda à Baruth à son frere le tier, qui estoit en son lieu, qu'il se partist du siege, et amenast l'ost à Sur, et ce fist-il por ce qu'il douta la venuë de cele gent qui devant Sur devoient aler. Li tier fist ce que son frere li ot mandé, si qu'il mist le feu es engins et se parti de Baruth, et emmena les gens qui avec lui estoient, et les galies et les autres vessiaus, et s'en vint à Sur.
Quant Johan d'Ibelin sout la novele de ce que cil [Col. 1019C] de l'ost qui estoient devant Baruth s'estoient partis, et avoient guerpi le siege et s'en estoient venu à Sur, si en fu mult lies. Si qu'il s'en retorna en Acre, et laissa le roi o les Chiprois delés Casal-Ymbert u Sablon devers Acre. En ce que Johan d'Ibelin fust en Acre por avoir conseil qu'il feroit, li mareschaus qui estoit a Sur sout la couvine de ceus de Chipre. Il atorna ses gens et ses galies, et mut de Sur à prime somme, et chevauchierent toute nuit. Et quant ce vint a l'aube du jor, il se ferirent en la herberge des Chiprois par terre et par mer, et les pristrent; si qu'il trouverent le plus d'eus en lor lis, dont il i ot mult poi de ceus qui se peussent armer à droit. Si lor avoit l'en fait a savoir par [Col. 1019D] espies à l'anuitier. Mes Anseau de Brie que Johan d'Ibelin ot laissié chevetaine de l'ost en son lieu ne vout croire les espies, ains en fist son gabois, et dist que mult fait mal à croire qu'il vieignent VI lieuës par si mauvais chemin por nous assaillir, et il ne le faisoient mie, quant il estoient à deus archies de nos devant Baruth; et por ce ni vout mettre conseil, ni soi garder de ses anemis, et si avoit establis chevaliers a la gait, si come il soloit chascun soir; mes cil qui faisoit le guait, n'estoit mie de cele part dont cil devoient venir; ains s'estoient mis devant Acre fors de la herberge, et se tenoient en une tente tous desarmés en lor lis dessous lor espreviers. Le chevetaine de ceus du gait estoit Johan d'Ibelin le neveu du seignor de Baruth.
Quant cil de Puille se furent ferus en la herberge, le cri fu mult grant. Un chevalier qui estoit maistre du roi et le gardoit, le fist monter sor un cheval, et bailla a gens qui le menerent à Acre, et il demora en la besoigne où il fu pris et navré u visage mult malement. Ceslui chevalier avoit nom Johan Babin. Li Chiprois qui furent montés si come il porent, que armé que desarmé, se mistrent ensemble une partie d'eus et se mistrent à deffense tant qu'il i ot bons poignars jusques que le jor fu esclairé, et qu'il se troverent poi de gens, et ne porent soffrir le fes, si se traistrent ariere en une terre. Car une partie de lor gent ne pristrent conseil de nulle chose fors que d'aler s'en vers Acre. Lors le ferirent cil de [Col. 1020B] Puille en li herberge et cil des galies descendirent à terre, et refirent autre tel, ne onques n'entendirent senon à gaaignier, si qu'il pristrent quant que les Chiprois avoient en lor herberge et emporterent le gaaing à Sur. Si-tost com li cris et la novele vint en Acre, Johan d'Ibelin sire de Baruth, Belian de Sajete, Huede de Mont-Beliart, Johan de Cesaire, Rohart de Cayfas, et li autres chevaliers d'Acre saillirent as armes, et s'en alere bone à l'eure jusques à Casal-Ymbert. Là trouverent ceus qui s'estoient mis au terre. Lors passerent tuit le-Casal, et corurent jusques au pié de la montaigne con appelle Passe-poulain. Quant il furent là venus, si trouverent que cil avoient ja passé le pas et virent qu'il ne les porroient mie ataindre, si s'en retornerent [Col. 1020C] en Acre. Le jor que cele besoigne avint fu par un mardi le tiers jor de May, l'an de l'Incarnation nostre Seignor Jesus-Christ MCCXXXII. Celui jor ot compli le roi Henri de Chipre son aage de XV ans.
Quant les Chiprois furent retornés en Acre, il se trouverent à grant meschief et en grant poureté, comme cil qui estoient repairie tuit nu, car il avoient perdu armes, robes, et dras et deniers et joyaus, et n'avoient raporté riens fors ce qu'il avoient vestu, et la beste sor quoi il seoient. De ce furent-il si esbabis et si esmaie, que poi s'en failli, que grant partie d'eus ne se tornerent de l'autre part, et ne se soustraistrent le roi avec eus qui [Col. 1020D] estoit enfes et legier à engignier. Quant Johan d'Ibelin aperçut ces choses, si n'en fist semblant, ains couvri son cuer et se pensa, qu'il porroit faire. Lors fist ainsi que Johan de Cesaire ses nies vendi à son neveu un casal qui ot nom Caferlet por XVI mille besans, et ses autres nies Johan d'Ibelin vendi au Temple un autre casal qui ot nom Arames por XV mille besans. Et quant ils orent ces besans assemblés, il assembla tous les Chiprois, et les conforta et lor presta une partie de cel avoir, et de l'autre partie prist gens et arma galies et vessiaus, et s'atorna por passer en Chipre, et emmena le roi avec lui, et fist tant que le roi dona fié à plusors chevaliers por mener les en o soi en Chypre. Et lors firent chargier les salandres qui avoient esté à ceus [Col. 1021A] de Puille, et es autres vessiaus les chevaus et les autres hernois, et s'apresterent de movoir.
Or, retornons à Richart le mareschal. Après ce qu'il ot fait l'eschec à Casal-Imbert, il envoia en Chipre les Chiprois qui o lui estoient, et de la soue gent aussi. Quant cil furent venus en Chipre, il firent tant qu'il orent le chastel et la ville de Cherines et la Caudare et la tor de Famagouste, et assegierent Dieudamors. Dedens le chastel Dieudamors estoient deus serors le roi, damoiselle Marie et damoiselle Isabel, et si i avoit un chastelain qui avoit nom Felippe de Cafran, et si i estoit Hernous de Gybelet, que le sire de Baruth avoit laissié chevetaine [Col. 1021B] en la terre, qui muit poi i mit de conroi, si que neis le chastel où estoient les deus serors le roi, et il meismes ne garni-il mie, ains dut estre vendu por soffraite de viande et à grant mesaise, et à grant meschief se tindrent tant qu'il furent rescous. Sitot com li mareschaus sout que les Chiprois qui estoient en Acre s'aprestoient d'aler en Chipre, il se parti de Sur, et emmena sa gent fors un poi qu'il laissa por garder Sur, et s'en passa en Chipre. Quant il fu là venu, si envoia ses gens par la terre, si qu'il out toute la terre en sa main et à son commandement fors le chastel de Dieudamors et le chastel de Bufevent.
[Col. 1021C] Le roi Henri et li Chiprois qui o lui estoient, furent chargiés, et murent de port d'Acre le jor de Pentecoste, et alerent jusques à Sajete, et d'iqui murent, et alerent en Chipre, et arriverent en l'isle devant Famagouste, et descendirent sans contens et sans contredit, et si estoit le mareschal Richart en la cité de Famagouste à tout son ost, ne onques ne mistrent contredit à l'arriver, ains fist le soir en minuit bouter le feu as galies qui estoient au port, et ne s'aresta onques jusques qu'il vint à Nicosie a tout ses gens. Le roi et Johan d'Ibelin, et les autres qui avec lui estoient, passerent li lendemain de l'isle, et alerent, et se herbergierent dans la ville. Quant il i orent esté deus jors, si se partirent au tiers, et chevauchierent a petites jornées tant qu'il [Col. 1021D] vindrent a Nicosie. Si-tost com li mareschax sout qu'il approchoient, il et toutes ses gens s'en partirent, et s'en alerent herbergier entre la montagne et la valée du puis, par où l'en va à Nicosie, à Cherines, et iqui se tindrent. Le roi et Johan d'Ibelin, et cil qui avec lui estoient se partirent de Nicosie le jor mesme qu'il i vindrent, et s'en alerent herbergier de fors la ville en un lieu que l'en appelle Tracona, et d'iqui se partirent lendemain matin a un Mardi a XI jor de Juing, et chevauchierent là où lor anemis estoient. Si alerent tant qu'il vindrent près du casal qui a nom la Gride. Là se vodrent herbergier, si que une partie de lor hernois et de lor serjans s'estoient ja mis u casal, et li autre [Col. 1022A] venoient après. Quant il se regarderent, si virent ceus de Puille descendre contre val le pas, lor eschieles devisées et livrées à leur chevetaines chascun por soi et tous aprestés de combattre.
Quant les Chiprois connurent que cil venoient por combattre, il s'apresterent et adrecierent vers eus, et s'approchierent tant, qu'il heurterent ensemble, et que la bataille dura longuement entr'eus, et i en ot mult d'abatus, mes une chose i ot qui mult aida as Chiprois, ce qu'il avoient serjans à pié, dont il avint que quant un de lor chevaliers estoit abatu, li serjant le relevoient et mettoient a cheval, et quant un des autres estoit abatu, tantost l'occioient li serjant, et prenoient, et por ce i ot [Col. 1022B] mult d'occis et de pris de ceus de Puille en cele bataille; car il i ot mort plus de LX chevaliers, et bien pris XL de ceus de Puille, et des Chiprois ni ot mort qu'un chevalier qui avoit nom Sierge, et estoit né de Touscane. Quant la bataille ot tant duré, cil de Puille ne porent plus durer, ne soffrir le fes; car il recevoient trop grant damage. Si se partirent du champ, et s'en retornerent a deconfiture tout contre mont le pas a aler vers Cherines. Li Chiprois les acueillirent et enchaucierent, et s'en alerent ensemble pesle mesle, et ainsi les menerent jusqu'à portes de Cherines, où il se recuillerent a grant meschief.
[Col. 1022C] Quant li Chiprois orent vaincuë la bataille, et gaaignié le champ, si com vos avés oi, il retornerent en une place qui estoiet en une costiere, qui est au pied de la montagne, là se herbergierent. Li mareschaus vit qu'il estoit enclos, et qu'il avoit gens assés et viandes dont il ot conseil, et manda à Jaffe por ses galies qui là estoient. Quant eles furent venuës à lui, il establi teles gens com il vout, qui demourassent a Cherines, et il et li autres se recuillirent en Hermenie, et entrerent en la fois. Là les reçrent li roi et son pere Constans, et les honorerent mult, et i demorerent grant piece; si que en fermeté les i prist. Par quoi il en i ot mult de mort, et tous li plus furent malades. Quant il virent [Col. 1022D] qu'il ne pooit durer en la terre, si s'en partirent et aler à Sur. Si-tost com ceus que vous avez oi se partirent de Cherines por aler en Hermenie, le roi Henri et si homes s'alerent herbergier delès les murs de Cherines, et l'assegierent de si près, que nus ne pooit issir ne entrer. Et par cele bataille qui ot esté, demora le roi en sa seignorie bien et en pes, il et si homes qui o lui estoient. Le siege fu devant Cherines jusqu'après Pasques, et lors fu faite fin, que le roi Henri délivra et rendi tous les prisoniers qu'il avoit en sa prison, et il li rendirent Cherines et tous les prisoniers qu'il avoient pris à Casal-Ymbert, et toutes les dames qu'il avoient prises par Nicosie et par les yglises et és maisons de religion en lor venir en la terre.
En tant com li sieges estoit devant Cherines, la roine Aelis, la fame au roi Henri, et fille le marquis de Montferrar qui s'estoit mise dedens Cherines avec ceus de Puille, accoucha malade au lit d'une maladie dont ele morut. Quant ele fu trespassée, cil qui dedens Cherines estoient, l'atornerent si com l'en doìt atorner roine, et puis firent demander fiance au roi por envoier un home parler à lui. Cil ot fiance, si vint au roi, si li dist que la roine sa fame estoit morte de ceste siecle, et que cil qui estoient dedens Cherines, li mandoient que se lui plaisoit, il la fist prendre et enterrer, si come il aferoit à roine, et qu'il en fist come de sa fame. Le roi li assenti, [Col. 1023B] et furent données trives que l'en ne traist dehors ne dedens, tant que la roine fu traite hors et emportée en la herberge le roi. Lors la mistrent cil du chastel de Cherines fors; cil defors la reçurent et la porterent à Nicosie à mult grant compaignie de gent, et fut enterrée honorablement en la mere yglise de S. Sophie, et l'enterra l'arcevesque Estorquet. Après ne tarja mie, que Beumont le quart prince d'Antioche et cuens de Triple trespassa de cest siecle, si que Beumont le quint son fil fu en son lieu et tint les deus seignories. En celui tans avint que le soudan de Haman ne vout paier l'Ospital S. Johan d'une paie qu'il avoit usée à rendre au Crac, dont la treve brisa entre l'ospital et le soudan, si que l'ospital assembla gent por guerroier au soudan du Haman, [Col. 1023C] et fu en cele assemblée le maistre du Temple frere Hermant de Pierregort, et tous ses convens, et i ot de gens de Chipre c chevaliers, et fu lor chevetaine Johan d'Ibelin seignor de Baruth, et fu o lui Gauthier le cuens de Brenne, qui avoit espousée en cel an meismes Marie la seror le roi Henri qui lors manoit en Chipre où li rois li avoit donné terre en Chipre, et si ot LXXX chevaliers du roiaume. Si en fu chevetaine Pierre d'Avalon, qui estoit nies Huede de Montbeliart, et si i fu Henri le frere le prince a tout XXX chevaliers, que son frere i avoit baillés. Car il n'i pooit aler por la trive qu'il avoit au soudan du Haman. Toute cele gent ot assemblée frere Garnier maistre de l'Ospital de S. Johan, qui i [Col. 1023D] avoit tout son convent, et tout son pooir, et bien avoit en celui ost c chevaliers et LXXX serjans à cheval et M et D serjans à pié et plus.
Quant toute cele gent fut assemblée, et il furent à la bouquée dessus le crac, après ce qu'il orent esté deus jors là, il s'en partirent à la nuitier, et chevauchierent toute nuit, si qu'il furent à l'aube de jor à Montferrant. Lors murent vers le bore si com à hui, si que le bore fu pris et robé, mes poi i trouva l'en gent, car cil qui i estoient s'enfuirent au chastel, si tost com il virent les Crestiens movoir et aler vers eus, il orent assés loisir d'eus recuillir [Col. 1024A] u chastel. Car les ruës et les entrées du bore estoient barrées de bonne tors et de fors murs, si qu'il les convint as Crestiens deffaire ains qu'il i peussent entrer. Quant il orent pris ce qu'il troverent, et il orent abatu et gasté grant partie du bore, si passerent outre, et alerent herbergier à deus lieuës prés d'iluec à un casal, où il a fontaine con apelle Mergemit, et furent là deus jors, et d'iluec envoierent lor forrieres et coureors parmi le terre, qui roboient les casiaus et emporterent le gaaing. Au tiers s'en partirent, et retornerent arriere devant Montferrant, et se riens fust demoré u bore à prendre ne à gaster il ne l'esparnierent pas. D'iluec s'en alerent à un casal herbergier que l'on clame Lafonsaquiée, et lendemain s'en retornerent [Col. 1024B] en la boquiée, dont il estoient partis, et quant il orent là esté entor huit jors et il cuidierent faire une autre chevauchié novele. Lor vindrent que li soudan de Babilone et son frere le Seraph à tout XV mille homes à cheval, et grant serjanterie à pié s'estoient partis de Domas et estoient venus à Haman por aler vers les marches d'eus et du soudan du Coine, où il avoient guerre, et quant il furent là venus et il sorent le fait de l'Ospital, il s'arresterent por mettre le fait du soudan de Haman à point qui estoit lor nies fils de lor seror, et ainsi fu faite la pes entre lui et l'Ospital, et lor fu renduë la paie dés iluec en avant que il lor avoient arestés. Lors se departirent les gens, s'en ala chascun en sa contrée. Quant le maistre du Temple et si freres se [Col. 1024C] furent partis de celui fait, si s'assemblerent avec le prince d'Antioche, et mena chascun son pooir, et s'en alerent en Ermenie por vengier un outrage que le roi d'Ermenie avoit fait au Temple de ne sai quans de lor freres qu'il avoit que pendus que escorciés, par achaison de ce qu'il disoit qu'il voloit attraire gent en la terre por lui grever. Le prince aloit volentiers en cele besoigne, por la haine qu'il avoit au roi d'Ermenie et à son pere, por le fait qu'il firent de son frere Felippe. Quant Constans le pere le roi vit l'effors qui venoit sor lui, il se douta, et manda au maistre du Temple qu'il se voloit accorder à lui, et si fist, et li amenderent il, et li rois ce qu'il avoient meffait, si que li Templiers [Col. 1024D] s'en tindrent bien à paie et s'en retornerent, dont il ennuia mult au prince. Car il voulist bien qu'il se fust vengiés de ses anemis d'aucune chose.
En cel point les gens du roiaume de Jerusalem envoierent messages à Rome por l'atrait Haymart maistre de l'Ospital des Alemans, por traitier entre eus et l'empereor. Li messages furent deus chevaliers d'Acre, Felipe de Troie et Henri de Nazarel. Quant cil furent venus à Rome, si firent tot ce qui li maistres des Alemans vout tout au gré de l'empereor, et orent ses lettres scellées de son scel des convenances de la pes. Quant il furent retornés en [Col. 1025A] Acre et il baillierent les lettres, lesqueles furent leuës. Et quant cil du roiaume entendirent la maniere de la pes par la tenor des lettres, si en furent mult corociés, et bien i ot de quoi: car cele pes estoit au domage et à la honte d'eus, et encontre le commandement et le pooir que li messages avoient eu, si qu'il les laidengierent et les tindrent à traitors et à faus, et poi s'en failli, qu'il ne lor firent honte de lor cors. Les gens du roiaume orent conseil, et par accort manderent au roi de Chipre, si qu'il avint ainsi entre le roi de Chipre et ceus du roiaume de Jerusalem envoierent communaument un message à Rome au pape por eus escuser, et por monstrer raison, qu'il ne devoient mie cele pes recevoir, et por ce manderent-il ceste chose au pape, [Col. 1025B] que cele pes avoit esté faite devant lui et par son seu. Li message qu'il i envoierent fu un chevalier de Chipre, qui estoit de Surie, mes il estoit alés manoir en Chipre por un grant fié que le roi Henri li avoit donné. Et puis le fist chamberlenc de Chipre. Cil chevalier avoit nom Giefroi Le tort, et por ce se mist le roi en la communauté des gens du roiaume de Jerusalem.
En cele maniere de pes dont nos avons parlé, touchoit mult à son grant damage. Giefroi Le tort se parti de Chipre, et s'en vint en Acre, et recut les lettres des barons de la terre et ce qu'il li enchargierent, et ce qu'il avoit reçu du roi de Chipre, et se [Col. 1025C] mit en une nef des Genevois et s'en passa à Gennes, et d'iluec s'en passa à Viterbe, où le pape estoit et toute la cort. Il porta biaus présens et riches au pape et as cardinaus, et fit son message, et mostra les poins et les raisons au pape que cele pes ne devoit pas estre reçuë. Le pape le reçut bel et l'entendi mult volentiers, et respondi que ce n'estoit mie merveille s'il la refusoient. Car, dès lors qu'ele fu faite, la tint-il à fause et à mauvaise, et il ne pooit autre faire. Car li messages disoient qu'il avoient commandement de ce faire qu'il firent, et s'il deissent qu'il ne vosissent tenir. C'estoit en eus que force ne lor feissent-il mie. Ains lor promettoit l'aide et le maintenement de l'yglise, et lor envooit lettres [Col. 1025D] en quoi il lor mandoit, qu'il voloit que li dui roiaume fussent toute une chose, et manda en Acre as quatre regions et à toutes les communes qui au roi de Chipre et à sa terre, et à ceus du roiaume au roiaume de Jerusalem feussent aidant à garder et à deffendre eus et lor choses, et si lor commandoit-il mult especiaument, et à la poeste de Gennes et au commun manda il ce meismes. Toutes ces lettres et maintes autres trait Giefroi Le tort du pape Gregoire, qu'il emporta et s'en retorna en Gennes, et là si se mist en une nef, et s'en passa en Acre, et d'iluec s'en ala en Chipre. En ce tans fu mort li soudans de Babylone con nomoit Lequemel, et demora en son lieu, et fu soudan le secont de ses fils con apeloit Melec Eladel, car son ainsné fils qui avoit nom [Col. 1026A] Melec Elsalah, estoit en la terre du Levant que son pere li avoir donée, et l'en avoit fait soudan en sa vie. En ce tans Beumon le prince d'Antioche et cuens de Triple, s'estoit partis de la roine Aelis, porce que l'en trouva qu'il estoit son cousin en tier et en quart du roi Hugues de Chipre, de qui ele avoit esté fame. Après ce qu'il fu departis ne vout mie demorer sans fame, dont il manda à Rome, et li fu amenée Luciane la fille du comte Pol, fil du comte Richart, qui avoit esté frere au bon pape Innocent. Et lors espousa le roi Henri de Chipre Stephaine la fille le roi Heton d'Ermenie, et la fist coroner ausi, comme il avoit fait Aelis la fille le marquis de Montferrar.
En ce tans avint que l'empereor Federic assembla grant ost, et s'en entra en Lombardie, de quoi tuit cil qui à lui se tenoient le reçurent à grant joie, et ce fust la cité de Cremone et toutes les cités qui à lui se tenoient et encontre lui fu la cité de Melan et toutes les cités de sa compagnie. Lors commença la guerre entr'eus, grant et fort, et dura longuement, donc cil de Melan ne porent plus soffrir le fes, pins se partirent du champ come gent desconfite. Mes multi ot gens mort et pris et d'une part et d'autre, et i fu pris le posta de Melan, qui estoit fil du duc de Venice, que l'empereor fist pendre en la terre de Trane sor une haute tor, qui est sor le rivage de la mer. Dont cil de Melan pristrent un [Col. 1026C] fils de l'empereor, qui avoit nom Ance, et fu pris au siege du chastel qui a nom Gorgezole, et si i fu pris le carros de Melan et portés à Cremone, et mis en la mer yglise de la cité. Le carros si est li le grant estendart que l'en met sor un char à quatre rouës. Cestui Ance fil de l'empereor qui fu pris, si fu fil d'une haute dame d'Alemaigne, et l'avoit fait roi de Sardaine. Mes il ne fu mie longuement en prison. Car li Alemant le pristrent arriere u chastel où il estoit mis en prison. Après ceste bataille ala l'empereor assegié une forte cité mult efforciement, qui estoit de la Miscie de Melan, et avoit nom Vincence et la destrainst mult durement de siege et d'assaut, et fist faire une ville cui il mit à nom victoire, de [Col. 1026D] quoi cil de Vincence furent mult destrois, qu'il ne pooit issir hors ne entrer, et n'attendoient secors de nulle part. Quant il se virent à tel meschief que ce lor ot longuement duré, si qu'il commençoient avoir soffraite de viandes, et de soif avoit tele soffraite, que grant partie d'eus en perdirent les dens. Si se voudrent mettre en avanture, et lor sembla que ce lor valoit miex, que plus attendre u point où il estoient. Si gaitierent lor point, et issirent fors soudainement et efforciement, et se ferirent en l'ost de l'empereor desbareterent, et pristrent victoire, et i bouterent le feu et l'ardirent tote, ainsi furent delivrés du siege et de la mesaise où il estoient.
En celui point le pape Gregoire, qui fu né d'Anaigne, d'une cité qui est près de Rome a une jornée, vout assembler un general concile, por traitier encontre l'empereor. Dont il manda outre les mons semondre les prelas, qu'il venissent à lui à Rome. Quant l'empereor le sout, si lor fist encombrer le chemin, si qu'il ne pooient passer par sa terre, et lors manda le pape as Genevois, et lor pria et semonst qu'il deussent envoier galies en Provence por amener les prelats d'outre les mons à Rome. Dont les Genevois por l'amor du pape et por mal de l'empereor i envoierent bien LX vessiax [Col. 1027B] armés, et fu lor Amiraut, c'est lor chevetaine, un de Gennes, qui estoit du lignage des Ambrias et l'apeloit l'en Guillaume le Negre. Cil Guillaume estoit orgueilleus et poisenes, et bien le monstra en celui fait, car, par son outrage fu cil fait tout perdu. Icele estoire que vous avés oie ala à une cité en Provence qui siet sor la mer et a nom Nice. Là se recueillirent li prelats, qui estoient grant masse et un cardinal avec eus, qui estoit alés legat outre les mons, et estoit evesque de Palestrine. Quant il se furent recueillis si se mistrent au chemin por venir à la fois du Toivre qui cort parmi Rome. Quant l'empereor sout ce fait, il manda u reigne, et fist armer galie et autre veissaus, et manda as Pisains qu'il il aidassent de vessiax armés, [Col. 1027C] qu'il le firent volentiers, et armerent tant de vessiaux, que les lor et ceus du reigne furent XL vessiax armés, et fu lor amiraut un vaillant home de Pise, qu'il avoit nom Huguelin Bonzacharie. Quant cil vessel furent assemblés, il se mistrent à un port qui a nom Ferrare, qui est une contrée qu'en nome Leche. L'estoire de Gennes s'en venoit, et com il furent au chief de l'isle de Corse, il sorent la novele de l'estoire l'empereor, qui les attendoit à la voye. Si orent conseil, et s'accorderent à ce qu'il eschiveroient la bataille, et s'en iroient dehors les isles, et bien le peussent ainsi avoir fait, s'il vosissent. Mes Guillaume Negre, qui estoit tex com vos avés oi ça arriere, failli avant, et dist que ce [Col. 1027D] ne seroit ja que li Genevois eschivassent les Pisains ne les Lombarts de bataille, et qu'il passeroit parmi eus à la honte d'eus, et de lor seignor. Lor s'adreça cele part où il estoient, et s'il i fust alés si com l'en doit aler en bataille, quant l'en va contre ses anemis, et il eust establi ses vessiaus, si com il aferoit à tel fait, ce li peust avoir valu. Car il avoit plus grant pooir de vessiaux et de gent qu'il n'avoient, mes il n'establi onques rien, ne ne devisa son fait, mes sitot com il les vit de près, il s'ecria or à eus. Huguelin ot etabli ses vessiaus et fait avoit avant-garde et arriere-garde, et vindrent ensemble et hurterent à Permerains si qu'à l'assembler pristrent trois galies de Genevois, par quoi li autre tornerent à desconfiture, et se mistrent au [Col. 1028A] fuir. Li Pisans et cil du reigne ne les vodrent mie chacier, mes as galies qui lor chairent entre les mains, s'arresterent, et les pristrent, et i firent mult grant gaaing, et pristrent grant masse de Prelats, et i fu pris li cardinaus Blans qui estoit evesque de Palestrine, et un capelain du pape qui estoit legat en Gennes, et nom avoit Gregoire de Romaigne. Tuit cil furent amenés à l'empereor qui les fist mettre en prison parmi sa terre.
En ce tans avint que mult grant croiserie s'esmut du roiaume de France por passer en la terre de Syrie, dont il avint qu'il murent de lor païs, et alerent à Marseille et à Aiguemorte, et iluec se mistrent es nes por passer en Acre. En cele alée [Col. 1028B] estoit Thibaut le roi de Navarre, qui estoit cuens de Champagne, et si i fu Henri le cuens du Bar, Pierre de Dreuës cuens de Bretaigne, et si i fu le cuens de Forés, qui estoit cuens de Nevers de par sa fame, et Amauris cuens de Montfort, Johan de Droes le cuens de Mascon, et plusor autres riches homes. Quant cil pelerins furent venus en Acre, il se herbergierent parmi la ville et de fors u Sablon. Là orent conseil, et par commun acort murent per aler fermer Escalone, et chevauchierent tant qu'il vindrent à Jaffe. Quant il furent là venus, si vint une espie as Templiers, qui lor fist à savoir que à Gadres avoit M et L Turs herbergiés, et en estoit chevetaine un amiraus qui avoit nom le Croc Elgevi. Quant li Crestien sorent ces noveles, si s'accorderent [Col. 1028C] qu'il iroient à cele besoigne faire CCCC chevaliers. Si i ala le cuens du Bart et le cuens de Montfort, et Belian de Sajete, et Huedes de Mont-Beliart, et Johan d'Arsur, et le Temple, et l'Ospital, et murent de Jaffe a primsoir, et chevauchierent si qu'il furent au jor près de Gadres. Lors s'armerent et se mistrent au chevauchier les eschieles rengiés cele part où li Turs estoient herbergiés.
Quant li Turs les virent venir vers eus, si monterent et se traistrent vers un tertre. Le Croc ot conseil de sa gent, que li loerent qu'il parti d'iluec et s'en alast: car il n'avoit mie gent por combatre à eus. Le Croc respondi que au partir vendroient-il [Col. 1028D] tous à tans; mes il envoieroit son gros hernois, et si iroit essaier lor covines. Lors le fist ainsi come il l'avoit devisé, si qu'il i envoia CC Turs por hardier. Dont il avint que si-tost que li hardicort les aprochierent, il se mistrent au retraite, et se commencierent li Crestiens à affebloier, et à bouter l'un en l'autre. Quant li hardicor virent ce, si les commencierent plus à haster et à tenir près. Le Croc aperçu la mauvasie couvine des Crestiens, si avala du tertre où il estoit, et s'adreça grant aleure à aler vers nos gens, et si-tost com il fu près et sa gent, ferirent des esperons, et se ferirent si estroitement entre les Francs por la mauvasie covine qu'il lor avoient vû faire, que mult les emmenerent mal, dont li Crestiens, sans mettre nul conseil [Col. 1029A] en eus, fe mistrent à desconfiture, et qui s'en pout aler, si s'en ala. Là fu pris Amauris le cuens de Montfort, et i fu occis le cuens de Bar, et i ot grant masse des chevaliers que mors, que pris, que du siecle, que de religion. Li serjant à pié i furent tuit perdu, et tout le plus du hernois. Cil qui eschapierent de la bataille s'en vindrent à Escalone, où il trouverent le roi de Navarre et le conte de Bretaigne et tot l'ost, et si-tost com il furent là venu, si grant effroi se mist en eus tous, qu'il lor sembloit que li Sarrazins les deussent venir tous prendre; dont il avint que si tost com il fu anuité, chascun se mist à aler vers Jaffe sans conroi, et sans attendre l'un l'autre; ains s'en alerent aussi comme gent desconfite, si qu'il laissierent [Col. 1029B] grant plente de viandes et de hernois. Quant il vindrent à Jaffe, il i demorerent mult poi, ainsi s'en partirent, et ne finerent tant qu'il vindrent en Acre.
Quant il furent là venus, si s'y tindrent et demorerent un lonc tans sans rien faire. Dedens ce un clerc de Triple, qui avoit nom Guillaume, vint en l'ost, et dist as barons que li soudam de Haman lor mandoit, que s'il voloit venir par sa terre, porquoi il eust la force et l'aide des Crestiens, il lor mettroit en main ses forteresses et si devenroit Crestiens, et de ce lor mandoit-il mult en priant, [Col. 1029C] et requerant qu'il ne demorast en eus. Li baron orent conseil por ce, et fu lor acort qu'il atteindroient ceste chose. Adonc se parti l'ost d'Acre et chevauchierent toute la marine, tant qu'il furent a Triple. Là s'arresterent et se herbergierent dedens la cité de Mont-pelerin, et de là envoierent lor messages au soudan en la compagnie de Guillaume le clerc, por savoir s'il poroit porsuire et parfaire ce qu'il lor avoit mandé. Cil fist semblant de demander convenance, et les mena par paroles une piece, et en la fin lor failli du tout, comme cil qui ne les faisoit fort gaber, et ce sembant qu'il lor fist ne fu fors por la paor qu'il avoit de la dame de Halape la mere du soudan, qui avoit guerre à lui. Icele dame tenoit la seignorie de Halape, porce [Col. 1029D] que son fils le soudan estoit enfes, et mainsnés d'aage. Quant li Crestiens se furent aperçu de la mençonge ed du barat le soudan de Haman; après ce qu'il orent esté une piece devant Triple, et Beumont le prince d'Antioche les ot mult honorés, il s'en partirent et s'en retornerent en Acre. Mes Johan le cuens de Mascon morut à Triple, et fu enterré u mostier de l'Ospital de S. Johan.
Quant il furent venus en Acre, ne tarja gaires, qu'il s'en alerent herbergier à la Paumeroie de Cayfas por doner herbe à lor chevaus. Quant li herberges fu failli, il s'en alerent herbergier à la fontaine de Saphorie, et entant come il estoient [Col. 1030A] là, lor vint un message de par le soudan de Domas por traitier de la trive. Cil soudan avoit nom Melec Salah, et avoit esté et estoit encore sires de Maubec, et fu fil de Hadel Seiffedin, et la maniere come il fu soudan de Domas fu ceste. Quant Seraf fu mort, Laquemel si ot Domas, si com vous avés oi ça ariere, et après la mort, la ville remest sans seignor: car l'ainsné fil du Quamel estoit en la terre du Levant en sa seignorie, et il avoit nom Melec Salah, tout ausi come son oncle, dont vos avés oi parleor, et l'autre fil qui estoit nomé Heidel si estoit en Egypte, dont il estoit sire, et por ses achaisons eslu l'en un neveu de Salahadin con nommoit Melec Elyoiant, et ala a Domas, et fu receu a seignor, et le firent soudan, et tint la [Col. 1030B] terre grant piece, tant qu'il avint que le Salah qui estoit au Levant s'esmut à tout grant gent, et vint a Domas. Li joiet li ala encontre, et li rendi Domas et demora o lui, et ce qu'il la il rendi fu, porce que il vit que cil de Domas ne se fussent mie tenus à lui contre le Salah. Le Salah atorna son ost por aler en Egypte tolir la terre à son frere, mes il ni ala pas, car il vit bien qu'il n'avoit mie pooir de ce faire, et retorna a grant partie de sa gent à Domas, et i demora à Naples eschariement. Le fil du soudan qui avoit nom Lavasser, qui estoit au Crac, et sout coment le Salah estoit a Naples eschariement, si vint du Crac soudainement, il vint à Naples et prist le Salah et le mena au Crac, et le mist en gros fers en prison. Le Salah [Col. 1030C] de Maubec sout ce, si meut et vint à Domas, et fu receu et fait soudan.
En ce point avint que quant li Crestiens estoient à Saphorie, et c'estoient celui Salah dont vous avés oi. Lors ot envoié son message as Frans, dont la chose ala tant que la trive fu faite de lui as Crestiens, et lor rendi por la trive le chastel de Biaufort et lor ot en convent de rendre toute la terre que li Franc tindrent de la marine jusqu'au flun Jordain, et il li orent en convent qu'il ne feroient ne trive ne fin sans lui et sans son acort an soudan de Babylone, et qu'il seroit en s'aide et s'en irolent herbergier à Escalone ou à Jaffe ot tot lor pooir, [Col. 1030D] por défendre que li soudan de Babylone ne passast la borne, et entrast en la terre de Surie, où il se devoit herbergier delés eus là où le flun de Jaffe sort. Toutes ces convenances que vous avés oies furent jurées de tous les barons de l'ost et du soudan et des amiraus, et de convintaille lor rendi Biaufort, et la terre de Sajete et cele de Tabarie. Cil soudan de Babylone contre qui le soudan de Domas avoit fait ces convenances as Crestiens estoit son neveu. Le Salah de qui vous avés oi que Levasser prist, et mist en prison au Crac. Quant il l'out pris si cuida recouvrer la terre de Domas. Mes, quant il sot que lor oncle li Salah avoit Domas, et il vit qu'il n'estoit mie ainsi come il cuidoit, si out autre pensée. Dont il dist à son cousin le Salah, qui estoit en sa prison, [Col. 1031A] que s'il voloit espouser sa seror, et jurer qu'il li aideroit à son pooir d'avoir Domas, qui avoit esté de son pere, et quant il l'auroit il, li offriroit à tenir en bonne pes; il estoit prest, que s'il li vouloit ce faire, de faire tant qu'il li mettroit son frere le Hadel entre les mains, et le fera soudan de Babylone, et ceste chose avoit-il assentie en partie des amiraus de Babylone. Après il avoit donné et promis grant avoir come cil qui avoit grant tresor, qui li estoit demoré de son pere.
Quant le Salah li out fait tele seurté come il demandoit, et il out espousée sa seror, et l'out mis en son delivré pooir, Levasser manda priveement en [Col. 1031B] Babylone, et fist tant qu'il fust asseur des convenances que les amiraus li avoient promises et jurées. Lors mut à tost son pooir en qui il out sept cens Turcs à cheval, et à Salah furent bien venus cinq cens Turcs, puis qu'il sorent qu'il estoit délivré. Et passerent le desert et alerent si priveement, et si-tost com il porent, tant qu'il furent au Caire. En ce qu'il vindrent là, il trouverent que li amiral orent pris le seignor le Hadel, et le livrerent à son frere le Salah qui le mist en prison là où aillors; mes il ne fu onques puis seu. Ainsi fu le Salah soudan de la terre d'Egypte, et ce fu celui de qui l'autre Salah, qui estoit soudan de Domas, se douta porquoi il se prist as Crestiens. Quant la trive fu jurée tele com vos avés oie ci ariere, li Crestiens [Col. 1031C] s'álerent herbergier à Jaffe, et le Salah de Domas o lui le seignor de la Chamele se herbergierent au chef du flun a tout lor ost. Iceste trive dont vos avés oi, avoit esté porchacié et faite par l'atrait du Temple et sans l'accort de l'Ospital: dont il avint que l'Ospital porchaça aussi qu'il fist trives a parties des Crestiens, et la jurerent le roi de Navarre, le cuens de Bretaigne, et maint autre pelerin, ne onques ne laissierent por serement qu'il eussent fait au soudan de Domas. En ce que cele trive fu faite en la maniere que vous avés oi, le roi de Navare et li cuens de Bretaigne et li autre pelerin qui cele trive avoient jurée, se partirent de Jaffe, et alerent à Acre, et loerent lor nes et s'en passerent en lor païs. Le maistre de l'Ospital, frere Pierre de Vilebride, [Col. 1031D] qui cele trive avoit jurée au soudan de Domas, se parti de Jaffe à tout son convent, et s'en ala en Acre, et iluec se tint o les gens de la terre. Le Temple et le cuens de Nevers et une partie des pelerins demorerent à Jaffe, et ne se vodrent partir ne retraite des convenances qu'il avoit euës au soudan de Domas, ains fu li fins des Crestiens en contens et en discorde que li un se tindrent à une trive et li autre à l'autre.
En ce point que li pelerin estoient en Acre, Aelis la mere le roi de Chipre espousa un haut home de [Col. 1032A] France qui avoit nom Raoul de Soissons, et estoit frere le comte de Soissons. Et aprés ce quant il l'out espousée, il vint en avant par assent de partie des gens du païs, et requist por sa fame la roine, la garde et la seignorie du roiaume de Jerusalem, et si le requiereit, porce qu'il estoit le plus droit oir qui estoit aparant en la terre des oirs le roi Amauri son aioul, ne qui i eust esté puis la mort de sa niece l'emperris Isabel. Les gens du roiaume orent conseil entr'eus et li respondirent que la roine Isabel qui fu fame l'empereor, avoit eu un fil, qui estoit en Puille, qui estoit le droit oir du roiaume. Mes porce qu'il n'estoit mie present, ne n'avoit esté, il la recevroient a dame et li bailleroient le roiaume a garder, sauves les raisons et [Col. 1032B] droitures du roi Coraut, le fil l'emperris Isabel sa niece, et tout ainsi fu fait. Et quant Raol de Soissons ot la seignorie en la maniere que vos avés oie, il la tint assés fieblement. Car, cil par qui il i avoit esté mis estoient parens à la dame sa fame, et avoient plus de pooir et de commandement qu'il n'avoit. Si qu'il sembloit qu'il ne fust fort ausi come un ombre, dont il avint que du despit qu'il en ot, guerpi tot, et laissa sa fame, et s'en ala en son païs.
A cil passage de la sainte Crois, en quoi s'en alerent le roi de Navarre, et le cuens de Bretaigne, vint en Acre Richart le cuens de Cornuaille frere [Col. 1032C] le roi Henri d'Engleterre, et emmena o lui bel compagnie de chevaliers et apporta grant avoir. Et quant il fu venu en Acre, il se herberja en la maison de l'Ospital S. Johan. Et, quant il ot esté une piece en Acre, il s'atira li et sa gent, et s'en ala à Jaffe, et là se herbeja avec les autres Crestiens qui là estoient. En ce qu'il i estoit, li Templiers le tindrent mult près qu'il se tenist en la trives et as convenances du soudan de Domas et qu'il la tenist. Li Ospitaliers li remanderent et le reprierent mult de ce, et en Acre meismes en avoient-il parlé à lui qu'il se tenist à la trive du soudan de Babylone, dont il ne vout faire ne l'un ne l'autre: ains dist que se li Crestiens estoient à Jaffe, se vouloit aler herbergier à Escalone, il estoit prest qu'il fermast le chastel. [Col. 1032D] Li baron de l'ost et li Templiers et li Ospitaus des Alemans orent conseil, et jurerent ce qu'il requeroit, et que c'estoit porsuiement des Crestiens des trives qu'il avoient faites au soudan de Domas, et le profit de la Crestienté. Si si accorderent et murent de Jaffe. Quant il orent porchacié ouvriers, et ce que mestié fu au labor, il s'en alerent à Escalone. Et, quant il furent là venus, il establirent lor affaire, et commancierent lor labor, et fu li chastiaus fermés en la maniere que le roi Richart, l'oncle de cestui Richart, qui ore le fermoit, l'avoit fermé. Quant il l'ot fermé, si le garni de ce qu'il pot. Puis manda en Jerusalem un chevalier qui avoit nom Gautier Penampié, qui en estoit baillif de par l'empereor, [Col. 1033A] et tenoit la terre de Jerusalem par la fiance et par la trive du soudan de Babylone. Si-tost com cil Gautier fu venu à Escalone, le cuens Richart li rendi et livra le chastel, qu'il le deust garder de par l'empereor. Quant il ot ce fait, il s'en retorna en Acre et loüa sa nef, et s'en ala en son païs, et l'ost s'en retorna à Jaffe, et où que l'ost des Crestiens aloit, li soudan de Domas a tot son ost estoit tousjors herbergié près d'eus. Et quant il orent grant piece esté à Jaffe, li pelerin qui estoit demoré après les autres s'en vodrent retorner en lor païs, si qu'il s'en alerent en Acre, et iqui loerent lor nes, et s'en passerent en lor terre, et tuit li autres Crestiens s'en retornerent en Acre.
[Col. 1033B] En ce point que Richart mareschal l'empereor qui estoit à Sur se mut en une nef por passer en Puille à l'empereor qui l'avoit mandé, et en son lieu au departir laissa Lotier son frere, et li livra Sur la cité et le chastel. En ce que Richart s'en fu parti, Belian d'Ibelin sire de Baruth, et Felippe de Montfort sire de Thoron, porchacierent tant qu'il orent consent a Sur, si qu'il murent d'Acre à la nuitier, et chevauchierent tant qu'il vindrent devant Sur. Si-tost com il furent près des murs, cil qui estoient de lor consent furent tuit armés à la posterne de la boucherie, et firent signe à ceus de fors. Il ferirent d'esperons, et se mistrent en la mer, et s'en alerent tout le mur de la ville delés l'Ospital [Col. 1033C] des Alemans, et s'en entrerent dans la ville o ceus qui les attendoient. Lors s'en alerent grant erre vers le chastel. Lotier le fil Augier senti le fait et s'arma, et se parti de l'ostel où il estoit, et s'en ala u chastel, et tuit cil de Puille, qui en la ville estoient, se mistrent u chastel, qui i porent recouvrer; ainsi fu prise la cité de Sur sor les gens l'empereor.
Raoul de Soissons qui n'ot rien seu de cele entreprise, quant il sout que Belian d'Ibelin et Felippe de Montfort avoient et tenoient Sur, il mut [Col. 1033D] d'Acre il et sa fame la roine Aelis, et vint à Sur. Quant il fu là venu, Raoul requist à Belian et à Felippe por lui et por la roine la cité de Sur qu'il voloient avoir en la maniere qu'il avoit les autres choses du roiaume. Cil respondirent qu'il ne lor en liverroient point, ne bailleroient, ains la garderoient tant qu'il seussent à cui il la devroient rendre. Et ce fu une des raisons porquoi Raoul de Soissons s'en ala. Si come vous avés oi, pape Innocent le quart vit qu'il ne pooit faire assembler concile à Rome, ne en cele contrée, si manda à Gennes con li envoiast galies priveement à la fois de Tivre, et quant eles furent venuës, il se parti de Rome, et vint là et se recueilli es galies et s'en ala à Gennes. Et ce porquoi il fist ces choses à cele ore, si fu [Col. 1034A] porce que l'empereor Federic ne l'encontrast. En ce qu'il fu à Gennes, il i sejorna une piece, puis s'en parti, et passa les mons, et ala à Lyon sus le Rosne, et iluec se tint et manda querre les prelats, et assembla tous ceus qu'il pout avoir, puis manda à l'empereor par ses messages, et le fist amonester de XIII. articles, de quoi il l'accusoit, qu'il en venist estre à la merci de l'yglise. Car autrefois li avoit-il fait a savoir qu'il en estoit accusé, et porce qu'il n'estoit pas venu respondre à ce, en avoit-il fait enquisition sor lui, et avoit trouvé que c'estoit verité qu'en li avoit mis sus, si qu'il en estoit ataint et prouvé, et por ce voloit-il qu'il se meist en la merci de sainte yglise. L'emperere quant il ot entendu le commandement du pape, si envoia ses [Col. 1034B] messages à Lyon, et fu l'un le marquis de Froborc, et un sien legiste bon avocat, qui avoit nom maistre Pierre des Vignes. Cil vindrent au pape, et quant il furent devant lui, maistre Pierre encommença la parole, et dit ainsi: Sire, l'emperere se recommande à vos piés, si com à seignor et à pere, et vos fait assavoir qu il fust venu à vos pié oir vostre commandement et obéir en toutes choses qui vous pleussent, mes il a essoigne de son corps, si com cil qui est malade au lit, si qu'il ne se puet movoir. Porquoi il vous prie, sire, que vous li doniés respit, tant qu'il puisse venir à vos, por faire vos commandements, et s'il vos plaisoit de lui relaschier de toutes les choses que vous li demandés, et que vous li metés sus, et laissier le en pes com Crestien catholique [Col. 1034C] en la foi de Jesus-Christ. Il est prest que entre-ci et un an metra Jerusalem et toute la terre qui fu des Latins en la main et u pooir des Crestiens. Le pape li demandoit s'il avoit estrument par quoi l'en peust croire qu'il fust messaige l'empereor, et qu'il dist par lui ce qu'il avoit dit. Cil respondit que oil. Lors traist avant unes lettres scelées d'or, et une autre de notaire tabellion en quoi se contenoit comment l'en devoit croire li et tenir a messaige. Après ce li demanda le pape, se ses sires l'empereor avoit pooir de ce faire de la terre de Surie qu'il avoit dit, et cil dit que oil, et l'aferma mult. Lors se torna le pape vers les cardinaus, et les prelats, et dist si haut que tuit cil qui là estoient [Col. 1034D] le porent oir. Seignors, or poés veoir quel Crestien l'empereor est. Quant il puet avoir la sainte terre et les sains lieus de Jerusalem, et rendre as Crestiens, et oster des mains des mescroians et de lor pooir, et il ne le fait, ne ne le veut faire, se ce n'est par convenant. Lors dist as messages l'empereor, que li excusemens qu'il avoit dist, n'estoit pas soffisant, ne il ne le recevoit. Car il ne l'avoit prové ne offert a prover. Lors dist qu'il iroit avant du fait, et qu'il ne venissent plus devant lui.
Après assembla le pape un general concile, et mist avant le fait de l'empereor, dont la chose ala tant que l'empereor fu condamnés et déposés il et [Col. 1035A] si hoirs. Et manda le pape par tout faire assavoir ce fait, et escommunia tous ceus qui por empereor le tenroient, ne qui empereor le nommeroient. Après ce le pape envoia un legat en l'Alemaigne, et fist preschier contre l'empereor, si que mult de gens se revelerent contre lui et se tindrent au pape, et nommément tot le clergié, qui mult a de pooir en la terre. Quant le pape sout que les choses estoient en tel point, qu'il avoit le graignor pooir d'Alemaigne devers lui, il manda et fist tant con eslut roi en Alemaigne, et fu coroné à Aics-la-Chapelle, et cil de qui il firent roi fu Guillaume le cuens d'Hollande, et li promist le pape, que si-tost com il seroit à Rome venu, et il auroit loisir, il le coroneroit en empereor. Lors commença la guerre grant et fort [Col. 1035B] contre ceus qui se tenoient avec le nouvel roi Guillaume, et ceus qui se tenoient à l'empereor Federic, et mettoit le pape mult de paine en ceste guerre maintenir, et i envoioit quant qu'il pooit de gens et de deniers, et donnoit aussi grant pardon com celui de la terre d'outre-mer. Ainsi dura longuement la guerre et le contens jusqu'à la mort l'empereor. Quant l'empereor fu mort, le pape s'en retorna a Rome. Cil du reigne manderent por le roi Corraut fil de l'empereor qui estoit en Alemaigne, dont son pere l'avoit fait roi, et maintenoit la guerre contre l'yglise et contre le roi Guillaume.
Or retornons à parler de la terre de Surie. Il avint [Col. 1035C] aussi com vos avés oi, que Richar fils Augier le mareschal l'empereor se fu parti de Sur, Henri son frere estoit o lui, et lor fames, et emporterent grant avoir, et estoient meus por passer en Puille. Quant il orent esté IX. jors sor mer, une fortune les prist et les tint longuement en mer où il furent travaillés. En la fin les mena le tans en la terre de Triple en Barbarie; et quant il furent là, si trouverent que lor nef se defaisoient toute, et que l'euë i entroit par mult de lieus, si se regarderent et virent une navisone de Sarrazins, qui estoit amenée de Tunes, et s'en aloit en Alixandre. Il s'acosterent de lui et entrerent ens et mistrent lor choses, et baillierent lor nef as Sarrazins, et en ce qu'il s'en cuidoient [Col. 1035D] aler, un tans les prist mult fort, qui les torna ariere. Si que après ce que le tans les ot tenus plusors jors en mer, revindrent-il à Sur, dont il s'estoient parti. Quant il furent au port, si geterent les ancres, et cuidierent descendre en la ville si com en cele qui estoit lor, ce lor sembloit; car il ne savoient pas ce qui i estoit avenu puis lor partir. Quant il furent arrivés, cil de la ville s'en apercurent, si alerent, si pristrent le mareschal et son frere et lor fames et quant qu'il avoient, et les menerent à Belian seignor de Baruth; Belian les fist amener devant le chastel, et fist drecier unes forches, et fist dire à lor frere Lotier qu'il rendit li chastel et il delivreroit ses freres, ou se ce non, il les feroit pendre devant ses eus. Lotier ot conseil [Col. 1036A] et vit qu'il ne pooit tenir le chastel, si le rendi, et cil li rendi et délivra ses freres.
En ce tans avint que le Salah qui estoit soudan de Babylone envoia grant avoir au Levant, dont il estoit sire, por venir gent à lui aidier, et lor manda, que il lor donroit toute la terre d'Egypte, se il i voloit demorer, dont il avint qu'une grant gent d'une cité qu'on appelloit Hoarzemins, vindrent bien jusques à vingt milles homes à cheval, et murent por venir à lui, et ce porquoi il le firent, fu por la doute des Tartares, qui estoient venus en lor contrées. Cil Hoarzemin chevauchierent tant qu'il vindrent à Gadres. Là troverent l'ost du soudan d'Egypte, et en lor venir firent grant damage en la terre de [Col. 1036B] Triple et aillors, et vindrent en Jerusalem si en sorsaut, que poi de gent s'en porent fuir, ains furent si surpris, que il i out occis que homes, que fames que enfans plus de trente milles; car il n'en prenoit nul vif, ains occioit tout. Le soudan de Domas qu'en apeloit le Salath, envoia son ost en Acre, et en fu chevetaine le soudan de la Chamele, et estoient quatre milles homes à cheval. Quant il furent devant Acre, li Chrestien qui i estoient, l'Ospital de S. Johan, le Temple, l'Ospital des Alemans, et li chevaliers du païs et autres qui estoient venu de Chipre et de Triple se partirent d'Acre, et li Turc avec eus, et si i fu le patriarche Robert de Jerusalem, et autres plusors, qui chevauchierent tant qu'il vindrent à Escalone, et se mit en leur route le cuens [Col. 1036C] Gautier de Brene, qui estoit à Jaffe, et bien estoient li Crestiens six cens chevaliers, sans autres gens à cheval et à pié. Quant il furent venus à Escalone, si orent conseil entr'eus qu'il feroient. Dont le soudan de la Chamele lor dist: Seignors, vous avés à faire à une grant gent estrange, et qui n'ont nul recet, dont il sont aussi come gens desesperés, porquoi je ne lo mie la bataille, ains lo que nous nos tenons ci, car nous avons viandes assés, et assés nous en vendra d'Acre, et il ont poi de viandes et sont grant gent, si ne poront mie durer longuement, ains les en convendra partir, et assés soffrira s'il nous guerpissent place, et porce qu'il sont estrange et sans recet, il ne poront durer, ains se besilleront, [Col. 1036D] et s'il n'ont en la terre de Babylone, ce que je ne crois mie, que li soudan les i mette, si en serons nos délivrés. Assés i ot des Crestiens qui s'accorderent au conseil du soudan, et li autre se tindrent à ce que l'en alast combatre à eus là où il estoient. Dont il avint par la haine et par l'envie qui estoit entre les Crestiens, et por lor pechié, et por lor meschéance, le plus mauvais conseil vainquit, et se partirent d'Escalone à l'aube du jor par un mardi, et chevauchierent tant qu'il vindrent à Gadres. Là trouverent l'ost de Babylone qui estoit trois milles Turcs et les Hoarzemins qui estoient bien vingt milles. Lors assemblerent les batailles, et i ot grant meslée, mes poi dura. Car le soudan de la Chamele et li Turcs qui avec lui estoient se [Col. 1037A] partirent tantost du champ, et s'en alerent, et si perdirent-il tot lor hernois. Li Crestiens si commancierent lors à afeblir, si que li escuier, et les gens à pié se feroient parmi les eschieles; par quoi li cheval ne pooit poindre ne avenir as Turcs. Lors s'esmurent à aler s'en une partie, et torna le fait à desconfiture. Ains avint cele meschéance as Crestiens par lor folie et par lor orguel, et par lor envie. En cele maniere furent pris Guillaume de Chastel-Nuef, le maistre de l'Ospital de Saint Johan et Hermant de Pierregort, maistre du Temple, qui morut en la prison. Johan et Guillaume fils de Remont, sire de Bouteron, et mult i ot mort et pris autres chevaliers du siecle et de religion, et des autres gens mult grant nombre, et à paine en [Col. 1037B] eschapa le quart de tot l'ost, et i furent occis Pierre de Sergines qui estoit arcevesque de Sur, et l'evesque de saint George de Ramès. Quant cil qui furent eschapés de cele desconfiture furent venus à Escalone, il ni firent mie lonc sejor, ains s'en alerent en Acre. Li Turc de Babylone se partirent de Gadres a tout lor gaaing, et s'en ralerent en lor terre, et laissierent les Hoarzemins en l'esperance que le soudan les manda querre, mes il douta le pooir qu'il avoient, et qu'il li forfeissent; par quoi il ne les vout atraire: ains mist gens contr'eus à Belbeis, qui lor deffendissent, qu'il ne passassent la Barbarie. Quant li Hoarzemins sorent cesi, se tindrent mult à entrepris et desoglés. Lors s'espandirent par la terre en mult de lieus, et orent plusors [Col. 1037C] meslées à maintes gens, et tousjors estoient as chans comme cil qui n'avoient point de recet, ne cité, ne chastel, dont cil de la terre qui estoient tuit encontre eus, les souprenoient mult de fois, par quoi il lor faisoient grant damage de lor gent, et tant ala lor affaire, que dedens trois ans furent si besillié, qu'il n'en remest nul u païs. Ceste desconfiture fu par un mardi, en l'an de l'Incarnation nostre Seignor Jesus-Christ MCCLIV u mois d'Octembre. Et fu le jor de S. Luc l'Evangeliste.
En ce point pape Innocent le quart estoit au Lion sor le Rosne, si comme vos avés oi ça ariere. Il avint en France que le roi acoucha malade d'une [Col. 1037D] fort maladie, dont il fu si ataint, qu'il perdi la parole, et fu en tel point qu'en cuida qu'il fut mort. De quoi sa mere la roine Blanche, et sa fame, et si freres menoient si grand duel comme cil qui mort le tenoient, et qui avoient assemblé le clergié por faire son service à lui enterrer. En cel point il se respira et ouvrit les eus, et regarda entor soi et dist: faites-moi venir l'evesque de Paris, et cil qui entor lui estoient furent si lie et si joious comme cil qui le duel avoit eu, et lor estoit torné en joie. Si firent venir l'evesque de Paris devant lui. Quant le roi le vit, si li dit: Sire evesque, je vous requier que vous me donés la crois d'outre-mer. Quant la roine sa mere et si frere oirent ce, si s'agenouillerent devant lui, et li distrent: Sire, por Dieu merci soffrés [Col. 1038A] tant que vos soiés garis, et lors faites ce qu'il vos plaira. Lors se ira, et lor dit: Bien sachiés que je ne mengerai ni ne bevrai jusqu'à tant que j'aie la crois à l'espaule por aler outre-mer. Lors apella l'evesque de Paris, et li requist derechef la crois. L'evesque ne li osa refuser, si prist une piece de las de soie, et le mist en crois, et s'agenouilla tout en plourant devant le roi, si li bailla. Le roi la prist, si la baisa, et la mist à ses eus, et puis la fist attachier à son espaule, puis dist: Sachiés de voir que je suis garis. Si grant ploureis i ot, qu'en la chambre que de fors, et tex plaintes qu'il n'en faisoient mie plus quant il cuidoient qu'il fust mort. Et quant il fu levés et garis, il fist faire lettre, et manda en la terre de Surie faire assavoir qu'il estoit croisié, [Col. 1038B] et qu'il se confortassent, et garnissent lor cités et lor chastiaus; car à l'aide de Dieu il seroit prochainement en la sainte terre.
En ce tans avint que le Salath, qui estoit soudan de Domas, ala à Maubec qui estoit son premier heritage. Si ot contens entre lui et le soudan de Halape, dont il avint que furent en bataille, et fu cil de Domas desconfit et pris, et mis dedens Halape en prison. Quant le soudan de Babilone sout que le soudan de Domas estoit en Halape en prison, il s'esmut à tout grant ost, et s'en ala à Domas et l'assega, et fist semblant de couper les jardins. [Col. 1038C] Cil de la terre se douterent et virent qu'il n'avoient point de seignor qui les défendist, à ce qu'il sont tousjors moles gens et mauves pueple, comme cil qui sont tuit marcheant et gent de mestier, et mult i a poi de gent d'armes, et par ceste achaison reçoivent-il chascun qui amene un poi de gent. Si se rendirent à lui. Après ce qu'il ot Domas, il s'en ala à la Chamelle et à Maubec, et les prist, et puis ne tarja gaires qu'il envoia son ost, et fit assegier un chastel que Huedes de Mont-Beliart avoit fermé à Tabarie, si le destrainstrent si forment qu'ils le pristrent à force, et furent tuit pris et mort cil qui dedens estoient. D'iluec alerent assegier Escalone, et mirent le siege mult fort, et l'assaillirent [Col. 1038D] durement d'engins et de mines, et de venir as murs par assaut mult asprement, et destrainstrent le chastel con ne le pout rafreschir par mer de gens et de viandes. Si fist le soudan venir d'Alixandre XXII. galies et une navisole, qui portoit la viande et estouvoirs des galies. Si se tindrent devant Escalone, si que nus vessiaus n'i pooit aler.
Quant li Hospitaliers qui avaient Escalone en garde de par l'empereor, qui lor avoit donnée à garder, oirent ce, si requistrent aide à tous ceus d'Acre, prelas, religion et communes et à toutes les autres gent, qu'il lor aidassent à ce con cust [Col. 1039A] vessiaus armés, par quoi l'en peust faire partir les galies de devant Escalone, si con peust ceus de dedens rafreschir de garnison. A ce faire mandèrent en Chipre au roi qu'il lor aidast, dont le roi envoia VIII. galies bien armées et bien garnies de chevalier et de serjant, et en fust chevetaine Baudoin d'Ibelin, qui estoit seneschal de Chipre, et murent de Famagouste et alerent en Acre. Là s'assemblerent o les vessiaus que cil d'Acre avoient aussi aprestés, et d'iqui murent tot ensemble, et i ot XV. galies et autres vessiaus menus, saities et gameles bien L. et alerent à veles et à navirons tant qu'il vindrent à Escalone. Quant li Sarrazins les aperçurent, si traistrent lor galies et lor navisole si près de la ville com il plus porent, porce [Col. 1039B] qu'il les peussent défendre de terre, si li vessel des Crestiens les vousissent assaillir. Li vessel des Crestiens estoient contre eus auques loing en mer sor lor ancres, et furent V. jors. Sor ce un fort vent se meut en mer un soir qui vint devers soleil couchant, dont tuit les vaissel des Crestiens furent en grant peril, mes toutes voies se tindrent sor les ancres sans damage, et ce lor aida, qu'il estoient un poi en mer. Car cele marine i est tele qu'ele i engroisse plus par vent, et est plus fort près de terre que loing. Por ce avint que les galies des Turs ni porent durer, ainsi ferirent à terre et furent brisiés les XXII. galies et la navisole. Et quant se vint au matin li Crestiens virent les galies des Sarrazins toutes brisiés par la rive. Si [Col. 1039C] mistrent u chastel mult choses por rafreschir nos gens. Li tans fu si fort de mer et de vent, qu'il ne le porent plus soffrir, ainsi leverent lor ancre et lor voiles, et s'en retornerent à Acre.
Quant li Turs virent que ainsi lor estoit avenu, si se penerent plus du chastel asseoir et grever. Et ce com cuida qui deust aidier u chastel li torna à damage. Car, quant les galies furent depeciés, li Sarrazins firent du merrien et des tables chas et mantiaus et voies couvertes, et des arbres firent engins por geter dans le chastel, si qu'il destrainstrent le chastel si forment, que cil de dedens ne le porent endurer, si estoient de si grant defance, [Col. 1039D] que l'en ne vit lonc tans a gens qui soffrissent tant, ne si bien se défandissent, ne si vigueureusement [Col. 1040A] se contenissent comme cil firent. Mes tot ce ne lor valut, ne ne lor aida, que li chastiaus ne fust pris par force. Car il furent si haste d'espes assaut, qu'il ne pooient avoir repos ne loisir, et avec ce mistrent les tors par dessus tout le tertre, où li chastiaus seoit; si que la mine fort emmi le chastel, tant que li Turs furent aveuc ceus de dedens tout pelle melle. Mes il i ot de ceus de dedens qui s'en aperçurent, si s'en alerent à la marine et se mistrent ès veissiaus; par ce eschaperent plusors. Li autre qui demorerent si furent mort et pris, et fu li chatiax ainsi pris et abbatus. Ainsi avint que des chastiaus, qui furent fermé en la venuë le roi de Navarre et du conte de Bretaigne et du conte de Cornoaille, ne demora nus qui ne fust perdu, fors [Col. 1040B] le chastel de Saphet que li Temples ferma.
En ce tans avint en Antioche que une gent que l'en apele Turquemans, s'esmurent par estrif d'atainement et d'ennui, que l'en lor faisoit, et se pristrent à grever la terre d'Antioche, et à corre et à grever les casiaus, et tuer les vilains. Cil Turquemans sont une gent sauvage, qui n'ont ne ville ne chastiaus, ains sont les jors herbergiés en tentes qu'il ont de feutres, et ont bestes à grant foison, si comme brebis et moutons et aucunes chievres, et meismement bues et vasches, et vivent comme berchier, ne il ne s'entremettent de nul gaain, ne de tous les Sarrazins n'est nulle maniere de gent qui mains soit prisié de fait d'armes, et por ce les [Col. 1040C] avoient les gens d'Antioche en despit. Si que par cet achaison s'abandonnoient à chacier les à deroi et sans atirement, et sans convoi, tant les tenoient vils. Tant avint que cil se regarderent en lor fait, et virent que cil qui les fuioient estoient esparpeillié et espandus, si se ralierent et retornerent, et lor corurent sus et les desconfirent, et en pristrent assés et occistrent. Et ce avint tant de fois, que cil d'Antioche en entrerent en grant effroi, et li Turquemans en pristrent trop grant bandor. Nous lairons ore à parler du fait d'Antioche et des Turquemans, porce qu'il nous convient porsuire la matiere de cest livre et mener en ordre ains comme les choses sont avenuës u roiaume de Jerusalem [Col. 1040D] et en la terre de Surie.
Loeis li roi de France qui estoit croisié, si com vous avés oi ça arriere, fist son ator et son apareil por passer en la terre de Surie, et envoia un an devant sa muete de ses gens qui arriverent en l'isle de Chipre, et les i envoia por lui faire atrait de viandes, et d'autres choses qui mestier li pooient avoir, et amenerent cinquante chevaus de pris, et [Col. 1040D] fu lor chevetaine un vaillant serjant qui avoit nom Nicolas de Souri. En l'an après que cil furent venus en Chipre, le roi se parti de France por passer en Aiquemorte. Si fu l'an de l'Incarnation Jesus-Christ MCCXLVIII ans; il arriva à XXVIII. jor de Septembre en Chipre, et morut à Marseil le cuens Patris. Li sires d'Arsur laissa le baillage, et fu baillis Johan Fuinon, et fu legat Odes de Tusculane. A MCCXLIX [Col. 1041A] à XX. jor de Mai, mut le roi de Limeçon por aler à Damiete et arriva là le quart jor de Jugnet, et au quint jor prist terre par force, et au sist jor fu prise sans coup ferir la cité de Damiete. Et fut en Acre la guerre des Pisans et des Genevois, qui dura XXVIII. jors et geterent les uns as autres de XXII. manieres d'engins, perrieres, tresbuche et mangouniaus. Johan Fuinon fu hors du baillage, et fu derechief bailli li sire d'Arsur, qui fist trives jusqu'à trois ans entre les communes. Après la guerre brisierent par tempeste u port d'Acre LXXII. veissiaus que petits que grands, et u port de Damiette trente-deux naves et X. autres veissiaux et mult d'autres par la riviere. A XXVII. jor de Novembre mut le roi à tot son ost por aler à la Mansor, [Col. 1041B] et fu là à XXII. jors de deloier, et troverent en lor chemin li Templier et li cuens d'Artois, qui avoit l'avant-garde li sac, ce est l'avant-garde des Sarrazins qui estoient à Seresaph, et en occistrent entor C et LV. et à lendemain i ot que pris, que occis, que noiés des Sarrazins bien M. qui avoient passé le ruissel à pié por hardoier as Crestiens. A VIII. jors de Jenvier li sires d'Arsur et les fors du roiaume alerent por brisier Bechsen, et un herberge de Turquemans, où ils gaaignierent que grosses bestes que menuës XVI. milles et pristrent l'amiral qui estoit lor chevetaine.
[Col. 1041C] A MCCL. à VIII. jors de Fevrier passa le roi le flun de Thenis à tot son ost, mes mult i ot de chevaliers et d'autres gens noiés. Après sorprist le roi la herberge des Sarrazins, et en furent mult occis. L'avant-garde de l'ost s'embati dedens la Mansore, et par convoitise que les menuës gens avoient de fourer la ville. Laquele li Sarrazins conurent et retornerent, et adonques occistrent le conte d'Artois et le conte de Salesbire, et le conte Raol de Couci et mult d'autres. Au quint jor d'Avril mut le roi, et son ost par defautes de viandes por aler à Damiete, et furent tuit pris au chemin de Setansaf. Le secont jor de Mai occistrent les Sarrazins lor soudan. Donc li rois et li barons jurerent trives as Sarrazins amiraus et se racheterent cent mille [Col. 1041D] mars d'argent, et fu délivré le roi et si frere, et le legat et le patriarche et mult d'autres barons et chevaliers et autres gens, et vindrent en Acre à VIII. jors de Mai. Adonc ferma le roi le bore d'Acre, et murent por aler outre mer le jor de S. Lorens le conte Anfoule de Poitiers et Charles le cuens d'Angiers et Guillaume le cuens de Flandres: et le roi Henri de Chipre espousa Plesance fille le prince d'Antioche u mois de Septembre; et furent delivrez des Sarrasins frere Guillaume maistre de l'Ospital et C. et XX. chevaliers, et d'autres gens entor huit cens, et morut l'empereor Federic le jor de sainte Lucie.
Coradins le roi de Jerusalem fils de Federic vesqui deus ans et V. mois et XV. jors. Cist ensuioit mult la felonie de son pere, et abominoit et avoit en despit mult sexe de fame. Il estoit ivroignes et gastierres et sans establete, et ravisseor, et persecutor de l'yglise. Il si com l'en disoit, fist envenimer Henri le jone neveu du roi d'Engleterre, et Federic son neveu le fils du roi Henri son frere Il occit aucuns freres Menors, et autres religieus par divers tormens. Il fist abatre les murs de Naples et de Capue, il se fist apeler au pueple empereor contre licence et droiture, au tans le conte Guillaume de Horlande qui estoit eslu à roi, et qui [Col. 1042B] tenoit le droit de l'empire. Cestui Corraut fust escommenié jusqu'à la mort par l'autorité du pape Innocent le quart. Et fu desconfis en Egypte li soudan de Halape à trente milles homes à cheval, et furent occis de ceus d'Egyptes en cele bataille plus de deus milles, et se croisa le roi Henri d'Engleterre et défendit le passage des haus homes de sa terre. A MCCLI. ferma le roi de France Cesaire, et fut fait archevesque de Sur Pierre Larcat, et morut Beumont, et fu après lui prince et cuens Beumont son fils. Lors espousa le fils du roi d'Escosse Alixandre la fille du roi d'Engleterre. A MCCLII. ferma le roi Lois Jaffe et morut dame Blanche sa mere, et fu fait chevalier à Jaffe Beumont prince d'Antioche de la main le roi Lois, [Col. 1042C] et espousa Julian sire de Sajete la fille de Heiton roi d'Ermenie. A MCCLIII. vindrent devant Acre li Sarrazins de Domas et abatirent Doc et Ricordane, et pristrent Sajete, et occistrent huit cens homes ou plus, et emmenerent que maçons que autres gens bien CCCC. en prison, et referma li rois derechief Sajete, et morurent li rois Henri de Chipre, et l'evesque de Jaffe Guy de Nimars, Gautier l'evesque d'Acre et Nicolas [Col. 1041D] Supra dicitur Petrus Larcat. Larcat arcevesque de Sur. Après lui fu postulé à arcevesque Giles qui fu de Damiete. Heiton roi d'Ermenie ala à Tartars. A MCCLIV. fu fait li labors des murs de Sajete, et s'en vint le roi en Acre, et fust chevalier Belian d'Ibelin fils du seignor, qui puis espousa [Col. 1042D] Plesance la roine de Chipre. Après le jor de S. Marc mut le roi et la roine d'Acre et sa gent por aler outre mer, et laissa à monseignor Gieffroi de Sergines seneschal du roiaume C. chevaliers por le roiaume de Surie garder, et morut Marche dame de Sajete le quint jor de Juing. Lendemain morut Pierre de Biaune mareschal de l'Ospital, et morut à XXI. jor de May le roi Corraut et à VIII. jors de Juing morut Robert patriarche de Jerusalem. Et arriva en Acre Epice patriarche, e fu baillif du roiaume Johan d'Ibelin cuens de Jaffe. A demi Septembre se parti d'Acre por aler outre mer le legat Ode evesque de Tusculane. Après espousa [Col. 1043A] Beumont prince d'Antioche Sebille fille Othon roi d'Ermenie. Après V. mois de l'iver morut pape Innocent, et fut après lui Alixandre.
Alixandre le quart fu fait pape, cil fut evesque d'Ostie, et dona S. Lazare de Betanie et ses apartenances à l'Ospital de S. Johan et Monte-Tabor.
A MCCLV. fu faite trive au seignor de Domas et fu la devise du flun d'Arsur jusqu'à la devise de Baruth. Othes li cardinaus vint u roiaume de Puille avec l'ost du pape Alixandre, et li fu rendu Foges, S. Lorent de Sypont, le mont S. Angele, et toute la marine jusqu'à Otrente.
A MCCLVI. laissa Johan d'Ibelin le bailliage, et fu [Col. 1043B] bailli Johan d'Ibelin sire d'Arsur, et le tiers jor de Juing vigile de Pentecoste, vint en Acre le patriarche de Jerusalem maistre Jacques, qui fu evesque de Verdun. Après le jor de S. Johan vint en Acre maistre Florent, evesque d'Acre sacré à Roume, et morut Huguelin Bozacharie consul des Pisans d'Acre, qui prist les prelats qui aloient au concile à Rome, et commença la guerre entre les Genevois et les Venitiens por la saisine de la maison S. Sabe, dont li Genevois à l'aide des Pisans desconfirent les Venitiens, et pristrent et corurent lor ruë jusques dedens S. Marc; et morut frere Renaut de Vichieres maistre du Temple. Après lui fu fait maistre frère Thomas Berait.
[Col. 1043C] A MCCLVII. s'accorderent et jurerent les Genevois à garder et à sauver la seignorie à eus, porce que les Venitiens et Pisans s'estoient raccordé, et juré contre les Genevois. Après vint Beumont le prince d'Antioche, et amena Plesance sa seror qui estoit roine de Chipre, et son neveu Hugue fil de ladite roine et hoirs du roiaume de Chipre et de Jerusalem en Acre le premier jor de Fevrier, por l'embrasement du Temple et du comte de Jaffe Johan d'Ibelin.
A MCCLVIII. fu faite pes entre le prince Beumont et seignor d'Arsur, qui avoient esté mal ensemble, et Belian fils du seignor d'Arsur quitta la roine Plesance, et ele lui du mariage qui avoit esté entr'eus, et retornerent à Triple la roine et son fil, [Col. 1043D] et le prince, et demora li baillage du roiaume de Jerusalem au seignor d'Arsur Johan d'Ibelin. Li Rous de la Turquie chevetaine des Genevois vint devant Acre o L. galies des Genevois, et IV. naves, et fu desconfis de XL. galies des Venitiens, et furent prises entre Acre et Caïfas XXIV. galies, et i ot bien que mors que pris mil sept cens homes Genevois. Après firent composition que li Genevois guerpirent lor tor et lor ruë et s'en alerent à Sur, et ne durent porter consanon sor lor veissiaus au port d'Acre, ne avoir cort ne baston dedens Acre. Après fut abattuë lor tor et toutes les maisons de lor rue, et furent portée en Venice. Des pierres du fondement de la tor et des piliers et des autres pierres fermerent Pisan et Venicien lor ruës. Li Tartars [Col. 1044A] pristrent la terre des assesis en Perse, et Johan d'Ibelin sire d'Arsur morut, et baillis du roiaume de Jerusalem, et morut li roi Corraut qui avoit esté reconcilié après la mort de son pere Federic. Il prit Naples par force qui estoit revelée contre lui.
A MCCLIX. vint en Acre legat de par le pape frere Thomas de l'ordre des Prescheors, et fu baillis du roiaume Gieffroi de Sergines, qui tint mult grant justice, et fist prendre et pendre mult de larrons et de murdriers.
A MCCLX pristrent les Tartar par force Halape, et Aarene, Haman et la Chamele et Domas, et vindrent u roiaume de Jerusalem et pristrent la cité [Col. 1044B] deserte, après furent desconfis par le soudan de Babilone au tiers jor de Septembre es plains de Tabarie. Après Bandocdar occist le soudan qui s'en retornoit en Babilone, et il fu fait soudan en son lieu. En ce point vendi Juliens Sajete et Biaufort au Temple, dont grant haine sordi puis entre le roi d'Ermenie et le Temple. Après furent desconfis des Turquemans Johan d'Ibelin sire de Baruth et Johan de Gibelet mareschal du royaume et frere Estienne de Sissi maistre du Temple o tot le couvent d'Acre, de Chastiaus-Pelerin, de Safet et de Biaufort, et furent pris li sire de Baruth, et le commandeor du Temple frere Mathieu le Sauvage, Johan de Gibelet et le cuens Judans, et plusors autres [Col. 1044C] chevaliers, et mult d'autres à cheval et à pié, et furent mors et pris, et perdirent li Templiers tot lor hernois, et puis furent rachetés li sires de Baruth XX. milles besans et furent rachetés le commandeor du Temple, li mareschaus du roiaume Jaques Judans et plusors autres.
A MCCLXI. morut pape Alixandre et après fu Urbans.
Après Alixandre fu Urbans le quart, nés de Troyes en Champaigne, et fu estrais de poure gent. Il fu evesque de Verdun, et legat en Alemaigne, puis fu patriarche de Jerusalem. En son tans fu en [Col. 1044D] Acre la grant guerre des Venitiens et des Genevois, dont la ville fu presque destruite, et il maintenoit les Venitiens. Après cele guerre vint en Acre legat frere Thomas de Lantil evesque de Bethleem, et par despit de ce que cil qui devoient estre desous lui vint legat de sor lui, s'en parti il de Surie, et s'en ala à la cour de Rome, mes il trouva aucune autre achaison. Car il fist entendant as gens, qu'il s'en aloit por faire rapeller le don que le pape Alixandre avoit fait de S. Lazare de Bethanie à l'Ospital S. Johan. Après ce qu'il fut venu à la cort de Rome, et il ot demoré poi de tans, morut le pape Alixandre et il fu eslu pape, et fu apellé Urbains. Il fut de mult grand cuer, et fist mult de cardinaus en son commencement, et fit don du roiaume [Col. 1045A] de Cecile et de la terre de Puille à Charles le conte d'Anjou et le fi vicaire de l'yglise et fist les privileges, et afferma tot le fait. Mes il morut avant que Charles venist en la terre, par quoi le fait ne pout estre accompli à son tans. Si rapela le don que pape Alixandre avoit fait à l'Ospital de S. Johan de S. Lazare de Betanie. Il fist laborer l'yglise de S. Jacques à Troyes, qui puis fu arse. Belian d'Arsur vendi Arsur le chastel o toutes ses apartenances à l'Ospital de S. Johan, et morut Plesance roine de Chipre à XXII. jors de Septembre, et fu fait baillif de Chipre Hugues de Lesignen.
A XXI. jors de Juing pristrent li Grifon Constantinople des Latins. Li Parialogues s'en fist empereor, et se fist apeler Constantin.
[Col. 1045B] A MCCLXII. fu assegié Antioche des Sarrazins de Babylone; mes par l'atrait du roi d'Ermenie li Tartar s'esmurent a venir contr'eus, et cil laissierent le siege et s'en partirent. Charles cuens d'Anjou et de Provence assega Marseille, dont cil dedens se tindrent à lui par force, et en fu sires, et mist en la ville justice de par lui.
A MCCLXIII. Bandocdar qui avoit occis le soudan de Babylone, et s'estoit fait soudan d'Egypte, vint devant Acre le XIV. jor d'Avril, et le XV. jor d'Avril corurent jusques as portes d'Acre, dont la cité fu en grant peril, et i fu navré li baillis misires Giefroi de Sergines et mult d'autres chevaliers et serjans, dont plusors en morurent. L'achaison por quoi il vint, fust porce que le Temple et l'Ospital ne [Col. 1045C] voudrent rendre lor esclas, ains come il l'avoient otroié par la trive faire, et il voloit rendre les siens. Li cuens de Jaffe li rendi ses esclas, et il li tint bien sa trive lonc tans, mes au derenier pristil Jaffe et l'abati. Cil an vint Henri fils du prince Beumont d'Antioche, et sa fame Isabel, qui fu fille du roi Hugues de Chipres et de la roine Aelis et par qui la seignorie du roiaume li eschaioit, et requistrent as seignors d'Acre le baillage du roiaume de Jerusalem. Ils furent reçus sans faire lor homage ne serement, parce qu'il n'avoient amené avec eus le droit oir. Ladite Isabelle retorna en Chipre, et laissa son baron baillis en Acre. Et vint en Acre au XXV. jor de Septembre legat et patriarche de Jerusalem [Col. 1045D] et ministre de l'eveschié d'Acre Guillaume qui avoit esté evesque d'Argense et s'en retorna à Rome li legat Thomas, qui estoit evesque de Bethleem.
A MCCLXIV. vindrent L. galies et tarides et assegierent Sur, de monseignor Felippe de Montfort soudainement, mes par le secors des gens d'Acre se defendi. Et quant li Veniciens virent qu'il ne pooient grever la cité, si s'en retornerent honteusement, et li Genevois pristrent sor mer une grande partie de la caravane de Venice qui suioit la route desdites galies por venir en Acre, et morut pape Urbans le quart, le premier jor d'Octembre, et Johan d'Ibelin sire de Baruth, et Huon qui estoit hoir de Cesaire et Ysabel qui estoit fame de Henri fils [Col. 1046A] du prince, et fu fait pape maistre Gui de S. Gille en Provence.
Clement pape né de S. Gille en Provence fust estrait de chevalier et de bonnes gens, et estoit grant clerc en droit, et estoit bon avocat, le meilleur de la terre, et avoit renom d'estre loiaus hons, ce que n'avient pas souvent des gens de son mestier. Il ot fame espousée de laquelle il ot deus filles. Après la mort de sa fame se tint come clerc, et fu entor le roi Lois de France, et de là fu evesque du Puis, puis fu archevesque de Nerbone, et de là fu apellé à estre cardinaus de Rome, après fu envoié legat en [Col. 1046B] Angleterre, por faire la pes de la guerre qui estoit entre le roi et ses barons; tant com il fu là morut le pape Urban, et fu eslu à pape et fu apelé Climent. Il accompli ce que pape Urban avoit commencié. Car en son tans vint le roi Charles à Rome; car les gens de la terre l'avoient fait senator de Rome, il le fist coroner à Rome par un cardinal, qui estoit evesque d'Albane du roiaume de Cesile et lui et sa fame, et li fu baillié le confanon de l'yglise contre tous homes En ce tans ala le roi Charles en Puille, et se combatit contre le roi Mainfroi, et le desconfi et l'occist en champ, et gaagna la terre de Puille et de Cesile, et la tint. En celui tans poi après Conradin d'Alemaigne, fils de l'autre Corraut, et par l'atrait des Pisans et des [Col. 1046C] Romains, qui s'étoient revelés contre le roi Charles, par l'amonestement de Dam Henri de Castele, qu'il avoit fait senator de Rome contre le roi Charles, par l'atrait de ceus et de plusors autres, vint lidis Corradins en la terre de Puille avec mult grant gent, et se combatit au roi Charles, et en la fin fust-il deconfi, et ses gens furent que mors que pris presque tuit, et il meismes en la parfin fu pris, et ot la teste tranchié, et plusors autres haus homes en poi de tans. Après prist à pape Climent une maladie dont il morut, de quoi ce fu grant damage, car il estoit mult prodons et de bone vie. Après lui cessa li siege plus de trois ans por la discorde qui estoit entre les cardinaus, qui ne se pooient [Col. 1046D] accorder de faire pape; mes à la parfin eslurent un sage clerc prodome et de bone vie, qui estoit né de Plaisance en Lombardie, et estoit apellés sire Theals. Il estoit arcediacre de Liege, et alés estoit en pelerinage outre-mer, avec monseignor Odouart, et fu mandé querre au IX. jor à l'issuë d'Octembre, et li messages qui l'alerent querre furent frere Estienne de Sissi frere du Temple et commanderes de Puille, et sire Fouque de Lerre un chevalier grant baron de Provence qui estoit avec le roi Charles en Puille, et vint de par lui et dui notaires de la cort de Rome, et parti d'Acre avec trois galies le jor de la saint Martin en iver, et s'en ala de terre en terre por l'iver. Le roi de Castelle desconfist le roi de Granat entre Cordube et Sebile, et occist [Col. 1047A] trois milles Sarrazins à cheval et mult d'autres à pied, et vint en Acre Olivier de Terines.
Au tans de MCCLXV. Bandocdart soudan de Babylone assega le chastel d'Arsur, que li Ospital tenoit à XV. jors de Mars, et le prist par force d'engins et de mine le derenier jor d'Avril, et furent pris dedens chevaliers de religion et du siecle et serjans d'armes plus de M. Et fu veu en Acre un signe cler come espée du lonc d'une lance et large d'une lune, qui vint devers Orient, et se feri par semblant u campanier de sainte Crois. Hugues de Lusignien fils Henri le prince, qui estoit baillis de Chipre, vint por secors en Acre o bele estoire de galies et de vessiaus, et ot avec soi C. et XXX. chevaliers [Col. 1047B] et serjans à cheval. Sire Simon de Montfort, qui estoit cuens de Lencestre, et avoit la seror du roi d'Angleterre a fame, porchaça tant envers les barons d'Angleterre, qu'il prist le roi et son frere le comte Richart, qui estoit apelés roi d'Alemaigne, et Odouart son fils; mes Odouart eschapa de la prison, et se ralierent à lui si home, et se combati contre Simon de Montfort et le desconfit: et furent adonc occis le devant dit Simon et son fils ainsné, et mult des autres de lor partie. Après occistrent le conte de Ferrieres et le seignor d'Attinges et bien quatre milles chevaliers.
Charles fu fils le roi Lois de France, et estoit [Col. 1047C] le mainsné de ses fils. Cil espousa la fille le comte de Provence, de par qui il ot la comté. Il estoit cuens d'Anjou avant qu'il eust cele comté. Mult estoit sage hons et chevalereus, tousjors cerchoit les tornoiament. Il emprist à maintenir la comtesse de Flandres contre Johan son fils sire Johan d'Avesnes, dont il fu mult grant guerre, et mult de gens en furent mors et destruis; mult se travailla d'estre roi de Vienne, mes ni pot avenir. A la parfin li dona l'yglise le roiaume de Puille et de Cesile, si le pooit conquerre, par convenances qui furent faites entr'eus. Porquoi il fist armer galies à Marseille, et monta sor mer si s'en ala en Pise, où il fu reçu mult honorablement, et de là s'en ala à Rome, dont il estoit senator, et atandi tant que sa [Col. 1047D] fame, qui venoit avec mult grant gent d'armes, fust là venuë. Quant il fu à Rome, si fu coroné à roi de Cesile et sa fame à roine par le commandement du pape, par la main du cardinal qui avoit nom sire Raoul Grosparmi. Après ce qu'il ot porté corone, assembla il tous les gens d'armes qu'il pout avoir, et s'en entra en Puille et prist de sa venuë S. Germain, Laguillier et plusors autres terres, et si entendi novelle que le roi Mainfroi estoit à Bonevent avec toutes ses gens d'armes, dont le roi li ala à l'encontre, et se combati à lui, et le desconfi en champ, et fu le roi Mainfroit mort en la place, por quoi li roi Charles ot tote la terre, et prist la fame du roi Mainfroi et ses enfans et tout son trésor: mes sans faille, une partie des comtes et des [Col. 1048A] barons de la terre se revelerent contre Mainfroi et se tindrent avec le roi Charles, et puis après la victoire come traitor se revelerent contre le roi Charles, par quoi ils furent puis destruis par la main meismes du roi Charles, dont Henri de Castel s'en vint après la victoire de Thunes, où il estoit, au roi Charles, et demora avec lui grant piece, et puis s'emparti par corrout, et s'en ala à Rome. Là fu fait senator, et fist reveler la terre contre le roi, et s'esmurent les Pisans de guerre contre lui. En cele saison morut sa fame qui fu fille le comte de Provence. Et li Pisains avec les Romains par l'atrait du comte Gauvain et d'aucuns autres firent venir Corredin d'Alemaigne, qui fu vaincu, si com vos avés oi dessus. Et li Sarrazins s'estoient revelés [Col. 1048B] et grant partie de la terre de Puille et de Cesile. Avec Corradin furent pris le fils du duc d'Osteriche, et Dan Henri de Castele, et li cuens Girart de Pise, et le cuens Gauvain et ses fils. Et à tous ces fist le roi Charles tranchier les testes par jugement et par le jugement de la terre de Naples sor la marine en sa presence meismes, fors à Dam Henri de Castele. Mes à celui pardona il sa mort, porce qu'il estoit ses parens; mes il le fist tenir en tele ville, qu'il ama miex la mort que cele vie où il estoit. En cele saison espousa le roi Charles la fille du comte de Nevers, niece le duc de Bourgoigne. Après li Sarrazin de Nochieres virent qu'il ne porroient durer, et qu'il n'attendoient secors de nulle partie, [Col. 1048C] si rendirent lor terre, et vindrent en la merci du roi Charles, et puis se tint toute la terre en pes.
Vous devez savoir que Mainfroi fu fil de l'empereor Federic, et qu'il l'engendra à une gentil dame de Lombardie. Il fu prince de Tharente, et espousa la fille d'un grant seignor de Grece qui avoit nom Nicalixe. Il fut mult bele persone, et sage, et cortois, et mult laboroit par astronomie et tous ses fes en faisoit; mult estoit malicieus. Il fist empoisoner, si com l'en dit, le roi Corraut et le roi Henri son frere, qui estoit droit hoir et loial. Apres lor mort fist corre noveles, que Corradin le fils de Corraut estoit mort, et fist venir messaiges affaités, qui distrent vraiement qu'il avoient esté à la mort [Col. 1048D] Corradin, et affermerent par paroles et par fausses lettres, que Corradin avoit laissié en son testament à Mainfroi le roiaume de Cesile et la terre de Puille et qu'il en avoit fait son oir. Après ces noveles se fist Mainfroi coroner à roi, et saisit toute la terre, et mult se travailla de soi accorder à l'yglise; mes ne si pout onques accorder. A la parfin se mist du tout en tout encontre l'yglise, et li faisoit tous les maus et tous les ennuis qu'il pooit, et tous ceus qui estoient mal de l'yglise il recevoit et honoroit, et tenoit près de lui. Si amoit mult les Sarrazins et lor faisoit grant presens et souvent Mes à la parfin l'yglise qui plus ne pout soffrir sa desloiauté, dona sa terre au roi Charles, qui le desconfi, si com vos avés oi ci-dessus. Ainsi fina [Col. 1049A] Mainfroi mauvaisement sa vie, car mal avoit commencié. Et l'en dit que la greignor partie de ses barons li faillirent, et l'abandonnerent u champ, et grant partie se tornerent contre lui. Especiaument ceus qu'il avoit mis en avant, et qu'il avoit enrichis et de neant fait. Mes c'est l'usage et la nature de la terre; car tuit cil de la terre faillent au besoing, et chascun jors vodroient avoir novel seignor.
A MCCLXV. vindrent en Acre li cuens de Nevers et Erart de Valerie et Erart de Nantuel et bien L chevaliers.
A MCCLXVI. vint devant Acre Baudocdar li soudan de Babylone le secont jor de Juing, et fu devant la cité VIII. jors, puis ala assegier le Saphet et le prist [Col. 1049B] à XXII. jors de Jugnet, sauves les vies de ceus dedans, et les devoit conduire jusques en Acre, par l'atrait de frere Leon li canselier; mes li soudan lor failli des couvenances, et les fist tous occire de fors le chastel, et ledit frere Leon se renoia. Après ce entra li soudan en Herminie par force a tot son ost, et occist Thoros le fils du roi d'Ermenie, et prist Luion son autre fils, et prist et occist mult grant pueple d'Ermenie, por l'achaison de ce que lor roi estoit alé as Tartars, et morut en Acre li cuens de Nevers u mois d'Aoust. En ce mois vint en Acre Hugues de Lesignen baillis de Chipre à belle compagnie de gens d'armes, et fi ent une chevauchié avec le Temple et l'Ospital et les Alemans et les François chevaliers avec mult d'autres gens [Col. 1049C] à pied et à cheval envers Tabarie. Li cris leva en la terre et li Turs de Saphet s'embuschierent au Carroblier, près du plain d'Acre, et por convoitise du gaaing estoit la premiere garde de nos bien trois lieuës loing des autres: por quoi li tuit se ferirent sor eus, et les desconfirent laidement. Les Hospitaliers et les Alemans et la compaignie des chevaliers monseignor Giefroi de Sergines et mult d'autres bien cinq cens et plus, qu'à pié qu'à cheval, de quoi mult fussent eschapés vif; mes li vilain des Casiaus les occistrent la nuit qu'il vindrent querre lor armures et lor robes. En ce tans morut Johan d'Ibelin cuens de Jaffe u mois de Loier, et Lociaumes arcevesque de Cesaire u mois de Janvier, [Col. 1049D] et li arcevesque de Sur fu mandé outre-mer.
A MCCLXVII. Baudocdard soudan de Babylone vint devant Acre o tot son ost le secont jor de Mai, qui portoient les banieres du Temple et de l'Ospital, par quoi il soupristrent les menuës gens qui estoient de fors por gaaignier, et corurent jusque devant la ville, et occist derriere le Thoron des menuës gens qu'il ot prises cinc cens et plus, dont il n'i ot nul qui n'eust trait le fiel du cors, et furent escorchiés les piaus des testes empris les oreilles. Landemain se retrait au Saphet et à XVI. jors de Mai revint devant Acre et fist abatre les molins et les tors des jardins, et fist tailler les arbres et les jardins et les [Col. 1050A] vignes qui estoient de fors les murs d'Acre. Au XVI. jor d'Aoust Liques de Grimaut o XXVIII galies des Genevois prist le port d'Acre, et ardirent u port deus naves des Pisans, et firent mult de lor volenté par XII. jors. Mes XXVIII. galies des Veniciens soupristrent une partie des galies des Genevois, qui s'en cuidierent retorner, et retindrent cinc galies avec lor charnies, et assés en i ot que mort que pris, et morut Hugues hoir du roiaume de Chipre en Novembre, et fu coroné à roi Hugues de Lesignen le jor de Noël par la main Guillaume patriarche de Jerusalem, qui estoit là alé por visiter les yglises et le roiaume de Chipre. En ce tans se croisa Lois roi de France et cil de Navarre, et li enfant et mult d'autres comtes et barons de France et d'Engleterre [Col. 1050B] et d'Alemaigne por le secors de la sainte terre.
U mois de Mars à XXV. jors du mois morut li pape Climent le quart, et Charles le roi de Cesile desconfit Corradin o tot son ost. Baudocdar soudan de Babylone prist Jaffe à VII. jors de Mars par traison et sor trives, et occist mult de menuë gent, et laissa aler les autres o toutes lors choses en Acre, et lor dona conduit, et prist la tête de S. Jorge, et fist ardoir le cors de sainte Cristine, que l'evesque Johan de Troies avoit laissié à Jaffe, et d'iluec ala à Biaufort et le prist des Templiers par force, à XXV. jors d'Avril, et après ala en Antioche [Col. 1050C] et la prist sans nulle défense à XXVII. jor de Mai, et furent occis dedens la cité puis qu'ele fu prise XVII. milles personnes ou plus, et furent pris homes et fames et enfans que du siecle que de religion plus de cent mille, et li Templiers abandonnerent lor chastiaus II. Gaston et Noche de Rusol, et la terre de Port-Bounel à l'entrée d'Ermenie, et fu délivré Luions fils du roi d'Ermenie de la prison du soudan par eschange de Saugor parent du soudan que li Tartars avoient pris, et morut Henri archevesque de Nazareth, et fu fait evesque de Saint Abraham frere Giefroi de l'ordre des Prescheors, et fu fait connestable et bailli du roiaume de Jerusalem Belian d'Ibelin qui fu sire d'Arsur.
A MCCLXIX. fu un grant crole en Hermenie, qui fondi un chastiaus et trois abbaies d'Ermins, et bien XII. casiaus, et morut Giefroi de Sargines a XI. jors d'Avril. En ce tans à XXVI. jors d'Aoust prist le roi Charles Nochieres des Sarrazins, et a XXIV jors de Septembre fu coroné à roi de Jerusalem Hugues de Lesignen roi de Chipre en la cité de Sur. En cel tans fu chierté en Surie de toutes choses, et monta li formens à VIII. besans et demi. En cel an dut passer le roi d'Arragon en Surie, et monta sor mer il et ses os, et quant vint au quart jor une fortune grant le pris et rompi sa nave, et quant il vit ce, si s'en retorna ariere au port o tout autres deus naves, et toute l'autre navie vint en Acre, et si dui enfans [Col. 1051A] bastars, car il cuidoient que le roi venist, et il estoit retornés, ne onques puis ne vout monter sor mer por la paor qu'il out de la fortune, et por la mort de sa mie dame Berangiere, dont ce fu à lui grant honte et grant reproches. Et le mercredi devant Noël Robert de Cresecques et Olivier de Termes et li sire de Paci et bien deus cens chevaliers estaient alés en embuschement fors d'Acre une lieuë, si vint li os du Japhet qui les sorprit, et ferirent sor nos gens, et li nostre les receurent mult bien, mes tant i sorvint de Sarrazins, que nos gens ne les porent soutenir, et dit l'en que li soudan i fu present à tout mil homes à cheval, et fut là occis Robert de Creseques, et le frere Olivier de Termes, et autres que chevaliers que serjans bien deus cens, [Col. 1051B] et des Sarrazins i out bien autant ou plus de mors. Donc la chevalerie d'Acre et li Temple et li Ospitaus et li Alemans et li enfans du roi d'Arragon virent la bataille devant eus, et vodrent aler rescorre ceus qui se combatoient; mes Pierre Terrans le fils le roi d'Arragon les desconseilla, et dit que se, son pere et ses freres estoient en la bataille, ne conseilloit-il mie que toute la Crestienté se meist en tel peril por deus persones; car il estoient trop grant gens de Sarrazins.
L'an après qui estoit de MCCLXX, vindrent en Acre XXXII. conques avec cinq cens Frisons qui vindrent de Thunes du grant ost du roi de France. En lor tans ot grant plente de biens en Acre, et cessa la [Col. 1051C] grant chierté qui avoit esté, et sachiés que mult estoient bonnes gens et catholiques. En cel an morut en Acre Guillaume patriarche de Jerusalem à XXI. jor d'Avril. Adonc vint le roi de France à Aiguemorte o ses trois enfans et son frere, le comte de Poitiers, et grant partie de son harnage, et demora en la Provence por attendre son ost et sa baronie, et au second jor de Jugnet mut à tot son ost, et prist port en Sardaigne à Calara, et de là mut tentost et ala vers Thunes et prist Carthage, et morut Johan Tristant son fils devant Thunes, après lui morut le legat, puis morut le bon roi de France, puis le roi de Navarre, et tant d'autres comtes et barons et chevaliers, et tant d'autre pueple que ce [Col. 1051D] fu merveille. Après la mort du roi de France, vint le roi Charles en l'ost, et fist parler de la pes et fu faite, dont il et li autres barons receurent mult grant avoir du roi de Thunes, et s'en retornerent à Trapes. En lor retor dedens le port meismes furent brisiées plus de XL. naves, et fu perdu l'avoir et la gent et li cheval qui estoient dedens, et morut la fame de sire Phelippe qui s'en aloit en France, et morut la roine de Navarre à Ais en Provence au retor de Thunes.
A MCCLXXI. fu murdris sire Henri d'Alemaigne, fils le roi Richart d'Alemaigne à Viterbe dedens le mostier, quant l'en chantoit la messe, par les enfans Simon de Montfort, sire Gui et sire Simon. [Col. 1052A] Après ce fait s'en passa misires Oduart fils le roi d'Engleterre en Surie avec grant gent, et prist li soudan de Babylone le Crac de l'Ospital, et la tor de Chastel-Blanc, et Gibelacar qui estoit du prince, et fist trives au comte de Triples, et prist Montfort des Alemans et l'abati, et d'iqui s'en vint devant Acre, et prist li soudan un chastel du Viel de la montaigne, et brisierent XIV. galies des Sarrazins en Chipre à Lymeçon, et furent que pris que mors bien trois milles Sarrazins, et vint le roi de Chipre en Acre por secors, et morut li cuens de Poitiers qui avoit grant piece git malade à Palerme aprés la retornée de Thunes. Si com il s'en aloit en son païs accouchi malade à Albigne une cité prés de Gennes, et là morut, dont ce fu grant damage à la terre deça [Col. 1052B] mer. Un poi aprés morut la contesse sa fame qui aloit en France, dont il demora grant thresor au roi Felippe de France, et la conté de Toulouse et de Poitiers et plusors autres qu'il tenoit. Et vint en Acre misire Heymnes frere monseignor Odoüart, à poi de compaignie, et fu coroné misire Felippe à roi de France. En ce point desconfist Pariologues l'emperere des Grecs ceus de Negrepont par mer avec galies qu'il avoit armées, et prist tout le plus de gens de l'isle et des chevaliers, et prist un chastel en l'isle de Negrepont, et fu esleu à pape de Rome misire Theals, un vaillant clerc, né de Plaisance, et revindrent en Acre li messages que misire Odouart et la Crestienté avoient envoiés à Tartars por querre secors, et firent si bien la besoigne [Col. 1052C] qu'il amenerent les Tartars, et corurent toute la terre d'Antioche et de Halape, de Haman, et de la Chamele jusqu'à Cesaire la grant, et tuerent ce qu'il trouverent de Sarrazins, et de là s'en retornerent es mares qui sont à l'entrée de Turquie à tot grant gaaing d'esclas et grant bestiail, et là se herbergierent por reposer après les grans travaus qu'il avoient soffert du grant chemin qu'il avoient fait, et por l'herbage, et por la grant plente des euës qu'il trouverent en la terre por le grant bestiail qu'il menoient. En cele saison meisme à XII. jors de Jugnet sire Odouart et sa gent, et cil d'Acre alerent brisier Saint Jorge, et li Anglois moroit de chaud et de soif par le chemin, et menoient tant [Col. 1052D] de fruits et de raisins et de miel, qu'il cheoient tantost mors. Et à XXIII. jors de Novembre sire Odouart et ses freres et le roi de Chipre et li Templiers et li Hospitaliers et li Alemant et tuit li Chiprois, et tuit li pelerin et toute la serjanterie à pié chevauchierent la terre de Cesaire por brisier la tor de Quaquo. Et quant ils furent là venus, il trouverent plusieurs herberges de Turquemans, qui là estoient herbergiés, et ne savoient rien de lor venuë. Par quoi il pristrent lor herberges et tuerent bien mille personnes, et gaaignierent bien cinc mille bestes et s'en retornerent sains et sauf en Acre à poi de perte. Mes toute voies por le grant gaaing qu'ils troverent demora la tor de Quaquo, qu'il ne saillirent mie, et en furent mains proisiés des Sarrazins, [Col. 1053A] et le soudan meismes le dist as messaiges du roi Charles, qui lui estoit venu por traitier les trives entre lui et la Crestienté, que puisque tant de gens avoient failli à prendre une maison, il n'estoit pas semblant qu'il deussent conquerre tele terre com est le roiaume de Jerusalem.
A MCCLXXII. à XXII. jors d'Avril fu faite la trive du roi de Jerusalem et de Chipre Hugues de Lesignen et du soudan Baudocdar, et n'avoit en la trive que le plain d'Acre sans plus et le chemin de Nazareth, et en Mai s'en ala sire Heymont frere sire Odouart, et à dix-huit jors de Juing un Hassasis navra sire Odouart en la chambre. A XXIII. jors d'Aoust passa [Col. 1053B] outre-mer missire Guillaume de Valence oncle sire Odouart, et à XIV. jors de Septembre s'en repassa outre-mer missire Odouart, et à VIII. jors d'Octembre arriva en Acre frere Thomas de l'ordre des freres Prescheors patriarche de Jerusalem, et legat de toute Surie, et evesque d'Acre. En cel an meismes fu fait arcevesque de Sur frere Bonacourt de l'ordre des Prescheors fil Henri de Gloire, et fu mariée la dame de Baruth à sire Heimont l'estrange. En cele saison sordi discorde entre le roi de Chipre et ses homes por le service que le roi lor demandoit fors de l'isle de Chipre, qu'il ne li cuidoient pas devoir. Et le patriarche en sa venuë amena as deniers de l'yglise cinq cens homes, qu'à pied qu'à cheval. Et morut frere Johan de Saint-Messan de [Col. 1053C] l'ordre des Prescheors archevesque de Sur, et fu fait archevesque eu son lieu frere Bonacourt de Gloire, si comme j'ai dit dessus.
Haytons roi d'Ermenie morut, et fu roi Luions son fils, et coroné à lor maniere. Si morut le duc de Borgoigne, et fu duc après lui son fils Robert sans terre, qui espousa la seror le roi Felippe de France. Adonc furent changié en lui li usage de Borgoigne. Car selonc les anciens usages, li oir du comte de Nevers, qui estoit li ainsné fils le duc, devoient avoir la duchié de Borgoigne; et alerent li maistre du Temple et le mareschal de l'Ospital et le commandeor des Alemans et sire Johan de Gresli et [Col. 1053D] plusors autres en Chipre, por concorder le roi et ses barons, et sans rien faire s'en retornerent, et fu fait seneschal du roiaume de Jerusalem sire Johan de Gresli, et mareschaus Guillaume de Canet, nies Olivier de Termes, et conestable Johan d'Ibelin sire d'Arsur.
En l'an de MCCLXXIII. à VIII. jors d'Avril revint Olivier de Termes en Acre avec XXV. homes à cheval et C. arbalestriers à pié, as deniers le roi de France. Et morut frere Thomas Berart maistre du Temple le jor de la Notre-Dame de Mars, et fu fait maistre à XIII. jors de May frere Guillaume de Bieaujeu, qui estoit outre-mer commendeor du Temple en Puille, et alerent por lui querre frere Guillaume [Col. 1054A] de Pouçon qui avoit tenu lieu de maistre, et frere Bertran de Fox: et frere Goufier fu fait commandeor grant tenant lieu de maistre, et fu fait concorde du roi de Chipre et de ses barons, qui le devoient servir hors du roiaume de Chipre là où il li plairoit, u roiaume de Jerusalem, ou autre part deçà mer, IV. mois de l'an, et là proprement où il son cors ou son fil seroit; et alerent au concile au Lion por sire Hugues de Liseignen roi de Chipre, et por Crestienté de la mer messages l'arcevesque de Sur, l'evesque de Jaffe, Joan de Gresly seneschal du roiaume, et frere Guillaume de Corcelles, fre de l'Ospital, et Jacques Visal, et Enguerrant de Jorni, et aucuns d'eus alerent procureor por le roi de Chipre encontre damoiselle Marie, qui chalangoit [Col. 1054B] et demandoit à la cort le roiaume de Jerusalem com son heritage, et morut Estorgue evesque de Tabarie, et fu fait evesque en son lieu Guillaume de Salonique arcediacre de S. Jorge de Lidde.
Li rois Felippe de France espousa la seror le duc de Braibant, et vint en Acre le bailli des Venitiens P. Geu. et ne soffrit que Johan de Montfort, qui s'apelloit sire de Sur, demorast en Acre où il estoit venu. Car il lor faisoit tort de la raison qu'il avoient à Sur; mes les religions por eschiver la brigue l'en firent aler en Nazareth, et de là s'en alast à Sur sans entrer en Acre à cele fois. Et vint en Acre sire Giles de Sauci avec quatre cens arbalestriers as deniers le roi de France et de l'yglise, et puis vint sire Pierre Daminnes avec trois cens arbalestriers [Col. 1054C] en cele meismes manière.
A MCCLXXIV. fu fait li concile au Lion sor le Rosne par pape Gregoire le disime, et furent déposé au concile l'evesque du Liege, et l'evêque de Rodès; et furent reconciliés li Grecs et jurerent d'estre obeissans à l'yglise de Rome, et prouverent les articles de la foy, desquex il estoient en doute; et les confesserent, et regehirent estre vrais; et fu le conte Raoul d'Aussai esleus à roi d'Alemaigne et a empereor et confirmé par l'yglise, et reçut la corone du roiaume d'Alemaigne, mes de l'empire ne fu pas coronné, porce que li pape morut avant qu'il peust venir à Rome. A ce concile furent fais de mult bons [Col. 1054D] ordenemens por le secors de la sainte terre, si com vous orrez après. Et vint le roi de Castelle à Biaucaire à poi de compaignie por parler au pape por aucune raison qu'il cuidoit avoir eu l'empire d'Alemaigne, com cil qui en avoit été élu par les pers d'Alemaigne, et grant avoir i avoit despendu, mes il ni esploita rien de la besoigne, car le pape soustenoit la partie du comte Raoul, et s'en retorna en Castelle sans rien faire. Au concile furent fait cardinal frere Pierre de Tharentaise arcevesque de Lyon sor le Rosne, et li arcevesque d'Ais en Provence, et frere Bonaventure le grant maistre des freres Menors, et maistre Pierre li Espaignos. Et fu fait arcevesque de Lions Aymars de Roussillon, et fu faite la pes des chanoines et des borjois du Lion, [Col. 1055A] qui longuement avoient guerroiés ensemble, et l'abbe de Savegny frere Guillaume de Roussillon fu fait evesque de Valence et de Die, et li demora l'abbaye de Savegny, et morut Beumont prince d'Antioche et cuens de Triple à XX. jors de Mars, et fu fait prince Beumont son fils, qui ala en la Hermenie por estre chevalier de la main du roi d'Hermenie son oncle, par le conseil de la princesse sa mere, et de Berthelemeu evesque de Tortouse, qui gouvernoit tout son fait, porce qu'il estoit menor d'aige. Et morut Olivier de Termes à XII. jors d'Aoust. Adonc morut le roi Henri d'Engleterre, et missire Odouart son fils fu coronné à roi, et fu fait evesque de Sajete Adam de Romery, qui estoit baillis du patriarche et deens de cele meismes yglise [Col. 1055B] de Sajete, et morut Guillaume de Salonique evesque de Tabarie, et fu fait en son lieu Guillaume li Velus chantre de S. Jorge de Lidde et chancelier d'Ermenie.
A MCCLXXV. à XXV. jors de May morut Baudocdard soudan de Babilone, qui s'apelloit Melet-Medavar. Il corut le plain d'Ermenie, et mist à l'espée quant qu'il trouva, et fu le nombre des mors, si come l'en dit, plus de deus cens mille personnes, et emmena pris que garces que garçons dix mille et plus, et gaaigna que chevaucheures que autres grosses bestes et menues plus de quatre cens mille, et li rois se retraist es montaignes avec les gens armées qu'il [Col. 1055C] avoit et les gens qui estoient assis en Hermenie: cil qui orent loisir se recueillirent en mer, et grant partie de marcheans et d'autres gens qui estoient eschapés des Sarrazins et s'en aloient par mer chairent ès mains des corsaires desrobeors. Et vint en Acre de par le roi de France sire Guillaume de Roussillon, et amena cent homes à cheval, c'est assavoir XL. chevaliers, et LX. serjans à cheval et CCCC. arbalestriers à pié as deniers de l'yglise. Et morut à Triple frere Julien de l'ordre de la Trinité, qui avoit esté sire de Sajete et frere du Temple, et morut le roi d'Arragon dan James, et fu fait roi d'Arragon et cuens de Barcelone li enfes dan Pierre, son ainné fil, et dan Jame l'autre fil fu fait rois de Mayorgues et sire de Monpeillier. Le roi de Chipre [Col. 1055D] après la mort du prince son cousin germain vint à Triple avec grant compaignie et bele de gens d'armes por conseiller et aidier l'enfant le fil du prince qui estoit menor d'aage: mes li evesque de Tortouse qui estoit venu avant, et avoit ja pris la cure de l'enfant par l'atrait de la princesse sa mere, destorba le roi que il ne pout accomplir ce porquoi il estoit venu, et por ce parti de Triple et vint en Acre.
Frere Guillaume de Biaulieu maistre du Temple, qui avoit esté au concile au Lion, vint en Acre le jor de la saint Michael. Grant multitude de Sarrazins de Barbarie passerent en Espagne, et desconfirent en lor venuë grant quantité de chevaliers et [Col. 1056A] d'autres gens d'armes. Là fu occis l'arcevesque de Tolede, qui estoit frere du roi d'Arragon et de la roine de Castelle, et plusors autres vaillant chevaliers, et mult d'autres gens. Et puis furent li Sarrazins desconfis par les gens d'Espaigne et chacié hors du païs, et s'en alerent en Arragon et desconfirent le roi d'Arragon, et pristrent mult de prisoniers, et tuerent mult de gens, et prirent chastiaus et ville. Là fu pris li commendierres du Temple, et plusors autres que de religion que du siecle, et d'autre pueple grant quantité. Après rassembla le roi d'Arragon grant gens d'armes, et desconfi les Sarrazins, et recouvra grande partie des chastiaus et de la terre qu'il avoit perduë, et fut delivré li commandierre du Temple d'Arragon et plusors autres [Col. 1056B] prisoniers, qui avoient esté pris devant. En cele saison mut contens à Triple entre les chevaliers et les gens de la cité, porce que li Romains qui avoient tot le pooir de la cort au tans de l'autre prince, avoient mult fait de desplaisis et d'ennuis as chevaliers de la terre, et fu tué Johan Pierre et deus autres Romains avec lui, et porce que l'evesque de Triple maintenoit les Romains, come cil qui estoient nés de Rome des perfes, et oncle le prince, et l'evesque de Tortose, qui avoit le prince et tot le fait de Triple en sa main, maintenoit les chevaliers de la terre; par quoi sordi grant haine et grant note entre ces deus evesques; qui fu racine et commencement de la grant guerre qui fu puis entre le [Col. 1056C] prince et le Temple, dont mult de maux avindrent, si com vous orrez après. Et li sire de Gibelet porce qu'il fist pes à l'evesque de Triple par l'atrait du temple, en qui garde l'evesque de Triple estoit, et lui et ces choses chait en la haine du prince, par le pourchas de l'evesque de Tortouse, dont la guerre efforça, et mult de gens en furent damagiées et destruits. En celui tans sire Amauri de Montfort, fil le conte Simon de Montfort par qui mut la guerre d'Engleterre, menoit une souë seror en Gales, por marier la au prince de Gales, et fortune de tans le mena en la terre de monseignor Odouart roi d'Engleterre, et furent prist, et rendu au roi d'Engleterre, qui estoit lor cousin germain, et par cele achaison; et plusors autres sordi guerre [Col. 1056D] entre le prince de Gales et le roi d'Engleterre.
Le roi Henri de Navarre et cuens Champagne morut, qui avoit esté roi après la mort le roi Thiebaut son frere, qui morut au revenir de Thunes sans oir, si com vous avez oi dessus. De cestui Henri, qui avoit la seror le conte d'Artois por fame, demora une fille petite qui fut ottroiée por mariage, par dispensation de la cort de Rome, aufil le roi Felippe de France qui estoit son cousin remue de germain, et par cele raison vint le roiaume de Navare et la conté de Champaigne en la main du roi de France, de quoi il ennuia mult au roi de Castelle; car il ne vousist pas si près estre de la seignorie de la courone de France, et ce fu mult [Col. 1057A] grant achaison de la guerre qui s'esmut entre les deus rois. Après fu mariée la fame dudit roi Henri de Navare à sire Heimont frere de misire Edouart roi d'Engleterre, et li fu jurée la conté de Champaigne à tenir por le douaire de la dame, tant que sa fille qui estoit hoirs, fut mariée et fust d'aage. En cele même année dan Ferrant li ainsné fils le roi de Castele, qui avoit espousée dame Blanche la fille le roi Lois de France, et fu fait cil mariage par tel convenant, que s'il avoient enfans ensemble, qu'ils deussent avoir le roiaume de Castelle sans contredit, en quele maniere que il avenist, ou que li rois morut avant de dan Ferrant, ou dan Ferrant avant du roi. Et ce jura le roi et la roine et la plus grant partie des barons de Castelle, [Col. 1057B] et par cest mariage fut faite concorde du roi de France et de celui de Castelle, de riote qui estoit entr'eus. Car le roi de France chalengeoit et demandoit por sien le roiaume de Castelle, qui li estoit escheus de par dame Blanche sa mere, qui estoit droit hoir du roiaume de Castele et fille le roi.
Dame Blanche ot deus fils de son baron. Si fu mult esgarée après sa mort, comme cele qui estoit en terre estrange, et li rois de Castele ne li estoit pas de si bonne compagnie com il deust. Et por ce porchaça tant envers son frere le roi Felippe de France, qu'il la demanda querre, et l'en fist venir en France; mes le roi de Castelle ne soffri pas que [Col. 1057C] cle emmena les enfans. Por ce grant tans après la roine de Castele, qui ne se tenoit pas à bien paiée de son baron, et qui doutoit que li enfans ne fussent maumis et qui voloit sauver son serement s'en ala en Catheloigne por l'atrait du roi d'Arragon son frere, et mena avec lui les deus enfans de dame Blanche, et de là furent mandés en France. Ainsi furent sauvés li dui enfans et rendus à la mere.
Après la mort dan Ferrant le baron dame Blanche, dont dan Sanche li autres fils le roi de Chastele par consentement du pere, se saisi d'une grant partie de la terre, et fit jurer grant partie des barons, por avoir le roiaume après la mort du pere, contre le serement que li rois et si baron avoient fait, et por ce [Col. 1057D] sordi guerre entre le roi de France et celui de Chastele. Car le roi de France voloit garder la raison de ses neveus, et voloit qu'il eussent le roiaume de Castele après la mort de lor aiel, come lor droit heritage, par les convenances dessus dites; et le roi de Castele le contredisoit, et fist metre en revel grant partie du roiaume de Navarre, qui estoit en la main le roi de France, porce que c'estoit l'entrée de sa terre. Mes le roi de France manda grant quantité de chevaliers et autres gens d'armes, et recouvra tot le roiaume de Navarre, et se tornerent devers le roi de France por maintenir la raison des enfans, et por sauver lor serement. Après s'esmut le roi de France por aler sus le roi de Castele, et ala jusqu'à l'entrée de Gascoigne, [Col. 1058A] et avoit en sa compaignie, si com l'en disoit, LX. milles homes à cheval, et gens à pié d'armes sans nombre. Mes bonnes gens se mistrent entre deus et firent trives eutr'eus, par quoi le roi de France donna congié à ses gens et s'en retorna en France.
Grégoire pape le disimes, fu né de Plaisance en Lombardie, gentishons étoit de lignage des contes, et avoit nom maistre Thealz, chanoine estoit de Lions sor le Rosne, et arcediacre de Liege, bons hons et de bonne vie. Grant contens avoit à son evesques du Liege, porce proprement qu'il ne menoit pas bonne vie, ne ne se tenoit pas come prelat. Il estoit partis aussi comme par courout de l'evesque et estoit alé en la sainte terre por pelerinage, et estoit [Col. 1058B] en Acre quant il fu esleus. Par quoi il sembla bien que cele eslection fust sans barat, et fu esleus par commune volenté des cardinaus le jor de la feste S. Gile le premier jor de Septembre. Frere Estienne de Sissy frere du Temple et sire Fouque de Puetricart chevaliers le vindrent querre en Acre de par les cardinaus et de par le roi Charles de Cesile. Grant joie fu faite en Acre de cele eslection; car les gens de la terre avoient grant esperance, que il, com cil avoit veu la destresse où il estoit, mettroit grant conseil à la deslivrance de la terre. II prist congié à toutes les bonnes gens de la terre, et monta sor mer en galies as octave de la saint Martin, et arriva à Brandis le jor de l'an nuef. Là fu [Col. 1058C] reçu à grant feste du roi Charles, et d'une partie des cardinaus, qui atendoient là sa venuë, et de là s'en ala à Roume, où il fu ordenés et sacrés. Il savoit bien le poure estat où il avoit laissié la sainte terre, et por ce qu'il savoit bien qu'il ne poroit pas à Rome si bien accomplir son proposement, com il ferait outre les mons, ne ne porroit si bien avoir conseil des rois ne des princes des terre, ne si grant plente de prelas, il ordena son fait, et s'en ala au Lion. Là assembla concile general. En cele saison li vindrent grant messaiges d'Alemaigne, et li firent à savoir, que li fait d'Alemaigne aloit malement, et proprement li fais de l'yglise par defaute de roi. Il lor donna congié d'eslire. Cil s'en alerent en Alemaigne, et fu eslus par comune volenté [Col. 1058D] le cuens Raoul d'Aussay à roi d'Alemaigne et à empereor, et fu confermé par le pape et coroné à Ais-la-Chapele.
Après la mort du conte Richart de Cornouaille frere le roi d'Engleterre, qui avoit esté roi d'Alemaigne, le roi Felipe de France vint au Lion avant le concile por avoir parlement au pape, et li rendi la conté de Veneissy que si ancessor avoient tenu grant tans de l'yglise. Là tint le concile general, oùil ot M. et CCCC. croces. La fu dan James le roi d'Arragon qui vint en esperance d'estre coronné du pape, si com si ancessor avoient esté, mes il i failli, et fist mult grant offre selon son pooir au [Col. 1059A] secors de la sainte terre. A ce concile fu frere Guillaume de Beaujeu maistre du Temple, qui estoit en la terre d'outre mer, si com vous avés oi dessus, quant il fu fait maistre. Là furent messaiges de rois, de dus, de princes, de grans barons et de prelas, qui ni porent aler en propres persones. Là furent li messaige de Pariologues emperere des Griex et de lor patriarche, et jurerent en l'ame de lor seignor d'ètre obéissant de cel jor en avant à l'yglise, et de croire tous les articles de la foy, si come Rome le commande, et regehirent les articles de la foy, dont il estoient en doute d'estre vrai, et por ce furent réconcilié à l'yglise, et assous de la sentence où il avoient longuement demoré. Là furent li messaige de la sainte terre, qui mult bien proposerent le poure estat où la sainte terre estoit, et sans faille le concile avoit esté assemblé proprement [Col. 1060A] por ce, et mult bien eussent faite lor besoigne si le pape eut vescu. Là fu ordené que li disimes des yglises de Crestienté fussent par six ans au secors de la sainte terre, et que chascun Crestien donne chascun au premier denier de la monoie qui coroit en la terre où il seroit por le secors de la sainte terre et qu'il eust en chascune yglise une huche avec trois clés, qui fussent gardés par trois prodomes, où li deniers fussent mis. Là furent condamnés li usuriers, et fu defendu sor paine d'escomuniement, que nus n'alast por marcheander, ne ne portast marchandise en terre des Sarrazins. A ce concile furent condannées et abatuës toutes les poures religions, qui avoient esté controuvées et establies puis le concile de Latran, par ainsi qu'ils peussent demorer en lor religion.
Glossarium vocum Gallicarum exoticarum
A
- Abandonnement, hardiment.
- Achaison, cause, raison, occasion.
- Acocher, aliter.
- Acouser, joindre.
- Acre, Accon, Ptolémaïde.
- Acreanter, promettre.
- Ajume, heaume, casque.
- Amenuiser, diminuer.
- Amouiller, molir, amolir.
- Ançois, avant, auparavant, distinguendum ab ainseois, ainsi, aliquando etiam ains signifie auparavant.
- Annuitier, se faire nuit.
- Antain, oncle.
- Antaine, tante.
- Aourner, adorer.
- Apostole, le pape.
- Appareiller, se préparer.
- Ardre, brûler.
- Ars, brûlé,
- Assener, consigner, assurer.
- Assené, conventionné.
- Asseoir, Assieger.
- Atainement, querelle.
- Atirer, traiter, composer, arrêter.
- Atirement, composition.
- Atorner, préparer, environner.
- Auner ses ost, assembler, arranger son armée.
- Auques, plus, aussi.
- Autiers, autel.
- Avaler, descendre.
- Avoyer, égarer.
- Avoir, richesse, bien, faculté.
- Avoutir, adultère.
- Bandor, en public.
- Barat, tromperie.
- Barbacane, défense, ou couverture de bois faite contre les ennemis.
- Baron, mari.
- Batan, grand courrier.
- Beer, tendre.
- Bertauder, tondre irrégulièrement.
- [Col. 1060] Besilier, chasser.
- Bobaucher,
- Bouter, mettre.
- Bouir, boire.
- Brucroy,
- Bruir, brûler.
- Bruissier.
- Caintre, cacher.
- Carros, le grand étendart.
- Cecile, Sicile.
- Celéement, secrètement.
- Chaane, chaîne.
- Chalanger, répé er un héritage.
- Chaloir, souper.
- Chatiax, châteaux.
- Chatre, prison.
- Chevax, chevaux.
- Chevetaine, capitaine.
- Chevir, traiter, venir à bout, éviter.
- Cil, ceux.
- Clamer, appeller.
- Coiment, tout doucement, sans bruit.
- Congier, congedier.
- Conroy, dessein, un propos.
- Consuir, frapper.
- Contens, dispute, contention.
- Convine, l'état des affaires.
- Convintaille, convention, ce dont on convient.
- Convoyer, accompagner.
- Corredier, maître d'hôtel.
- Coulon, pigeon.
- Coust, dépense.
- Covine, suite de personnes, queue.
- Covins, charriots à combattre et armés.
- Creanter, promettre, assurer.
- Crole, croyable.
- Cuens, comte.
- Cuider, penser.
- Damage, dommage
- Dame Dieu, Seigneur Dieu.
- Deen, doyen.
- Desconfir, défaire.
- Desconfiture, déroute.
- [Col. 1061] Deshaitié, malade, languissant, fâché.
- Departir, séparer.
- Descroisier, dispenser de la croisade.
- Desevrer, séparer, rompre, annuler.
- Desogler, déconcerter.
- Desroi, déroute.
- Destorber, troubler.
- Dex, Dieu.
- Distrent, dirent.
- Drecier, dresser.
- Duel, deuil.
- Dui, deux.
- Durement, longtemps.
- Embler, emporter.
- Embatir, p. 618, ne que laron ne si embatissent.
- Empereor, emperere, empereur.
- Emperris, impératrice.
- Encelées, insérées, enclavées.
- Enchauchier, chasser, donner la chasse.
- Enchir, prier, supplier.
- Enclotier, enclore, enfermer, environner.
- Encombrer, fermer, accabler.
- Endemantier, cependant, auparavant.
- Enfes, enfant.
- Enfouir, enfoir, enterrer.
- Engigner, tromper.
- Engroisser, grossir.
- Ennuiter, se faire nuit.
- Erre, chemin, tour, course.
- Errer, courir.
- Eschargaillier, prendre du butin, praedari, manubias referre.
- Eschargalter, faire la garde.
- Escharrement,
- Eschauchier, chasser.
- Eschelle, aile d'une armée.
- Eschiver, esquiver, éviter.
- Eschierement,
- Escicle, Eschisle, sorte de fortification.
- Escopir, regarder, s'incliner.
- Escot, portion.
- Escont, caché.
- Escreipe, étendart, rexillum.
- Escro, instrument à fendre du bois
- Escrois, instrument à fendre des pierres.
- Escuet, à propos.
- Esmaié, surpris, étonné, ému.
- Essiller, détruire, dissiper.
- Essoine empêchement, excuse.
- Establette, sans establette, inconstant.
- Estache, un pieu, une souche, stipes.
- Estoire, flotte, armée navale.
- Estourmir, combattre.
- Estrif, lutte.
- Estriver, disputer.
- Eüe, eau.
- Eus, yeux.
- Ferir, frapper.
- Fermer, fortifier.
- Fermeté, fortification, forteresse.
- Flatir, tomber à terre, flétrir.
- Flun, fleuve, rivière.
- Forment, fortement.
- Frainte, discorde, rupture.
- Garins, garnison.
- Garnir, mettre garnison.
- Garissons, idem forte quod Garnisons.
- Gaber, moquer.
- Gabois, moquerie.
- Gast, gens commis par la justice pour faire le degât.
- Gastier, dissipateur, garde de vignes et de fruits.
- Gehir, dire, déposer, obéir.
- Gesir, coucher.
- [Col. 1062] Geust, coucha.
- Glatir, faire un grand bruit.
- Greignor, plus grand, meilleur.
- Grieu, Grec.
- Griffons, les Grecs de l'empire de Constantinople.
- Guastrer, faire le dégât.
- Guerdonner, récompenser.
- Guigour, garde.
- Haities, selon son souhait.
- Hardement, hardiesse.
- Hardoyer, attaquer, poursuivre.
- Hardicort.
- Herberjer, loger.
- Hons, homme.
- Hordois, vulgo significat ordure.
- Hue, cri.
- Iqui, ici.
- Irer, se mettre en colère.
- Issir, sortir.
- Jone, jeune.
- Jouster, combattre à outrance.
- Jus, en bas.
- Laiant, Laiens, dedans.
- Laidengier, faire honte et injure.
- Laidure, affront, injure.
- Lavoutire, et avoutire, adultère.
- Leu, loup.
- Lie, joyeux.
- Liement, joyeusement.
- Mahomerie, temple de Mahométan.
- Mail, justice, loi.
- Mainsnés, cadet, de bas âge.
- Mais, grand, plus.
- Manider, demeurer.
- Martyrier, martyriser.
- Mategrifon, le nom d'un château.
- Maumis, mal élevé.
- Mesaiges, malaise.
- Mescrean, de mauvaise foi.
- Mesfil, petit-fils.
- Mesnie, famille, train, suite.
- Mestier, besoin.
- Miex, mieux.
- Moye, miens.
- Mucier, cacher.
- Muette, mouvement.
- Murdrir, assassiner.
- Musart, espion, fainéant, qui regarde partout.
- Nacaire, instrument de musique dont on se servait dans les troupes, comme un hautbois.
- Nes, navire.
- Nies, neveu.
- Noyant, un quidam.
- Noyent, rien.
- Nuitier, nuit.
- Nus, nul.
- O, avec.
- Ocoine, idem forte cum acoine, union.
- Ordever, ordonner.
- Ore, heure.
- Orer, prier.
- Orre, entendre.
- Ost, armée.
- Ostex, hôtel.
- Ostiex, porte.
- Paor, peur.
- Paraver, prévoir.
- Parçonnier, qui a la part à quelque chose.
- Payenisme, paganisme.
- [Col. 1063] Pes, paix.
- Petou, Poitou.
- Physicien, médecin.
- Piece, temps.
- Plente, abondance.
- Poeste, puissance.
- Poi, peu.
- Poigner, combattre.
- Poindre, pousser.
- Pooir, pouvoir.
- Porpenser, reconnaître.
- Postat, puissance, premier magistrat.
- Poterne, fausse porte.
- Poure, pauvre.
- Propheter, prophétiser.
- Prouer, se bien comporter.
- Provoire, prêtre.
- Puille, l'Appuille.
- Puis, depuis.
- Putaire.
- Quistre, chercher.
- Raaindre, racheter.
- Rames, demeuré, resté.
- Ravine, épée.
- Rebeor, voleur.
- Receter, retirer.
- Recousse, ressource.
- Recoustrer, reprendre.
- Recreanter, s'engager.
- Regehir, reconnaître.
- Remestre, demeurer, a verbo remanere.
- Remes, demeuré.
- Renoyer, renoncer à la foi.
- Renuef, renaissant.
- Repairier, retourner en sa patrie.
- Reposer, retirer, se cacher.
- Reprovier, reproche.
- Resnable, raisonnable.
- Revoyer, remettre en son chemin.
- [Col. 1064] Robeor, voleur.
- Route, rompue, a verbo rupta.
- Rouver, commander.
- Semondre, avertir.
- Seror, soeur.
- Sor, sur.
- Sorsir, arriver, contingere.
- Sou, soi.
- Sous, solde.
- Sousterrer, enterrer.
- Sur, Tyr.
- Tabarie, Tyberiade.
- Targier, tarder.
- Tençon, querelle, blâme.
- Tertre, montagne.
- Tetur, défendre, a verbo tuer.
- Tex, tel.
- Tivre, Toivre, Tybre.
- Tollir, ôter.
- Tornace, tour.
- Tornelle, petite tour.
- Touaille, serviette.
- Toudra, ôtera.
- Tousist, ôta.
- Toutesvoyes, toutefois.
- Traitor, traître.
- Trepercier, passer à travers.
- Tres,
- Tret,
- Triberier, camper.
- Toivre, Tivre, Tybre, rivière.
- Tuit, tout.
- U, au.
- Usée, coutume.
- Venience,
- Voider le pays, sortir du pays.
- Voive, veuve.
B
C
D
E
F
G
H
L
M
N
O
P
Q
R
S
T
U
V
Ordinatio episcoporum sub sede Antiochae
- Porfirion.
- Archis.
- Ptolomais.
- Sydon.
- Sarepta.
- Biblium.
- Botrion.
- Orthosia.
- Archados.
- Antarados.
- Paneas.
- Araclis.
- Tripolis.
- Sebasti.
- Mallos.
- Thina.
- Coridos.
- Pademdes.
- Virchi.
- Constantia.
- Garron.
- Marcopolis.
- Varnon.
- Gedaron.
- Ymeria.
- Querquensia.
- Capsaron.
- Callinicos.
- Epiphania.
- Seleucouila.
- Larissa.
- Valanea.
- Mariam.
- Raphania.
- [Col. 1064] Arethusa.
- Zeuma.
- Surron.
- Varnalis.
- Neocaesarea.
- Perri.
- Orimon.
- Dolichi.
- Europi.
- Gerasson.
- Philadelphia.
- Adraon.
- Midanon.
- Austanidon.
- Delmundon.
- Zozoyma.
- Herri.
- [Col. 1065] Iceni.
- Eucunï.
- Constantia.
- Paramboli.
- Dionysia.
- Conaachon.
- Maximopolis.
- Philipolis.
- Chrystopolis.
- Neilon.
- Lorea.
- Epiphania.
- Alexandros.
- Irinopolis.
- Cambrisopolis.
- Flavias.
- Rossas.
- Castravali.
- Eguas.
- Sisia.
- Claudiopolis.
- Diocaesarea.
- Oropi.
- Dalisanidos.
- Sevila.
- Kelenderis.
- Anemori.
- Titopolis.
- Lamos.
- Antiochia parva.
- Hefelia.
- Ristria.
- Selenunta.
- Yocopi.
- Philadelphia parva.
- Irinopolis.
- Germanicopolis.
- Mobsea.
- Demetiopolis.
- Abidi.
- Zmonopolis.
- Adrasson.
- Mynu.
- Neapolis.
- Albi.
- Palmipon.
- Laodicia.
- Suria.
- Konokora.
- Yabruda.
- Danabi.
- Karacena.
- Hurdani.
- Surraquini.
- Ynilon.
- Valentini.
- Arsomasata.
- Sophin.
- Kicaris.
- Ripha.
- Zemus.
- Bizonamas.
- Marcopolis.
- Venechalis.
- Ermenia.
- Ortros.
- [Col. 1066] Mazinimi
- Maurocastron.
- Agia Maria.
- Axirri.
- Carosa.
- Politimos.
- Arqui.
- Orisson.
- Herygen.
- Oragison.
- Deritus.
- Heliopolis.
- Laodicia.
- Samosata.
- Kyros.
- Pompeiopolis.
- Mopsuestia.
- Adana.
- Verea.
- Kalquis.
- Gabula.
- Seleucia.
- Piperia.
- Anasarphon.
- Paltos.
- Germanicia.
- Salamias.
- Varcossos.
- Fossos.
- Anavagathon.
[Col. 1063] Sedes prima, Tyrus. Sub hac sede sunt episcopatus XIII.
Sedes secunda, Tarsus. Sub hac sede sunt episcopatus V.
Sedes tertia, Edessa. Sub hac sede sunt episcopatus X.
Sedes quarta, Apamia. Sub hac sede sunt episcopatus VII.
Sedes quinta, Hierapolis. Sub hac sede sunt episcopatus VIII.
Sedes sexta, Bostrum. Sub hac sede sunt episcopatus XIX.
Sedes septima, Anavarza. Sub hac sede sunt episcopatus IX.
Sedes octava, Seleucia. Sub hac sede sunt episcopatus XXIV.
Sedes nova, Damascus. Sub hac sede sunt episcopatus X.
Sedes decima, Amida. Sub hac sede sunt episcopatus VII.
Sedes undecima, Sergiopolis. Sub hac sede sunt episcopatus IV.
Sedes duodecima, Theodosiopolis. Sub hac sede sunt episcopatus VII.
Sedes tertiadecima, Emissa. Sub hac sede sunt episcopatus IV.
METROPOLITANI per se subsistentes, VIII.
ARCHIEPISCOPI XII.
[Col. 1065] Juxta traditiones veterum, et etiam quaedam scripta quae auctoritatem habent non modicam apud Palaestinos, et maxime Graecos, Hierosolymitana Ecclesia usque ad tempora Justiniani, sanctae recordationis Augusti, episcopum habuit nulla vel modica dignitatis praerogativa gaudentem. Tempore vero praedicti Deo dilecti principis, congregata est synodus generalis apud Constantinopolim, tempore domini Vigilii papae, Eutychii Constantinopolitani, Apollinarii Alexandrini, domni Antiocheni, Eustochii Hierosolymitani, patriarcharum, super tribus capitulis, videlicet scriptis Theodoreti, Cyri; item scriptis Theodori, Mopsuestiae episcoporum: et epistola Hibere ad Marim Persam. In qua synodo, post alias Ecclesiae Dei necessarias institutiones, quas pro tempore promulgandas decrevit, sanctorum Patrum, qui ad eam convenerant, auctoritas praedictam Deo amabilem honorare Ecclesiam, et ejus episcopo locum inter patriarchas dare, communi sanxit voluntate, reverentiam exhibens sanctae Resurrectioni. Et quoniam praedicta Dei cultrix civitas, quasi in limite Alexandrini et Antiocheni patriarchatuum erat, nec haberent unde illi urbes ordinarent suffraganeas, nisi utrique aliquid detraherent, visum est expedire ab utroque aliquid decerpere, ut eidem, juxta formam aliorum patriarchatuum, ordinarent subjectos. Subtraxerunt ergo Antiocheno Caesariensem et Scythopolitanum, metropolitanos; Alexandrino vero, Rabbensem et Beterensem, item metropolitanos. Et quoniam iterum eumdem patriarcham oportebat habere, praeter supradictos metropolitanos, familiares suffraganeos, quos Graeci cyncellos vocant, subtraxerunt praedictis metropolitanis quosdam episcopos, et quosdam de novo creaverunt, usque ad viginti quinque: quorum urbium numerum et nomina subjunximus, computatis prius metropolitanis et eorum suffraganeis. Est autem ordo talis: Sedes prima, Caesarea maritima. Sub hac sede sunt episcopatus XIX. Dora. Antipatrida. Iampnias. Nicopolis. Onus. Soscuris. Raphias. Regium Apatos. Regium Hierico. Regium Livas. Regium Gadaron Azotus Paralias. Asotusippum. Estomason. Estilion. Tricomias. Toxtus. Saltum. Constantiniaquis. Sedes secunda, Scythopolis. Sub hac sunt episcopatus IX. Capitoliados. Miru. Gadaru. Pelos. Vilisippus. Tetracomias. Oluna. Galanis. Komanas. Sedes tertia, Ratba Moabbitis. Sub hac sede sunt episcopatus XII. Augustopolis. Arindila. Kara. Serapolis. Mempsidos. Eulitis. Zora. Virosum. Pentacomia. Mamapson. Mitroconeras. Saltum Hieraticun Sedes quarta, Bitira Arabiae. Sub hac sunt episcopatus XXXV. Adrasson. Dias. Medadon. Hierasson. Nein. Filadelfia. Ierapolis. Essmos. Neapolis. Themistus. Philipopulus. Dionysia. Constantinu. Pentacomias. Tricomias. Canastados. Saltum Votanios. Exacomias. Enacomias. Comogonias. Comogeros. Comosthonis. Comis. Mahadaron. Comocoreatas. Comis Capron. Comis Insuavos. Comis Pirroareton. Comis Pecius. Comis Ariathon. Comis Neotis. Clima Anatolis quevisinon. Comis Ariotas. Comis Trachonos. Comis Nefdamos. SUFFRAGANEARUM prima. Lidda. Joppe. Ascalon. Gaza. Meimas. Diocletianopolis. Beitt Gerbein. Neapolis. Sebastia. Jericyntus. Tyberiadis. Diocaesarea. Legionum. Capitolina Mauronensis. Gedera. Nazareth. Thabor. Caracha, vel Petra. Adroga. Afra. Aelis. Faram. Elinopolis. Mons Sina.
Notitia
Lucius papa tertius, inquit Willelmus Tyrius lib. XXII, cap. 7, Belli sacri, qui et Humbaldus Ostiensis episcopus, natione Tuscus, patria Lucensis, vir grandaevus admodum et modice litteratus, juxta formam concilio Lateranensi tertio praescriptam primus creatus est pontifex quarto Kal. Septembris anno Domini 1181. Hic pontifex sui principio ad tranquillitatem Christianam fovendam totum se impendit. Cumque imperator in Italiam contendisset, ut in Historia Saxonica, libro sexto, capite quadragesimo septimo, ait Krantzius, exierat urbe Roma Lucius papa, ut obviam ei proficisceretur, tractaturus cum illo Christianae reipublicae negotia, quae in Asia nimium coeperunt labefactari. Veronae convenerant duo Christianismi culmina. Concurrerat ingens ecclesiasticorum multitudo, reconciliationem deposcens sedis apostolicae, quod in schismate imperatorem secuti ab antipapis essent ordinati et instituti. Intervenit pro his Fridericus imperator, ut in gratiam sumerentur. Annuit perbenigne pontifex. Sed cum postera die manus illis essent imponendae singulis, immutatum erat consilium, quod diceret in concilio Venetiano decreta non posse nisi alio concilio irritari: promisit autem de proximo alium a se evocandum coetum, in quo super his constitueretur. Auditae sunt Germanorum minae pro sua consuetudine; sed nihil ea re moti sunt cardinales. Credebatur autem ea consilii mutatio a Conrado Moguntino et Wormatiensi pontificibus prodiisse. Inde coepit imperator tractare cum pontifice super patrimonio potentis per Italiam dominae Mathildis, quae sub Henricis imperatoribus patre et filio multa faciebat pro Ecclesia: et jam rebus humanis excedens multa reliquerat eidem Ecclesiae possidenda, quae imperator ad jus imperii devocabat. Erat autem, ut diximus, marchionis Saxoniae filia. Sed ex ratione temporum diu ante hanc aetatem emigrasse convincitur, nisi geminas fuisse, et alteram post alteram in Italia floruisse quis contendat. Diu tum causa inter sacerdotium et regnum ventilata nihil concludi potuit; et sine fine discessere. KRANTZIUS.
De eadem ex Arnoldi Lubecensis Chronico, libro tertio, capite decimo, Baronius addens contigisse ibidem de electione episcopi Trevirensis schisma inter imperatorem et pontificem: quae ab eodem fuse numerantur.
Principes Christianos commovit, ut ad opem ferendam fidelibus qui in Asia contra barbaros praeliabantur, sese omnes praepararent. Verum, cum eam expeditionem remis velisque accelerari procuraret, morbo correptus, Veronae septimo Kalendas Decembris diem clausit extremum, et in cathedrali ecclesia sepulturam sortitus est, anno Domini 1185, postquam quatuor annis, duobus mensibus et viginti septem diebus curam Ecclesiae habuisset. Lucam civitatem, unde oriundus erat, pluribus muneribus exornavit. Ab imperatore Friderico, quo usus est familiarissime et amicissime, obtinuit ut in tota Etruria alia moneta locum et usum non haberet quam Lucensis, quemadmodum Longobardi aliam non recipiebant nisi Papiensem. Hoc tempore floruit abbas Joachimus, de quo infra in notis concilii Lateranensis quarti plura dicemus. Maronitae detestantes errorem Maronis monothelitae, ad Ecclesiae gremium, retento nomine a sancto Marone abbate, ut aiunt, derivato, redierunt.
Notitia diplomatica
Lucii III sententia haec est: ADJUVA NOS, DEUS, SALUTARIS NOSTER.
Testes subscripserunt bullis ejus: Ep. Albanensis . . . . . . . . . . . . . . Henricus. . . . a 2 Dec. 1182 ad 11 Nov. 1185 Ep. Ostiensis et Velletrensis . . . . . . . Theobaldus. . . a 17 Jun. 1184 ad 11 Nov. 1185 Ep. Portuensis et S. Rufinae sedis. . . . Theodinus. . . . a 12 Nov. 1181 ad 11 Nov. 1185 Ep. Praenestinus. . . . . . . . . . . . . . Paulus. . . . . a 12 Nov. 1181 ad 7 Mai. 1184 Ep. Sabinensis, Salzburgensis minister. . Conradus. . . . a 1 Mai. 1182 ad 7 Jul. 1182 Ep. Sabinensis, et Moguntinae sedis archiepiscopus . . . . . . . . . . . . Conradus. . . . a 25 Oct. 1184 ad 11 Nov. 1185 Ep. Tusculanus. . . . . . . . . . . . . . Petrus. . . . . . a 18 Febr. 1182 ad 18 Jun. 1182 Remorum archiepiscopus, tit. S. Sabinae card. Willelmus. . . . d. 1 Oct. 1184 et 13 Nov. 1184 Pr. card. tit. XII apostolorum. . . . . . Pandulfus. . . . a 5 Febr. 1183 ad 11 Nov. 1185 Pr. card. tit. S. Caeciliae. . . . . . . . . . . Cinthius . . . . a 12 Nov. 1181 ad 18 Jun. 1182 Pr. card. tit. S. Clementis . . . . . . . . . . Hugo . . . . . . a 26 Nov. 1181 ad 9 Mart. 1182 Pr. card. tit. S. Crucis in Jerusalem. . . . . Arduinus . . . . a 26 Nov. 1181 ad 23 Dec. 1182 Pr. card. tit. SS. Joannis et Pauli tit. . . . . Pamachii . . . . . . . . . . Rainerius. . . . a 23 Dec. 1182 ad 10 Mai. 1183 Melior. . . . . a 4 Apr. 1185 ad 11 Nov. 1185 Pr. card. tit. S. Laurentii in Damaso . . . . Petrus. . . . . . a 18 Jun. 1182 ad 7 Jul. 1182 Hubertus. . . . a 12 Jan. 1183 ad 18 Oct. 1185 Mediolanensis archiepiscopus et pr. card. . . . . . Hubertus. . . . d. 11 Nov. 1185 Pr. card. tit. S. Marcelli . . . . . . . . . . Matthaeus . . . a 26 Nov. 1181 ad 7 Jul. 1182 Adelardus. . . . a 20 Apr. 1185 ad 11 Nov. 1185 Pr. card. tit. S. Marci . . . . . . . . . . . . Joannes . . . . a 7 Jul. 1182 ad 11 Nov. 1185 Pr. card. tit. S. Mariae trans Tiberim tit. Calixti . . . . . . . . . . Laborans. . . . a 26 Nov. 1181 ad 11 Nov. 1185 Pr. card. tit. S. Stephani in Celio Monte . . Vivianus . . . . a 12 Nov. 1181 ad 7 Mai. 1184 Pr. card. tit. S. Susannae . . . . . . . . . . Petrus . . . . . a 12 Nov. 1181 ad 7 Mai. 1184 Diac. card. S. Adriani. . . . . . . . . . . Rainerius. . . . a 12 Nov. 1181 ad 1 Mai. 1182 Gerardus . . . . a 12 Jan. 1183 ad 6 Dec. 1183 Diac. card. S. Angeli. . . . . . . . . . . . Bobo . . . . . . a 12 Jan. 1183 ad 4 Mai. 1184 Diac. card. SS. Cosmae et Damiani. . . . . Gratianus. . . . a 12 Nov. 1181 ad 11 Nov. 1185 Diac. card. S. Georgii ad Velum Aureum. Rainerius. . . . a 12 Nov. 1181 ad 2 Dec. 1182 Radulfus. . . . a 20 Apr. 1185 ad 11 Nov. 1185 Diac. card. S. Mariae in Cosmydin. . . . . Jacinthus. . . . a 12 Nov. 1181 ad 7 Mai. 1184 Diac. card. S. Mariae in Porticu. . . . . . Rolandus. . . . a 20 Apr. 1185 ad 11 Nov. 1185 Diac. card. S. Mariae in Via Lata . . . . Soffredus. . . . a 5 Febr. 1183 ad 11 Nov. 1185 Diac. card. S. Mariae Novae. . . . . . . . Matthaeus. . . . a 12 Nov. 1181 ad 29 Dec. 1181 Albinus. . . . . a 23 Dec. 1182 ad 27 Febr. 1185 Diac. card. S. Nicolai in Carcere Tulliano Petrus . . . . . a 20 Apr. 1185 ad 11 Nov. 1185 Diac. card. SS. Sergii et Bacchi . . . . . Octavianus. . . . a 12 Jan. 1183 ad 7 Mai. 1184 Diac. card. S. Theodori . . . . . . . . . Ardicio. . . . . a 25 Mart. 1182 ad 11 Nov. 1185 Datae bullae sunt p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et cancellarii a 28 Sept. 1181 ad 7 Mai. 1184 et a 21 Dec. 1184 ad 11 Nov. 1185 Hugonis S. R. E. notarii. . . . . . . . . . a 17 Jun. 1184 ad 3 Dec. 1184 et 9543, 9552, 9553, 9554, 9560, 9565, 9767, 9769.
Epistolae et privilegia
[Vide RUBEI Hist. Raven., p. 353, ubi hujus privilegii mentio exstat.]
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1071B] filiis GAUFRIDO, abbati monasterii S. Mariae de Gallomonte, et ejusdem fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum, etc.
Quoties a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere, et petentium desideriis congruum suffragium impertiri. Eapropter, in Domino filii dilecti, vestris [Col. 1072A] justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium S. Mariae de Gallomonte, in quo divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, in primis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Deum, et B. Benedicti Regulam, atque institutionem Hambiensium fratrum, in eodem monasterio institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum, concessione pontificum, largitione regum ac principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterunt adipisci, firma vobis vestrisque [Col. 1072B] successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: Locum ipsum, in quo praefatum monasterium situm est, cum omnibus pertinentiis suis, etc., ut in confirmatione regis Henrici Angl. [Col. 1071B] Charta fundationis. Quoniam rerum varietate temporumque serie viri memoria cito dilabitur homo, ut ait Psalmista, sicut fenum (Psal. CII) ; et ut ille pestifer zizaniator charitati fidelium invidens, malitiae suorum congaudens, tempore reconditae, suaeque conatus invidiae penitus enerventur, dignum duxi ego Nicolaus de Stotevilla, adnotare et confirmare, hac in praesenti Charta mea, donationes et eleemosynas, quas, [Col. 1071C] Deo auctore, consensu Roberti filii mei, et haeredis, dono Deo et abbatiae S. Mariae de Gallomonte, et monachis ibidem Deo servientibus, pro salute animae Henrici regis, et Mathildis imperatricis filii; et pro salute animae meae, et Julianae, uxoris meae, et Roberti, filii mei, et aliorum filiorum meorum, et omnium antecessorum meorum. Imprimis, locum et situm ipsius abbatiae, et quidquid habeo terrae, usque ad ripariam, et nemus quod est ante ipsam abbatiam; et omnem terram circa nemus, sicut clostura praetensa est, et pratum inter nemus et vivarium meum et coria bestiarum parci mei ad libros parandos; et in Tirondivilla triginta tres acras terrae, quas ibi habebam de dominio meo; et in Rivilla, nemus meum, et totum dominium meum; et duos hospites, cum eorum tenementis, scilicet Robertum Costart, et Walterum fabrum; et ecclesiam de Logiis, et ecclesiam de Tegervilla et ecclesiam de Pervilla in Anglia, ecclesiam de Estrefled, cum eremo S. Leonardi; apud Tristevillam, quemdam hospitem cum suo tenemento, scilicet, Willelmum, filium Roses; in Gallomonte, duas mansuras burgensium, scilicet Gilberti [Col. 1072B] Merant et Guarini de Grinvilla; et mansuram Troistete de Alneto; apud Logias, quinquaginta acras terrae; in Vallibus viginti acras terrae; apud Logias, unum hospitem cum suo tenemento, scilicet Guidonem de Mara, et quamdam partem mei nemoris de Logiis, sicut clostura protenditur, inter meum nemus et nemus Gaufridis Affagard; et unum molendinum apud Gaufevillam, quod vocatur Flascart; apud Gallomontem, molendinum de Alneto, [Col. 1072C] et dimidium molendinum de Vado, et meum pratum de Grandcamp, et decem acras terrae, apud Tigervillam, et ubicunque bestiae meae fuerint in herbagio, et porci in pasnagio, ibidem sint et monachorum bestiae et porci Omnes has donationes, etc. HENRICUS, Dei gratia, rex Angliae, et dux Normaniae, et Aquitaniae, et comes Andegaviae, archiepiscopis, episcopis, abbatibus, comitibus, justitiariis, vicecomitibus, et omnibus ministris et fidelibus suis totius terrae suae, salutem. Sciatis me concessisse, et praesenti charta mea confirmasse Deo et abbatiae S. Mariae de Gallomonte, et monachis ibidem Deo servientibus, omnes donationes Ecclesiarum et terrarum, et hominum, et eleemosynarum, quae eis rationabiliter factae sunt, tam in rebus ecclesiasticis quam in possessionibus mundanis, scilicet ex dono de Stotevilla, etc. ut supra, deinde addit: Ex dono Julianae, uxoris praedicti Nicolai, in Anglia, apud Norwicum, centum solidos terrae, de primo maritagio suo; et ex dono Roberti de Stotavilla, filii ejusdem Nicolaii, ecclesiam de Gomervilla, et ecclesiam de Magnavilla, et [Col. 1073C] ecclesiam de Wimonvilla, cum altari S. Stephani; et quoddam molendinum apud Beverdam, de honore ramorum, et quidquid ad molendinum pertinet, in molta ei omni re; et aquarias suas de Stotevilla, et decem et octo acras terrae in eadem villa, quas mercatus [Col. 1073D] fuit de Roberto genero; et supra Gallomonte, quinquaginta acras terrae, de terra Tronquay; et ex dono Nicolai de Stotevilla, filii praedicti Nicolai, quinquaginta solidatas terrae in Arvilla; et ex dono Willelmi de Stotavilla filii praedicti Nicolai senioris, quamdam marcam terrae in Extrafled; et ex dono Richardi de Stotavilla, filii praedicti Nicolai senioris, quadraginta solidos annuatim, in molendino suo de Herecourt, quod vocatur Turmolin; ex dono Petri de Hotot, et Julianae uxoris suae, molendinum suum de Caneio integre; et ex concessione Richardi de Alfay et Joannis, filii ejus, totum molendinum cum pertinentiis quod Nicolaus de Stotavilla et Juliana uxor ejus praedictae abbatiae dederunt; apud Gausevillam, et unum modium bladi, quod Willelmus Burdet habebat in eodem molendino, quod abbas et conventus ejusdem abbatiae tenuerunt ab ipso Guillelmo, concedente Ainfrido, filio, haerede suo; et ex dono ejusdem Richardi de Alfay, triginta quinque acras terrae apud Stigal; pro reliquo quod [Col. 1074C] mater ejus dederat praedictae abbatiae; et ex dono Reginaldi de Gerponvilla, unum modium bladi in molendino suo de Hamel; et unam somam frumenti apud Clivillam, secundum quod in charta sua continetur, annuatim recipiendam; et ex dono Roberti [Col. 1074D] Affargart, et Gaufridi filii ejus, unum modium bladi, annuatim in molendino de Noet, et decem acras terrae ad Logias; et apud Hacquavillam, mansuram Goscae carpentarii integro; et ex dono Matthaei de Gerarvilla, et Willelmi filii sui, dimidiam pesiam salis annuatim sumendam de proprio granario ipsius. Et ex dono Walteri de Castrillion, quatuor acras terrae, et dimidiam ad calceatum Goufredivillae, et decem septem carteria avenae, et quatuor capones in duobus hospitibus terrae suae de foresta; et decimam totius terrae et redditus quam acquiret; et ex dono Willelmi de Canovilla, dimidium modium bladi in molendino suo, in riparia sua de Witeflend, annuatim habendi; et ex dono Walteri de Arfay, et patriciae, uxoris suae, et Willelmi filii sui, ecclesiam de Devilla; et ex dono Richardi Tallebot et Amiciae uxoris ejus, et Hugonis, et Willelmi, filiorum suorum, unum modium avenae, apud Belvayam in mansura Hugonis filii Jefrey Larduin, quam tenet in canuta silva. Quare volo et firmiter praecipio, etc.
Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium [Col. 1073A] vestrorum, nullus a vobis decimas exigere praesumat. Liceat quoque vobis clericos, vel laicos, a saeculo fugientes, liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco [professionem] fas sit, absque abbatis sui licentia, de eodem loco, nisi arctioris religionis obtutu, discedere, discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis vel interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce, divina officia celebrare; in parochialibus autem ecclesiis, quas habetis, liceat vobis sacerdotes eligere, et dioecesano episcopo praesentare [Col. 1073B] quibus, si idonei fuerint, episcopus curam animarum committat, ut ipsi de spiritualibus, vobis vero de temporalibus debeant respondere. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero nunc te, ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia, seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et B. Benedicti Regulam providerint eligendum.
[Col. 1073C] Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, imminuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conservantes, eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia, et Hambiensis monasterii debita reverentia, etc.
Datum Velitris II Idus Octobris, indictione XV, [Col. 1074A] Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus domini Lucii III pap. ann. 1.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri GUILLELMO, Lucano episcopo, ejusque successoribus canonice substituendis in perpetuum.
Ordo juris expostulat, ut ab officio nostro non credatur alienum, ut Ecclesiam tibi commissam tanto ferventius diligamus et intendamus propensius ejus profectibus, et augmentis, quantum et [Col. 1074B] ratione patriae, et consideratione beneficii, quod ab ipsa recepimus, nos ei recognoscamus amplius debitores. Dignum est siquidem ut cum in eadem ecclesia baptismatis gratiam recepimus, ei et sua jura speciali quadam sollicitudine conservemus, et, ut futuris temporibus a pravorum incursibus quieta consistat, apostolicum patrocinium impendamus. Eapropter, venerabilis in Christo frater episcope, horum quae diximus et tuae consideratione devotionis inducti, suscipimus. . Ecclesiam, cui Deo auctore praeesse dignosceris, ad exemplar praedecessorum nostrorum felicis recordationis Alexandri II, Paschalis II, et . . . Urbani II Romanorum pontificum, sub beati Petri et nostra protectione [Col. 1074C] suscipimus, . . . scripti privilegio . . . statuentes, ut quascunque possessiones . . . bona eadem ecclesia in praesenti . . . possidere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . pertinere videntur. His adjungimus plebem, et curtem de Marlia, cum ecclesia Sancti Terentii, et cum omnibus mansis et terris, atque omni pertinentia sua. Duo quoque castella de Moriano, cum omnibus pertinentiis et adjacentiis suis, sicut . . . visse noscimus. Et terram quae dicitur Cerbajola; [Col. 1075A] castrum etiam quod dicitur Fundanium cum omnibus pertinentiis suis; necnon castrum de Decimo et plebem . . . cum omnibus quae ad eam pertinent. Plebem etiam . . . et terram de Cerignana, et castrum et curte de Verrucla, quae est in Alpibus. Decim . . . quoque de Verrucla, quae est juxta Bojanum . . . connumeramus plebem, et castrum, et curtem Sanctae Mariae quae dicitur ad Montem, cum omni pertinentia sua; et terram de Vico qui dicitur . . . ; castrum et curtem Sancti Gervasii, cum omnibus quae ad eam pertinent. Plebem de Ficeclo, cum capellis suis. Capellam Sancti Viti de Valle . . . (Arni) . . . ; plebem de Appiano cum omnibus capellis suis. Curtem de Camuliano cum pertinentiis . . . plebem ibidem, cum omnibus capellis suis; plebem de Gello [Col. 1075B] cum omnibus capellis suis; plebem de Triano cum omnibus capellis suis; plebem de Aquis cum omnibus capellis suis; castrum Montis de Castello cum omnibus pertinentiis suis; plebem Sancti Stephani cum omnibus capellis suis.
Praeterea praedecessoris nostri piae memoriae Calixti papae vestigiis inhaerentes, tibi tuisque successoribus usum pallii infra missarum solemnia in ecclesia tua de apostolicae sedis benignitate concedimus, quo duntaxat his diebus utamini, quibus est vobis a praedecessoribus nostris indultum.
Insuper etiam auctoritate . . . ne in episcopatu tuo sine assensu tuo, vel successorum tuorum, monasterium aliquod vel ecclesia, salvis . . . privilegiis [Col. 1075C] constituatur. Catechumeni infirmorum unctiones in populo a monachis fieri, vel publicas poenitentias dari, sine tua vel successorum tuorum permissione vetamus.
Si vero ad monasteri . . . ipsius populo pro divini officii susceptione convenerit, per capellanum presbyterum, cui ab episcopo populi regimen et animarum cura commissa fuerit, sacramenta eadem . . . salvis tamen rationabilibus consuetudinibus . . . ecclesiarum. De parochialibus autem ecclesiis, quae a monachis in tuo episcopatu tenentur, synodalem beatae memoriae Urbani papae sententiam imitantes statuimus, ut in eis sine tua vel praedecessorum [successorum] tuorum auctoritate, presbyterum minime collocent; sed cum vacaverint, vobis et [Col. 1075D] abbatibus et prioribus, ad quos eaedem ecclesiae pertinent, praesententur, quibus a vobis animarum cura, si idonei fuerint, committatur, ita quidem ut . . . , de cura plebis et ordine suo debeant respondere: Porro si Lucanae parochiae vel monasteria, vel ecclesiae inter se causas habuerint, et . . . ad episcopum querela pervenerit, ejus judicio controversia . . . , salva Romanae Ecclesiae auctoritate. Illud quoque . . . constituimus ne quis excommunicatos vel interdictos Lucani episcopi in prohibitam . . . recipiendi habeat facultatem.
Ad haec praesenti scripto sancimus, ut Lucanus episcopus non quorumlibet violentia laicorum, sed juxta canonum sanctiones ab Ecclesiae canonicis eligatur. Tibi praeterea tuisque successoribus ea, [Col. 1076A] quae de concessione vel confirmatione praedecessorum nostrorum Alexandri II et Paschalis II, Romanorum pontificum . . . . . nihilominus confirmamus. Sententiam autem inter praedecessorem tuum, et Ficeclensem abbatem per Ildebrandum, quondam Pistoriensem episcopum, Argentim archipresbyterum, et R. primicerium . . . super decimis, ecclesiis et aliis rationabiliter datam, sicut in instrumento publico continetur, et hactenus observata est, futuris . . . temporibus observari. Renuntiationem quoque, quam fecit Bulgarus comes de Ficecclu Joanni praedecessori tuo de quibusdam possessionibus et ecclesiis, sicut publicum Gerardi notarii continet instrumentum, in posterum habere (valere) decernimus. Canonicas quoque consuetudines, quas in [Col. 1076B] ecclesiis parochialibus monachorum, et in aliis episcopatus tam in recipiendis synodalibus, tam in aliis ab antiquo . . . adhuc habere dignosceris, ratas habemus, easque auctoritate apostolica confirmamus.
Ob reverentiam insuper Ecclesiae tibi commissae, tuis et canonicorum tuorum, nec non etiam cleri, consulum et populi tuae civitati precibus inclinati, usum crucis per episcopatum tuum, tibi tuisque successoribus de consilio fratrum nostrorum concedimus, et apostolica auctoritate firmamus.
Decernimus ergo, ut nulli omnino homini liceat praelibatam Ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, [Col. 1076C] seu quibuslibet vexationibus fatigare . . . . . integra conserventur eorum pro quorum . . . concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica, saecularisque persona, etc.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodorus, Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- Ego Paulus, Praenestinus episcopus.
- Ego Jacobus, Sanctae Mariae in Cosmidin diac. card.
- Ego Raineri, diac. card. Sancti Gregorii ad Velum Aureum.
- Ego Petrus, titulo Sanctae . . . presbyter card.
- [Col. 1076D] Ego Gratianus, SS. Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Vivianus, presb. card. tit. Sancti Stephani in Celio Monte.
- Ego Rainerius, diac. card. Sancti Adriani.
- Ego Cynthius, presb. card. tit. Sanctae Caeciliae.
- Ego Matthaeus, Sanctae Mariae Novae diac. card.
Datum Laterani, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, II Idus Novembris, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1181; pontificatus vero domni Lucii anno primo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri P. archiepiscopo et dilectis filiis, capitulo Coloniensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Pro quibusdam injuriis quas nobilis vir comes de Seina Siberiensi monasterio intulit, et castro quod in allodio suo construxit, dilecto filio nostro Bonnensi praeposito dedimus in mandatis ut, si praedictus comes commissa praedicta non emendaverit, eum et castrum inhabitantes, exceptis parvulis et mulieribus, non differat excommunicationis [Col. 1077B] vinculo innodare. Quocirca fraternitati vestrae per apostolica scripta mandamus, quatenus cum praepositus sententiam in comitem et alios praedictos propter hoc tulerit, per totam dioecesim vestram faciatis inviolabiliter, donec se correxerint, observari.
Data Laterani Idus Novembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectae in Christo filiae abbatissae Sanctae Mariae Suessionensis, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1077C] Significasti nobis quod Mathildis quondam abbatissa, dum viveret in ecclesia Beati Petri, quatuor praebendas, antequam vacarent, quibusdam clericis pro sua voluntate promisit, quarum nullas priusquam decederet assignavit. Propter quod illi quibus hujusmodi facta fuit promissio, monasterium tuum fatigare irrationabiliter non desistunt. Quia vero tales promissiones sacrum concilium Lateranense condemnat, ne quis desiderare mortem proximi videatur, nos te ac monasterium ipsum ab hujusmodi promissionibus de sedis apostolicae benignitate absolvimus, districtius inhibentes ne aliquis te aut monasterium tuum super hoc aliqua ratione molestet. Ad haec volentes tibi cum sororibus tuis utiliter providere, auctoritate praesentium inhibemus [Col. 1077D] ne is qui in majori ecclesia praebendam habuerit, in vestra de caetero aliquatenus admittatur, nec praebendae, donec vacaverint, alicui promittantur.
Datum Lateran., XVI Kal. Decembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis GERARDO, abbati monasterii quod in monte Sigeberg situm est ejusque fratribus tum praesentibus quam futuris regularem vitam professis in perpetuum.
[Col. 1078A] Quoties a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Eapropter, dilecti in Domino filii, nostris justis postulationibus clementer annuimus et felicis recordationis praedecessoris nostri Innocentii papae vestigiis inhaerentes, praefatum monasterium S. Michaelis archangeli quod in monte Sigeberg situm est, in quo divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus. Statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione [Col. 1078B] fidelium seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis.
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est, cum omnibus pertinentiis suis. Ecclesiam in Achara totam et eam quae est in Hanefe totam; in Pleysa inferiore ecclesiam et in superiore ecclesiam; in Bercheim ecclesiam. Item quod habetis in ecclesia de Geisteinghen, in ecclesia de Mendene, in ecclesia de Hare, in ecclesia de Olma et in ecclesia de Strala; ecclesiam in Wizenchirken. Supradictas vero ecclesias ab omni censu et exactione cum decimis liberas vobis auctoritate apostolica [Col. 1078C] confirmamus, quemadmodum ab Annone, bonae memoriae Coloniensi archiepiscopo, et successoribus ejus monasterio vestro canonice concessae et eorum scriptis confirmatae noscuntur. Praeterea cellas et praedia ad jus istius monasterii pertinentia, vobis nihilominus confirmamus. Cellam videlicet in Pleysa, cellam Hirzenove, cellam in Rimago, cellam in Thidrode, cellam in Zulpiaco, cellam in Millen, cellam in Furstinberge juxta Xanctensem ecclesiam et cellam in Stokheim cum omnibus earum pertinentiis. Idem praedium in Hanefa, cum decimis et caeteris appendiciis quae a canonicis Bunnensibus data in eorum et ecclesiae usus custodia Bunnae, ecclesia vestra per concambium accepit. Villam Mandene, quam a praeposito et canonicis matris [Col. 1078D] ecclesiae data per concambium in Badelecca decimatione suscepit. Loca etiam vestra, id est Achera; item Achera, Strala, Gestingen, Lara, Mandene, Aschemere, Gulsa, cum decimis terrae Salicae, sive labore vestro, sive per colonos vestros elaborata fuerit. Leia, Bettendorp, Ulma, Moffendorp, Flattena, Pirna, Venheim, Kerchich, Sulze, Meimedorp, Dorendorp, Mulindorp, Irmindiroth, Hofstede, Anrufle, Lwesberg, Quintinachin, Edelenkirchen, Hunefe, villam Hirzenowin quam Henricus quartus rex eidem coenobio tradidit. Decimas ejusdem villae; item praedia in Hanepha, in Wedowo, in Tevirnich, in Henaena, in Nistre, in Rupretherode, in Brath, in Ocherode, in Winkinberg, in Alpach; decimam in Heisterscorzzim; decimam in Wizinkirchen; [Col. 1079A] decimam in Hanepha, decimam in Brathcozzim. In Kercich beneficium pretio receptum. In Flattina beneficium herradi pretio receptum. Similiter Dudlingin, in Unkilbach, in Brubach, in Crichesdorp, in Walerdop, in Geislere. Mansum in Wosnich, mansum in Kessenich. Duas partes vinearum in Brubach, quod dedit vobis comes Thuringiae Ludewicus pro anima matris suae Gunegundae. Praedium in Vennehusen, in Spele, in Wolpinrode, in Godingouin, in Auvich, in Dalehusin, in Reginsagen. Praedium in Hanepha, a fratribus de Werdina per concambium acceptum. Praedium in Ulpich, quod Walterus de Roulant et uxor ejus Voda vobis contulerunt. Item decimas in Ghimminich. Decimas in Geseche, quae a dioecesanis episcopis canonice sunt [Col. 1079B] collatae. Donationem quoque decaniae absolutam in qua mons ipse situs est, sicut ab archiepiscopis Coloniensibus vestro monasterio rationabiliter est collata. Sane advocatis quibus pro tempore monasterii advocatia commissa fuerit, interdicimus ne aliunde advocatum constituant, neque de rebus ad sua stipendia conferendis, neque de his quae pro justitiis persolvuntur, amplius exigant, quam Annonis archiepiscopi deliberatione constat esse praevisum. Decernimus ergo, etc.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus, Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Paulus, Praenestinus episcopus
- [Col. 1079C] Ego Petrus, tit. S. Susannae presbyter cardinalis.
- Ego Jacintus, diaconus cardinalis S. Mariae in Cosmydyn.
- Ego Gratianus, SS. Cosmae et Diamani diaconus cardinalis.
- Ego Matthaeus, S. Mariae Novae diaconus cardinalis.
Data Romae apud Sanctum Petrum, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, XIV Kal. Decembris, indictione XIV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero domni Lucii anno I.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis MAURO, abbati monasterii Sancti Petri de Cerreto, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Quoties a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum suffragium impertiri. Eapropter, dilecti in Domino filii, [Col. 1080A] vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium, in quo divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus qui secundum Deum et Beati Benedicti Regulam in eodem loco institutus esse dignoscitur, perpetuis temporibus ibidem inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec duximus [Col. 1080B] propriis exprimenda vocabulis: locum ipsum in quo praescriptum monasterium situm est, cum omnibus pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Salvatoris de Fungeto cum omnibus pertinentiis suis. Decimam praeterea agriculturae vestrae, sicut a quadraginta retro annis inconcusse tenuistis, et hactenus possidetis, nihilominus vobis auctoritate apostolica confirmamus, ita videlicet ut nulli, nisi hospitali vestro, dare cogamini. Liceat quoque vobis clericos et laicos, e saeculo fugientes liberos et absolutos, absque alicujus contradictione ad conversionem recipere et in vestro monasterio retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis januis clausis, campanis non pulsatis, exclusis [Col. 1080C] excommunicatis et interdictis, submissa voce divina officia celebrare. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti fuerint, nullus obsistat; salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia illibata et integra conserventur eorum pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura. Si qua igitur in futurum [Col. 1080D] ecclesiastica saecularisve persona, etc.
ADJUVA NOS, DEUS, SALUTARIS NOSTER, SANCTUS PETRUS, SANCTUS PAULUS, LUCIUS PP. III.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theod. Portuensis et Sanctae Rufinae episcopus.
- Ego Petrus, presb. cardinalis tit. Sanctae Susannae.
- Ego Vivianus, presbyt. card. titulo Sancti Stephani in Coelio Monte.
- Ego Hugo, presbyt. card. tit. S. Clementis.
- Ego Arduinus, tit. S. Crucis in Jerusalem presb. card.
- Ego Matthaeus, presb. cardinalis tit. Sancti Marcelli.
- [Col. 1081A] Ego Laborans, presb. card. Sanctae Mariae trans Tiberim tit. Calixti.
- Ego Hyacinthus, diac. card. Sanctae Mariae in Cosmedin.
- Ego Rainerius, diac. card. tit. Sancti Georgii ad Velum Aureum.
- Ego Rainerius, diac. card. S. Adriani.
- Ego Matthaeus, diac. card. S. Mariae Novae.
( Locus † signi. )
Datum Romae apud S. Petrum per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presb. card. et cancell., VI Kal. Decembris, indict. XV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero domni Lucii papae III anno I.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus archiepiscopis, episcopis et dilectis filiis abbatibus, prioribus, archidiaconis, decanis, presbyteris et aliis ecclesiarum praelatis, ad quos litterae istae pervenerint, salutem et apostolicam benedictionem.
Audivimus et audientes mirati sumus, quod cum dilectis filiis nostris fratribus Hierosolymitani hospitalis a patribus et praedecessoribus nostris concessum sit, et a nobis ipsis postmodum indultum et confirmatum ut de laboribus quos propriis manibus et sumptibus excolunt nemini decimas solvere [Col. 1081C] teneantur. Quidam ab eis contra indulgentiam sedis apostolicae decimas exigere et extorquere praesumunt, et prava atque sinistra interpretatione apostolicorum privilegiorum capitulum pervertentes asserunt de novalibus debere intelligi, ubi noscitur de laboribus esse inscriptum. Quoniam igitur manifestum est omnibus qui recte sapiunt, interpretationem hujusmodi perversam esse et intellectui sano contrariam, cum secundum illud capitulum a solutione decimarum tam de terris illis quas deduxerunt vel deducunt ad cultum, quam de terris etiam cultis quas propriis manibus aut sumptibus excolunt, liberi sint penitus et immunes, ne ullus contra eos materiam habeat malignandi, vel quomodolibet ipsos contra justitiam molestandi, per [Col. 1081D] apostolica vobis scripta praecipiendo mandamus et mandando praecipimus quatenus omnibus parochianis vestris auctoritate nostra prohiberi curetis, ne a memoratis fratribus de novalibus vel de aliis terris quas propriis manibus et sumptibus excolunt, seu de nutrimentis animalium nullatenus decimas aut etiam primitias praesumant exigere, vel quomodolibet extorquere; nam si de novalibus vellemus tantum intelligi ubi ponimus de laboribus, de novalibus poneremus, sicut in privilegiis quorumdam aliorum apponimus. Quia vero, non est conveniens vel honestum ut contra instituta sedis apostolicae veniant quae obtinere debent inviolabilem firmitatem, mandamus vobis firmiterque praecipimus, si [Col. 1082A] qui canonici, clerici, monachi vel laici contra privilegia sedis apostolicae praedictos fratres decimarum exactione gravaverint, canonicos clericos sive monachos, contradictione, appellatione, dilatione cessante, ab officio suspendatis; laicos autem excommunicationis sententia percellatis et tam excommunicationis quam suspensionis sententiam faciatis usque ad dignam satisfactionem inviolabiliter observari. Ad hoc praesentium vobis auctoritate praecipiendo mandamus quatenus, si quis in praedictos fratres manus violentas injecerit, eum accensis candelis publice excommunicatum denuntietis et faciatis ab omnibus, ut excommunicatum, cautius evitari donec congrue satisfaciat praedictis fratribus, cum litteris dioecesani episcopi, rei veritatem [Col. 1082B] continentibus, apostolico se conspectui repraesentet.
Datum Romae apud Sanctum Petrum, III Kalendas Decembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis archipresbytero et canonicis Lucanae Ecclesia, salutem et apostolicam benedictionem.
Litteras vestras ea qua debuimus benignitate suscepimus, [Col. 1082C] et ex earum tenore percepimus quod dilecti filii nostri, prior et canonici S. Fridiani, litteris, quas pro vobis misimus, sicut decuit minime responderunt, sed infra statutum terminum prior iter arripuit ad sedem apostolicam veniendo: ideoque instantius postulastis voluntatem nostram vobis quantocius intimari. Vobis igitur litteris praesentibus innotescat quod volumus, pro utraque parte, ut juxta vos et eos negotium concordia vel judicio finiatur: quod si forte nequiverit, necessario ad sedem apostolicam referetur. Priorem vero noveritis pro renovandis privilegiis suis et negotiis, scilicet S. Salvatoris de Ficarolo et quibusdam aliis quae ad vos non pertinent, nostro se conspectui praesentasse; sed nec fecit nec faciet, auctore [Col. 1082D] Domino, unde juri vestro praejudicium generetur. Nos enim, quantum potuimus, salva honestate, justitiam vestram pro nostro curabimus officio conservare. Non autem mirandum est vobis de fratribus qui privilegio vestro subscribere noluerunt, quia confirmari non solet alicui quod ab eo minime possidetur. Unde novistis dilectum filium nostrum D. contra voluntatem et consilium nostrum ad innovandum ipsum privilegium laborasse. Sed ne videremus negare velle quod vel quoquomodo possemus vobis concedere, quantum in nobis fuit, ejus acquievimus voluntati.
Data Romae, apud Sanctum Petrum.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiabus CAPITINIGRO, abbatissae monasterii S. Hilarii in episcopatu Fesulano siti, ejusque sororibus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Prudentibus virginibus, quae sub habitu religionis accensis lampadibus per opera sanctitatis jugiter se praeparant ire obviam Sponso (Matth. XXV) , sedes apostolica debet praesidium impertiri, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eas a proposito revocet aut robur (quod absit!) sacrae religionis [Col. 1083B] infringat. Eapropter, dilectae in Christo filiae, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praedecessorum nostrorum fel. record. Alexandri, Coelestini, Eugenii et Adriani, Romanorum pontificum, vestigiis inhaerentes, praefatum monasterium S. Hilarii in episcopatu Fesulano situm, in quo divino estis obsequio mancipatae, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste ac canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma [Col. 1083C] vobis et his quae vobis successerint et illibata permaneant.
In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: monasterium S. Gorgonii cum pertinentiis suis, monasterium S. Gregorii cum pertinentiis suis; quod est positum juxta Bononiae civitatem, ecclesiam S. Mariae de Agnano cum pertinentiis suis; ecclesiam S. Martini de Musignano cum pertinentiis suis; ecclesiam S. Stephani de Pitiana cum pertinentiis suis; ecclesiam, quae est in castro S. Hilarii cum pertinentiis suis; ecclesiam S. Mariae, quae est intra castrum et monasterium cum pertinentiis suis; castrum S. Hilarii cum omnibus pertinentiis suis; castrum de Remulo cum pertinentiis suis. Reditus quoque, jura patronatus, et [Col. 1083D] rationabiles et antiquas consuetudines quas habetis in monasterio, in Valleumbrosa vobis nihilominus confirmamus. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere praesumat. Liceat vobis feminas, e saeculo fugientes liberas et absolutas, ad conversionem recipere, et eas absque contradictione aliqua retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce, divina officia celebrare. In parochialibus autem ecclesiis quas habetis, liceat vobis sacerdotes eligere et dioecesano episcopo praesentare · quibus, si idonei fuerint, episcopus [Col. 1084A] animarum curam committat, ut ei de spiritualibus, vobis autem de temporalibus debeant respondere.
Praedecessoris nostri Adriani papae vestigiis inhaerentes, ipsum monasterium in eodem statu et religione, sanctimonialium videlicet feminarum, quotidie in religione proficiens, sicut ab exordio sui statutum est, perpetuo manere sancimus. Novas autem consuetudines, vel exactiones vobis, vel ecclesiis, aut hominibus vestris, imponi auctoritate apostolica prohibemus. Baptismus quoque, sicut est antiquitus consuetum, ita semper in ecclesia vestra, omni cujuslibet personae contradictione cessante, suo tempore celebretur. Prohibemus insuper ut nullus ejusdem coenobii vicecomitatum [Col. 1084B] sibi audeat usurpare, sed liceat abbatissae, quae pro tempore ipsi monasterio praefuerit, communicato totius capituli sui consilio, idem officium dare, et, culpa vel alia manifesta causa rationabili exigente, auferre. Chrisma vero, oleum sanctum, consecrationes altarium seu basilicarum, ordinationes clericorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi, a dioecesano suscipietis episcopo, siquidem catholicus fuerit, et gratiam atque communionem apostolicae sedis habuerit, et ea vobis gratis et absque pravitate aliqua voluerit exhibere. Sepulturam praeterea monasterii vestri liberam esse decernimus, et eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati [Col. 1084C] vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Obeunte vero te, tunc ejusdem loci abbatissa vel earum qualibet quae tibi successerint, nulla ibi cujuslibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quam sorores communi consensu, vel sororum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et Beati Benedicti Regulam, providerint eligendam. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas minuere, seu aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur earum pro quarum [Col. 1084D] gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus, Portuensis, et S. Rufinae episcopus.
- Ego Petrus, tituli S. Susannae presbyter cardinalis
- Ego Vivianus, presbyter cardinalis tituli S. Stephani in Coelio Monte.
- Ego Cynthius, presbyter cardinalis tituli S. Caeciliae.
- Ego Ugo, tituli S. Clementis presbyter cardinalis.
- [Col. 1085A] Ego Ardricus, presbyter cardinalis tituli S. Crucis in Jerusalem.
- Ego Matthaeus, tituli S. Marcelli presbyter cardinalis.
- Ego Hyacinthus, diaconus cardinalis S. Mariae in Cosmedin.
- Ego Rainerius, diaconus cardinalis S. Adriani.
- Ego Matthaeus, S. Mariae Novae diaconus cardinalis.
Datum Laterani per manum Alberti S. R. E. presbyteri cardinalis et cancellarii, IV Kalendas Januarii, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero D. Lucii pp. III anno I.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus archiepiscopis et episcopis per regnum Teutonicum constitutis, salutem et apostolicam benedictionem.
Quae a viris ecclesiasticis pro conservatione religionis et ordinis in Ecclesia Dei rationabiliter statuuntur, firma volumus et illibata persistere, ne, si temeritate cujuslibet fuerint vacuata, vigor disciplinae depereat et grave periculum proveniat animarum. Sane cum ab antiquo in ordine Praemonstratensi fuerit institutum ut abbates et praepositi annis singulis ad generale capitulum debeant convenire, quidam, occasione praeteriti schismatis vocati, eo [Col. 1085C] venire detrectant, mandatum abbatis Praemonstratensis et apostolici culminis contemnentes. Quocirca universitati vestrae per apostolica scripta praecipiendo mandamus, quatenus, si qui vestrae jurisdictioni subjecti a memorato abbate ad capitulum evocati accedere recusaverint, nisi de majoris abbatis fuerit eis provisione remissum, aut alia rationabili et necessaria causa eos reddiderit excusatos, sententiam quam in eos propter hoc tulerit servetis et faciatis usque ad dignam satisfactionem inviolabiliter observari.
Datum Laterani IV Kalendas Januarii, anno Domini 1181.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, CANUTO, illustri regi Sueciae, salutem et apostolicam benedictionem.
Ecce, juxta precum tuarum instantiam ac promissionem nostram, mittimus ad te dilectum filium nostrum Aegidium, quem confecimus episcopum Arusiensem, loco Iliani demortui, virum utique pium, prudentem et honestate conspicuum, nobisque inter alios fratres nostros, suis exigentibus [Col. 1086A] meritis, specialiter charum, concesso sibi plene episcopatus officio per dioecesim Arusiensem, quae tuae nunc jurisdictioni existit, ut eradicet paganismum, exstirpet nociva, plantet Christianismum et similia salutaria, prout quaeque, secundum datam sibi a Deo prudentiam, viderit facienda et omittenda. Rogamus igitur regiam celsitudinem tuam, quatenus ipsum, imo versus nos in ipso recipias, alacriter et honorifice tractes, et a subditis tuis omnibus, praesertim insuper nominata dioecesi habitantibus, ei facias dignam honorificentiam exhiberi, ut devotio quam te ad apostolicam sedem habere confidimus, clareat in effectu, et nos ac fratres nostri, per hoc merito in tua charitate crescamus, idemque episcopus Aegidius, cujus sacratissimo [Col. 1086B] officio animarum noster summus episcopus, Deus benedicat, qui per se et suos, grata sibi poterit vicissitudine despondere ad tuam dilectionem, perpetuis temporibus obligetur.
Datum L . . . . III Kalend. Januar. pontificatus nostri anno secundo [Col. 1085] Verba pontificatus nostri anno II putem aliena manu addita esse. JAFFÉ. .
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis THEOBALDO abbati ecclesiae SS. Crispini et Crispiniani de Cavea Suessionensis, ejusque fratribus [Col. 1086C] tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim quando petentium voluntatem et pietas adjuvat et veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam sanctorum martyrum Crispini et Crispiniani de Cavea Suessionensi, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus. Imprimis siquidem statuentes, ut ordo canonicus, qui secundum Domini et B. Augustini Regulam in eadem ecclesia institutus dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter [Col. 1086D] observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant, in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis.
Locum ipsum in quo praefata ecclesia sita est, cum omnibus pertinentiis suis; quidquid Paganus miles de Cella dedit vobis in eleemosynam in Bellomonte, uxore sua Ermentrudi et filiis suis, et Renaldo [Col. 1087A] milite de Guni, de cujus feodo erat, concedentibus, tam in terragio quam in vinagio, et in censu et in aliis; vineam vestram quae adjacet praedicto loco; quidquid Odo miles de Chrosni possidebat apud Mont-Nantoil, quod dedit vobis in eleemosynam pro Maria filia sua ejusdem ecclesiae conversa, filiis suis concedentibus, tam in vinagio quam in censu, et unum modium vini quem Tesso dedit praedictae ecclesiae in eleemosynam in eadem villa; culturam de Sancei in villa sancti Audoeni salvo terragio et decima ejusdem ecclesiae; quidquid Dudo Lombardus possidebat in Nova villa, quod dedit ecclesiae vestrae in eleemosynam pro quatuor modiis annonae annuatim solvendis, tam in justitia quam in terragio, et in aliis; terram quam dedit vobis in [Col. 1087B] eleemosynam Fredessendis, filia Oddonis militis de Ponte Sancti Medardi in Valrain, Warnero marito suo et filiis ejus concedentibus; decimam culturae Lisiardi militis de Virzi, quae est apud antiquam villam; decimam terrae vestrae apud Lorval, parochiam de Nancel, cum decima ecclesiae; vineam de Bordain quam dedit vobis Berengerus Pincerna et soror ejus Ascelina; terram de Beneroles quam dedit vobis Radulfus filius Engelberti Faucillons et soror ejus in eleemosynam sine ulla redemptione, concedente Gerardo de Cherisi de cujus feodo erat, decimam de Loiri; tres solidos census et novem nummos, et unum obolum, et terram quam dedit Bartholomaeus miles de Fessoma apud Valresis ecclesiae vestrae in eleemosynam; quidquid juris habetis [Col. 1087C] in altare de Chaveigni, unum modium vini et dimidium, quem dedit vobis Radulfus Renel in vinagiis suis apud Billi, in eleemosynam; et unum modium vini quem dedit ecclesiae vestrae in eleemosynam filius Renaldi de Vassen de vinagiis suis apud Chuisi. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas exigere praesumat; liceat quoque vobis clericos vel laicos a saeculo fugientes, liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere.
Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post factam in eodem loco professionem fas sit [Col. 1087D] absque abbatis sui licentia de eodem loco, nisi arctioris religionis obtentu discedere: discedentem vero absque communi litterarum cautione nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce, divina officia celebrare. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte vel excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te, nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu [Col. 1088A] violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris secundum Dei timorem et beati Augustini Regulam providerint eligendum.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia, et Arroensis ecclesiae debita reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus [Col. 1088B] vero domini Lucii papae III anno primo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis HUGONI abbati Sancti Germani Parisiensis, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
In eminenti beati Petri cathedra ad hoc sumus, licet immeriti, disponente Domino constituti, ut justas petitiones debeamus libenter admittere, et eis studeamus affectum utilem indulgere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus [Col. 1088C] clementer annuimus, et monasterium Beati Germani de Pratis, in quo divino estis mancipati obsequio, quod proprie beati Petri juris existit, ad exemplar praedecessorum nostrorum felicis memoriae Paschalis, Innocentii, Lucii, Eugenii, Anastasii, Adriani et Alexandri, Romanorum pontificum, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, liberalitate regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. Per praesentis itaque [Col. 1088D] privilegii paginam vobis vestrisque successoribus in perpetuum confirmamus, ut quaecunque libertas, quaecunque dignitas privilegio beati Germani, scriptis Childeberti, Clotarii atque aliorum regum Francorum vestro monasterio collata est, permaneat illibata. Praecipimus autem ut chrisma, oleum sanctum, consecrationes, ordinationes et quaecunque vobis ex pontificali sunt ministerio necessaria, a nullo catholico episcopo vobis vestrisque successoribus denegetur. Sane missas, ordinationes, stationes ab omni episcopo vel clero Parisiensis Ecclesiae in eodem monasterio praeter voluntatem abbatis vel congregationis fieri prohibemus, nec habeant potestatem ibi aliquid imperandi, sed nec divina ipsis officia interdicere, nec excommunicare, [Col. 1089A] nec ad synodum vocare abbatem aut monachos, presbyteros aut clericos ecclesiarum ipsius loci facultatem damus.
Adjicimus etiam ut in parochialibus ecclesiis quas extra burgum Beati Germani tenetis, presbyteri per vos eligantur et episcopo praesententur: quibus, si idonei fuerint, episcopus animarum curam committet, ut ei de plebis cura, de rebus vero temporalibus ad monasterium pertinentibus vobis respondeant. Quod si forte facere noluerint, subtrahendi eis temporalia quae a vobis tenent liberam habeatis auctoritate apostolica facultatem. Omnis autem abbas, dilecte in Domino fili Hugo, qui post te a congregatione commissi tibi coenobii secundum Regulam Beati Benedicti electus fuerit a Romano [Col. 1089B] pontifice vel a quo maluerit catholico episcopo, gratiam et communionem apostolicae sedis habente, benedictionem accipiat. Auctoritate etiam apostolica statuimus, et vobis de consueta clementia et benignitate sedis apostolicae indulgemus, ut nullus legationi nisi a latere Romani pontificis specialiter fuerit delegatus, subjacere vel subesse amodo debeatis, nec alicui liceat, obtentu legationis ab apostolica sibi sede indultae, vos, et successores vestros, seu monasterium vestrum, vel ecclesias, quae infra burgum Beati Germani sunt, ulla interdicti vel excommunicationis sententia praegravare vel super vos, aut super jam dictas ecclesias jurisdictionem aliquam exercere, nisi specialiter [Col. 1089C] hoc fuerit a Romano pontifice illi mandatum. Praeterea cum Senonensis archiepiscopus quasdam ecclesias, quas in ejus episcopatu habetis, cum eo numero personarum et equitaturarum, tempore jam dicti praedecessoris nostri Alexandri, visitare solitus fuerit, ut ejus esset visitatio plurimum ipsis Ecclesiis onerosa, sicut ante concilium pia monasterio vestro consideratione consuluit in hac parte, sic quoque ipsius subsecuti vestigia, auctoritate apostolica vobis duximus indulgendum, ut, si praefatus archiepiscopus vel successores ejus ab Ecclesiis vestris in quibus debent procurationem recipere, procurationem, nisi ex gratia pro pluribus quam pro quadraginta equitaturis ad plus et pro quadraginta quatuor hominibus exegerint, [Col. 1089D] ad eam sibi solvendam vel ad exhibendum quidquam procurationis obtentu, eaedem Ecclesiae vel vos non possitis aliqua ratione compelli. Quod si archiepiscopus qui modo praesidet, vel ejus successores, in procurationibus quas debent archiepiscopo Senonensi quaedam Ecclesiarum vestrarum, numerum equitaturarum vel hominum superius definitum excedere forte voluerit, liberum sit vobis quod petitur denegare. Si autem propter hoc aliquam in ecclesias ipsas, monachos vel clericos sententiam promulgaverint, eam auctoritate apostolica decernimus non tenere.
Prohibemus insuper ut monasterii vestri monachos, ubicunque habitaverint, nullus, praeter Romanum pontificem vel legatum ab ejus latere missum, [Col. 1090A] absque speciali mandato apostolicae sedis, vel praeter abbatem ad quem cura et custodia eorum pertinet, excommunicet aut interdicat. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis vestrorum animalium, ullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Auctoritate apostolica vobis duximus indulgendum ut, infra parochias ecclesiarum ad jam dictum monasterium pertinentium, nullus oratorium, capellam vel ecclesiam aedificare aut coemeterium facere sine dioecesani episcopi et vestro consensu audeat, nisi forte Templarii vel Hospitalarii fuerint, quibus hoc apostolicae sedis privilegiis indultum fuisse noscatur. Propterea paci et utilitati vestrae pontificali volentes provisione [Col. 1090B] prospicere, praesenti privilegio duximus statuendum ut, si quis terras ad vos jure spectantes vel campos in quibus portionem habetis, donatione aut venditione seu quolibet alio alienationis titulo in aliam ecclesiam vel religiosa loca transtulerit, Ecclesiis illis vel locis religiosis ultra annum et diem eas sine assensu vestro non liceat retinere, sed, juxta consuetudinem Gallicanarum Ecclesiarum, talibus personis pretio sive dono concedant, quae vobis et monasterio vestro jura vestra cum integritate persolvant.
Decernimus ergo ut nulli hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, [Col. 1090C] seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed illibata omnia et integra conserventur eorum pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva nimirum apostolicae sedis auctoritate. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus, sign.
- Ego Paulus, Praenestinus episcopus, sign., etc.
Datum . . . . . Incarnationis Dominicae anno millesimo centesimo octogesimo primo, pontificatus vero domni Lucii papae tertii anno primo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis MARTINO, priori ecclesiae S. Salvatoris de Rivoalto, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, canonicam vitam professis in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet, aut robur (quod absit!) sacrae religionis infringat. Eapropter, [Col. 1091C] dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, ad exemplar praedecessorum nostrorum felicis memoriae Innocentii, Eugenii, Anastasii et Alexandri Romanorum pontificum, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, in primis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum Deum et B. Augustini Regulam in eodem loco institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione [Col. 1091D] fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. Medietatem decimarum, quas parochiani ecclesiae vestrae persolvunt, sicut beatae memoriae praedecessor noster Eugenius papa mandavit, et bonae recordationis Joannes Polanus, quondam dioecesanus episcopus, privilegio suo nobis indulsit, tam pro clericis quam pro sartatectis reficiendis, auctoritate vobis apostolica confirmamus. Et ut in parochianos vestros, qui nos de medietate ipsarum decimarum defraudare praesumpserint, per priorem ecclesiae vestrae excommunicationis sententia promulgetur, ei plenam concedimus potestatem, quemadmodum felicis [Col. 1092A] recordationis praedecessores nostri, Adrianus et Alexander Romani pontifices, scriptis suis indulsisse noscuntur.
Indulgemus insuper, sicut a praedictis antecessoribus nostris indultum esse dignoscitur, ut prior loci vestri qui pro tempore fuerit, pro ipsis decimis, libere possit securitatem terrae praestare. Liceat quoque vobis clericos et laicos, e saeculo fugientes liberos et absolutos, absque alicujus contradictione ad conversionem suscipere et in vestra ecclesia retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, sine prioris sui licentia, fas sit de claustro discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Praeterea sententiam, [Col. 1092B] quam venerabilis frater noster Henricus, Gradensis patriarcha, et bonae memoriae Ildebrandus, basilicae Duodecim Apostolorum presbyter cardinalis, tunc apostolicae sedis legatus, super controversia inter vos et Dominicum Plebanum S. Bartholomaei, de quibusdam parochialibus domibus, scilicet super domibus Justorum, Maurocenorum, Gradonicorum, Graecorum, Leonardi Fradelli et Dominici Aurei, quas quisque sui juris esse dicebat, quondam diutius agitata rationabiliter protulerunt, sicut in authentico scripto illorum exinde facto noscitur contineri, auctoritate apostolica confirmamus. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi [Col. 1092C] forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur; statuentes ut nullus sine vestro consensu parochianis vestris in infirmitate positis poenitentiam dare aut eos inungere, vel ad sepulturam recipere audeat, nisi salva justitia ecclesiae vestrae sacris canonibus instituta. Obeunte vero te nunc ejusdem loci priore, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Deum et B. Augustini Regulam, canonice providerint eligendum.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat ecclesiam vestram temere perturbare, aut ei [Col. 1092D] possessiones auferre, vel ablatas retinere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu [Col. 1093A] Christi aliena fiat, atque in extremo examine divinae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus, Portuensis et Sanctae Rufinae episcopus.
- Ego Paulus, Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus, presbyter cardinalis tit. Sanctae Susannae.
- Ego Vivianus, presbyter cardinalis tituli Sancti Stephani.
- Ego Cynthius, presbyter cardinalis tituli Sanctae [Col. 1093B] Caeciliae.
- Ego Hugo, presbyter cardinalis tituli Sancti Clementis.
- Ego Arduinus, presbyter cardinalis tituli S. Crucis in Jerusalem.
- Ego Matthaeus, presbyter cardinalis tituli Sancti Marcelli.
- Ego Laborans, presb. card. Sanctae Mariae trans Tiberim tit. Calixti.
- Ego Hyacinthus, diacon. cardin. Sanctae Mariae in Cosmedin.
- Ego Rainerius, Sancti Georgii ad Velum Aureum diaconus cardinalis.
- Ego Gratianus, diaconus cardinalis SS. Cosmae et [Col. 1093C] Damiani.
- Ego Rainerius, diac. card. Sancti Adriani.
Datum Laterani, per manum Alberti S. R. E. presb. card. et cancell., VI Idus Januarii, indict. XIV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero domni Lucii papae III anno I.
LUCIUS III episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis G. abbati, et fratribus Vizeliacensibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Fratres nostri episcopi et cardinales nos suppliciter [Col. 1093D] et devote rogarunt, ut monasterium vestrum, pro reverentia Beatae Mariae Magdalenae, cujus ibi corpus quiescit, largitionis nostrae studeremus munere decorare, ut ex hoc magis apud homines celebre fieret, et majoris venerationis in posterum haberetur. Ut igitur de largitione gratiae apostolicae sedis valeat amplius gloriari, et in majori apud homines veneratione haberi, tibi, fili abbas, tuisque successoribus usum mitrae de consueta benignitate apostolicae sedis concedimus, et ut ea in praecipuis solemnitatibus, et processionibus monasterii, in conciliis Romanorum pontificum, consessu episcoporum et mortuorum exsequiis libere uti possitis, clementius indulgemus.
Datum Laterani Id. Januarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et monachis Trenorciensibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Religiosis viris annuere et eorum justis postulationibus consensum facilem impertiri et ordo juris exigit et charitas postulat ordinata. Audivimus sane quod cum inter vos et burgenses Trenorcienses super quibusdam consuetudinibus controversia verteretur, tandem fuit quod per venerandae memoriae Lodoicum, tunc regem Francorum, amicabili [Col. 1094B] compositione sopita. In scrupulum recidivae quaestionis cum emergant, tandem compositionem, sicut facta est, et ab utraque parte recepta et in ipsius regis scripto authentico plenius continetur, auctoritate apostolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus, statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Laterani XVIII Kalendas Februarii.
In plumbo, Lucius papa III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis WIARDO, abbati Ecclesiae de Bonofageto, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professuris in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit esse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus eos a proposito revocet, aut robur (quod absit!) sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam [Col. 1094D] Beatae Mariae de Bonofageto, in qua divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, in primis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum Deum, et B. Augustini Regulam atque institutionem Praemonstratensium fratrum in eadem ecclesia institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Propterea, quaecunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, ac in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant.
[Col. 1095A] In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: locum scilicet in quo abbatia fundata est, qui dicitur Bonlays, cum omnibus pertinentiis suis, terris, pratis, silvis, aquis, pasturis omni generi animalium necessariis, quem dedit vobis Willelmus de Bernole, consilio et assensu omnium haeredum suorum et Matthaei ducis Lotharingiorum; grangiam de Grusillis cum pertinentiis suis, terris, pratis, silvis et pasturis; allodium de Feischal cum molendinis et aliis pertinentiis suis, terris, pratis, silvis et pasturis; quidquid apud Brantigny possidetis; grangiam de Moironcourt cum omnibus pertinentiis suis, pratis, silvis, terris et pasturis; allodium de Janneio quod accepistis de manu Widerici, abbatis Clariloci, consilio et consensu omnium fratrum [Col. 1095B] suorum, tam monachorum quam laicorum, acceptis a vobis triginta libris Tullensis monetae, quod allodium contulerunt eis et ecclesiae suae viri nobiles, Holdericus videlicet de Geanceyr et Holdericus filius ejus, Gerardus de Forcherul et filii sui, Petrus, Gauselius, Gerardus, consilio etiam et consensu ducis Matthaei, sub testimonio Theodorici de Romunt, Gerardi advocati de Bruyeres, Wuillelmi de Arches; tenorem etiam totum Theobaldi de Jorse o, in agris, silvis, pratis, pascuis juxta praedictum allodium adjacentibus, qui vulgo Benevilis vocatur, quem prius dederunt supradictae ecclesiae Clariloci ipse Theobaldus de Jorleio et Willer de Floremont, assensu filii sui Gerardi, rogatu et consilio Matthaei ducis, ducissae Beathar et filiorum [Col. 1095C] suorum Simonis et Frederici; decimas etiam praedicti allodii a Benevilis, de pratis, campis et de omnibus aliis de quibus decimae persolvuntur, quas Henricus, quondam Tullensis episcopus, memoratae ecclesiae Clariloci prius possidendas in perpetuum concesserat, consilio Odonis archidiaconi, rogatu et assensu abbatissae Romaricensis totiusque capituli sui; assensu etiam ipsorum clericorum ad quos praefatae decimae pertinebant, Gerardi videlicet de Jorseio, et Widerici nepotis sui et Hefridi presbyteri de Janneio: quibus et suis successoribus singulis annis persolvetis quinque solidos Tullensis monetae in festo B. Martini, aut infra octavas, ponentes eos super altare memoratae ecclesiae de Janneio, [Col. 1095D] quas decimas cum tenemento Theobaldi de Jorseio et cum allodio de Janneio accepistis de manu supradicti abbatis Widerici Clariloci, consensu totius capituli sui, et in ea libertate et integritate qua jam dicta ecclesia Clariloci prius possidebat. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos, a saeculo fugientes liberos et absolutos, ad conversionem accipere et eos absque contradictione aliqua retinere.
Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit absque abbatis sui licentia de eodem loco discedere, [Col. 1096A] discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce, di ina officia celebrare: in parochialibus vero ecclesiis quas habetis liceat vobis quatuor aut tres ad minus de canonicis vestris ponere, quorum unus dioecesano episcopo praesentetur, ut ei curam animarum committat, ita quidem quod ei de spiritualibus, vobis autem de temporalibus et de ordinis observantia debeat respondere. Pro chrismate autem, oleo sancto, consecrationibus ecclesiarum, ordinationibus clericorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi, sive pro abbate deducendo ad sedem, vel quibuslibet [Col. 1096B] aliis ecclesiasticis sacramentis, nullus a vobis, aut sub obtentu consuetudinis, aut quolibet alio modo quidpiam audeat postulare. Si quis autem contra hoc venire praesumpserit, portionem cum Giezi se noverit habiturum cujus factum exactione turpis muneris imitatur (IV Reg. V) . Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur. Paci quoque et tranquillitati vestrae paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus ut infra [Col. 1096C] clausuras locorum seu grangiarum vestrarum, nullus violentiam vel rapinam, furtum committere, ignem apponere, seu hominem capere vel interficere audeat.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare aut ejus auferre possessiones, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si quae igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus.
- [Col. 1096D] Ego Theodorinus, Portuensis episcopus,
- Ego Paulus Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus, presbyter cardin. tituli S. Susannae.
- Ego Vivianus, presbyter cardinalis tituli S. Stephani in Monte.
- Ego Cynthius, presbyter cardinalis tituli Sanctae Caeciliae.
- Ego Arduinus, presbyter cardinalis tituli Sanctae Crucis.
- Ego Matthaeus, presbyter cardinalis tituli Sancti Marcelli.
- Ego Hyacinthus, diaconus cardinalis Sanctae Mariae Messoris.
- Ego Rainerius, diaconus cardinalis Sancti Gregorii ad Velum Aureum.
- [Col. 1097A] Ego Gratianus, diaconus cardinalis SS. Cosmae et Damiani.
- Ego Rainerius, diaconus cardinalis Sancti Adriani.
Datum Laterani per manum Alberti, S. R. E. presbyteri cardinalis et cancellarii, XVIII Kalendas Februarii, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero Lucii papae III anno primo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri. . . . Forcellano [Col. 1097D] Leonardus Donato, episcopus Forcellanus. episcopo, et dilecto filio. . . . priori ecclesiae S. Mariae de Charitate [Col. 1097D] Ildebrandus, prior S. Mariae de Charitate. , salutem et apostolicam benedictionem.
Cum inter ecclesiam S. Salvatoris de Rivoalto et S. Bartholomaei gravis controversia de quibusdam parochianis haberetur, commissa fuit a delegatione Romani pontificis venerabili fratri nostro Gradensi patriarchae et bonae memoriae I., quondam basilicae XII Apostolorum presbytero cardinali, fine debito terminando, qui auditis et cognitis rationibus utriusque partis praedictas parochiales ecclesiae S. Salvatoris [Col. 1097C] adjudicarunt, quam utique sententiam felicis memoriae praedecessor noster Alexander papa, sicut ex litteris ejus manifeste monstratur, auctoritate apostolica roboravit, et quosdam de presbyteris ipsius et ecclesiae, quia contra sententiam fecerant, suspendi ab officio fecit. Quia igitur J. Praemarenus [Col. 1098D] Joannes Praemarenus, pleb. S. Bartholomaei. post appellationem, et minus canonice dicitur administrationem praelibatae ecclesiae recepisse, et post appellationem per conductitios presbyteros praedictis parochianis divina fecit officia celebrare: ne de impunitate tantae praesumptionis valeat gloriari, et alii exemplo ejus audaciam suscipiant delinquendi, discretioni vestrae per apostolica scripta districte mandamus, quatenus rei veritatem diligentius inquiratis et, si vobis ita constiterit, [Col. 1097D] praedictum J. et presbyteros conductitios, quos fecit praedictis parochianis divina officia celebrari ab officio, remoto appellationis obstaculo, suspendatis, et tandiu faciatis manere suspensos, quousque praefato priori et fratribus satisfaciant, prout canonicum fuerit, aut ad apostolicam sedem satisfacti accedant. Testes autem quos ipsi vobis duxerint nominandos, veritati testimonium reddere moneatis; quod, si hoc gratia vel timore omiserint, eos ad dicendam veritatem districtius auctoritate nostra cogatis.
Data Laterani, XVII Kal. Februarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiabus HEL. abbatissae, et sororibus S. Juliani Antissiodorensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Ex tenore scripti authentici nobis innotuit quod, cum inter Agnetem abbatissam ejusdem monasterii vestri, et R. comitem Joigniaci, super quatuor hominibus, Gosberto videlicet, Anulpho, Rainardo et Hurico, quos abbatissa in potestate Miganiae suos constituerat servientes, controversia mota per appellationem [Col. 1098B] ad sanctae recordationis Al. papae praedecessoris nostri, qui tunc erat Senonis, audientiam pervenisset, eam nobis et bonae memoriae Odoni, S. Nicolai in Carcere Tulliano diacono cardinali, terminandam commisit. Post diutinam autem et prolixam ventilationem ipsius causae, de voluntate partium, mediantibus nobis, finem per hujusmodi transactionem accepit; quod comes praedictos quatuor homines, uxores eorum et liberos imperpetuum absolutos ipsi abbatissae et monasterio vestro dimisit, ita ut in eis nullam justitiam habeat, exactionem videlicet requisitam, quandiu servientes et ministeriales monasterii praedicti exstiterint: cum vero servientes sive ministeriales esse desierint, habeant [Col. 1098C] in eis sicut in propriis hominibus monasterii vestri. Confessus est etiam et protestatus ipse comes nihil habere in nemore S. Juliani, quod est in Otha, excepta gruaria. Sed quod a controversia hominum et nemoris omnino discessit, pro reverentia nostrarum precum et intuitu sororis suae quae in monasterio vestro erat, et propter abbatissam hoc egit. Quam compositionem praescriptam, ut majorem habeat firmitatem scripto nostro quaeritis confirmari. Nos vestris postulationibus annuentes eam sicut a partibus sponte recepta est et servata, auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus: statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario [Col. 1098D] contradicere. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei ac beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Laterani, XII Kalendas Februarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1099A] filiis GARNERO, abbati Sancti Petri Stivagiensis, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Justitiae ratio exigit, et sedis apostolicae benignitas exposcit ut personis et locis Deo et beato Petro sub regulari disciplina ad serviendum deputatis tuitionis nostrae manum abundantius et propensius extendamus, et sua eis jura atque collata beneficia paterna benignitate protegendo conservemus. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, ac ea quae vestrae ecclesiae ab ecclesia Hohemburgensi, per manum dilectae filiae nostrae Herradis, ejusdem loci abbatissae, assensu totius capituli sui, vobis perpetualiter data, scriptoque rite confirmata sunt laudamus [Col. 1099B] et praesentis scripti privilegio communimus et confirmamus, locum videlicet Sancti Gorgonii, cum omnibus rebus ad eumdem locum spectantibus, et praebendam hebdomadarii, carratam scilicet vini, quatuordecim maldios frumenti et septem hordei, et viginti solidos Argentinensis monetae, ac quidquid eidem hebdomadario aliisque sacerdotibus vestris, cum in Hohemburgensi publicas vel privatas missas celebraverint ecclesia, oblatum fuerit ad manus; beneficium altaris Sanctae Odiliae in Erhesheim constitutum, septemdecim quartalia bladii, in Wolganselseim carratam vini, pratum et silvam ad Sanctum Naborem sitam; et septemdecim jornalia terrae in Talheim, et quorumlibet animalium pascendi licentiam in Hohemburgensibus pascuis, ita videlicet [Col. 1099C] quod, defuncto abbate vestro vel mutato, successor ejus de manu Hohemburgensis abbatissae praedicta beneficia sine ulla contradictione per librum recipiet, et in eadem ecclesia sui ordinis sacerdotes, et in praefato loco Sancti Gorgonii, tam clericos quam laicos fratres ad serviendum Deo constituet, et quotiescunque abbas vester voluerit, Hohemburgensem ecclesiam visitet, et in festo sanctae Odiliae, et in dedicatione capellae, et in Nativitate sanctae Mariae ad eamdem ecclesiam missam solemnem celebraturus, nisi infirmitate vel aliquo evidenti negotio fuerit detentus, annuatim veniat, vel aliquam personam, si venire nequiverit, mittat: Hebdomadarium quoque sacerdotem in Hohemburgensi ecclesia, et alium qui quotidie privatam missam ad altare [Col. 1099D] Sanctae Odiliae celebret, provida dispensatione constituat, quoscunque de canonicis suis ad hoc idoneos cognoverit, quos quidem, sine contradictione abbatissae, removendi et loco ipsorum alios constituendi praedictus abbas plenam habeat facultatem; cui etiam licitum sit bona, tam spiritualia quam temporalia, ad locum Sancti Gorgonii spectantia charitative, prout Deus inspiraverit, dispensare.
Statutum est etiam ut, quotiescunque fratres vel sorores ab hac luce migraverint, a conventu utriusque ecclesiae solemniter in missis et caeteris obsequiis plenarium servitium peragatur. Cum autem abbatissae Hohemburgensi morti appropinquare contigerit, abbas Stivagiensis, vocatus a fratribus Sancti [Col. 1100A] Gorgonii, festinus accedens, si expeditus fuerit, exsequias pro ea in conventu solemniter celebrabit. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat hanc nostrae paginam protectionis et confirmationis infringere aut pervertere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis vero hoc attentare praesumpserit, nisi reatum suum condigna satisfactione correxerit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus incurrat, et in extremo examine divinae ultioni subjaceat. Cunctis autem haec pie observantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus, etc.
( Locus signi † domini Lucii papae III. )
- Ego Lucius, Catholicae Ecclesiae episcopus.
- [Col. 1100B] Ego Leodimus, Portuensis, et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- Ego Paulus, Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus presbyt. card. tit. S. Stephani in caelio Monte.
- Ego Hugo, presbyt. card. tit. S. Clementis.
- Ego Cinthius, presbyt. card. tit. S. Caeciliae.
- Ego Matthaeus, presbyt. card. tit. S. Marcelli.
- Ego Laborantius presbyt. card. tit. Sanctae Mariae trans Tiberim tit. S. Calixti.
- Ego Hyacinthius, diacon. card. Sanctae Mariae in Cosmedin.
- Ego Raynerius, S. Georgii ad Velum Aureum diacon. card.
Datum Laterani per manum Alberti, S. R. E. [Col. 1100C] presbyt. card. et cancellarii, XI Kalend. Febr., indict. XV, Incarn. Dom. anno 1181, pontificatus vero Domini Lucii papae III anno I.
( Cum appensione sigilli plumbei ex chordulis sericis. )
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis GALTERO, abbati ecclesiae Sanctae Mariae Regiaevallis, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, [Col. 1100D] regularem vitam professis in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet, aut robur (quod absit!) sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam Sancti Petri Jovillaris, in qua divino mancipati estis obsequio, ad exemplar felicis recordationis praedecessorum nostrorum Innocentii, Eugenii, Alexandri, Romanorum pontificum, sub beati Petri et nostra tutela suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo canonicus qui secundum Deum, et beati Augustini [Col. 1101A] Regulam atque institutionem Praemonstratensem in eadem ecclesia institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum Jovillaris, in quo fundata est abbatia, quem habetis a Gaufrido domino de Jovilla, assensu filii sui Jofridi, et a Mathilde de Vienna, cognomine Lupa, assensu filii sui Henrici, et filiae [Col. 1101B] suae Sybillae cum omnibus appenditiis suis, terris, pratis, silvis et quorumlibet animalium pasturis; ecclesiam et altare de Juvinicio ( Juvigny ) cum omnibus appenditiis suis, dotibus videlicet et decimis, oblationibus et eleemosynis, quos dedit vobis venerabilis frater noster Petrus, Tullensis episcopus, assensu Theodorici archidiaconi et totius capituli sui; ecclesiam et altare de Savoneriis cum omnibus pertinentiis suis, dotibus et decimis, oblationibus et eleemosynis; quod dedit vobis Guido, Cathalaunensis episcopus, cum assensu totius capituli sui; partes allodii ejusdem villae quas habetis in terris, pratis, silvis et quorumlibet animalium pasturis; curiam de Clarofonte quam habetis ab abbate et communi [Col. 1101C] capitulo Sancti Urbani, assensu Jofridi, ejusdem ecclesiae advocati, cum omnibus appenditiis suis, terris, pratis, silvis et pasturis; locum de Nantolio ( Nantel ) cum molendino et stagno superiori et aliis pertinentiis suis; allodium de Fouchers cum omnibus pertinentiis suis, terris, pratis, silvis, mancipiis, et quorumlibet animalium pasturis, quod dedit vobis Richerius de Salamanna pro filiabus suis et uxore in ecclesia vestra conversis, assensu filii sui Lethardi et omnium haeredum suorum; molendinum juxta villam situm, cum prato adjacenti, quod habetis a Guidone commestore Barri, assensu uxoris suae Petronillae et filiorum suorum, Gerardi, Lethardi, Gilonis, et filiarum suarum, Alburgis et Deuvidis; allodium quod dederunt vobis apud Satanae [Col. 1101D] villam Rodulphus de Asperomonte assensu filiorum suorum, et Robertus de Solers assensu omnium haeredum suorum, cum omnibus pertinentiis suis, terris, pratis, silvis, decimis, mancipiis et pasturis; molendinum quod habetis infra parochiam supradictae villae, cum introitu et exitu aquarumve decursu, quod appellatur Retucuasach; medietatem alterius molendini quam habetis apud Sionnam; domum quoque hospitalem juxta Mareium sitam cum omnibus pertinentiis suis, terris, vineis et capella infra curiam ejusdem domus constructa, et dotibus ad eam pertinentibus, quam dedit vobis Guido Cathalaunensis episcopus, assensu totius capituli sui, eo tenore ut abbas vester tam fratres instituendi quam remittendi, et bona tam [Col. 1102A] spiritualia quam temporalia, prout ei visum fuerit et Deus inspiraverit, charitative despensandi liberam habeat facultatem.
Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus collectis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos, ex saeculo fugientes liberos et absolutos, ad conversionem recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit absque abbatis licentia de eodem loco discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Prohibemus etiam ne ecclesias, aut terras, seu quodlibet beneficium [Col. 1102B] ecclesiae vestrae collatum, liceat alicui personaliter dare, sive alio modo alienari, sine consensu totius capituli, aut majoris et sanioris partis ejusdem. Si quae vero donationes aut alienationes aliter quam dictum est factae fuerint, eas irritas esse censemus. Ad haec autem adjicimus ne aliqui canonici seu conversi, sub professione domus vestrae astricti, sine consensu et licentia abbatis et majoris et sanioris partis capituli vestri pro aliquo fidem dent, vel ab aliquo pecuniam mutuo accipiant ultra pretium capituli sui providentia provisum, nisi propter manifestam domus vestrae utilitatem. Quod si facere praesumpserit non teneatur conventus, sine cajus licentia et consensu hoc egerunt, pro his aliquatenus [Col. 1102C] respondere.
Praeterea licitum sit vobis causis vestris fratres vestros idoneos ad testificandum adducere, atque ipsorum testimonio, si ratum fuerit, propulsare violentiam et justitiam vindicare. Ob evitandas vero saecularium frequentias, liberum sit vobis, salvo jure dioecesani episcopi et ecclesiae parochialis, oratoria in grangiis vestris construere, et in ipsis vobis et familiae vestrae divina officia celebrare. Pro chrismate vero, oleo sancto, consecrationibus ecclesiarum, ordinationibus clericorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi, sive abbate deducendo ad sedem, vel quibuslibet aliis ecclesiasticis sacramentis, nullus a vobis, aut sub obtentu consuetudinis [Col. 1102D] aut quolibet alio modo, quidquam audeat postulare. Si quis autem contra hoc venire praesumpserit, portionem cum Giezi se noverit habiturum, cujus factum exactione turpis muneris imitatur (IV Reg. V) . Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, et eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati et interdicti fuerint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Paci quoque et tranquillitati vestrae paterna sollicitudine consulere volentes, auctoritate apostolica prohibemus ut, infra clausuras locorum seu grangiarum vestrarum, nullus violentiam vel rapinam, vel furtum committere, ignem apponere seu hominem [Col. 1103A] capere aut interficere audeat. Decernimus ergo ut nulli omnino fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, aut ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, eorum pro quorum gubernatione aut sustentatione concessa sunt usibus omnino profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, et canonica justitia dioecesani episcopi. Si qua autem in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae confirmationis paginam sciens, contra eam tenere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sanctissimo [Col. 1103B] corpore et sanguine Dei et Domini nostri Redemptoris Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine divinae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant.
- Ego Lucius, Catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus, Portuensis et S. Rufinae episcopus.
- Ego Paulus, Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus, presbyter card. Sanctae Susannae.
- Ego Vivianus, S. Stephani de Coelio Monte.
- Ego Cynthius, presb. card. tit. S. Caeciliae.
- Ego Hugo, presb. card. tit. S. Clementis.
- [Col. 1103C] Ego Arduinus presb. card. tit. Sanctae Crucis in Jerusalem.
- Ego Marcus, presb. card. tit. S. Marcelli.
- Ego Laborans, presb. card. Sanctae Mariae trans Tiberim tit. Calixti.
- Ego Jacob, diac. card. Sanctae Mariae in Cosmedin.
- Ego Rainerius, diac. card. S. Georgii ad Velum Aureum,
- Ego Gratianus, Sanctorum Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Ranerius, S. Adriani diac. card.
Data Laterani per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, [Col. 1103D] XI Kal. Februarii, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero domini Lucii papae III anno primo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et fratribus Sancti Augustini Morinensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis dignum est nos facilem praebere consensum, et vota quae a rationis [Col. 1104A] tramite non discordant, effectu prosequente complere.
Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato occurrentes assensu, ecclesiam de Qualquella cum decimatione segetum, allecium et aliarum rerum ad eam spectante, sicut eas juste ac sine controversia possidetis, devotioni vestrae, auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus, statuentes ut nulli omnimodo hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire.
Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
[Col. 1104B] Datum Laterani X Kalendas Februarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis Symoni, abbati Sanctae Mariae de Sara, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet aut [Col. 1104C] robur (quod absit!) sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium, in quo divino mancipati estis obsequio, sub Beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Deum et Beati Benedicti Regulam atque institutionem Cisterciensium fratrum in ipsa domo noscitur institutus, perpetuis ibidem temporibus immutabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione [Col. 1104D] regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Donationem quam venerabilis frater noster Absalon Roskildensis episcopus, et Esbernus frater ejus, nec non et Juno consobrinus ejus, et alii quamplurimi pari voto et concordi devotione solemniter fecerunt, dimidiam videlicet post obitum suum portionem omnium possessionum suarum, quas vel ex paternis jure susceperunt vel juxta legem patriae terminis suis adjecerunt; et villam quae dicitur Ellingae cum silvis, pascuis, et reliquis ad illam pertinentibus concoloniis quam a praefato [Col. 1105A] venerabili episcopo obtinuistis cum aliorum terrarum concambio; villam quoque quae dicitur Guthemae quam, partim pia largitione, partim concambio vel coemptione justo titulo obtinetis, et mancum in Wimmerleve et villam quae dicitur Slagosae cum reliquis ad illam pertinentibus terris, et Okelstorp et grangiam quae est in Lungae cum silvis et aquis et caeteris appenditiis, et viculis adjacentibus; grangiam quoque, quae dicitur Aswarthabothe cum silvis, pratis, pascuis et rivulo praeterstante, qui dicitur Tovebec, quam concambio diversarum terrarum a praescripto episcopo obtinuistis; praeterea tertiam partem oblationis quam apud memoriam beatae Margaretae in monasterio Sanctae Mariae Boskildensis praefatus episcopus jure episcopali [Col. 1105B] habebat et cum praememoratis fratribus de Sora pia largitione ad opus construendi monasterii vel ad reliquos usus contulit; portionem quoque decimae quam idem episcopus sub attestatione privilegii sui dedit, de parochia videlicet Fumetorp et de parochia Sundertorp et de parochia Eleseu, nec non et de parochia Arclstadhe, de parochia etiam Geseleve cum attinente capella de Leoga, de parochia quoque de Swartatop, et de parochia Berbii cum adjacente capella Georleve. Sane laborum vestrorum, quos propris manibus vel sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos et laicos, a saeculo [Col. 1105C] fugientes liberos et absolutos, absque alicujus contradictione ad conversionem recipere et in vestro monasterio retinere.
Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, sine abbatis sui licentia fas sit de eodem loco discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Paci quoque et tranquillitati vestrae paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus ut, infra clausuram loci vestri seu grangiarum vestrarum, nullus violentiam vel rapinam, furtum seu incendium committere, hominem capere vel interficere audeat.
[Col. 1105D] Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praelatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae confirmationis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio de perpetrata iniquitate cognoscat.
- Ego Lucius, Catholicae Ecclesiae episcopus.
- [Col. 1106A] Ego Theodorus. Portuensis et Sanctae Rufinae episcopus.
- Ego Petrus, tituli Sanctae Susannae presbyter cardinalis.
- Ego Vivianus, presbyter cardinalis Sancti Stephani in Coelio Monte.
- Ego Hugo, presbyter cardinalis Sancti Clementis.
- Ego Arduinus, presbyter cardinalis Sanctae Crucis in Jerusalem.
- Ego Laborans, presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim.
- Ego Hyacynthus cardinalis diaconus Sanctae Mariae.
- Ego Ramerius diaconus Sancti Georgii ad Velum [Col. 1106B] Aureum cardinalis.
- Ego Gratianus, Sanctorum Cosmae et Damiani dlaconus cardinalis.
Datum Laterani per manum Alberti Sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, IX Kalendas Februarii, indictione XIV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero, domni Lucii papae III anno primo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri S. Meldensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem
Quae pro Ecclesiarum utilitatibus et eorum qui nolunt Ecclesiis a quibus stipendia quotidiana recipiunt deservire, malitia reprimenda rationabiliter statuuntur, firma debent et illibata persistere, et ne pravorum nequitia perturbentur, apostolico munimine roborari. Accepimus sane quod hi qui in Ecclesia tua personatum habere noscuntur, nolunt ipsi Ecclesiae in propriis personis deservire: unde eadem Ecclesia in agendis suis e personarum absentia non modicum patitur detrimentum. Qua de causa tu, venerabilis frater, canonicorum [Col. 1106D] ejusdem Ecclesiae consilio et assensu rationabiliter statuisti, ut nullus qui in Ecclesia ipsa personatum amodo receperit, in chorum recipiatur, nisi de obsequio Ecclesiae in persona propria exhibendo promissionem fecerit congruentem, salva tamen tua et capituli tui licentia, sive majoris et sanioris partis, quam quidem constitutionem, sicut rationabiliter facta est, auctoritate apostolica confirmamus; statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Laterani, quarto kalendas Februarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis GALTERO, abbati ecclesiae S. Mariae Regiae-Vallis, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet, aut robur, quod absit, sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus [Col. 1107B] clementer annuimus, et praefatam ecclesiam Sanctae Mariae Regiae-Vallis, in qua divino mancipati estis obsequio, ad exemplar felicis recordationis praedecessorum nostrorum Innocentii, Eugenii, Alexandri, Romanorum pontificum, sub beati Petri et nostra tutela suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, inprimis siquidem statuentes, ut ordo canonicus qui secundum Deum et beati Augustini regulam, atque institutionem Praemonstratensem in eadem ecclesia institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem eeclesia impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione [Col. 1107C] pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Ipsam scilicet vallem in qua fundata est abbatia, a prato Bovini sicut dictat labium nemoris quod dicitur Forest, usque ad viam Ovium, quae descendit a Fracia subtus pratum, et ex altera parte ab eodem prato Bovini, sicut dictat labium Chelme usque ad fontem Beliardis, et a fonte usque ad viam subtus pratum, sicut dictat via quae juxta Fraciam vadit ad Horreum. Terram Franciae quam dederunt vobis Guerardus et Theodoricus, domini de Sorceio, assensu omnium haeredum suorum, et per manum [Col. 1107D] Henrici, quondam Tullensis episcopi, a quo in feudum tenebant. Allodium de Bernaicuria quod dederunt vobis, assensu Stephani, quondam Metensis episcopi, et Rainaldi, comitis Barri, in terris, silvis, pasturis, haeredes ejusdem allodii manentes in subscriptis villis, Neves scilicet, Commarceio, Sorbeio, Meligneio, Levovilla, locum de Bemont, qui antiquitus Rampuns dicebatur, certis metis videlicet crucibus et foraminibus in quercubus factis limitatum, quem dederunt vobis in terris, silvis, aquis et quorumlibet animalium pasturis, totius terrae domino de Commarceio pertinentis, Stephania, comitissa praedicti castri, assensu Simonis filii sui et filiarum suarum Sophiae et Agnetis, et Stephani, quondam Metensis episcopi a quo illum in feudum [Col. 1108A] tenebat, et Stephanus de Sorceio et Savaricus de Belloramo, assensu uxoris suae Mathildis, et Philippus, castellanus Barri, assensu filiorum suorum Gerardi et Ulrici, et Petri, Tullensis episcopi, et totius capituli Tullensis. Sedem molendini quam dederunt vobis praedicti haeredes cum terris ante et retro eidem molendino et stagno, aquarumve cursui necessariis super rivulum qui currit ad pedem montis Furnellorum cum eodem monte, sicut dictat utraque vallis hinc et inde. Allodium de Sanzeio cum proprio banno in terris, silvis, pratis, aquis, et villarum adjacentium communibus pasturis, quod dederunt vobis Letardus de Thazeio, assensu uxoris suae Alcidis et haeredum suorum Joannis de Morcio, Valteri de Vodio et Henrici filii sui, [Col. 1108B] et Vidricus de Blenau, assensu Richardi filii sui et filiae suae Bonae Filiae, et haeredum suorum Joannis de Moreio, Valteri de Vodio et Henrici filii sui et Matthaei, filii Simonis de Blenau. Locum Rengis- Vallis cum omnibus pertinentiis, quem habetis a capitulo Sancti Stephani Tullensis, et Havilda de Aspero Monte, assensu filiorum suorum Goberti et Theodorici, et a Balduino de Umplona. Locum de Jandoria cum omnibus pertinentiis suis, quem habetis ab abbate et capitulo Sancti Leonis Tullensis sub censu decem solidorum annuatim persolvendorum. Allodium de Utigneio quem dederunt vobis Valterus de Vodio, assensu fratris sui Simonis et sororis suae Berthae, et Matthei filii sui, et Hugo Rufus, [Col. 1108C] et Henricus frater ejus, assensu Hugonis filii sui et Hodiernae filiae suae; silvulam quae Parvum Porum vocatur, et decem falces prati in Precra, et duas falces allodii inter Broceium et Sevodium, et sex jornalia terrae juxta Porum, quae dedit vobis Valterus de Vadio, assensu Henrici filii sui et filiarum suarum Agathae et Aleidis, pro filiabus suis in ecclesia vestra conversis. Decem et octo denarios quos idem Valterus vobis in perpetuum remisit, pro Havilde uxore sua in ecclesia vestra sepulta. Locum Jovillaris cum omnibus pertinentiis suis, quem habetis a Gofrido de Joinvilla et a Mathilde de Vienna cognomento Lupa. Locum de Gravia in Hungaria cum omnibus pertinentiis suis, quem habetis a Mendino, quondam Albensis Ecclesiae [Col. 1108D] praeposito, cum omni integritate patrimonii sui assensu omnium haeredum suorum. Locum Sanctae Crucis in Marchia juxta Francamvillam, quae antiquitus Eremus vocabatur, cum omnibus pertinentiis suis terris, pratis, vineis et molendinis. Ecclesiam Sancti Stephani regis cum omnibus pertinentiis suis. Quatuor falces prati quas dedit vobis Hugo, dominus de Sorceio, in brolio suo ultra Navam pro filio suo Theobaldo in ecclesia vestra sepulto; tres falces prati supra vadum Sancti Martini, quas dedit vobis Garnerus Bocherans in ecclesia vestra conversus. Tres falces prati in Preca et duas inter Sevodium et Wacon eum vinea apud Bruveium juxta fontem, quae appellatur Busita, quae dedit vobis Henricus de Francavilla, [Col. 1109A] pro filia sua in ecclesia vestra conversa. Pratum et vineam quae dedit vobis Otto miles de Bruleio ( Bruley ), assensu uxoris suae Thecelinae, pro filia sua in ecclesia vestra conversa; vineas quas dedit vobis Oda, uxor Themanni, in Monte Barri, pro filia sua in ecclesia vestra conversa; vineas quas dedit vobis Valterus de Vodio, conversus vester, in eodem Monte; vineas quas dedit vobis Fridericus, conversus vester, retro monasterium; vineas quas dedit Rainaldus de Bruleio conversus vester in Risset; vineas quas dedit vobis Ermengardis de Broceio pro filia sua in ecclesia vestra sepulta; vineas quas dederunt vobis Theodericus et Wlfardus et Drogo et Hugo, conversi vestri; vineas quas dedit vobis Rainaldus Borrei cum tribus jornalibus terrae in Estrimes pro [Col. 1109B] Hugone filio suo in ecclesia vestra canonico. Vineas et prata et terras quas dedit vobis Theodericus, conversus vester, in eadem villa. Praeterea quidquid habetis infra parochias, videlicet de Brureio, de Lucceio et de Langneio, in terris, pratis, vineis, decimis et molendinis nihilominus confirmamus.
Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas exigere praesumat. Liceat quoque vobis clericos et laicos a saeculo fugientes, liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere.
Prohibemus insuper, ut nulli fratrum vestrorum [Col. 1109C] post factam in eodem loco professionem fas sit, absque abbatis sui licentia ab eodem loco discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Iuhibemus etiam ne ecclesias, aut terras, seu quodlibet beneficium ecclesiae vestrae collatum, liceat alicui personaliter dari sive alio modo alienari, sine consensu totius capituli vestri, aut majoris et sanioris partis ejusdem; si quae vero donationes vel alienationes aliter, quam dictum est, factae fuerint, eas irritas esse censemus.
Ob evitandas vero saecularium frequentias liberum sit vobis, salvo jure dioecesani episcopi, et ecclesiae parochialis, oratoria in grangiis vestris construere, et in ipsis, cum necesse fuerit, vobis et [Col. 1109D] familiae vestrae divina officia celebrare.
Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati et interdicti fuerint, nullus obsistat; salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur. Paci quoque et tranquillitati vestrae paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus, ut infra clausuras locorum seu grangiarum vestrarum nullus violentiam, vel rapinam, vel furtum committere, ignem apponere, seu hominem capere aut interficere audeat.
Decernimus ergo, ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus [Col. 1110A] possessiones auferre, aut ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione aut sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et canonica justitia dioecesani episcopi.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo, tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo [Col. 1110B] examine divinae ultioni subjaceat.
Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant, Amen.
- Ego Lucius, Catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus, Portuensis et S. Rufinae episcopus.
- Ego Paulus Praenestinus, episc.
- Ego Petrus, presb. card. S. Susannae.
- Ego Vivianus S. Stephani de Caelio-Monte, Presb. card.
- Ego Cynthius, presb. card. tit. S. Caeciliae.
- [Col. 1110C] Ego Hugo, presb. card. tit. S. Clementis.
- Ego Arduinus, presb. card. tit. S. Crucis in Jerusalem.
- Ego Marcellus, presb. card. tit. S. Marcelli.
- Ego Laborans, presb. card. S. Mariae trans Tiberim tit. Calixti.
- Ego Jacobus, diac. card. Sanctae Mariae in Cosmedin.
- Ego Ramerius, diac. card. S. Georgii ad Velum Aureum.
- Ego Gratianus, Sanctorum Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Ranerius, S. Adriani diac. card.
Data Laterani per manum Alberti, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, [Col. 1110D] IV Kal. Februarii, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1181; pontificatus vero domini Lucii papae III anno prim
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis GUANERO, abbati ecclesiae Sanctae Mariae de Nemore, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis in perpetuam memoriam.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit [Col. 1111A] adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus, aut eos a proposito revocet, aut robur, quod absit! sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam Sanctae Mariae de Nemore, in qua divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus. In primis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum Deum, et beati Augustini Regulam, atque institutionem Praemonstratensium fratrum in eadem ecclesia institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia impraesentiarum [Col. 1111B] juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, praestante Domino poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Vallem scilicet in qua fundata est abbatia, a nemore Sanctae Glodesindis usque ad nemus Sancti Stephani et usque ad Bellai, cum colle supereminentis ex utraque parte praedictae vallis quam dederunt vobis Rainaldus et Almaricus, et Bertrudis de Venderiis et Letardus de Villers, assensu omnium haeredum suorum et assensu Judith abbatissae et [Col. 1111C] totius capituli sanctimonialium Sancti Petri Metensis, et Simonis ducis Lotharingiae ejusdem ecclesiae advocati. Capellam inferiorem Sanctae Mariae Magdalenae cum censu et decimis et omnibus pertinentiis suis. Capellam de Prismeio liberam quam Matthaeus, dux Lotharingiae, vobis dedit assensu Henrici, quondam Tullensis episcopi, et filiorum suorum Simonis et Friderici. Partem allodii de Blanzei quam dedit vobis Matthaeus, dux Lotharingiae, liberam ab omni exactione et ab omni costuma immunem, assensu uxoris suae Berthae et filiorum suorum Simonis, Friderici, Matthaei et Roberti fratris sui, et Theodorici de Sassures, ejusdem allodii advocati, qui eamdem advocatiam in manu ducis, a quo eamdem tenebat, resignavit. Alteram partem [Col. 1111D] ejusdem allodii in terris, pratis, vineis, silvis, pascuis et banno, quam habetis ab abbate Hugone et capitulo Sancti Apri Tullensis sub censu sex solidorum Tullensis monetae, in festo sanctorum Innocentium annuatim persolvendorum. Ecclesiam ejusdem villae de Blanzei cum omnibus pertinentiis suis, dote scilicet vineis, pratis, decimis, oblationibus et eleemosynis, quam habetis ab abbatissa et capitulo ecclesiae de Buxeriis sub censu sex resalium, trium siliginis, et trium frumenti, in festo Sancti Martini persolvendorum, per manum Henrici, quondam Tullensis episcopi, et Hugonis Rufi, ejusdem ecclesiae tunc archidiaconi, qui censum praedictae ecclesiae ad eos spectantem vobis in perpetuum remiserunt. Curiam de Tautecurt et curiam [Col. 1112A] de Sparnemalla ( Sparmalle ), quas dedit vobis Willelmus, Prisnei advocatus; Tautecurt scilicet sicut eam possidebat in longum et latum a cruce usque ad bannum Jaunei ( Jauny ). Curiam de Sparnemalla cum omnibus pertinentiis suis, assensu filiorum suorum Girardi et Alexandri, omniumque hominum ad se pertinentium, et Matthaei ducis Lotharingorum, a quo praedictas curias in feudum tenebat. Curiam de monte Parignei, quam dedit vobis Drogo de Mancei, sicut eam possidebat a croada Willelmi advocati, vobis ab ipso tradita usque ad terminum Ernaldivillae ( Ernaville ), et a rupe anteriore usque ad sylvam Beaunville. Curiam de Romermunt cum omnibus pertinentiis suis, quam Cono de Asmancia et Becelinus filius suus cum [Col. 1112B] uxore sua Lupa, assensu filiorum suorum Andreae et Jofridi et Boemundi de Ramere villa ( Rumereville ), nepotis eorum aliorumque cohaeredum vobis in perpetuum tradiderunt. Allodium de Marboge ( Marbache ), in quo grangia vestra sita est, quod Garsilius de Domeure, uxorque sua Regina cum omnibus appenditiis suis vobis dederunt, assensu filii sui Hugonis et filiae suae Garsiliae. Duos molendinorum situs, quos Fulco de Moreio ( Morey ), uxorque sua comitissa vobis dederunt, assensu filii sui Joannis. Vineas quas habetis apud Vanderes, Runamprei, Seuranvigne, Laureiz, cum pratis in eadem villa adjacentibus: vineas apud Villers cum pratis quae in eadem villa habetis; vineas quas habetis [Col. 1112C] apud Nouvarai. Quatuor partes tertiae partis decimarum de Parneio ( Norroy ), tam grossarum quam minutarum, quarum unam habetis a Theodorico abbate et capitulo sancti Mansneti Tullensis sub censu duodecim denariorum, in festo sancti Mansneti annuatim persolvendorum, aliam quam habetis ab abbate et capitulo sancti Aggerici Virdunensis, sub censu trium sextariorum siliginis; aliam quam habetis a Balduino de Asperomonte, per manum Tullensis episcopi, assensu sororum suarum Alburgis et Comitissae, uxorisque suae Elisabeth et filiorum suorum Simonis, Hugonis, Formeri et Alberti; aliam quam habetis ab Hugone et fratre suo Reinaldo de Monzuns per manum praedicti Tullensis episcopi. Vineam quam dedit vobis Willelmus, [Col. 1112D] advocatus de Prisneio, in clauso. Vineam quam dedit vobis Haimo, sacerdos de Prismei, in franco. Vineam quam dedit vobis Richerus de Warpei. Vineam quam dedit vobis Joannes de Farre in Pronora. Vineam quam dedit vobis Joannes de Rosigno in Vinulis. Vineam quam dederunt vobis Hugo et Gobertus fratres de Vilerces ( Villers ) in vinulis. Duas vineas in vinulis quas habetis ab Hugone fratre vestro de Prisnei. Vineam apud Prisnei quam dedit vobis Gualterus sacerdos de eadem villa. Vineam quam dedit vobis Hugo presbyter de Prisneio inter castrum et villam. Allodium in eodem loco quod dedit vobis Ida de Sampigneio, assensu filiorum suorum Ulrici, Garneri et Theodorici. Allodium in praedicto loco quod dedit vobis Hauvildis de Parnei [Col. 1113A] assensu filiae filii sui Hugonis et Henrici mariti sui de Castro. Vineam in Galteri-Campo quam dedit vobis Albertus de Parneis. Vineam quam dedit vobis Rechitia in eodem loco. Vineam in Daramprei quam dedit vobis Suenrus. Vineam quam dedit vobis Letardus de Vilers, nomine Rovigne. Vineam quam dederunt vobis Godefridus et uxor ejus Bonafilia in eodem loco. Vineam in Fosseis quam dedit vobis Widricus miles Cusiaensis. Vineam in Genval quam dedit vobis Letardus de Vilers. Duas vineas quas habetis in Fosseis a fratre vestro Gualone; vineam juxta Bellelai, quam dedit vobis Uscha. Tres vineas quarum duas habetis in eodem loco, tertiam ad Melariam. Vineam apud Fosseis in loco qui dicitur Liuns. Vineam in Murvaldi loco quam [Col. 1113B] dedit vobis Drogo de Claro-monte. Vineam in eodem loco quam dederunt vobis Dudardus et Drogo fratres. Vineam in eodem loco quam dedit vobis Richardus. Vineam juxta torcular quam dederunt vobis Drogo et Theobaldus fratres. Vineam juxta eumdem locum in Hodani-vinea quam dedit vobis Drogo. Vineam in eodem loco quam dedit vobis Garterus Filamont: Vineam in eodem loco quam dedit vobis Hugo Clari-montis. Vineam in eodem loco quam dederunt vobis Drogo et uxor ejus. Vineam ad Melariam quam dedit vobis Simon. Vineam ad Andelandi fontem quam dedit vobis Galterus frater Balduini. Vineam in Bellilei quam dedit vobis Lifridus. Vineam nomine Bellelai quam [Col. 1113C] dedit vobis Ancelinus Miles de Venderia. Vineam nomine Gerundia quam habetis a sorore vestra Rechitia et filia ejus Bertrude. Vineam in eodem loco quem dedit vobis Garinus. Duas vineas quarum unam habetis in Blacerio, aliam in Alandi vinea, quas Aledis de Venderia et filii sui Alexander et Simon dederunt. Vineam juxta Sorberium quam dedit vobis Martinus. Vineam in Credie vinea quam dedit vobis Gista. Vineam in Gunval quam dedit Herbertus. Vineam in eodem loco quam habetis ab Ascelino Fasne fratre vestro et uxore sua. Vineam in eodem loco quam dedit vobis Drogo de Salia et uxor ejus. Vineam in Winaprei quam dedit vobis Rodulphus filius Aulae. Vineam in eodem loco quam dedit vobis Holiardis. Vineam juxta torcular, [Col. 1113D] quam dederunt vobis Joannes et Bono fratres de Parneio. Pratum juxta Parneium quod dederunt vobis Galterus et Julo filius ejus, et Richardus et Halvindis. Pratum quod dedit vobis soror vestra Rechitia in Mollum ( Moulon ). Quinque molendina quae habetis, quorum quatuor sita sunt super Mantheum fluvium, unum juxta Borleacurt nomine Goranges, aliud juxta Vilers cum prato in quo situm est; tertium et quartum in banno de Vanderiis; quintum inter Vilers et abbatiam vestram. Allodium quod dedit vobis Witerus de Escrignes, in terris, sylvis, pasturis, in finibus vestris villae, assensu Ricoldis uxoris suae et filii sui Garneri et Heuvildis sororis suae et filiorum et filiarum ejusdem sororis, Lamberti videlicet et Galteri, Havuildis et [Col. 1114A] Odilia. Allodium in eisdem finibus, quod dederunt vobis in terris, sylvis, pasturis, Hugo de Tireio et sorores suae et Hugo de Munzuns et uxor ejus Bonafilia, assensu filii sui Theodorici et filiae suae Falchatae et Hugo de Bricio, assensu filiorum suorum Herbranni, Hugonis et Arnulphi. Allodium in eisdem finibus quod dicitur Berlairet, quod dederunt vobis Hauno de Grunsuncurt assensu filiorum suorum Henrici, Stephani et Hugo et Bovo milites de eadem villa, et Holiardis uxor Gerardi de Rambertcurt, assensu filiorum et filiarum suarum Fulconis, Galteri, Hugonis et Elisabeth.
Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimento animalium vestrorum nullus a vobis decimas exigere praesumat. [Col. 1114B] Liceat quoque vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post factam in eodem loco professionem fas sit absque abbatis sui licentia de eodem loco discedere, discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Inhibemus etiam ne ecclesias, aut terras, seu quodlibet ecclesiae vestrae beneficium collatum liceat alicui personaliter dari, seu alio modo alienari sine consensu totius capituli, aut majoris et sanioris partis ejusdem.
Si quae vero donationes vel alienationes aliter quam dictum est factae fuerint, eas irritas esse censemus. [Col. 1114C] Ad haec autem adjicimus, ne aliqui canonici, seu conversi sub protectione domus vestrae astricti sine consensu et licentia abbatis et majoris partis capituli vestri, pro aliquo fidejubeant vel ab aliquo pecuniam mutuo accipiant, ultra pretium capituli sui providentiae provisum, nisi propter manifestam domus vestrae utilitatem. Quod si facere praesumpserit non teneatur conventus, sine cujus licentia et consensu hoc egerant, pro his aliquatenus respondere. Praeterea licitum sit vobis in causis vestris fratres vestros idoneos ad testificandum adducere; atque ipsorum testimonio, si rectum fuerit, et propulsare violentiam et justitiam vindicare. Ob evitandas vero saecularium frequentias, liberum sit, salvo jure dioecesani episcopi et ecclesiae parochialis, [Col. 1114D] oratoria in grangiis vestris construere et in ipsis, cum necesse fuerit vobis et familiae vestrae, divina officia celebrare. Pro chrismate vero, oleo sacro, consecrationibus ecclesiarum, odinationibus clericorum, qui ad sacros ordines fuerint promovendi, sive abbate deducendo ad sedem, vel quibuslibet aliis ecclesiasticis sacramentis nullus a vobis, aut sub obtentu consuetudinis aut quolibet alio modo quidquam audeat postulare. Si quis autem contra hoc venire praesumpserit, portionem cum Giezi se noverit habiturum, cujus factum exactione turpis muneris imitatur. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti [Col. 1115A] sint, nulius obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Paci quoque et tranquillitati vestrae paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus ut infra clausuras locorum seu grangiarum vestrarum, nullus violentiam, vel rapinam, furtum committere, ignem apponere, seu hominem capere vel interficere audeat.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnibus [Col. 1115B] profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica, saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius, Catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus, Portuensis et sanctae Rufinae episcopus.
- Ego Paulus, Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus, presbyter cardinalis tituli S. Suzannae.
- Ego Vivianus, presb. card. tit. S. Stephani in Coelio Monte.
- Ego Cinthius, presb. card. tit. S. Caeciliae.
- Ego Hugo, presb. card. tit. S. Clementis.
- Ego Arduinus, presb. card. tit. S. Crucis in Jerusalem.
- [Col. 1115C] Ego Matthaeus, presb. card. tit. S. Marcelli.
- Ego Laborans, presb. card. sanctae Mariae trans Tiberim tituli Calixti.
- Ego Jacobus, diac. card. sanctae Mariae in Cosmedin.
- Ego Rainerius, diac. card. S. Georgii ad Velum aureum.
- Ego Gratianus, sanctorum Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Ranerius, sancti Adriani diac. card.
Datum Laterani per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, III Kalendas Februarii, indictione XIV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero Domini [Col. 1115D] Lucii Papae III, anno primo.
Libertates insuper et immunitates a bo. mem. B. Eugubino episcopo in omnibus cum possessionibus et aliis bonis vobis ab initio concessis, et antiquas et rationabiles ecclesiae vestrae consuetudines, nec non decimationes, oblationes et mortuaria, quae ab annis quadraginta et amplius vos asseritis percepisse, [Col. 1116A] sicut ea juste ac pacifice possidetis, vobis et eidem ecclesiae praesenti privilegio confirmamus. Prohibemus quoque ut infra antiquos terminos, tam majoris ecclesiae quam aliarum ecclesiarum vestri episcopatus nullus de novo aliam plebem, vel ecclesiam, aut oratorium sine consensu vestri episcopi et vestro aedificare praesumat, salvis tamen privilegiis Romanorum pontificum, etc. Si qua igitur in futurum, etc. Hanc nostrae constitutionis, etc.
Locus † sigilli.
- Ego Lucius, Catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus, Portuensis et S. Rufinae episc.
- Ego Paulus, Praenestinae Ecclesiae episcopus.
- Ego Petrus, tituli S. Susannae presb. card.
- [Col. 1116B] Ego Vivianus, tit. S. Stephani in Coelio Monte presb. card.
- Ego Cinthius, tituli sanctae Caeciliae presb. card.
- Ego Hugo tituli sancti Clementis presb. card.
- Ego Jacinthus, diac. card. S. Mariae in Cosmedin
- Ego Raynerius, diac. card. tit. S. Georgii ad Velum Aureum.
- Ego Gratianus, sanctorum Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Matthaeus, S. Mariae Novae diac. card.
Datum Laterani per manum Alberti, S. R. E. presb. cardinalis cancel., IV Januarii, ind. XV, Incarnationis Dominicae anno 1181, Pontif. vero D. Lucii papae III, anno I.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis I, priori, et fratribus S. Fridiani, salutem et apostolicam benedictionem.
Relatum est nobis ex parte vestra quod D. prior ecclesiae S. Martini Senensis, absque tuo, fili prior, et aliorum fratrum suorum consilio et assensu, contra etiam privilegia sedis apostolicae insolita gravamina ipsi Ecclesiae imponere pro sua temeritate [Col. 1116D] praesumpserit. Quoniam igitur quae facta fuerint enormiter, apostolica debent auctoritate cassari, et culpa personae non debet in damnum Ecclesiae redundare, praesentibus litteris vobis indulgemus ut quod a praefato priore vobis inconsultis illicite factum est in manifestum detrimentum Ecclesiae, non teneamini aliquatenus observare.
Data Laterani, IV Nov. Februarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in [Col. 1117A] Christo filiabus ELISABETH priorissae S. Waldetrudis, ejusque sororibus, tam praesentibus quam futuris, canonicam vitam professis in perpetuum.
Prudentibus virginibus, quae sub habitu religionis accensis lampadibus per opera sanctitatis jugiter se praeparant ire obviam Sponso (Matth. XXV) , sedes apostolica debet praesidium impertiri, ne forte cujuslibet temeritatis incursus, aut eas a proposito revocet, aut robur (quod absit!) sacrae religionis infringat.
Eapropter, dilectae in Christo filiae, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et ecclesiam S. Waldetrudis, in qua divino mancipatae estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus.
[Col. 1117B] Imprimis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum Deum, et B. Augustini Regulam in eodem loco institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur.
Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesiae impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis praestante Domino, poterit adipisci, firmo vobis et illis quae vobis successerint illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: locum in primis in quo praefata ecclesia sita est, cum omnibus pertinentiis; quaecunque apud villam de Nimy in terris, pratis, aquis, domibus, molendinisve hahere [Col. 1117C] noscimini; altare de Comis [Quesne] cum pertinentiis suis, quod vobis dedit Lictardus, Cameracensis episcopus, et quidquid in eadem villa possidetis; altare de Framerico cum appenditiis suis, de dono Alberti quondam Cameracensis episcopi et quidquid in eadem villa possidetis; altare de Mazca de dono Nicolai quondam Cameracensis episcopi; altare de Castres cum pertinentiis, quod vobis dedit Burchardus, quondam Cameracensis episcopus, et quidquid in eadem villa habere noscimini; altare de Braniavillotica cum pertinentiis suis, quod dedit vobis Lietbertus, quondam Cameracensis episcopus, et quidquid in ea villa habere noscimini; villam de Kevy, villam de Kuasrignon, [Col. 1117D] villam de Hal, villam de Herentael, villam de Honestade, villam de Gemapia, servos et ancillas ecclesiae nostrae addictos; censum etiam quem vobis debet ecclesia de Guilenghiem, decem scilicet solidorum Valecenensis monetae; censum quem vobis debet monasterium de Liechies, quinque solidorum monetae Namurcensis.
Antiquas et rationabiles consuetudines ecclesiae vestrae hactenus observatas, perpetuis decernimus temporibus inviolabiliter observari. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, seu de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere, vel extorquere praesumat. Liceat vobis personas e saeculo fugientes liberas et absolutas ad conversionem recipere, [Col. 1118A] et eas absque contradictione qualibet retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, fas sit vobis, clausis januis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis et interdictis, submissa voce, officia divina celebrare.
Prohibemus insuper ne quis in vos, vel in ecclesiam vestram excommunicationis, suspensionis, vel interdicti sententiam absque manifesta et rationabili causa audeat promulgare. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se ibi sepeliri deliberaverint, nullus obsistat, nisi forte excommunicati vel interdicti fuerint, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus corpora mortuorum assumuntur.
[Col. 1118B] Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, aut ablatas retinere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione aut sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura; salva apostolicae sedis auctoritate et diaecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam, etc.
- Ego Lucius, Catholicae Ecclesiae episcopus
- Ego Theodinus, Portuensis et S. Rufinae cardinalis episcopus.
- Ego Petrus Tusculanensis.
- Ego Paulus, Praenestinus episcopus, etc.
[Col. 1118C] Datum Laterani per manum Alberti, S. R. E. presbyteri cardinalis cancellarii, XII Kalendas Martii, indictione XV, Incarn. Dom. 1181, pontificatus vero domini Lucii papae nostri anno primo
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiabus, abbatissae monasterii S. M. et S. P. de Caroli-Castro, ejusque sororibus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis [Col. 1118D] in praedicto monasterio.
Officium justa postulantibus indulgere vigor aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim quando petentium voluntatem et pietas adjuvat et veritas non relinquit. Quapropter, dilectae in Christo filiae, justis vestris postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium, in quo divino mancipatae estis obsequio ad exemplar felicis memoriae Urbani, Alexandri, Romanorum pontificum, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, in primis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Deum et beati Benedicti Regulam esse dignoscitur institutus in eodem monasterio, perpetuis temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque [Col. 1119A] possessiones, quaecunque bona idem monasterium juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis et his quae post vos successerint et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Noire et medietatem Ostelens; ecclesiam de Moolers cum quadam parte territorii; ecclesiam de Raons cum duobus mansis in eadem villa; villam Sancti Lamani cum appendiciis suis; ecclesiam de Brairi; in villa Arlaci mansos tres, et ecclesiam Sancti Vincentii; in castello Arlaci capellam Sancti Nicolai in Blaterans, sexdecim mansos et medietatem villae de Larnai; apud Vincens quinque [Col. 1119B] mansos; in Lombar quatuor mansos, jus quod habetis in ecclesia Sancti Germani et Capellania in villa de Playnoisel; ecclesiam Sancti Remigii et mansum de Moseres; ecclesiam de Calmargis, in parochia de Vetars quidquid juste possidetis, castrum de Galardin, quod nobilis vir Willelmus comes in tua dilecta in Christo filia et aliorum plurimorum praesentia refutavit, ecclesiam de Juvingey, ecclesiam de Arinthod; villam Plesiaci cum appenditiis suis, villam de Louveres, villam Moronensem in . . . . . mansos tres, in Chilim quinque mansos; ecclesiam Turbionis cum ipsa villa; tertiam partem de Faisse cum ecclesia; ecclesiam de Fied cum aedificio domini Guidonis eremitae, in Beseno [Col. 1119C] ecclesiam Sancti Joannis Baptistae; in Crotenai ecclesiam S. Petri, capellam de Novavilla, villam Ministroli; Carolicastrum integrum cum omnibus pertinentiis suis, et quidquid in parochia Ledonensi possidetis. Praeterea, Willelmo comite Burgundionum et Matisconensis viam universae carnis ingresso, Pontia comitissa, uxor ejus, cum Stephano et Gerardo filiis suis, tallias et alia emolumenta quae in earum terra contra justitiam faciebant, in praesentia venerabilis fratris nostri Humberti, Bisuntinensis archiepiscopi, supradictae ecclesiae, pietatis intuitu, refutarunt; et Tibertus de Montmoret ecclesiam Paintarum, campanariam et gerbariam quae in quosdam homines monasterii faciebat, et septem nummos, quos in festo sancti [Col. 1119D] Martini annuatim in unoquoque manso et Caroli Castrensi ecclesia exigebat, in praesentia quorumdam nobilium pro animae suae remedio et salute reliquit.
Easdem refutationes praesentis scripti privilegio communimus, et inconcussas perpetuis temporibus permanere. Sane quieti vestrae in posterum providere volentes, auctoritate apostolica inhibemus ut, in possessionibus coenobii vestri sine vestro et earum quae vobis successerint consilio et assensu, nullus omnino turres, domos, vel munitiones aliquas aedificare praesumat; adjicientes etiam ut terras et possessiones ad vestrum monasterium pertinentes nullus, absque causa rationabili, vobis vel his [Col. 1120A] qui post vos successerint nescientibus et invitis, emendi habeat facultatem; et si emerit, venditio illa nihil habeat firmitatis. In electione autem abbatissae nulla prorsus saecularis persona, vocem vel potestatem sibi audeat arrogare; sed, obeunte te, Petronilla abbatissa dilecta in Christo filia, vel earum quae tibi successerint, nulla ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, praeter eam quam sorores ejusdem loci, vel sororum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam providerint eligendam. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat supradictum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere et minuere seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed illibata [Col. 1120B] omnia et integra conserventur . . . pro quarum gubernatione ac institutione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Sane vos ad judicium hujus praescriptae a Romana ecclesia protectionis, decem libras cerae, septimo anno redeunte, Lateranensi palatio persolvetis. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat; et a sacratissimo corpore et [Col. 1120C] sanguine Dei ac Domini nostri Jesu Redemptoris Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic bonae actionis fructum percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen.
Sequuntur signa Lucii, Catholicae ecclesiae episcopi, et multorum aliorum, tam cardinalium quam episcoporum, et in fine:
Datum Laterani per manum Alberti, S. R. E. presbyt. cardinalis et cancellarii, V Kal Martii, indict. XV, anno Incarnationis Dominicae 1181, pontif. vero D. Lucii pap. ann. III [Col. 1119D] Signa chronologica sunt corrupta. .
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis capitulo Sancti Petri Osnaburgensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Quae a nobis rationabiliter expetuntur, animo nos decet libenti concedere, et ea effectu prosequente complere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus annuentes, decimas ad ecclesiam ipsam spectantes quibuscunque modis poteritis de manu redimere laicorum et eas, nullius contradictione obstante, vestris usibus applicare [Col. 1121A] liberam auctoritate praesentium vobis impendimus facultatem. Nulli ergo hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere vel ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Laterani, VI Nonas Martii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri [ARNOLDO], Osnaburgensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1121B] Fraternitatis tuae discretio non ignorat, sicut pro certo credimus, quod cum decimae sine periculo nequeant a laicis possideri, non sunt eis sub occasione aliqua concedendae. Ideoque auctoritate apostolica prohibemus ne decimas, quae de manu laica sunt ereptae vel liberari poterunt in futurum, cuiquam laicorum assignes, sed in refectionem ecclesiarum et sustentationem clericorum et pauperum, sicut in canonibus est statutum, studiose convertas, ita quod ex hoc nec hominum detractionem incurras, nec indignationem divinam in supremo valeas examine formidare.
Datum Laterani, V Nonas Martii.
LUCIUS PAPA III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis . . . . praeposito et conventui Osnaburgensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Si quando postulatur a nobis quod juri conveniat, et ab ecclesiastica non dissonet honestate, petentium desideriis facilem debemus impertiri consensum, eorumque vota effectu prosequente complere. Eapropter, postulationibus vestris gratum impertientes assensum, sepulturam ecclesiae vestrae liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, [Col. 1121D] nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Laterani, V Nonas Martii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto [Col. 1122A] filio ANGELO abbati Sancti Cassiani de Carisio, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris in perpetuum.
Quoties a nobis petitur quod rationi et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum impertiri suffragium.
Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium in quo divino estis mancipati obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, [Col. 1122B] largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant, imprimis siqnidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Deum et beati Benedicti Regulam in eadem ecclesia noscitur institutus, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Possessionum autem nomina duximus exprimenda:
Villam de Carisio cum curte et districto et omnibus pertinentiis ejus, cum flumine Rogulo; ecclesiam Sancti Michaelis de Monterutrulo cum omnibus quae habet et possidet, et cum omnibus quae habetis in curte et castello de Peczole; ecclesiam [Col. 1122C] Sancti Cerbonii cum omnibus quae habetis in villa et curte de Applano; et quae habetis in Rocoa, et curte de Valli; et partem quam habetis in ecclesia Sancti Justi; et omnia quae habetis in curte Aliga, et in curte et districto de Foliano, et in podio de monte Fusculo, et in curte de Alatreta eum ecclesia Sancti Andreae et omnibus quae habetis in eadem villa; ecclesiam Sancti Pontiani cum podio, villa et curte ejusdem; et quae habetis in curte de Legul et in curte de Toguano, et in curte de castro Falfi; ecclesiam Sancti Petri de Libiano cum his quae habetis in villa de Libiano; ecclesiam Sanctae Mariae de Griciano cum omnibus, quae habetis in Griciano, et curte ejus; et omnia quae habetis in Montecucari; et in curte de Monticlo, et in curte [Col. 1122D] de Pava, et in curte de Casanova; et in villa de Padule, et in curte de Camuliano, et in curte de Palaja, et in curte de Montezano; et ecclesiam Sancti Fridiani de Pomponiano cum omnibus pertinentiis suis, et cum omnibus quae habetis in castello, et curte et districto de Bibone; et quae habetis in curte de Gavorrano; ecclesiam Sancti Andreae de Ravi cum omnibus quae habet et possidet, et omnia quae ad vos pertinent in eadem curte de Ravi; ecclesiam Sancti Germani cum omnibus quae possidet, quae sita in curte de Collemajori, et quaecunque habetis in curte et districto de Buriano; et omnia quae habetis in curte de Cumulo, et in curte de Ceole. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis [Col. 1123A] animalium vestrorum nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos et laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem vestram recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere.
Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit absque abbatis sui licentia de eodem loco nisi arctioris religionis obtentu discedere, discedentem vero sine communium litterarum cautione audeat retinere. Porro cum generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis clausis januis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce divina officia celebrare; parochialibus autem ecclesiis, quas tenetis liceat vobis [Col. 1123B] sacerdotes eligere, et dioecesano episcopo praesentare, quibus si idonei fuerint, episcopus curam animarum committat, ut ei de spiritualibus, vobis vero de temporalibus debeant respondere. Prohibemus autem ne quis in vos excommunicationis aut suspensionis seu in monasterium vel ecclesias vestras interdicti sententiam absque manifesta et rationabili causa promulget. Caeterum chrisma, oleum sanctum, consecrationes altarium seu basilicarum, ordinationes clericorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi, per dioecesanum episcopum gratis et sine difficultate vobis praecipimus exhiberi.
Statuimus insuper ut, infra fines parochiarum [Col. 1123C] vestrarum, absque consensu episcopi dioecesani et vestro nullus ecclesiam vel oratorium de novo aedificare praesumat, salvis tamen privilegiis Romanae Ecclesiae. Praeterea sepulturam monasterii vestri liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te, nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi quolibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam, providerint [Col. 1123D] eligendum.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona etc.
ADJUVA NOS, DEUS SALUTARIS NOSTER.
- Ego Lucius, Catholicae Ecclesiae episcopus ss.
- Ego Theodinus, Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus ss.
- [Col. 1124A] Ego Petrus, Tusculanus episcopus ss.
- Ego Paulus, Praenestinus episcopus ss.
- Ego Petrus, tit. Sanctae Susannae presb. card. ss.
- Ego Vivianus, presbyt. cardinalis tit. Sancti Stephani in Coelio monte ss.
- Ego Cynthius presb. card. tit. S. Caeciliae ss.
- Ego Hugo, presb. card. tit. Sancti Clementis, ss
- Ego Arduinus, tit. Sanctae Crucis in Jerusalem presb. card. ss.
- Ego Matthaeus, tit. Sancti Marcelli presb. card. ss.
- Ego Hyacinthus, diac. card. Sanctae Mariae in Cosmedin ss.
- Ego Rainerius, diac. card. Sancti Georgii ad Velum Aureum ss.
- [Col. 1124B] Ego Gratianus, Sanctorum Cosmae et Damiani diac. card. ss
- Ego Rainerius Sancti Adriani diac. card. ss.
. . . . . per manum Alberti, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis cancellarii, VIII Idus Martii, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero domni Lucii III papae anno I.
( Pendet consuetum plumbeum sigillum. )
[Col. 1124C] LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis BONIFACIO, praeposito Mutinensis Ecclesiae, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis in perpetuum.
Effectum juste postulantibus indulgere et vigor aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim quando petentium voluntates et pietas adjuvat et veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatam Mutinensem Ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, ad exemplar felicis recordationis praedecessoris nostri Alexandri papae, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque [Col. 1124D] bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Ecclesiam de Mocclena, ecclesiam Sancti Martini de Ponte ducis, decimam piscium ejusdem loci, tenementum Pelavicinii, Saccuucii et comitis de Massa, ecclesiam de Cesa et mansos quos ibi habetis, ecclesiam Sancti Jacobi de Aqualonga, et villam ejusdem loci, ecclesiam Sanctae Mariae de Situla, castrum Panzani cum curte et ecclesia, villam Marzani, ecclesiam Sancti Maronis, Molendinum [Col. 1125A] et possessiones quas ibi habetis, medietatem Castri Novi, et ecclesiam, castrum Petrosae et ecclesiam, villam de Prato, villam de Guerlo, et ecclesiam, et quidquid habetis in curte Castri Veteris, ecclesiam de Monte Cuculo, ecclesiam Sancti Martini de Curso, plebem de Coligaria cum ecclesiis suis, scilicet ecclesia Sanctae Mariae in Strata sita juxta flumen Panarij, ecclesia Sancti Dalmatii et ecclesia de Coligarola, ecclesia de Fossato Regio, ecclesia de Insula, ecclesia Sanctae Mariae Magdalenae, et Sancti Cusaldi et hospitali ejusdem ecclesiae, quartam partem territorii Miotinae cum decimis quae jure proprietatis canonice vestrae pertinet, et decimas quartae partis ejusdem territorii ad episcopum pertinentis et molendina [Col. 1125B] quae in praefata quarta parte canonice consistunt, et quidquid habetis in Soleria pro concambio quod fecistis cum Manfredino filio Bernardini quondam Manfredi.
Antiquas praeterea et rationabiles consuetudines ecclesiae vestrae hactenus observatas ratas habemus, et eas auctoritate apostolica confirmamus. Prohibemus quoque ut infra parochias ecclesiarum vestrarum nullus ecclesiam vel oratorium sine assensu dioecesani episcopi et vestro aedificare praesumat, salvis tamen privilegiis Romanorum pontificum. Interdicimus etiam ne quis in vos vel ecclesiam vestram sine manifesta et rationabili causa excommunicationis vel interdicti sententiam promulgare praesumat. Sepulturam praeterea Mutinensium civium [Col. 1125C] eidem ecclesiae liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia parochialium ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te, nunc ejusdem loci praeposito, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem providerint eligendum.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere [Col. 1125D] seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et episcopi vestri canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
Bene valete
- Ego Lucius, sanctae Romanae Ecclesiae episcopus, subscripsi.
- Ego Theodinus, Portuensis et Sanctae Rufinae episcopus, subscripsi.
- Ego Petrus, Tusculanus episcopus, subscripsi.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus subscripsi.
- Ego Petrus, presb. cardinalis titulo Sanctae Suzannae, subscripsi.
- [Col. 1126A] Ego Vivianus, presb. cardinalis titulo Sancti Stephani in Coelio Monte, subscripsi.
- Ego Cynthius presb. cardin. titulo Sanctae Caeciliae subscripsi.
- Ego Hugo, presbyt. cardinalis titulo Sancti Clementis, subscripsi.
- Ego Ard., presb. cardinalis titulo Sanctae Crucis in Jerusalem, subscripsi.
- Ego Laborans presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim titulo Calixti subscripsi.
- Ego Hyacinthus, diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Cosmedin, subscripsi.
- Ego Rainerius, diac. cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum, subscripsi
- Ego Gratianus, Sanctorum Cosmae et Damiani [Col. 1126B] diaconus cardinalis, subscripsi.
Datum Laterani per manum Alberti, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, VII Idus Martii, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero domni Lucii papae III anno primo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis . . . praeposito et canonicis ecclesiae Placentinae salutem, et apostolicam benedictionem
Dignum est et consentaneum rationi, ut singulis [Col. 1126C] ecclesiis dignitates, et jura sua diligenti studio conservemus, et ne aliquorum malignitate turbentur, congruam sollicitudinem adhibere. Hac itaque ratione inducti, et vestris precibus inclinati auctoritate apostolica prohibemus, ne cui liceat infra parochias ecclesiarum vestrarum sine dioecesani episcopi et vestro assensu ecclesiam vel oratorium construere, salvis nimirum authenticis scriptis Romanae Ecclesiae.
Datum Laterani, VI Idus Marti
[Col. 1126D] LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis praeposito, etc. ( modo quo supra ).
Relatum est nobis ex parte vestra, quod pensantes sollicite facultates ecclesiae vestrae, et grave volentes scandalum evitare, communiter statuistis, ut tantum decem et octo canonici, et quinque custodes sint in ecclesia vestra. Quam utique constitutionem, ut majorem habeat firmitatem, quaeritis auctoritate apostolica confirmari.
Inde est, quod precibus vestris inducti numerum in canonicis et custodibus praetaxatum, ad exemplar felicis recordationis Alexandri papae praedecessoris nostri, auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus: statuentes ut, nisi facultates tot comparaverint, quot sufficere [Col. 1127A] posse pluribus merito videantur, ipsum numerum minime transcendatis, etc.
Datum Laterani, VI Idus Martii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus, episcopis, abbatibus, clero et populo per Scotiam constituto, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum regibus tanquam praecellentibus Apostolus statuerit deferendum, dignum est et consonum rationi, ut eos tanquam filios charissimos propensius honoremus, et in devotione beati Petri et sacrosanctae [Col. 1127B] Romanae Ecclesiae, annuendo justis illorum desideriis, attendamus. Accepimus autem quod cum charissimus in Christo filius noster Willelmus, illustris rex Scotorum, electioni et consecrationi venerabilis fratris nostri Joannis episcopi inexorabiliter obviaret, obtentu litterarum sanctae recordationis Alexandri papae, praedecessoris nostri, bonae memoriae Rogerus Eboracensis archiepiscopus, et jam episcopus dictus, in eum et regnum et quosdam de regno sententiam excommunicationis promulgarunt. Caeterum venerabilis frater noster Jocelinus, Glascuensis episcopus, et dilecti filii Arnaldus de Melros et Osbertus Kalkoensis [Kalrensis] abbates, et Walterus, prior Sanctae Columbae de Insula, propter hoc ad sedem apostolicam accedentes, sua nobis [Col. 1127C] assertione monstrarunt quod archiepiscopus excommunicationis in regem, et interdicti in regnum, et episcopus jam dictus in quosdam de regno excommunicationis, sententiam protulerunt, quam ex multiplici ratione retractandam fore rationabiliter coram nobis et fratribus ostenderunt. Inde utique fuit quod praefato regi, tanquam charissimo in Christo filio deferentes, omnem sententiam jam dicti episcopi pro praefata causa in eum vel suos vel regnum prolatam de communi consilio fratrum auctoritate apostolica relaxavimus, et statuimus illum et suos excommunicatione, et regnum interdicto ex praescripta sententia nostra non teneri. Quocirca universitati vestrae per apostolica scripta praecipiendo [Col. 1127D] mandamus quatenus ei tanquam regi Catholico, et habenti communionem apostolicae sedis, participare minime dubitetis; sed in omnibus illi honorem congruum impendatis. Quanto enim certiores sumus de sinceritate devotionis illius ecclesiis et personis ecclesiasticis regni sui, tanto amplius eum volumus in omnibus in quibus secundum Deum possumus, honorari.
Datum Veletrae, decimo sexto Kalendas Aprilis.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1128A] filiis abbati monasterii de Bellelaia ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet, aut robur (quod absit!) sacrae religionis infringat. Quapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam de Bellelaia, in qua divino mancipati estis obsequio, ad exemplar praedecessorum nostrorum felicis recordationis Innocentii et Eugenii, Romanorum pontificum, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum [Col. 1128B] Deum et beati Augustini Regulam, atque institutionis Praemonstratensis formulam, in eadem ecclesia institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum aut principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefata ecclesia sita est cum omnibus pertinentiis suis, ecclesiam de Thuvenna cum capella de Reconvilber cum earum appenditiis, [Col. 1128C] tam dote quam decimis; ecclesiam de Boecurt cum curte ejusdem loci et aliis suis appenditiis; ecclesiam Sancti Ursicini de Nugerol cum curte quam ibidem habetis, et aliis appenditiis suis, Salmuris curtem cum vineis; Corceles et Marves, Cascale cum agris, Loueresce et Taragna, allodium in agris et pratis, allodium Manegoldi militis apud Belvilar et apud monasterium, allodium de Vernath, tam in silva quam in agris et pratis; allodium de Fornas, curtem de Racina cum appendiciis suis, curtem de Corcelum cum appendiciis suis apud Divilier, allodium apud de Laimunt, allodium apud Corfawre, allodium apud Sonillier, allodium apud Wingelies, allodium Chunegundis apud Zazingeim, [Col. 1128D] allodium Fridelvonnis apud Bethelaica, allodtum Cononis apud Corginnart, allodium apud Villar, allodium apud Buires, allodium, curtem de Montagis cum appenditiis suis apud Chouna, allodium, monasterium de Grangurt cum appenditiis, videlicet allodio de Cordemasche; curtem de Langier cum appenditiis suis, curtem de Girevilar cum appenditiis suis, allodium apud Althorielie cum omnibus eorum pertinentiis.
Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes, liberos et absolutos, ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua [Col. 1129A] retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam eodem loco professionem, fas sit absque abbatis sui licentia de eodem loco discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce divina officia celebrare: chrisma vero, oleum sanctum, consecrationes altarium seu basilicarum, ordinationes clericorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi, a dioecesano suscipatis episcopo, si quidem catholicus fuerit, et gratiam atque communionem apostolicae sedis habuerit, et ea vobis gratis et absque gravitate aliqua voluerit exhibere. Alioquin [Col. 1129B] liceat vobis quemcunque malueritis adire antistitem, qui nimirum nostra fultus auctoritate, quod postulatur indulgeat. Prohibemus etiam ut nullus, praeter Basiliensem episcopum, ipsius loci advocatiam occupare praesumat. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Obeunte vero te, nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars [Col. 1129C] consilii sanioris secundum Dei timorem et beati Augustini Regulam providerint eligendum. Paci quoque et tranquillitati vestrae paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus ut, infra clausuras locorum seu grangiarum vestrarum, nullus violentiam, vel rapinam seu furtum committere, ignem apponere, seu hominem capere vel interficere audeat. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva [Col. 1129D] sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.
- [Col. 1130A] Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Petrus Tusculan. episcopus.
Datum Velletri per manum Alberti S. R. E. presbyteri cardinalis et cancellarii, XIV Kal. Aprilis, indictione XIV, Incarnat. Dominicae anno 1181, pontificatus vero domini Lucii papae tertii anno primo.
LUCIUS, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati Montis Sancti Quintini, ejusque fratribus tam praesentibus, quam futuris, etc.
Effectum justa postulantibus indulgere, et vigor [Col. 1130B] aequitatis et ordo exigit rationis; praesertim quando petentium voluntatem et pietas adjuvat et veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium in quo divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscepimus et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In [Col. 1130C] quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Duas partes decimae quas acquisivistis in terris Joannis Bortel viginti solidos, etc.
Liceat quoque vobis clericos et laicos e saeculo fugientes, liberos et absolutos absque alicujus contradictione ad conversionem recipere, et in vestro monasterio retinere. Prohibemus insuper, ut nulli fratrum vestrorum post factam in eodem loco professionem, nisi arctioris religionis obtentu, absque abbatis sui licentia, fas sit de eodem loco discedere: discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere.
Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, januis clausis, non pulsatis campanis, [Col. 1130D] exclusis excommunicatis et interdictis, submissa voce divina officia celebrare.
Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus vel sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, a vobis decimas exigere vel extorquere nullus praesumat. In parochialibus autem ecclesiis quas habetis, liceat vobis sacerdotes eligere et dioecesano episcopo praesentare, quibus, si idonei fuerint, eis curam animarum committat, ut ei de spiritualibus, vobis vero de temporalibus debeant respondere.
Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat; [Col. 1131A] salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Pro chrismate vero, oleo sancto, consecrationibus ecclesiarum, ordinationibus clericorum qui, ad sacros ordines fuerint promovendi, sive abbate deducendo ad sedem, vel quibuslibet aliis ecclesiasticis sacramentis, nullus a vobis, aut sub obtentu consuetudinis, aut quolibet alio modo, quidquam audeat postulare.
Inhibemus etiam ne ecclesias aut terras, seu quodlibet beneficium ecclesiae vestrae collatum, liceat alicui personaliter dari, seu alio modo alienari, sine consensu totius capituli, aut majoris et sanioris partis ejusdem. Si quae vero donationes vel alienationes aliter quam dictum est factae fuerint, eas irritas [Col. 1131B] esse censemus.
Ad haec autem adjicimus ne aliqui fratres seu conversi sub professione domus vestrae astricti, sine consensu et licentia abbatis et majoris partis capituli vestri, pro aliquo fidejubeant, vel ab aliquo pecuniam mutuo accipiant, ultra pretium capituli sui providentia provisum, nisi propter manifestam domus vestrae utilitatem. Quod si facere praesumpserint, non teneatur conventus, sine cujus licentia et consensu hoc egerint, pro his aliquatenus respondere.
Praeterea licitum sit vobis in causis vestris fratres vestros idoneos ad testificandum adducere, atque ipsorum testimonio, si rectum fuerit, et propulsare violentiam, et justitiam vindicare.
[Col. 1131C] Obeunte vero te, nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptione, astutia vel violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Deum et beati Benedicti Regulam providerint eligendum.
Decernimus ergo, etc. Ut supra, in litteris Eugenii papae.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis, et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Petrus Tusculan. episcopus.
- Ego Petrus presbiter cardinalis tit. S. Susannae.
- [Col. 1131D] Ego Vivianus presb. card. tit. S. Stephani in Coelio Monte.
- Ego Cynthius presb. card. tit. S. Ceciliae.
- Ego Arduinus presb. card. tit. S. Crucis in Jerusalem.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae trans Tiberim, tit. S. Calixti.
- Ego Reinerius card. S. Georgii ad Velum Aureum.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diac. card.
Datum Velletri, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presb. card. et cancellarii, VI Id. April. anno 1181, papae Lucii III anno primo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio THEOBALDO abbati Clun. ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.
Injuncti nobis a Deo apostolatus officium et ecclesiasticae utilitatis consideratio nos hortantur et admonent illas Ecclesias, quas in sanctae religionis observantia ferventiores esse videmus, et eas honestate et religione pollere cognoscimus, ampliori charitate diligere, majoremque illis honorem jugiter [Col. 1132B] et gratiam exhibere. Eapropter, dilecte in Domino fili Theobalde, Ecclesiam tuam, vestigiis antecessorum nostrorum inhaerendo, sincere et tenere, utpote specialem ac per omnia devotam filiam apostolicae sedis diligentes, dignum duximus tuis petitionibus assensum praebere. Concedimus ergo tibi tuisque successoribus in perpetuum ut in parochiis ad jus tuum pertinentibus nullus futuris temporibus ordo, seu religio, nisi Cluniacensis ponatur; ea videlicet ratione, ne bona vel jura benignitate Romanorum pontificum Ecclesiae tuae collata, obtentu cujuslibet novae vel supervenientis religionis imminuantur aut auferantur. Statuimus nihilominus ut infra terminos parochiarum tuarum nullus coemeterium absque assensu tuo construere praesumat, [Col. 1132C] salva sedis apostolicae auctoritate. Nulli ergo omnino hominum fas sit hujus nostri decreti sententiam infringere, seu ausu temerario perturbare. Si qua sane inposterum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi praesumptionem suam congrua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax [Col. 1132D] Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae operationis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen!
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Petrus Tusculan. episcopus.
- Ego Rainerius diac. card. S. Georgii ad Velum Aureum.
- Ego Vivianus presbyter card. tituli S. Stephani in Coelio Monte.
- Ego Cynthius presb. card. tit. Sanctae Ceciliae.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Laborans presb. c. S. Mariae trans Tiberim.
Datum Velletri, per manum Alberti S. R. E. presbyteri card. et cancellarii, III Idus Aprilis, indict. [Col. 1133A] XV, Incarnat. Dominicae anno 1182, pontificatus autem domini Lucii papae III anno primo
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis priori monasterii Beati Petri de Rumiliaco, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Quoties a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos debet libenti concedere, et petentium desideriis congruum suffragium impertiri. Eapropter, dilecti in Domino [Col. 1133B] filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium Beati Petri, in quo divino mancipati estis obsequio, ad exemplar felicis recordationis Eugenii papae, praedecessoris nostri, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant; in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
In episcopatu Lundoniensi ecclesiam de Stanford, [Col. 1133C] ecclesiam de Lagefara, ecclesiam de Lagefara parva, ecclesiam de Cogeshala, ecclesiam de Teja, ecclesiam de Lanversoch ex dono Eustachii comitis Boloniensis, villam quae vocatur Rumiliacus, et Burdes, et Fosseneis, et Pochim, cum terris a mari usque ad Fon., molendinis, aquis, aquarumque decursibus, adnocariis, pratis, pascuis, silvis, servis et ancillis, et caeteris appendiciis suis. In Anglia, de dono comitis Eustachii, terram solventem annuatim viginti libras sterlinorum in villa quae dicitur Fobinges. Locus autem ipse, scilicet praedictum ipsum monasterium de Rumiliaco cum omnibus pertinentiis suis, sicut hactenus fuisse cognoscitur, sub Cluniacensis monasterii obedientia et [Col. 1133D] subjectione perpetuo consistat.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesanorum episcoporum canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Petrus Tusculanensis episcopus.
- Ego Vivianus presb. card. tit. Stephani in Coelio Monte.
- [Col. 1134A] Ego Cynthius presb. card. tit. S. Ceciliae.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae trans Tiberim tit. Calixti.
- Ego Rainerius diaconus cardinalis S. Georgii ad Velum Aureum.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
Datum Vellet. per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri, cardinalis et cancellarii, III Idus Aprilis, indict. XV, Incarnationis Dominicae anno 1182, pontificatus vero domini Lucii papae III anno primo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis REIMBOTONI abbati monasterii Sanctae Mariae in Reichenbach, quod in Ratisponensi episcopatu situm est, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Quoties a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum suffragium impertiri. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium Sanctae Mariae de Reichenbach in Ratisponensi episcopatu situm, a [Col. 1134C] bonae memoriae Diepaldo marchione, et uxore sua Adelheide constructum et beato Petro oblatum, in quo divino mancipati estis obsequio, ad exemplar felicis recordationis Calixti papae, praedecessoris nostri, sub beati Petri tutela et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; imprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Dei et beati Benedicti Regulam in eodem monasterio institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, [Col. 1134D] oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit, absque abbatis sui licentia, nisi arctioris religionis obtentu, de eodem loco discedere, discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Cum autem generale [Col. 1135A] interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce, divina officia celebrare. Pro chrismate vero, oleo sancto, consecrationibus ecclesiarum, ordinationibus clericorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi, sive abbate deducendo ad sedem vel quibuslibet aliis sacramentis ecclesiasticis, nullus a vobis aut sub obtentu consuetudinis, aut quolibet alio modo quidquam audeat postulare.
Si quis autem contra hoc venire praesumpserit, portionem cum Giezi se noverit habiturum, cujus factum exactione turpis muneris imitatur (IV Reg. V) . Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati [Col. 1135B] qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat: salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te, nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam, providerint eligendum. Hoc ipsum etiam de advocati constitutione praecipimus; qui tamen advocatus, si fratribus gravis et monasterio inutilis fuerit, eo amoto, alium loco ejus substituendi liberam vobis concedimus facultatem.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas [Col. 1135C] sit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, dioecesani episcopi consueta justitia. Ad indicium autem hujus a Romana Ecclesia perceptae libertatis, aureum unum annis singulis nobis nostrisque successoribus persolvetis, quemadmodum a praedicto marchione Diepaldo noscitur institutum. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
[Col. 1135D] Subscripserunt cum papa decem cardinales assensum praedicto protectorio praebentes.
Datum Velletri per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, octava decima Kalendas Maii, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1182, pontificatus vero Lucii papae III anno primo.
Plumbum: LUCIUS PP. III.
Datum Velletri per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presb. card. et cancellarii XIV Kal. Maii, indict. XV, Incarnationis Dominicae 1182, pontificatus vero D. Lucii papae tertii anno I.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Petrus Tusculanensis episcopus.
- Ego Vivianus presb. card. tit. S. Stephani in Coelio Monte.
- Ego Cynthius presb. card. tit. S. Ceciliae.
- Ego Arduinus presb. card. tit. S. Crucis in Hierusalem.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae trans Tiberim, tit. Callisti.
- [Col. 1136B] Ego Rainerius diac. card. S. Georgii ad Velum Aureum.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diacon. card.
- Ego Ardicius S. Theodori diaconus card.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis RABENOLDO abbati monasterii S. Mariae semper Virginis in Cella, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis.
[Col. 1136C] . . . In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: locum ipsum in quo praelibatum monasterium constructum est, cum adjacenti sanctimonialium Cella et curiis monasterio contiguis, Herstart videlicet, et illa quae est ultra fluvium Wrogi sita cum praediis et decimationibus et omnibus pertinentiis suis cultis et incultis; montem etiam qui Rotemberc dicitur, cum omni proventu suo. Ad haec concambium illud quod inter vos et inter episcopum Nuwenburgensem et ecclesiam ipsius, per manus advocati ejusdem ecclesiae, scilicet Theotinis comitis, filii marchionis Conradi, et per manum Manegoldi cujusdam nobilis de Wilpere, et filiorum suorum, quemadmodum felicis recordationis praedecessor noster Alexander papa et imperator Fridericus, [Col. 1136D] Heroldus Wirtzburgensis episcopus, Tuto Nuwemburgensis episcopus, et ipsa Nuwenburgensis Ecclesia privilegiis suis confirmaverunt. Sunt autem haec omnia bonorum quae Nuwenburgensi Ecclesiae in concambio data sunt; bona in Hinsmisart, et in Hosteim, in Carbach et in Birckinvald, de quibus singulis annis viginti octo marcae ecclesiae Nuwenburgensi solvuntur. Haec autem bona in concambio sunt recepta: Haselbrunen villa quaedam et villa quae Walprunnen dicitur, et duae partes villae quae Albestatt dicitur, tertiam vero partem ejusdem villae a canonicis majoris ecclesiae in Wirciburc pro annuo canone vos manu tenetis, cum villa quae Lusenbach dicitur, et cum bonis quibusdam in Hisingen, unde singulis annis sex libras Wirtzeburgensis [Col. 1137A] monetae persolvitis. Mansos sexdecim quoque quos bonae memoriae Heroldus Wirtzeburgensis episcopus, tres libras cum decimis in Turrebach, ad opus infirmorum vestro coenobio contulit, unde singulis annis libram ei persolvitis. Insuper curiam in Mose et curiam in Richesbrunnen, cum decimis et omnibus pertinentiis suis, et curiam in Wirciburcg, et bona vestra in Gernestatd et in Karbach, et curiam in Hetingesfeld cum vineis attinentibus. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus vel sumptibus vestris colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Paci quoque et tranquillitati vestrae paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus ut, infra [Col. 1137B] clausuras locorum vel grangiarum vestrarum, nullus violentiam, vel rapinam seu furtum committere, aut ignem apponere, seu hominem capere, vel interficere audeat. Liceat quoque vobis clericos aut laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos absque alicujus contradictione ad conversionem recipere et in vestra ecclesia retinere.
Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, sine abbatis licentia fas sit de eodem loco discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, januis clausis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis [Col. 1137C] et interdictis, submissa voce, divina officia celebrare. Obeunte vero te, nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Augustini Regulam providerit eligendum. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare, etc.
- Ego Conradus Sal. minister Galinensis episcopus.
- [Col. 1137D] Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Petrus Tusculan. episcopus.
- Ego Petrus tit. S. Susannae presbyt. card.
- Ego Vivianus tit. S. Stephani in Coelio Monte presb. card.
- Ego Cynthius presb. card. tit. S. Ceciliae.
- Ego Arduinus presb. card. tit. S. Crucis in Jerusalem.
- Ego Matthaeus presb. card. tit. S. Marcelli.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae trans Tiberim. tit. S. Calixti.
- Ego Jacobus S. Mariae in Cosmedin. diac. card.
- Ego Arditio S. Theodorici diac. card.
- [Col. 1138A] Ego Rainerus S. Georgii ad Velum Aureum diac. card.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Rainerus diac. card. S. Adriani.
Datum Velletri per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, Kalend. Maii, indictione XIV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero domini Lucii papae III anno I.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1138B] filiis GERARDO priori ecclesiae Sanctae Mariae de Reno, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Cum nobis sint, licet immeritis, omnium Ecclesiarum cura et sollicitudo commissae, pro statu Ecclesiae vestrae pastoralem cogimur sollicitudinem gerere, et paci vestrae, prout nobis Dominus dederit, intendere diligenter. Ut autem a pravorum incursibus apostolica sitis defensione muniti, Ecclesiam vestram in qua divino estis obsequio mancipati, inducti piis precibus et justis postulationibus vestris, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque [Col. 1138C] bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praedicta ecclesia constructa est, cum omnibus pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Andreae, in Turricella, ecclesiam Sancti Domini juxta Bognum, ecclesiam Sancti Salvatoris; possessiones quae fuerunt Gerardi de Sala; ecclesiam Sanctae Paxedis, sicut a piae memoriae praedecessoribus nostris Anastasio et Alexandro, Romanis pontificibus, vobis concessa est, salvo jure et reverentia [Col. 1138D] cardinalis qui pro tempore in eadem ecclesia fuerit; ecclesiam Sancti Jacobi quae dicitur Casa Dei, cum pertinentiis suis; pontem qui juxta ecclesiam vestram super Renum situs est, cum suis possessionibus. Libertates quoque et immunitates rationabiliter indultas a bonae memoriae Henrico et Girardo Bononien. episcopis ecclesiae vestrae, et aliis ecclesiis vestris quas praediximus, videlicet ut cum omnibus rebus suis, tam mobilibus quam immobilibus, ab omni conditione et a servitio et tributo tenentium ab episcopo, tam monachorum et clericorum quam laicorum, vel alicujus, tam magnae quam parvae personae, dominio, praeter episcopale jus liberae sint penitus et quietae, ratas habemus et firmas easque perpetuis temporibus illibatas [Col. 1139A] manere censemus. Liceat etiam vobis clericos et laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem recipere et in vestra ecclesia absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post factam in loco vestro professionem fas sit de eodem loco absque licentia prioris sui nisi obtentu arctioris religionis discedere; discedentem vero absque communium litterarum vestrarum cautione nullus audeat retinere. Et si aliquis ipsorum fratrum extra claustrum ausus fuerit sine praedicta licentia permanere, si secundo tertiove commonitus resipiscere forte contempserit, liceat priori ejusdem loci excommunicationis in ipsum tanquam in professum suum sententiam promulgare.
[Col. 1139B] Praeterea decimas quas a quadraginta annis inconcussas tenuistis, et nunc pacifice retinere noscimini, vobis et ecclesiae vestrae auctoritate apostolica confirmamus. Prohibemus etiam ut nulli fas sit vobis vel ecclesiae vestrae novas et indebitas exactiones imponere. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Ad haec, ordinationes clericorum vestrorum a quo malueritis catholico episcopo suscipiendi liberam vobis concedimus facultatem, sicut memorati episcopi [Col. 1139C] facultatem ipsam vobis per authentica scripta indulsisse noscuntur. Fructum quoque vestrorum undecunque de episcopatu Bononiensi venientium, vobis decimas confirmamus, sicut eaedem decimae sunt ab eisdem episcopis ecclesiae vestrae provida circumspectione concessae. Obeunte vero te, nunc ejusdem loci priore, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Augustini Regulam, providerint eligendum. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare; aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, [Col. 1139D] sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et Bononiensis episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Chunradus Sal. minister et Sabinensis episcopus ss.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus ss.
- Ego Petrus Tusculan. episcopus ss.
- Ego Petrus tituli S. Susannae presb. cardinalis. ss
- [Col. 1140A] Ego Vivianus tit. S. Stephani in Coelio Monte presb. card. ss.
- Ego Cynthius presb. card. tit. Sanctae Caeciliae ss.
- Ego Arduinus presb. card. tit. Sanctae Crucis in Jerusalem ss.
- Ego Matthaeus presb. card. tit. Sancti Marcelli ss.
- Ego Laborans presb. card. Sanctae Mariae trans Tiberim tit. Calixti ss.
- Ego Hyacinthus diaconus card. Sanctae Mariae in Cosmedin ss.
- Ego Ardicio Sancti Theodori diacon. card. ss.
- Ego Rainerius diac. card. Sancti Georgii ad Velum Aureum ss.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani [Col. 1140B] diaconus cardinalis subscripsi.
Datum Velletri per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presb. cardinalis et cancellarii, V. Nonas Maii, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1182, pontificatus vero domini Lucii papae III anno I.
Lucius episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1140C] filiis canonicis Sancti Florentii Haselacensis, tam praesentibus quam futuris, legitime substituendis, in perpetuam memoriam.
Ea quae sunt pro Dei cultu rationabiliter de praelatorum auctoritate statuta in sua debent stabilitate consistere, et ne possint malignitate quorumlibet a suo statu divelli apostolico patrocinio communiri. Hinc est quod, cum pro distributione praebendarum ecclesiae vestrae frequens inter vos scandalum oriretur, beatae memoriae B. quondam Argentinensis episcopus, prout ex ejus scripto comparet, de scandalo sedando sollicitus, communicato fratrum suorum consilio, ita demum cum auxilio gratiae coelestis effecit quod, omni scissura deposita, quae debeantur vobis expressit, prout deputatae. [Col. 1140D] Sane B. quondam praepositus vester decimas ad ecclesiam vestram pertinentes vobis, memorato episcopo suadente, concessit, videlicet de Hosthoven, de Hernoldeshseim decimas vini duntaxat, et post obitum ejus decimas frumenti et aliorum et decimas insuper de Hurmaten in Brussetal. Idem vero episcopus, dum praeposituram Ecclesiae vestrae in ipsa manu teneret, decimas de Sulcen et sex agros vineti Buytenheim, et tres in Westhoven, eo tenore concessit, ut nulli unicuique praeposito, qui aliquando vestrae praeesset Ecclesiae, vobis ea subtrahendi pateret facultas. Insuper etiam praedictus B. praepositus molendinum quoddam quod proprietario jure tenebat, cum adjacenti praedio in villa Tunguenesin eidem ecclesia pia devotione concessit, [Col. 1141A] ita tamen ut, dum viveret, eis libere frueretur, et eo decedente ad ecclesiam vestram sine qualibet contradictione rediret, et vos in ejus anniversario de praescripto molendino deberetis quatuor quartalia frumenti pauperibus erogare. Praeterea B. de Cunze praedium quoddam in praescripta villa pro sua vobis salute legavit, eo quidem tenore, ut C. filius ejus concanonicus vester istud praedium in sua vita possideat, et in anniversario patris duodecim panes claustrales et situlam vini et duodecim denarios pauperibus largiatur, et, eo decedente, jam dicta ecclesia in ipso praedio ei, nullo contradicente, succedat; haec autem omnia, prout ea rationabiliter possidetis, vobis et ecclesiae vestrae auctoritate apostolica confirmamus.
[Col. 1141B] Ad haec, cum de cooperienda ecclesia vestra et de aliis quaestio suborta fuisset, recognitum est coram episcopo supradicto, prout ejus scriptum continet, quod praepositus dimidiam, et episcopus aliam partem ecclesiae debeant reparare, quoties in aliquo reparatione egebit. Insuper etiam praepositus officinis fratrum, videlicet claustro per totum, dormitorio, refectorio, pistrino, cellario, molendino ne aliqua negligentia defectum procuret sollicite praecavebit, et si etiam aliqua a suo statu ceciderint ea de proprio restaurabit defectuique rei familiaris et divinorum obsequiorum cum omni diligentia providebit. Et si aliquo ex ipsius negligentia vel incuria super his ecclesia vestra senserit detrimentum, [Col. 1141C] idem praepositus illata damna tenebitur resarcire. Cellerarium etiam fratrum cum omni diligentia procurabit, quo eorum praebendas, videlicet frumentum et vinum ipsius custodiae deputatum usibus fratrum fideliter referentur, ne aliquo casu perdantur. Si vero deperdita fuerint, omnia restaurabit, nec sine communi electione fratrum ad recipiendum aliquem in canonicam potestatem habebit; decanum quoque, magistrum scholarum, custodem, portenarium, cellerarium non nisi ad electionem fratrum constituet; nec etiam ad pistorum constituendum, nisi electio fratrum accedat, manus extendet; vasa quoque vinaria, quotquot fratrum fuerint usibus necessaria, ex proprio ministrabit, et his tabe aut vetustate consumptis, [Col. 1141D] alia nova tenebitur exhibere. Nullam autem curiarum, quarum donatio ei de jure praepositurae competit, sine fratrum electione locabit. Beneficium autem aliquod claustrale cum vacaverit, nulli jure successorio conferatur. Praepositus autem illi canonico, qui ab eo proximum locum obtinet, illud concedere non denegabit, si tamen id ab ipso devotionis studio fuerit postulatum. Si vero beneficium illud postulare noluerit, praepositus ipsum conferendi cui ecclesiae vestrae canonico maluerit facultatem habebit, singulorum tamen facultate considerata, nec si unum ditare intendat, ut aliis occasionem scandali praestare videatur.
Praepositus insuper praehendas fratrum recipere debebit de curia videlicet Kircheim, de qua singulis [Col. 1142A] annis centum triginta quartalia frumenti ad mensuram ecclesiarum Argentinensis civitatis, et quinque carratas vini, vobis debet exsolvere, praeter decem quartalia frumenti quae debet decano, et praeter quinque quartalia, quae praebendae eleemosynariae dare tenetur. Denarios quoque fratrum vestibus deputatos praepositus ministrabit, et ita ne fratres in officiorum divinorum possint celebratione tepere. Calefactoriam etiam a festo B. Martini usque ad Coenam Domini diebus singulis ad usum fratrum per ministrum suum faciet califieri, et fenum prati de Urmatten in ipsorum fratrum utilitatem etiam propriis expensis secari.
Ne ergo contra id quod statutum est praepositus quidquid vobis subtrahere valeat, aut vos ab eo [Col. 1142B] debeatis requirere quod ipse vobis solvere nec dare teneatur, haec quae praediximus, prout sunt de vestri episcopi auctoritate statuta et in ecclesia vestra servanda, futuris temporibus praecipimus integra permanere.
Decrevimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere conturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, aut quibuslibet vexationibus perturbare, sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua ergo in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- [Col. 1142C] Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Petrus tit. S. Susannae presbyter cardinalis.
- Ego Vivianus tit. S. Stephani in Coelio-Monte presb. cardinalis.
- Ego Cynthius presb. card. tit. S. Ceciliae.
- Ego Arduinus presb. card. tit. S. Crucis in Jerusalem.
- Ego Matthaeus presb. card. tit. S. Marcelli.
- Ego Laborans presb. card. Sanctae Mariae trans Tiberim tit. Calixti.
- Ego Hyacinthus diaconus card. S. Mariae in Cosmedin.
- Ego Ardicio Sancti Theodori diac. card.
- Ego Raynerus diaconus card. S. Georgii ad Velum [Col. 1142D] Aureum.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Chonradus episcopus Salsburgensis Ecclesiae minister.
- Ego Theodrinus Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Petrus Tusculanensis episcopus.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus.
Datum Velletri per manum Alberti S. Romanae Ecclesiae presb. card. et cancellarii VII Idus Maii, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1182, pontificatus vero domni Lucii papae tertii anno primo.
Lucius episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis, praeposito ecclesiae Sancti Mauricii de Ripesholt, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris canonice substituendis, in perpetuum.
Cura suscepti regiminis monet nos propensius et hortatur sic circa decorem domus Domini sollicite vigilare, ut ministri ejus statuta canonica in sua conversatione custodiant, et ad usum vitae praesentis, juxta quod Apostolus statuit, ut qui altario [Col. 1143B] servit, de altario vivat, necessaria stipendia consequantur. Propositum autem est nobis ex parte vestra, dilecti in Domino filii, quod bonae memoriae Liemarus, Bremensis quondam episcopus, de obsequio nostri Creatoris et sustentatione ministrorum ejus in ecclesia vestra, pro episcopalis officii administratione sollicitus, prout inferius adnotatur, clericis in ecclesia vestra Domino servientibus necessaria stipendia providere curavit et perpetuis temporibus constituit exhibenda: omni scilicet die panem unum tantae magnitudinis, ut septem possint de mensura modii illius loci formari; quatuor becarios cervisiae, unum denarium Gavariensis monetae per singulos dies, et decem solidos annuatim [Col. 1143C] ad utilitatem vestium comparandam. Constituit etiam et superaddidit, omni die Dominico pulchrum panem siliginum et denarium cum becario medonis vel duobus cervisiae. In majoribus autem festivitatibus, videlicet in Natali Domini, ipsis quatuor diebus, in Circumcisione Domini, in Epiphania, in Purificatione sanctae Mariae, in festivitate sancti Matthiae, in depositione carnis, in die sancto Paschae cum proximis tribus diebus, in festivitate apostolorum Philippi et Jacobi, in Ascensione Domini, in die sancto Pentecostes, in feria secunda, in tertia, in quarta, in festo sancti Joannis Baptistae, in festivitate apostolorum Petri et Pauli, et Jacobi, Laurentii, in Assumptione sanctae Mariae, in festivitate sancti Bartholomaei, in nativitate sanctae Mariae, in [Col. 1143D] festivitate sancti Matthaei apostoli, sancti Mauritii, et in dedicatione ejusdem ecclesiae, in festivitate sancti Michaelis, sanctorum apostolorum Simonis et Judae, Omnium Sanctorum, et sancti Willehadi, Andreae et Thomae apostolorum unicuique pulchrum panem, quatuor insimul porcellum ablactatum et pullum, vel privatim denarium. Tres becarios unicuique presbytero medonis, duos diacono, totidem subdiacono, vel bis tantum electae cervisiae. Addidit insuper ad supplementum praebendae pro debito charitatis solvendum, quidquid pro sepulturis mortuorum in denariis sive praediis pia fuerit devotione collatum. Quidquid vero reddituum sive census super expensam praebendae fratrum remanere contigerit, in aedificationem et structuram ecclesiae, [Col. 1144A] sive in augmentum ornatus atque librorum, consilio et assensu fratrum et parochianorum colligi statutum est et converti. Obeunte vero praeposito, qui ibi pro tempore fuerit, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris secundum timorem Dei providerint eligendum.
Nunc igitur, quia contra malignorum incursus auctoritatis apostolicae petivistis munimine roborari, nos ad exemplar sanctae recordationis Alexandri papae, praedecessoris nostri, petitioni vestrae grato concurrentes assensu, praedictam constitutionem auctoritate apostolica confirmamus, et ratam futuris temporibus permanere censentes, ecclesiam [Col. 1144B] vestram sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere aut quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura; salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
Datum Velletri, per manum Alberti, Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, XVIII Kalendas Junii, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1181, pontificatus vero domini Lucii [Col. 1144C] papae III anno primo.
[Vide RUBEI Historiam Ravennatem, p. 353.]
[Col. 1144D] LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis suis EVERARDO priori ecclesiae de Dudleia ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Qui postpositis saecularibus desideriis sub regulari disciplina suum voverunt Domino servitium, apostolico debent patrocinio communiri, ne in sui propositi exsecutione tepescant, si pravorum fuerint injuriis lacesciti. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam in qua divino estis obsequio mancipati, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus qui secundum Deum et B. Benedicti Regulam [Col. 1145A] atque institutionem Cluniacensium fratrum in eadem ecclesia noscitur institutus, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant.
In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: ecclesiam S. Jacobi de Dudlei et capellas ejusdem villae Sancti Edmundi et s. . .; ecclesiam de Deggestei, cum pertinentiis suis; ecclesiam de Porlfeldi cum capella de Cotton, ecclesiam [Col. 1145B] de Angle . . . cum pertinentiis suis; ecclesiam de Bratetelde cum capella de Englefeld de donatione Gervasii Paganelli; ecclesiam de Womburne cum capella de Tresel et aliis pertinentiis suis de donatione Guidonis de Offeni; ecclesiam de Setlle cum pertinentiis suis de donatione Radulfi de Setlle; ex donatione Agnetis de Somery villam de Chyrchille cum pertinentiis suis; ex donatione Osberti de Kenefara villam de Saredune cum pertinentiis suis; ex donatione Roberti de Chandeu unam virgatam terrae in villa de Wolztone; et terras de Angepenne, ex dono Joannis Mansell. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati [Col. 1145C] vel interdicti sint, nullus obsistat; salva tamen justitia illarum Ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis clausis januis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce divina officia celebrare. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. In parochialibus vero ecclesiis quas habetis liceat vobis clericos vel sacerdotes eligere et dioecesano episcopo praesentare, quibus, si idonei fuerint, episcopus curam animarum committat, ut ei de spiritualibus, nobis [Col. 1145D] vero de temporalibus debeant respondere. Liceat vobis quoque clericos vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem vestram recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ne quis post factam in Eccleclesia vestra professionem, nisi arctioris religionis obtentu, discedere de eodem loco praesumat; discedentem vero sine communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Antiquas quoque et rationabiles consuetudines, in Ecclesia vestra hactenus observatas, futuris temporibus ratas decernimus permanere.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium in aliquo perturbare, aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, [Col. 1146A] aut quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia et debita reverentia Cluniacensi Ecclesiae. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine [Col. 1146B] districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.
Datum, etc., XVI Kalendas Julii, indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1190 [ leg. 1182], pontificatus vero domini Lucii papae III primo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis MILONI abbati ecclesiae Sanctae Mariae Alteriacensis [Col. 1146C] caeterisque fratribus, tam praesentibus quam futuris, omnibusque aliis, apostolicam benedictionem in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eas a proposito revocet, aut robur (quod absit!) sacrae religionis confringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuentes, et praefatam ecclesiam Sanctae Mariae Alteriacensis, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus. Imprimis siquidem statuentes, ut ordo canonicus qui secundum Deum et beati Augustini Regulam in eadem ecclesia institutus esse [Col. 1146D] dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum, vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant; in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum scilicet qui nuncupatur Alteriacum, in quo ecclesia praefata fundata est, cum decimis, et omnibus appendiciis suis, in terris cultis et incultis, pratis, aquis, silvis, per terminos designatos, scilicet per duos Chillimontes ( Chillemont ), per montem [Col. 1147A] Alteriaci, per Chelmini guttam ( la goutte ou source de Chillemont ), usque Mortaniam, et ex alia parte per vadum Sapinci ( le void du sapiné ), usque Mossur ( Mossoux ) et cunctas terras de Nunfai, censum minime solventes, cum pasturis totius banni Rambertivillae; locum de Guandeborzoch ( la Souche, cum decimis et pasturis totius banni de Nozuncurt ( Nossoncourt ) perpetuo jure tenendas, sub tali conditione quod praedicta ecclesia duodecim nummos Metensis monetae capitulo S. Stephani singulis annis in synodo post festivitatem Omnium Sanctorum persolvet, ita tamen quod si aliqua in finibus Alteriaci ad aedificationem ecclesiae Dei sint in usibus utilia, nullo prohibente sive contradicente sumantur; Theodorico de Danubrio ejusdem [Col. 1147B] loci advocato, et caeteris ministerialibus annuentibus et laudantibus. Dimidium molendini de Anglemont, sub censu unius nummi a Stephano quondam Metensi episcopo vobis concessum. Allodium quod Theodoricus advocatus Rambertivillae habebat apud Vicum; terram apud Nozuncurt quam Widericus miles de Spinis, consensu Widerici filii sui vobis dedit, cum decem jornalibus terrae, pro quibus et pro reliqua terra sex nummos singulis annis villico ejus in festo sancti Remigii persolvitis. Decimas de propriis laboribus vestris quos fratres vestri in horreo in praetaxata terra sito colligunt. Piscariam aquae quae Mortania dicitur inter Mossur ( Moussoux ), et Baldincham ( Baldonchamp ) [Col. 1147C] quam Theodoricus quondam Metensis electus quiete et absque omnium circummanentium inquietatione, possidendam vobis dedit. Ex libertate quod nullus infra metas, contra vestram voluntatem piscari praesumat, ita tamen quod praedictus electus castores et bannum ipsius loci in manu retineat. Sedem Molendini in banno de Nuzuncurt a praedicto electo cum conductu aquae per pratum suum, quantum molendino necessarium fuerit, vobis concessam.
Tres terras quas apud Vicum liberas ab omni redditu et exactione possidetis. Pasturas in banno de Volmecurt quas Theodoricus ejusdem villae advocatus sub censu unius nummi Tullensis monetae vobis concessit, ita quod in festivitate beati Martini [Col. 1147D] sive infra octavas villico de Volmecurt annuatim persolvitis. Decimas laborum vestrorum quas Guarinus sacerdos Rambertivillae, et Albricus nepos ejus sub censu septem nummorum singulis annis in Kalendis Octobris persolvendorum vobis concessit. Decimas laborum vestrorum quas Cono presbyter Dillonis-villae assensu Petri Leucorum episcopi tam in segetibus quam in pratis et nutrimentis in perpetuum vobis concessit, sub censu duodecim nummorum Tullensis monetae in Kalendis Octobris persolvendorum, et quidquid Willelmus miles Rambertivillae in decimis ecclesiae vestrae et grangiarum vestrarum se fatebatur habere. Et quidquid fratres vestri ab Atrio de Joanmesni ( Joanmenil ) et de Thiarmenni et supra elaboraverint, [Col. 1148A] uxore sua laudante cum liberis suis, et Raynaldo clerico fratre suo, assensu Petri Leucorum episcopi in perpetuum sub censu sex nummorum in festo sancti Remigii persolvendorum, vobis concessit. Terras et decimas ad ecclesiam Dillonisvillae ( Glonville ) pertinentes quas Hermannus quondam Mediani coenobii abbas assensu capituli sui tali conditione vobis concessit, ut in festo depositionis sancti Idulphi pro decimis uniuscujusque carrucae singulis annis duos solidos Tullensis monetae ecclesiae suae persolvitis. Decimam quam habetis a Gerardo abbate coenobii Senoniensis, assensu capituli sui a villa de Berrue et supra, et a villa de Thiarmesnil et supra, tam in nutrimentis, quam in agricultura sub censu duorum solidorum [Col. 1148B] in nativitate beati Joannis super altare Sancti Stephani in cella Danubrii ( Deneuvre ) persolvendorum; fundum qui in communitatibus duarum parochiarum Distorchii ( Destord ) scilicet et Sanctae Helenae includitur, quem Galterus quondam decanus S. Deodati assensu capituli sui, sub censu decem et octo nummorum Tullensis monetae annuatim in festo sancti Deodati persolvendorum vobis concessit. Et quidquid Albertus miles de Froville habebat in pasturis nemorum S. Stephani, et in toto banno Rambertivillae, et partem nemorum banni Danubrii praefixis terminis suis ab aqua quae Mortenia dicitur, usque ad alteram quae dicitur Murz. Libertates praeterea quas bonae memoriae Stephanus quondam [Col. 1148C] Metensis episcopus, et Theodoricus ejusdem Ecclesiae quondam electus domui vestrae in pratis, campis, silvis, pasturis in eleemosynam concesserunt vobis, nihilominus confirmamus. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere praesumat.
Liceat quoque vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad ecclesiam vestram recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post factam in eodem loco professionem fas sit absque abbatis sui licentia de eodem loco nisi arctioris religionis obtentu discedere, discedentem vero absque communium litterarum cautione, [Col. 1148D] nullus audeat retinere. Dum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce divina officia celebrare. Inhibemus insuper ne ecclesias aut terras seu quodlibet beneficium ecclesiae vestrae collatum liceat alicui personaliter dari, sive alio titulo alienari, sine totius capituli consensu, aut majoris et sanioris partis ejusdem. Si quae vero donationes, vel alienationes aliter quam dictum est factae fuerint, eas irritas esse censemus. Ad haec autem adjicimus, ne aliqui canonici, seu conversi, sub professione domus vestrae astricti, sine consensu et licentia abbatis et majoris et sanioris partis capituli vestri pro aliquo fidejubeant, vel ab aliquo pecuniam [Col. 1149A] mutuo accipiant ultra pretium capituli sui providentia constitutum, nisi propter manifestam domus vestrae utilitatem. Quod si facere praesumpserint, non teneatur conventus sine cujus licentia et consensu hoc egerant pro his aliquatenus respondere.
Praeterea licitum sit vobis in causis vestris fratres vestros idoneos ad testificandum adducere, atque ipsorum testimonio, si rectum fuerit, et propulsare violentiam et justitiam vindicare. Pro chrismate vero, oleo sancto, consecrationibus ecclesiarum, ordinationibus clericorum, qui ad sacros fuerint ordines promovendi, sive abbate deducendo ad sedem, sive ponendo, vel quibuslibet aliis ecclesiasticis sacramentis, nullus a vobis, aut [Col. 1149B] sub obtentu consuetudinis, aut quolibet alio modo, quidquam audeat postulare. Si quis autem contra hoc venire praesumpserit, portionem cum Giezi se noverit habiturum, cujus factum exactione turpis muneris imitatur. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati, vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Paci quoque et tranquillitati vestae paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus ut infra clausuras locorum, seu grangiarum vestrarum, nullus violentiam, vel rapinam, [Col. 1149C] furtum committere, ignem apponere, seu minime capere, truncare, vel morti dare praesumat.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Petrus, tituli Sanctae Susannae presbyter cardinalis.
- [Col. 1149D] Ego Vivianus, tituli Sancti Stephani in Coelio Monte presbyter cardinalis.
- Ego Cynthius, presbyter cardinalis tituli Sanctae Ceciliae.
- Ego Arduinus, presbyter cardinalis tituli Sanctae Crucis in Jerusalem.
- Ego Matthaeus, presbyter cardinalis tituli Sancti Marcelli.
- Ego Laborans, presbyter cardinalis S. Mariae trans Tiberim, tituli Calixti.
- Ego Petrus, presbyter cardinalis tituli Sancti Laurentii in Damaso.
- Ego Theodinus, Portuensis et Sanctae Ruffinae sedis episcopus.
- Ego Petrus, Tusculan. episcopus.
- [Col. 1150A] Ego Paulus, Praenestinus episcopus.
- Ego Jacobus, diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Cosmedin.
- Ego Arditio, Sancti Theodori diaconus cardinalis.
- Ego Gratianus, Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
Datum velletri . . . per manum Alberti, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, XIV Kalendas Julii, indictione XV, Incarnationis Dominicae 1182, pontificatus vero domini Lucii papae tertii anno primo.
LUCIUS episcopus, dilectis filiis MANOGOLDO cantori, et canonicis Sanctae Mariae Magdalenae apud Bisuntium constitutae, tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis in perpetuum, etc.
Confirmamus Bisuntii capellam Sancti Jacobi, infra arenas, cum omnibus appendiciis suis; terram quam habetis ab ipsa capella usque ad muros civitatis sine contradictione deputandam et assignandam, ad quoscunque usus melius noveritis ecclesiae vestrae profuturam; mansum Petri de Osma, mansum Joannis militis, juxta puteum domini Dudini [Col. 1150C] in campo Martis; mansum Constantini juxta molendinum in vico Baptenti; mansum Hugonis monachi, et quod habetis in molendino de Baptenti; partem furni siti in bivio Calvimontis, duos mansos et quidquid habetis apud Valentinum.
Datum Velletri VI Kal. Julii, indict. XV, anno Dominicae Incarnationis 1182, pontificatus vero domini papae Lucii III anno:.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis ARDUCIO praeposito et canonicis Lausannensis ecclesiae, eorumque successoribus canonice substituendis in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor aequitatis et ordo coegit rationis, praesertim quando petentium voluntatem et pietas adjuvat et veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et ecclesiam B. Mariae in quo divino mancipati estis obsequio sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones . . . . . in quibus . . . . . exprimenda vocabulis: beneficium [Col. 1151A] quod in majori altari et in altari Sanctae Crucis habetis; ecclesiam S. Protasii; ecclesiam de Domno Martino, ecclesiam de Essertines, ecclesiam de Bota, ecclesiam de Alba Aqua cum omni jure, et pertinentiis suis et antiqua libertate, ecclesiam S. Mariae, ecclesiam S. Petri, ecclesiam S. Laurentii cum appendiciis suis, ecclesiam S. Stephani, ecclesiam de Tolochina, ecclesiam de Juleus cum appendiciis suis, ecclesiam de Sugnens, ecclesiam de Baises, ecclesiam de Orba cum appendiciis suis, ecclesiam de Evonant, ecclesiam de Dalens, ecclesiam de Muratel, ecclesiam de Pentola, ecclesiam de Chavornay cum appendiciis suis, ecclesiam de Corrovald, ecclesiam de Crisie, ecclesiam de Dessilus, ecclesiam de Villaricomite, ecclesiam de Viveyo, ecclesiam [Col. 1151B] de Bollo, ecclesiam de Granges cum appendiciis suis, ecclesiam de Danesse, ecclesiam de Utfinis, ecclesiam de Crans, ecclesiam de Nivillins, villam de Crans, villam de S. Protasio, villam de Tolochina, villam de Dellens, villam de Spanengis, villam de Domno Martino, villam de Bomanel, villam de Bota in Ogo, villam de Alba Aqua, villam de Essertines, villam de Warrens; et quod habetis apud Crissie, et quod habetis apud Viviacum et decimas quas accipitis in terris episcopi; et quod habetis apud Pulliacum, et quod habetis in Burgo et quod habetis in villa Lausannensi; et eleemosynam quam vobis fecit Petrus de Scandens, et donationem Cononis de Grandson et uxoris suae Algui, [Col. 1151C] quam vobis de jure suo fecisse dicuntur et donationem quam fecit ecclesiae vestrae venerabilis frater noster Rogerius, episcopus vester pro Petro de Escandens, in recompensationem Majoriae de eo quod idem episcopus apud Bellomontem habebat; item amicabilem compositionem de ecclesia Sancti Marii de decima de speses et de candelis . . . . . et de procuratione secundae feriae paschalis, vobis et vestris successoribus exhibendis a bonae memoriae Petro, quondam Papiensi episcopo, apostolicae sedis legato, sine pravitate facto.
Praeterea antiquas et rationabiles consuetudines, vobis et ecclesiae vestrae hactenus conservatas, auctoritate apostolica vobis nihilominus confirmamus: libertatem etiam quam ecclesia vestra in [Col. 1151D] villis et hominibus usque ad haec tempora rationabiliter habuit, illibatam permanere sancimus, distinctius inhibentes ut nullus in eos, vel capellanos vel clericos vestros, novas et indebitas exactiones exercere praesumat.
Decernimus ergo, etc.
Datum Velletri.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis STEPHANO decano ecclesiae Sanctae Mariae Silvanectensis, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris canonice instituendis, in perpetuum.
[Col. 1152A] Devotis Ecclesiae filiis ex injuncto nobis apostolatus officio propensius adesse compellimur, et justas petitiones eorum efficaciter exaudire, ut ex suarum petitionum effectu ad devotionem Romanae Ecclesiae propensius animentur, et apostolica protectione vallati debitum Domino ferventius exhibeant famulatum. Quapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus annuentes, ecclesiam vestram S. Mariae Silvanectensis in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona sive redditus eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitionem regum [Col. 1152B] vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant; in quibus haec propriis duximus experimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefata ecclesia sita est, cum duabus plateis eidem adjacentibus, et aliis pertinentiis suis: ecclesiam Sancti Petri in suburbio civitatis vestrae sitam: ecclesiam Sancti Hilarii ante portam Remensem: ecclesiam Sanctae Genovefae cum pertinentiis suis: ecclesiam Sancti Aniani: ecclesiam Sancti Martini in vico Parisiensi sita: ecclesiam Sancti Martini de Ermenoldi villa, cum quibusdam hospitibus, terris et quadam parte decimarum, et aliis quae in villa ipsa et ejus territorio [Col. 1152C] ecclesia vestra habere dignoscitur: ecclesiam de Ver cum pertinentiis suis: ecclesiam Sanctae Mariae de Eva, cum quibusdam hospitibus et parte decimarum, justitiis et aliis quae ibidem rationabiliter possidetis: ecclesiam de Moleignon cum eadem villa, terris, vineis, nemoribus, pratis, pascuis et aliis pertinentiis suis. Insuper de eleemosyna bonae memoriae Asthonis quondam cantoris ecclesiae vestrae, quatuor hospites certum redditum vobis annis singulis persolventes, quos nempe ab Odone de Gonessa milite justo titulo emptionis habuerat: ecclesiam de Monte Spiculatorio: ecclesiam de Ogerio Sancti Medardi: ecclesiam de Duviaco cum pertinentiis suis: ecclesiam de Ruilliaco cum medietate majoris decimae terrarum ejusdem villae: [Col. 1152D] insuper medietatem cujusdam novae decimae, quae decima novalium nuncupatur: ecclesiam de Borreto cum parte decimarum: ecclesiam de Tremiliaco cum capella de Veterinis, et eadem villa cum justitiis et pertinentiis suis: ecclesiam de Rareio: ecclesiam Sanctae Mariae de Chamanto cum decima ejusdem villae, salva tamen portione quadam ipsius decimae ejusdem loci presbytero deputata: ecclesiam Sancti Leonardi de Valle profunda, cum eadem vi la, terris, pascuis, justitiis et pertinentiis suis: ecclesiam de Fonte Sancti Firmini: decimam de Chantileio: ecclesiam de Govix, cum ea parte decimarum quam in terris et in vineis ejusdem villae ecclesia vestra habere dignoscitur; majoriam quoque in ipsa villa, cum omnibus ad ipsam pertinentibus, [Col. 1153A] quam de suo proprio acquisitam venerarabilis fratrer noster Henricus nunc episcopus vobis pia liberalitate donavit: ecclesiam de Nova Villa, quae Lamorlaia dicitur, cum decimis ejusdem loci: intra burgum clausum civitatis vestrae hospites, terras et earum justitias et consuetudines, secundum quod est hactenus observatum: extra burgum clausum, sicut per antiquum fossatum distinguitur, hospites, vineas, terras, redditus et omnem sine diminutione justitiam totius terrae vestrae: in vico Parisiensi medietatem molendini quod dicitur molendinum Sanctae Mariae: maximam partem minutarum decimarum de hortis, areis et nutrimentis animalium et anserum civitatis ipsius, sicut ecclesia vestra noscitur hactenus habuisse: septem modios [Col. 1153B] frumenti, decem modios vini, quinquaginta solidos Parisiensis monetae, quae de eleemosyna bonae memoriae Guidonis de Turre ecclesiae vestrae collata buticularius Silvanectensis vel ejus haeredes seriatim succedentes ad refectionem fratrum in Quadragesima annis singulis vobis tenentur persolvere, secundum quod in charta exinde facta plenius est expressum: quatuor minas salis quas ad eorumdem fratrum refectionem episcopus vester qui pro tempore fuerit, vobis annuatim reddere tenetur: in vico Sanctae Genovefae duos solidos censuales, quos pro anima patris sui Adae Odo de Fossato miles in terra sua vobis assignavit: terras de Longua aqua, cum quadam camparte et decimis earum: apud eumdem locum nemus quod dicitur Brocia Sanctae [Col. 1153C] Mariae; prata quae inter duo vada possidetis: in prato Percebot unam carratam vel duas bigatas feni ibidem tempore quo fenum colligitur, annuatim habendas: in prato episcopi juxta fontem Arenarum, tantumdem feni et eodem termino recipiendum: insuper quaecunque in territorio memoratae civitatis in decimis seu quibuscunque possessionibus, consuetudinibus et justitiis rationabiliter possidetis: decimas in quibusdam terris villae quae Montis appellatur: apud locum qui Viaria dicitur, terras, campartem et decimas vobis persolventes: in episcopatu Belvacensi apud S. Lupum circa flumen quod Isara dicitur, pratum duos solidos censuales vobis persolvens: decem solidos censuales, quos [Col. 1153D] Theobaldus de Crispeio per manum praedicti episcopi vestri vobis in eleemosynam reliquit: villam quae dicitur Olriacum, cum terris, nemoribus et aliis pertinentiis suis: vivarium quoque et molendinum eidem villae adjacentia: terras quas habetis apud villam quae Capella dicitur: hospites, terras, consuetudines et jura quae apud Basouches habetis: apud Sanctum Christophorum de Halatis duas partes decimarum de quibusdam terris ejusdem villae: terras et redditus quos habetis apud Saintines; ea quae habetis apud Ponponium: in villa Bernosa unum hospitem, cum vinea et quibusdam possessionibus: vineas quas apud Altum montem habetis de eleemosyna Willelmi quondam cantoris ecclesiae vestrae: dimidium hospitem apud Chamissiacum, [Col. 1154A] novem minas grani, quatuor denarios et unum caponem vobis annis singulis persolventem: in territorio ejusdem villae terras pensionem vobis annuam persolventes: apud Baleigniacum unum hospitem cum minuta decima ejusdem domus, et annuo redditu quem vobis solvere tenetur: praeterea decimam in quibusdam mansuris et terris, quae in territorio ejusdem villae sitae sunt.
Ad haec, sicut praefatus episcopus pontificali vobis auctoritate concessit et scripti sui munimine roboravit, ut vacantibus ecclesiis vestris quae in episcopatu ejus consistunt, donec rectores instituantur in eis per capellanos deservire possitis, ita et nos vestrae devotioni hujus privilegii auctoritate firmamus. Praeterea sicut homines ecclesiae vestrae [Col. 1154B] ea gavisi sunt hactenus sine controversia libertate, ut de rebus suis quas in civitate vendunt vel ad usus suos comparant, theloneum reddere nemini teneantur, et ut domus et familiae vestrae potestati non subjaceant laicali, ita homines, domos et familias ipsas eadem libertate futuris decernimus temporibus gavisuras. Antiquas vero et rationabiles consuetudines ecclesiae vestrae hactenus observatas ratas habemus et perpetuo illibatas manere censemus, ut videlicet decedente aliquo vestrum, vel ad religionem se transferente qui de messe nova illius anni minam unam vel amplius de praebenda receperit, aliqua pars messis eum contingens in solutionem contractorum utiliter transeat debitorum, vel in alios usus secundum quod ordinaverit ipse [Col. 1154C] vel alius cui rerum suarum dispositionem commiserit: si vero forte, quod absit! aliquis vestrum intestatus decesserit, solutis debitis utiliter contractis et expensis deductis, quod de rebus ipsius defuncti per ecclesiam acquisitis superfuerit, juxta statuta Laterani concilii ad ecclesiam devolvatur: ad ecclesias autem vestras cum vacaverint, liceat vobis personas dioecesano episcopo praesentare, a quo si idoneae fuerint, curam recipiant animarum, ita ut ei de spiritualibus, vobis autem de temporalibus, debeant respondere. Statuimus insuper ut episcopo vestro, aut etiam, te, fili decane, decedente, vel vestrorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, [Col. 1154D] nisi quem vos communi consensu vel pars vestrum consilii sanioris secundum Dei timorem et antiquam canonicamque consuetudinem ecclesiae vestrae duxeritis eligendum. In electionibus autem seu quibuslibet ecclesiae vestrae negotiis, statuta majoris et sanioris partis vestrum per contradictionem aliorum interdicimus impediri, dummodo quod statuitur ecclesiasticis non obviet institutis. Prohibemus etiam ut nemini liceat in vos vel ecclesiam vestram suspensionis vel excommunicationis, vel interdicti sententiam sine manifesta causa et rationabili promulgare.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, [Col. 1155A] seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnibus profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et episcopi vestri debita reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, etc.
Datum Velletri per manum Alberici sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, secundo Kal. Julii, indict. XV; Incarnat. Dominicae anno 1182, pontificatus vero domini Lucii papae III anno primo.
Collatio facta est cum originali, die 24 April. 1336, post Pascha.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio PETRO Casinensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem.
Quae locis religiosis pietatis intuitu conferuntur, firma volumus et illibata persistere, et ne pravorum nequitia perturbentur, apostolico praesidio communire. Hac itaque consideratione rationis inducti, et tuis nihilominus precibus inclinati, ecclesiam Sancti Nicolai de Gurgo cum omnibus pertinentiis suis, [Col. 1155C] quam per dilectum filium nostrum nobilem virum Barason Arborensem judicem, dioecesanis episcopis assensum praebentibus, commissum tuae curae, coenobium est canonice consecutum, sicut in scripto ejus authentico continetur, et eam juste ac sine controversia possides, tibi et per te monasterio tuo, auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus. Ad majorem autem hujus facti notitiam idem scriptum inferius duximus adnotandum. «In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Amen. Peccatorum pondere praegravatis principale reperitur remedium, ut temporalem substantiam Christi pauperibus erogare festinent, Domino ipso dicente: Date eleemosynam, [Col. 1155D] et ecce omnia munda sunt vobis; et iterum: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut cum defeceritis recipiant vos in aeterna tabernacula. Ideoque hanc vocem audiens ego Barason rex et judex, avi et patris mei sequens pro posse pia vestigia, consentiente uxore mea regina Algaburga, necnon et episcopis nostris Mariniano Zorachi de Terra alba, et comitano Pais de Ala, pro redemptione animarum nostrarum et parentum nostrorum, tradimus, donamus atque concedimus ecclesiae S. Benedicti de Monte Casino, ecclesiam de S. Nicolai de Gurgo cum omnibus pertinentiis suis, cum servis et ancillis, terris, vineis, cultis et incultis, saltibus et pratis, et silvis, atque piscationibus, nec non et animalibus, et cum omnibus quae in chartula ejusdem [Col. 1156A] ecclesiae continentur scripta; tali pacto atque conventione, ut duodecim ibidem ad Deo serviendum, si tamen supradicta ecclesia hos sustinere sine sui detrimento potuerit, dirigat monachos, ex quibus tres vel quatuor ita sint litterati, ut si necessarium fuerit in archiepiscopos et episcopos possint eligi, et etiam regni nostri negotia sive in Romana cur a vel in curia imperatoris, et ubique valeant tractare. Si vero tantos sustinere non potuerit praedicta ecclesia, septem, vel quantos secundum consilium nostrum visum fuerit, transmittat, de qua ecclesia viginti byzantios, et non plus, annuatim accipiat ecclesia S. Benedicti Montis Casini, nisi forte aliquid intervenerit eidem ecclesiae impedimentum, vel pro curia Romana, vel pro guerra, vel certe pro [Col. 1156B] regni sui negotio, vel etiam pro comparatione alicujus terrae. Mihi autem, vel alicui alteri non liceat aliquo modo supradictam S. Nicolai repetere vel inquietare ecclesiam, si supradictam tenere voluerint conventionem. Testes Marianus Zorraki episcopus Terralbe, et Comitanus Pais, episcopus Alae, et Ponthus curator de Bonorzuli, et Comitanus Fronsacute curator de Campitanno, et Comitanus de Lacon pedes curator de Valensa, et Constantinus Spanus curator de Frodoriane judex, Parason de Gallun curator de Miili, Orzocho de Lacon, filius meus, curator de Giltiber, Orzocor de Lacon Arborikesus curator de Barbaria de Meana, Constantinus Manca curator de Mantra Olisai, Joannes de Vinea Bujakesorum major cum totis suis sociis, [Col. 1156C] Petrus Paganus, quamvis indignus, sacerdos qui haec omnia scripsit. Si quis autem contra hanc nostrae donationis chartulam aliquid moliri voluerit, omnipotentis Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti, nec non et beatae semper Virginis Dei genitricis Mariae, et omnium coelestium virtutum, et sanctorum patriarcharum, et prophetarum, apostolorum, evangelistarum, discipulorum, innocentium, martyrum, confessorum atque virginum, et omnium incurrant maledictionem electorum. Amen. Qui autem huic chartulae consenserint, et eam confirmaverint, et veram esse crediderint, habeant benedictionem Dei omnipotentis Patris, et Filii, et Spiritus sancti, nec non et beatae semper Virginis Dei genitricis Mariae, [Col. 1156D] et omnium coelestium virtutum, et sanctorum patriarcharum et prophetarum, apostolorum, evangelistarum, discipulorum, innocentium, martyrum, confessorum atque virginum, et omnium electorum. Amen. Haec omnia sunt ordinata, et firmata anno millesimo centesimo octuagesimo secundo.»
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Velletri secundo Kalendas Julii.
( Adest sigillum plumbeum pendens, ex una parte [Col. 1157A] inscriptum habens: SANCTUS PAULUS, SANCTUS PETRUS; ex altera: LUCIUS PAPA TERTIUS [Col. 1157] In archivo Casinensi pleraque alia regum Sardiniae diplomata comparent, vernaculo insulae idiomate conscripta. .
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis universis Ecclesiarum praelatis, in quorum dioecesibus malefactores existunt, qui monachis venientibus ad generale capitulum Cluniacense insidias ponunt, sive res proprias auferunt, salutem et apostolicam benedictionem.
Ad tantam jam, sicut accepimus, pravorum hominum [Col. 1157B] malitia devenit insaniam, et ita eorum cupiditas in immensum exarsit, ut nec pudori nec religioni jam parcat; sed passim avaritiae suae undequaque fomenta perquirant. Sicut autem nostris est auribus intimatum, quidam malefactores monachis ad generale capitulum Cluniacense venientibus ponunt insidias, et eis quos deprehendere possunt, rebus quas deferunt violenter ablatis, injurias praesumunt plurimas irrogare. Volentes itaque hujusmodi homines a tanta nequitia coercere, discretioni vestrae per apostolica scripta mandamus quatenus eos quos noveritis talibus criminibus irretitos, tandiu, sicut excommunicatos, nullius contradictione obstante faciatis ab omnibus arctius evitari, donec damna illata resarciant, et de injuriis satisfaciant [Col. 1157C] competenter.
Datum Velletri secundo Idus Julii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Senonensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Dilectus filius noster abbas S. Maximini transmissa nobis quaestione monstravit quod cum monasterium suum in ecclesia S. Aniani Aurelianensis [Col. 1157D] praebendam quamdam de antiqua consuetudine, tempore longissimo percepisset, decanus et canonici sine judicio et justitia temeritate propria subtraxerunt. Nos itaque providere volentes ne suum monasterium in hac parte fraudetur, fraternitati tuae per apostolica scripta mandamus quatenus partibus convocatis, si per testes legitimos de abbatis assertione constiterit, praebendam cum perceptis fructibus monasterio facias dilatione et appellatione cessante restitui, restitutione autem facta si aliquid apparuerit quaestionis diligentius audias, et mediante justitia decidas.
Datum Velletri, Nonis Augusti.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis PETRO abbati Sanctae Mariae de Murelo, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis.
Religiosam vitam professis apostolicum convenit adesse praesidium: quapropter, dilecti in Domino filii, vestris supplicationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium, in quo divino estis obsequio mancipati, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, etc. Praeterea quascunque possessiones, [Col. 1158B] quaecunque bona idem monasterium, aut in praesenti possidet, aut in futurum poterit adipisci, firma vobis et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda nominibus: Locum ipsum de Murello, in quo praedictum monasterium situm est, cum pertinentiis suis; grangiam de Ovila cum pertinentiis suis; grangiam de Alcaramaz cum appendiciis suis; grangiam de Azagron cum appendiciis suis, etc.
Datum Veronae, nono Kalendas Decembris, indictione prima, Incarnationis Dominicae anno 1182, pontificatus ejusdem domini Lucii papae III anno secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri PETRO Signino ejusque successoribus canonice intrantibus in perpetuum.
Et ordo rationis expostulat, et ecclesiast. utilitatis consideratio nos invitat fratres et coepiscopos nostros ampliori charitate diligere, et commissas eorum gubernationi Ecclesias patrocinio sedis apostolicae propensius communire, quo ex suscepti exsecutione officii tanto vigilantiores possint semper existere, quanto a pravorum incursibus securiores se viderint permanere. Eapropter, ven. in Christo frater episc., tuis justis postulationibus clementer [Col. 1158D] annuimus, et Signinam Ecclesiam, cui Deo auctore praeesse dignosceris, ad exemplar felicis recordationis Alexandri papae, praedecessoris nostri, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ne quascunque possessiones, quaecunque bona eadem Ecclesia sive in domibus, casularibus vel extra civitatem, aut in vineis, arboribus fructiferis et infructiferis, seu in terris cultis et incultis, nemoribus, pratis, aquis, molendinis, et pascuis, aut in aliis tam in montibus, quam in planitie inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum, vel principum, [Col. 1159A] oblatione fidelium, seu aliis justis modis, parante Domino, poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant; in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
In civitate Signina ecclesiam S. Petri cum omnibus pertinentiis suis, eccles. S. Luciae cum omnibus pertinentiis suis, eccles. S. Stephani cum omnibus pertinentiis suis, eccles. S. Marci cum omnibus pertinentiis suis, in castro Collismedii eccles. S. Mariae cum omnibus pertinentiis suis, in castro Metellanici eccles. S. Angeli, et ecclesiam S. Petri cum omnibus pertinentiis suis, ecclesiam S. Aegidii, et ecclesiam S. Mariae de Vacariis cum omnibus pertinentiis suis, ecclesiam S. Nicolai de Montenigro cum omnibus pertinentiis suis, monasterium [Col. 1159B] S. Mariae de Roscillis cum capella S. Margaritae, et capella S. Archangeli de Gabiniano, et cum omnibus pertinentiis et libertatibus suis, in castro Gabiniani ecclesiam S. Thomae cum omnibus pertinentiis suis, eccles. S. Joannis de Montefocale, eccles. S. Mariae de Archipresbytero, et ecclesiam S. Valentini cum omnibus pertinentiis suis. In castro Plumbinariae, ecclesiam S. Mariae, ecclesiam S. Anastasii, ecclesiam S. Nicolai cum omnibus pertinentiis suis, monasterium S. Ceciliae cum omnibus pertinentiis suis, ecclesiam S. Barbarae cum omnibus possessiones suis, ecclesiam S. Salvatoris de Viculo, ecclesiam S. Mariae cum omnibus pertinentiis suis, ecclesiam S. Anastasiae, ecclesiam S. Georgii cum omnibus pertinentiis suis. In castro [Col. 1159C] Vallismontoni ecclesiam S. Mariae, ecclesiam S. Andreae, ecclesiam S. Laurentii cum omnibus pertinentiis suis, ecclesiam S. Joannis de Selva, et ecclesiam S. Nicolai cum omnibus pertinentiis earum, ecclesiam S. Zotici cum omnibus pertinentiis suis, monasterium S. Mariae in Silice cum omnibus pertinentiis, et libertatibus suis. In castro Sacci ecclesiam S. Angeli, et ecclesiam S. Ilarii cum omnibus pertinentiis suis, ecclesiam S. Leonardi de Rocca, S. Sylvestri cum omnibus pertinentiis suis. In castro Montisfortini, ecclesiam S. Mariae, ecclesiam S. Crucis, ecclesiam S. Stephani cum omnibus pertinentiis suis, ecclesiam S. Petri in versa aqua cum capella S. Sylvestri et omnibus pertinentiis [Col. 1159D] suis, ecclesiam S. Archangeli, et ecclesiam S. Nicolai de Silva cespati cum omnibus pertinentiis suis. Hortum, qui est ante portam praedictae civitatis Signinae cum plaigis, et longara, et omnibus utilitatibus suis. Canapinam majorem quae est juxta viam, qua itur Anagniam, et est in pede placarum sub vadi cum alia terra, quae est supra ipsam Canapinam, et partem silvae, collis fenaltuli. Castra quoque collis medii, Metelanici, Gabiniani, Plumbinariae, Vallismontoni, Sacci et Montisfortini tibi tuisque successoribus episcopali jure subjacere decernimus, sicut praedecessoribus tuis subjecta fuisse noscuntur. Terminos autem tui episcopatus sicut in privilegiis praedecessorum nostrorum contineri noscuntur, et antecessores tui, et tu ipse praesentialiter [Col. 1160A] possides, praesenti scripto nihilominus confirmamus; libertates quoque rationabiles, quas habes in feodatis, et hominibus tuis de Signia, ratas, et firmas manere censemus, ipsasque prohibemus in posterum temeritate qualibet violari. Interdicimus etiam, ut infra terminos ejusdem episcopatus nullus sine assensu tuo, vel successorum tuorum, salvis privilegiis apostolicae sedis, de novo ecclesiam vel capellam aedificare praesumat.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam Ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis [Col. 1160B] profutura, salva apostolicae sedis auctoritate.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae episcopus.
- Ego Henricus Albanen. episc.
- Ego Vivianus tit. S. Steph. in Coelio Monte presbyter card.
- Ego Arduinus presb. card. tit. S. Crucis in Jerusalem.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae in Trans Tiberim tit. Cal.
- [Col. 1160C] Ego Rainerius S. Georgii ad Vel. Aureum diac. card.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diaconus card.
Datum Velletri per manum Alberti S. R. E. presbyter et cancellarii, IV Non. Decemb., ind. I, anno Incarn. Dom. 1182, pontificatus vero D. Lucii papae III anno II.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, ven. fr. [Col. 1160D] Jo. episcopo Ravellen. ejusque success. canonice substituendis in perpetuum.
Cum ex injuncto nobis a Deo apostolatus officio, quo cunctis Christi fidelibus, auctore Domino, praeeminemus, singulorum paci et tranquillitati debeamus intendere, praesertim pro illorum quiete nos oportet esse sollicitos qui pastorali dignitate sunt praediti, et ad officium pontificale promoti, et qui speciali praerogativa noscuntur ad jus Romanae Ecclesiae pertinere; nisi enim nos eorum utilitatibus intendentes, ipsorum dignitates et jura in quantum Deo permittente, possumus, integra conservemus, et auctoritate apostolica eos ab iniquorum hominum incursibus defendamus, de illorum salute non vere poterunt esse solliciti, qui sibi ad regendum Domino [Col. 1161A] sunt disponente commissi. Eapropter, vener. in Christo frater Joannes episcope, tuis justis postulationibus clementer annuimus, et Ravellensem ecclesiam, cui Deo auctore praeesse dignosceris, ad exemplar praedecessorum nostrorum S. record. Adriani et Alexandri PP. sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes, ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem Ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
[Col. 1161B] Monasterium S. Triphonis, monasterium S. Trinitatis, et monasterium S. Mariae de Castiglione. Omnem vero ambitum Ravellensis parochiae, sicut a praedecessoribus tuis, et a te ipso hactenus rationabiliter possessus est, tibi, tuisque successoribus in perpetuum confirmamus.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- [Col. 1161C] Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Vivianus tit. S. Stephani in Coelio Monte presb. card.
- Ego Albinus presb. card. tit. S. Crucis in Jerusalem.
- Ego Laborans presbyter card. S. Mariae trans Tiberim, tit. Callixti.
- Ego Rodulphus diac. card. S. Georgii ad Velum Aureum.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diaconus card.
[Col. 1161D] Datum Velletri, per manus Alberti S. R. E. presb. card. et cancellarii, II Nonas Decemb., ind. I, Incarn. Dom. anno 1182, pontificatus vero D. Lucii papae III anno II.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus Aeduensi et Lingonensi episcopis, et dilectis filiis, abbatibus, prioribus et aliis Ecclesiarum praelatis in earum episcopatibus constitutis, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1162A] Audivimus et audientes mirati sumus quod, cum fratribus omnibus Cisterciensis ordinis a Patribus et praedecessoribus nostris concessum sit et a nobis ipsis postmodum confirmatum, ut de laboribus quos propriis manibus aut sumptibus excolunt, nemini decimas solvere teneantur. Quidam ab eis nihilominus contra indulta sedis apostolicae decimas exigere et extorquere praesumunt, et sinistra interpretatione apostolicorum privilegiorum capitula pervertentes, asserunt de novalibus debere intelligi, ubi de laboribus est inscriptum. Caeterum manifestum est omnibus qui recte sapiunt perversam esse interpretationem hujusmodi et intellectui sano contrariam, cum, juxta capitulum illud, a prestatione decimarum, tam de terris quas deduxerunt vel deducunt [Col. 1162B] ad cultum, quam etiam de terris cultis quas propriis manibus vel sumptibus excolunt, sint penitus absoluti. Nam si de novalibus tantum Romana Ecclesia intelligi voluisset, ubi ponimus de laboribus, de novalibus poneremus, sicut in privilegiis quorumdam apponitur aliorum. Unde, quoniam ad commune detrimentum Ecclesiae non est dubium redundare, si contra sedis apostolicae statuta impune se posse quis credat quae obtinere debent perpetuam firmitatem, ne contra jam dictos fratres malignandi materiam ex hoc quisquam assumat, et quomodolibet ipsos contra justitiam molestandi, per apostolica vobis scripta mandamus atque praecipimus, quatenus omnibus qui sub vestra potestate subsistunt auctoritate nostra districtius prohibere [Col. 1162C] curetis, ne fratribus Fontanensibus, sive aliis omnibus ejusdem ordinis in vestris episcopatibus commorantibus, de novalibus seu aliis terris quas propriis manibus aut sumptibus excolunt, vel de animalium nutrimentis, decimas praesumant aliquatenus extorquere.
Si qui vero canonici, clerici, monachi vel laici contra privilegia sedis apostolicae praedictos fratres decimarum exactione gravaverint, appellatione remota, laicos tam excommunicationis quam interterdicti sententia percellatis, clericos autem ab officio suspendatis, et tam excommunicationis quam interdicti sententiam faciatis usque ad dignam satisfactionem inviolabiliter observari. Ad haec praesentium [Col. 1162D] auctoritate praecipiendo mandamus quatenus, si qui in fratres praescriptorum monasteriorum manus violentas injecerint, eos accensis candelis excommunicatos publice nuntietis, et faciatis ab omnibus sicut excommunicatos districtius evitari, donec congrue satisfaciant praedictis fratribus et cum litteris dioecesani episcopi rei veritatem continentibus apostolico se conspectui repraesentent. Noveritis praeterea eis indultum ut in causis suis, quas vel ipsi adversus alios, vel alii adversus eos habuerint, liceat eis fratres suos idoneos ad testificandum adducere, atque ipsorum testimonio et propulsare violentiam et justitiam vindicare.
Datum Velletri, XII Kalend. Januarii 1182.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis CONSTANTINO abbati monasterii S. Mariae de Borgar, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis, in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet, aut robur, quod absit! sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus [Col. 1163B] clementer annuimus et praefatum monasterium beatae Dei genitricis semperque virginis Mariae, in quo divino estis obsequio mancipati, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus. Imprimis siquidem statuentes, ut ordo monasticus, qui secundum Deum et eati Benedicti Regulam Batque institutionem Cisterciensium fratrum in eodem monasterio institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma [Col. 1163C] vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est, cum omnibus pertinentiis suis et cum adjacenti grangia de Bongart, et quidquid habetis in fundis terrarum seu pasturis animalium, sicut in legitimis instrumentis Tullensium, scilicet et Argentinensium episcoporum et ducis Lotharingiae Matthaei factis exinde continetur. Quidquid etiam habetis in vineis, terris et caeteris rebus apud villam de Aphec et in adjacentiis ejus, grangiam quoque vestram de Anisseheim cum omnibus pertinentiis suis, eleemosynam Walfredi de Bixosseheim sicut [Col. 1163D] eam per manum Argentinensis episcopi ecclesiae vestrae contulit in vineis, terris, pratis, curiis, domibus, mansis et molendino apud Bixosseheim et in Engresseheim et caeteris locis. Grangiam de Baudeneheim cum omnibus appendiciis suis. Usuaria quoque nemorum et pasturarum, ad proprios videlicet et omnium animalium vestrorum necessarios usus. Grangiam de Fossa sicut a duce Matthaeo Lotharingiae et Symone de Parreia vobis collata et caeteris terminis limitata est; pasturas quoque ad omnium animalium vestrorum genera. Usuaria etiam nemorum ad omnes usus vestros per totam terram castri, quod dicitur Spiceberg. Grangiam de Fresonevillari cum omnibus pertinentiis et appendiciis suis. Pasturas quoque et omnia usuaria [Col. 1164A] vobis et animalibus vestris necessaria per totum bannum de domno Juvino et de Magnumuiler et de Wios. Sane laborum vestrorum, quos propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis vestrorum animalium nullus omnino a vobis decimas praesumat exigere. Liceat etiam vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper, ut nulli fratrum vestrorum post factam in eo loco professionem fas sit de eodem absque licentia abbatis sui discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nulius audeat retinere. Paci quoque et tranquillitati vestrae paterna volentes sollicitudine providere, auctoritate apostolica [Col. 1164B] prohibemus, ut infra clausuras locorum seu grangiarum vestrarum nullus violentiam vel rapinam seu furtum committere, ignem apponere, hominem capere vel interficere aliqua temeritate praesumat. Si vero episcopus, in cujus parochia domus vestra fundata est, tertio per intervalla temporum cum humilitate ac devotione, qua convenit, requisitus substitutum abbatem benedicere forte noluerit, licitum sit eidem abbati proprios novitios benedicere et alia quae ad officium suum pertinent exercere, donec idem episcopus duritiam suam recogitet et benedicendum abbatem benedicere non recuset. Praeterea licitum sit vobis in causis vestris fratres vestros idoneos ad testificandum [Col. 1164C] adducere atque ipsorum testimonio, si rectum fuerit, et propulsare violentiam et justitiam vindicare.
Decrevimus ergo ut nulli omnino hominum fassit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis ecclesiae Rufinae sedis [Col. 1164D] episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Petrus presbyter cardinalis tituli S. Susannae.
- Ego Jacinthus diaconus cardinalis S. Mariae in Cosmedin.
- Ego Vivianus tituli S. Stephani in Coelio Monte presbyter cardinalis.
- Ego Arditio S. Theodori diaconus cardinalis.
- Ego Arduinus presbyter card. tituli S. Crucis Viterbiensis.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
- Ego Laborans presbyter cardinalis S. Mariae trans Tiberim tituli Calixti.
- [Col. 1165A] Ego Ranerius presbyter cardinalis sanctorum Joannis et Pauli tituli Pamachii.
- Ego Albinus diaconus cardinalis S. Mariae Novae.
Datum Velletri, per manum Alberti S. Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, X Kal. Januarii, indictione prima, Incarnationis Dominicae 1182, pontificatus vero domni Lucii papae III anno II.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1165B] filiis decano et capitulo Lugdunensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Suscepti regiminis administratione compellimur justis petitionibus singulorum annuere et ea quae sine pravitate de voluntate partium statuuntur apostolico patrocinio communire, ne malignitate quorumlibet rescindatur in posterum quod est cum studio et labore amicabili compositione statutum. Unde quod postulavit a nobis vestra devotio, ut transactionem illam quam bonae memoriae Guichardus quondam archiepiscopus vester, nobis assentientibus et praesentibus, cum nobili viro Guigone Forensi comite fecit, scripti nostri munimine firmaremus. Nos vestris postulationibus annuentes, transactionem [Col. 1165C] ipsam, sicut de spontanea voluntate partium facta est et recepta, ratam habemus et eam ad memoriam futurorum de verbo ad verbum, sicut in scripto authentico continetur, litteris duximus adnotandam, in nomine Domini nostri Jesu Christi ad perpetuae pacis stabilitatem inter dominum Guichardum, etc.
Datum Velletri, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presb. card. et cancellarii, Nonas . . . . . indictione XV, Incarnationis Dominicae anno 1182, pontificatus vero domini Lucii papae anno primo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis archipresbytero et canonicis Astensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis dignum est nos facilem praebere consensum, et vota quae a rationis tramite non discordant, effectu prosequente complere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus, grato concurrente assensu, ecclesiam Sancti Michaelis de Interisio a bonae memoriae An[selmo] quondam episcopo vestro collatam, sicut canonice et sine controversia possidetis, vobis vestrisque successoribus auctoritate apostolica [Col. 1166A] confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus; statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Velletri, XIII Kal. Aprilis.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis, R. decano, et capitulo Remensi, etc.
[Col. 1166B] Vestris justis postulationibus annuentes, praesentibus vobis litteris indulgemus ut nemini liceat R. de Roscio, vel haeredes ipsius aut quoslibet alios malefactores ecclesiae vestrae, a sententia qua pro suis excessibus canonice fuerint innodati, nisi prius ecclesiae vestrae pro facultate sua congrua satisfactione exhibita, relaxare.
Datum Velletri, VII Kalend. Aprilis.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1166C] filiis A. praeposito et canonicis Placentinis, salutem et apostolicam benedictionem.
Ea, quae in controversia deveniunt et amicabili concordia vel judicio finiuntur, ne in recidivae contentionis scrupulum relabantur, scripturae sunt fidei committenda, et apostolico munimine roboranda. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis petitionibus grato concurrentes assensu, sententiam inter ecclesiam Placentinam et bonae memoriae Alf. Papiensem episcopum super duabus partibus decimae totius curtis Portus Albarae a nobis olim, dum in illis partibus fungeremur legationis officio, promulgatam; sicut canonice lata est et a partibus recepta, auctoritate apostolica confirmamus [Col. 1166D] et praesentis scripti patrocinio communimus. Statuentes, ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, etc.
Datum Velletri, V Kal. Aprilis 1182.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et monachis Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Ea quae per fratres et coepiscopos nostros religiosis locis pietatis intuitu conferuntur, ne alicujus [Col. 1167A] valeant malignitate turbari, apostolico sunt munimine roboranda. Quapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis petitionibus grato concurrentes assensu, concessionem vobis et per vos monasterio vestro factam a venerabili fratre nostro G. Senonensi archiepiscopo, et ejus antecessoribus bonae memoriae, Daiberto et Vuillelmo, de ecclesiis de Belna, de Sancto Lupo, de Josenuilla, de Ver, de Fericiaco, de Grandi Puteo, et Sancto Audoaeno, et praesentatione presbyterorum in eisdem ecclesiis, sicut canonice facta est et servata, et in scriptis authenticis continetur, auctoritate apostolica firmamus et praesentis scripti pagina communimus; statuentes ut nulli omnino hominum liceat, etc.
Datum Velletri, quarto Nonas Aprilis 1182.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et monachis Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Concessionem vobis et per vos monasterio vestro factam a venerabili fratre nostro Cameracensi episcopo et ejus antecessoribus bonae memoriae Waltero, Odone, Nicolao et Rogero, de ecclesia de Forest, altari de Solempna, altari de Vertiniolo, et portionem cujusdam decimae de Kevi, sicut canonice [Col. 1167C] facta est, et hactenus observata, et in scriptis authenticis continetur, auctoritate apostolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus; statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire, Si quis autem, etc.
Datum Velletri, secundo Nonas Aprilis 1182.
[Col. 1167D] LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri HENRICO episcopo et dilectis filiis WILLELMO decano et canonicis Bajocensibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Referente dilecto filio magistro Radulfo canonico vestro, nobis innotuit quod cum olim monachi Sancti Vigoris constitutionem cujusdam episcopi vestri fecissent a felicis recordationis Honorio PP., praedecessore nostro, auctoritate apostolica confirmari, qua sub excommunicatione constituit ne quis episcoporum vel canonicorum ecclesiae vestrae alibi quam apud monasterium sepulturam haberet, nihilominus tamen apud ecclesiam vestram praedecessores vestri sepulti fuerunt. Vos autem praedictam constitutionem humiliter formidantes, [Col. 1168A] super hoc muniri auctoritate apostolica postulastis. Nos igitur precibus vestris benignius inclinati, excommunicationem praefatam decernentes de fratrum consilio non tenere, apostolica auctoritate concedimus, ut tam vos quam successores vestri apud cathedralem ecclesiam valeatis, contradictione et appellatione postposita, sepeliri. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae constitutionis et concessionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Velletri, III Idus Aprilis.
[Col. 1168C] LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis P. abbati, et capitulo Casinensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum monasterium vestrum multipliciter gravatum sit, et oppressum, et in praestanda procuratione his qui de curia nostra per vos saepius transeunt, expensas plurimas facere compellatur, super gravaminibus vestris paterna vobis volumus provisione prospicere, et onera vestra in quibus secundum Deum possumus relevare. Inde est quod cum interdum aliqui de curia nostra, et fratrum nostrorum in expensis monasterii apud Sanctum Germanum non necessitate sed voluntate morentur, praesentibus vobis litteris indulgemus, ut nemini de curia nostra vel fratrum nostrorum ultra unum vel duos [Col. 1168D] dies apud Sanctum Germanum teneamini procurationem impendere, nisi forte infirmitas ipsum, vel alia manifesta necessitas detineret.
Datum Velletri, XII Kalendas Maii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis P. abbati, et fratribus S. Remigii Remensis, etc.
Auctoritate apostolica vobis indulgemus ut tam clericos quam laicos, ad vestram confugientes religionem, [Col. 1169A] liceat vobis liberos et absolutos recipere et sine contradictione aliqua retinere. In parochialibus vero ecclesiis quas habetis liceat vobis libere idoneas personas eligere, et dioecesano episcopo praesentare, quibus animarum curam ipse committat, ita ut illi de spiritualibus, vobis autem de temporalibus debeant respondere. Liceat insuper vobis de redditibus unius parochiae duobus sacerdotibus qui ecclesiae deserviant, cum episcopali auctoritate pro vestra discretione et arbitrio providere, ita quod unus alio debeat subjacere, dummodo tanti sint redditus quibus uterque possit congrue sustentari. Paci praeterea et indemnitati vestrae paterna sollicitudine providentes, auctoritate apostolica inhibemus ne quis, infra clausuras et ambitus locorum [Col. 1169B] et grangiarum vestrarum, aliquam violentiam facere, aut hominem aliqua temeritate capere seu interficere praesumat. Prohibemus insuper ne quoslibet vestros homines temere quisquam capere vel a dominio vestro alienare, aut indebitis hospitationum procurationibus et servitiis, seu quibuslibet injustis exactionibus audeat aggravare. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus vel sumptibus colitis, et de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere praesumat. Ad haec praesentibus litteris inhibemus ut nulli liceat in fundo vestro, vel in possessionibus ad vos spectantibus, quas ad proprios usus sub vestro dominio retinetis, sine licentia et auctoritate vestra aedificium aliquod fabricare. Indebitum etiam gravamen [Col. 1169C] a vobis amovere volentes, in vos aut ecclesias vestras interdicti vel excommunicationis sententiam, sine manifesta et rationabili causa, proferri vetamus. Sepulturas quoque locorum vestrorum, in quibus sex monachi ad minus fuerint, liberas esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen illarum ecclesiarum canonica justitia a quibus mortuorum corpora assumuntur. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis fratres et servientes in eisdem domibus commorantes, et eos qui se religioni vestrae reddiderint, nisi forte nominatim fuerint interdicti vel [Col. 1169D] excommunicati, vel aliud de ratione obstiterit, in coemeteriis vestris Christianae tradere sepulturae. Nulli ergo. . . .
Datum Velletri, VI Id. Maii.
Quoties piis locis et religiosis personis aliqua remittuntur seu pietatis intuitu conferuntur, ne in posterum alicujus malignitate turbentur vel in [Col. 1170A] dubium valeant revocari, scripturae sunt fidei committenda et apostolicae tuitionis munimine roboranda. Eapropter, dilecti filii, vestris justis petitionibus grato concurrentes assensu, refutationem pravae consuetudinis, quam Bulcardus de Montemorenciaco in vineis vestris monasterii in Dioilo villa sitis habebat; et rotagicum, quod in terra sua idem Bulcardus habebat, sicut ea rationabiliter monasterio vestro, fratribus suis, Herveo scilicet et Theobaudo de Marli volentibus et laudantibus remisit atque concessit, auctoritate apostolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus, statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem, etc.
[Col. 1170B] Datum Velletri, secundo Idus Martii 1182.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis capituli Narbonensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Venientes ad nos venerabiles fratres nostri Magalonensis et Biterrensis episcopi nostro apparatui suggesserunt, quod cum Ecclesia vestra esset non solum archiepiscopo, sed etiam personis aliis destituta, juramento praestito promisistis, quod [Col. 1170C] mandato venerabilis fratris nostri Albanensis episcopi, qui tunc in partibus illis legationis officio fungebatur, de ordinatione ipsius ecclesiae sine contradictione qualibet pareretis; caeterum quia idem episcopus, antequam vestram ecclesiam ordinasset, ad sedem apostolicam rediit, nos providere volentes, ne personarum defectu eidem ecclesiae quodlibet incommodum perveniret, praedicto episcopo dedimus in mandatis, ut, sicut a vobis in eum religione jurisjurandi fuerat compromissum, jam dictam ecclesiam ordinaret; ipse vero cum consilio praedictorum episcoporum tres archidiaconatus vacantes, et sacristiam in ipsa ecclesia de personis idoneis ordinavit, et canonicum quemdam [Col. 1170D] instituit, mandans vobis in virtute praestiti juramenti, ut personas illas in suos personatus, et praebendam admittere minime differatis, et redditus et loca sua libere permittatis habere: nos utique, quod ab eodem Albanensi factum est, ratum habentes, mandamus vobis atque praecipimus, quatenus ad mandatum ipsius Albanensis, sicut juramento tenemini, ordinationem ejus, contradictione et appellatione cessante, ratam habeatis et firmam, nec aliqui vestrum personas ab eo, sicut diximus, ordinatas impediant, quominus per investituram supradicti Biterrensis pacifice praescriptos personatus habeant et praebendam.
Datum Velletri, decimo septimo Kalendas Junii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et monachis de Urano, salutem et apostolicam benedictionem,
Significavit nobis venerabilis frater noster archiepiscopus Ravennas quod, cum vos, monachi, ab officio, quia non eligebatis abbatem, nec suspensionem servastis, nec de contemptu sententiae, sicut injunximus, satisfacere jam dicto archiepiscopo curavistis, abbatem vos elegistis ad mandatum apostolicum iteratum. Quoniam igitur a tempore quod [Col. 1171B] hominum excedit memoriam, omnes abbates monasterii vestri usque ad dilectum filium nostrum P. nunc Camaldulensem priorem, praedecessoribus suis obedientiae juramento asserit promisisse, tibi, fili abbas, per apostolica scripta mandamus et districte praecipimus, quatenus omnem obedientiam et reverentiam infra XL dies post horum susceptionem eidem archiepiscopo promittas et serves, quam praedecessores tui ejus antecessoribus archiepiscopis promittas. . . . . . . non obstante quod jam dicto priori sanctae recordationis A. . . . papa praedecessor noster pro tempore personaliter dignoscitur indulsisse. Ad haec praesentium auctoritate injungimus. . . . . . concessiones Ravennatis Ecclesiae, quas tenetis archiepiscopo sine difficultate. . . . . [Col. 1171C] vel si cum eo nequiveritis amicabiliter convenire . . . . . venerabilibus fratribus Feretrano et Faventino episcopis, et dilecto filio praeposito Feretrano . . . . . ratis justitiae plenitudine exhibere.
Datum Velletri, XV Kal. Junii.
Ego Petrus Turriensis Cesenas tabellio, sicut vidi et perlegi in litteris Catholicis sigillo apostolico signatis, ita scripsi et exemplavi.
[Col. 1171D] LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis Vigiliacensi et Flaviniacensi abbatibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Querelam dilectorum filiorum nostrorum abbatis et monachorum Trenorciensis monasterii ad nos delatam accepimus, quod dilecti filii canonici Cabilonenses ecclesiam de Giniaco, ecclesiam de Molesia, eis contra justitiam abstulerunt. Ad haec prior et canonici regulares ecclesiae Sancti Petri Matisconensis, ecclesiam de Sancto Tauro apud castrum Rainaldi jam dictis monachis, sicut asseritur, praesumpserunt auferre. Nolentes igitur sustinere quod praefatum coenobium sui juris dispendium patiatur, [Col. 1172A] discretioni vestrae per apostolica scripta mandamus, quatenus praescriptarum ecclesiarum detentores eas praefatis monachis restituere, vel in praesentia vestra plenam justitiam exhibere moneatis diligentius et ecclesiastica districtione cogatis.
Datum Velletri, X Kalendas Junii.
In plumbo, LUCIUS PAPA III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus Viennensi archiepiscopo et Gebennensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1172B] Quoties in malefactores Ecclesiarum ecclesiasticae districtionis sententia pro eorum excessibus canonice promulgatur, tandiu in sua debet firmitate consistere donec malefactores ipsi cogantur cum satisfactione condigna quae perperam gesserant emendare. Hinc est quod sententiam quam in comitem Gebennensem et terram ejus pro damnis et injuriis Gebennensis Ecclesiae canonice promulgastis, auctoritate apostolica confirmamus et usque ad satisfactionem debitam praecipimus inviolabiliter observari.
Datum Velletri, Kalendas Julii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis priori et fratribus de Basenvilla, salutem et apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis facilem decet nos praebere assensum, et vota quae a rationis tramite non discordant, effectu prosequente complere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu, immunitatem et absolutionem in redditibus, procurationibus, consuetudinibus, exactionibus et aliis, exceptis feodis militum, a nobili viro Simone de Nealfa pro anima nobilis viri Simonis de Maurepast [Col. 1171] Vide Ludovici regis litteras de satisfactione Simonis de Nealfa pro occisione Simonis de Malrepast, militis, ap. Martene, Thes. Anecdot., I, 589. in praesentia bonae memoriae L. quondam illustris Francorum [Col. 1172D] regis et venerabilis fratris nostri W. tunc Senonensis, nunc vero Remensis archiepiscopi vobis et successoribus vestris pia devotione factam, sicut in authenticis rescriptis praedictarum personarum habetur, devotioni vestrae auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus: statuentes, ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Velletri, IV Nonas Junii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Remensi archiepiscopo, Sanctae Sabinae cardinali, apostolicae sedis legato, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum quantum venerabilem fratrem nostrum Ph. Belvacensem episcopum ex causis pluribus diligere debeas et propensius honorare, fraternitatis tuae prudentia non ignoret, grave gerimus admodum et molestum quod, sicut ex conquestione ipsius audivimus, parochianis illius, quos pro suis excessibus [Col. 1173B] ligat, eo inconsulto, absolvis; in quo non parum auctoritati ejus detrahitur et honori. Sane, sicut eo significante accepimus, eum nobilem virum et comitem Clarimontis excommunicationi, et terram ejus interdicto, de mandato tuo et consilio subjecisset, ei sine satisfactione aliqua pro arbitrio tuo absolutionis beneficium impendisti, juramento recepto, sed nihil ad satisfactionem pertinente praecepisti. Quoniam ergo quanto sincerius eumdem episcopum sua et suorum consideratione diligimus, et honorem illius liberrime conservamus illaesum, tanto minus volumus quod in ejus redundat injuriam sustinere, fraternitati tuae auctoritate apostolica prohibemus, ne dignitati ejus in aliquo deroges, neque sententias quas ipse protulerit, in ejusdem [Col. 1173C] releves dispendium, vel gravamen: alioquin quantumcunque tibi, sicut venerabili fratri et magno Ecclesiae membro velimus, gravamen illius non poterimus relinquere incorrectum.
Datum Velletri, IV Nonas Junii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis GUILLELMO abbati et ecclesiae Sanctae Mariae de Miraevalli, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Religiosam vitam exigentibus apostolicum adesse convenit praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus, aut eos a proposito revocet, aut robur (quod absit!) sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam Sanctae [Col. 1174A] Mariae de Mircevalli, in qua divino estis mancipati obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum Deum, et beati Augustini Regulam atque institutionem Praemonstratensium fratrum in eadem ecclesia institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus [Col. 1174B] exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefata ecclesia sita est cum omnibus pertinentiis suis; locum Morinivallis cum omnibus pertinentiis suis; quem Petrus Tullensis episcopus ecclesiae vestrae concessit, et scripti sui munimine roboravit ad oratorium ibi vobis faciendum; capellam de Brisseio castro, cum oblationibus et aliis pertinentiis suis; ecclesiam parochialem de Brisseio, cum villa, decimis, oblationibus et aliis pertinentiis suis. Croadas proprias quas idem episcopus vobis concessit, eidem loco adjacentes quae protenduntur usque ad Morinummontem, et de eodem monte in plano superius, et in clivo inferius, sicut dividit semita quae de castello descendens tendit ad plana montis superius usque [Col. 1174C] ad fontem qui de clivo ipsius montis defluit, et liberum usum communium pasturarum omnis generis animalium profuturum, in toto banno praefati castelli, laude et assensu Gerardi advocati, ea ratione, ut, si aliquando fratres vestri alicui damnum fecerint, sine placitatione et omni exactione damnum cui illatum fuerit restituant. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas exigere aut extorquere praesumat.
Liceat quoque vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conventionem recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post [Col. 1174D] factam in eodem loco professionem fas sit absque abbatis sui licentia de eo discedere; discedentem vero sine communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Pro chrismate vero, oleo sacro, consecrationibus ecclesiarum, ordinationibus clericorum, qui ad sacros ordines fuerint promovendi, sive pro abbate deducendo ad sedem, vel quibuslibet aliis ecclesiasticis sacramentis nullus a vobis aut sub obtentu consuetudinis, aut quolibet alio modo quidquam audeat postulare. Si quis autem contra hoc venire praesumpserit, portionem cum Giezi se noverit habiturum, cujus factum exactione turpis muneris imitatur (IV Reg. V) . Licitum sit etiam vobis in causis vestris fratres vestros idoneos ad testificandum adducere, atque ipsorum testimonio, si [Col. 1175A] rectum fuerit, et propulsare violentiam et justitiam vindicare. Sepulturam praeterea hujus loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati, vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Paci quoque ac tranquillitati vestrae paterna sollicitudine providere volentes auctoritate apostolica prohibemus ut, infra clausuras locorum seu grangiarum vestrarum, nullus violentiam vel rapinam, seu furtum committere, ignem apponere, hominem capere, vel interficere aliqua temeritate praesumat.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare aut ejus [Col. 1175B] possessiones auferre, vel ablatas retinere; minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione sunt concessa, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecelesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione correxerit, potestatis, honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, [Col. 1175C] atque in extremo examine divinae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus presbyter cardinalis tituli Sanctae Susannae.
- Ego Vivianus tituli Sancti Stephani in Coelio Monte presbyter cardinalis.
- [Col. 1175D] Ego Laborans presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim tituli Calixti.
- Ego Ranerius presbyter cardinalis Sanctorum Joannis et Pauli tituli Pammachii.
- Ego Hubertus presbyter cardinalis tituli Sancti Laurentii in Damaso.
- Ego Hyacinthus diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Cosmedin.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus.
- Ego Bobo Sancti Angeli diaconus cardinalis.
- Ego Gerardus diaconus cardinalis Sancti Adriani.
- Ego Octavianus diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bacchi.
- Ego Albinus diac. card. Sanctae Mariae Novae.
[Col. 1176A] Datum Velletri, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, secundo Idus Januarii, indictione decima quinta, Incarnatione Dominicae anno 1182, pontificatus vero domini Lucii papae III anno secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis canonicis ecclesiae Sancti Dionysii de Passu, tam praesentibus quam futuris canonice substituendis, in perpetuum. . .
Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis [Col. 1176B] postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam Sancti Dionysii de Passu, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes, ut quascunque possessiones, quaecunque bona, . . . in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: redditus quos habetis a capitulo Parisiensi, videlicet duos modios et octo sextarios purioris frumenti granarii sui, ad minam regiam, exceptis septem modiis qui dicuntur de altaribus, et unicuique canonicorum Ecclesiae vestrae, tantum de pane et vino, quod dicitur Quadragesimae, quantum et uni canonicorum residentium Beatae Mariae, domum quae est in claustro juxta ecclesiam vestram, et domos quae sunt [Col. 1176C] extra portam claustri ad posternam, quae duobus canonicis sunt assignatae ex dono Simonis de Sancto Dionysio; molendinum de Genestai, domos, vineas, prata, censum de Botunvileir, pastum, terram et justitiam, cum omnibus appendiciis in episcopatu Meldensi; decimam de Parvo Nanteolo, decimam de Vinantis, decimam de Tuiz, feudum decimae de Sancto Maximo, quam Bulchardus de Sanci tenet in feudo a vestra ecclesia, in episcopatu Parisiensi; decimam de Alneto et decimam de Dimiacho, quas de concessione Mauricii, Parisiensis episcopi, possidetis ex dono Petri, canonici Ecclesiae vestrae; quinque solidos de censu apud Argentolium, et decimam vini quae pertinet ad [Col. 1176D] ipsum censum; tres solidos et quatuor denarios, juxta burgum Sancti Dionysii; terram de Miliaco arabilem, vineas, prata, domum, molendinum in Mibreyo situm, quod dicitur Quartum Molendinum, cujus medietatem emit viginti libras Parisiensis monetae, reliquam vero partem emit sexdecim libras; ex domo Barbedauri decani Beatae Mariae Parisiensis, vineas apud Montem Camacum, ad luminare ecclesiae vestrae; et ex dono Richeldis sororis Simonis de Sancto Dionysio, IV solidos censuales apud Sanctum Medericum. Decrevimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit, etc. . .
Datum Velletri, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, II Idus Januarii, indictione prima, Incarnationis [Col. 1177A] Dominicae anno 1182, pontificatus vero domini Lucii papae III anno secundo.
Datum Velletri, per manus Alberti, S. Romanae Ecclesiae cardinalis et cancellarii, XVII Kal. Febr., indict. XV, Incarnationis Dominicae anno 1182, pontificatus II.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri PETRO episcopo, et dilectis filiis G. decano et capitulo Carnotensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum ab eo cui plus committitur, amplius exigatur, dignum est et consonum rationi ut qui in Ecclesia vestra prae aliis honorantur, studiosius illi deserviant et utilitati ipsius intendant. Hac itaque ratione inducti, auctoritate duximus apostolica statuendum, ut honores Carnotensis Ecclesiae aliis de caetero minime concedantur, nisi qui secundum [Col. 1177C] antiquam et rationabilem consuetudinem residentiam se promiserunt habituros. Si autem post promissionem suam hoc nequaquam impleverint, ab ipsis reddantur honoribus alieni. Ad haec auctoritate apostolica inhibemus ne quis in alia ecclesia beneficium habens, in canonicum ecclesiae vestrae aut plebanum presbyterum admittatur, nisi priori cesserit beneficio, et a proprio fuerit episcopo absolutus.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae constitutionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
[Col. 1177D] Datum Velletri, XVI Kalend. Februarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri JOANNI Magalonensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Pervenit ad nos quod episcopatus tuus ex parte magna sit praedonum incursione vastatus, unde cum quarumdam ecclesiarum ad jus episcopale pertinentium presbyteri sint defuncti, eas tibi specialius [Col. 1178A] reservasti, exposcens illas tibi a sede apostolica confirmari. Eapropter tuis postulationibus grato concurrentes assensu, ecclesiam S. Genesii de Gigeano, S. Andreae de Cucullo, S. Michaelis de Mujulano, S. Michaelis de Aguzanicis, ecclesiam de Cazillaco, et S. Petri de Agantico, sicut eas rationabiliter et sine controversia possides, personae tuae auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus.
Datum Velletri, IX Kalend. Februar., pontificatus anno tertio [Col. 1177] Verba pontificatus tertio aliena manus addidit. Leg. secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri GUILLELMO archiepiscopo Montisregalis, ejusque successoribus canonice substituendis, in perpetuum.
Ne occasione pallii, cujus usum de indulgentia sedis apostolicae Catanensis episcopus solitus est habere, inter ecclesiam Montisregalis et Catanensem episcopum lis oriatur, apostolica sanctione sancimus, et tam tibi quam successoribus tuis praesenti pagina confirmamus, ut post obitum venerabilis fratris nostri Catanensis episcopi, qui nunc est, ejus successor non utatur pallio.
Datum Velletri, II Nonas Februarii, 1184.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri GUILLELMO archiepiscopo Montisregalis, ejusque successoribus canonice instituendis in perpetuum.
Licet Dominus Jesus Christus Ecclesiam suam instituens discipulis suis eamdem super credentes ligandi ac solvendi dederit potestatem, unum tamen in ea, B. scilicet Petrum apostolum voluit praeeminere, [Col. 1178D] dicens: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et quodcunque ligaveris super terram erit ligatum et in coelis et quodcunque solveris super terram erit solutum et in coelis (Matth. XVI) : Intelligendum ex hoc tribuens fidelibus universis, quod sicut unus erat Mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II) , pacificans quae in coelis erant et quae super terram (Coloss. I) , et dissolvens maceriarum parietem, et faciens utraque unum (Ephes. II) , sic est in Ecclesia unum ex ipso et per ipsum omnium caput esse, ne in membris fieret ulla diversitas, quae per unius auctoritatem et providentiam capitis ad unam fidei veritatem, eamdem religionis [Col. 1179A] reducerentur et cultum. Quod etiam in eo loco monstratur, in quo et de confirmandis fratribus (Luc. XXII) et de pascendis Dominicis ovibus (Joan. XXI) praeceptum a Domino nostro legitur ei datum.
Ex hac itaque potestate quae ad B. Petrum ex Dominica traditione pervenit, sacrosancta Romana Ecclesia, quae per Dominum Jesum Christum ab eodem B. Petro instituta est et fundata, super universas Ecclesias auctoritatem obtinuit, ut ubique ratum esset ac solidum quod ipsius prudentia statuisset. Quod etiam ab universis Ecclesiis per orbem terrarum usquequaque diffusis et receptum est et servatum, ita ut et per eam et distributio facta sit dignitatum, et inditum Christi fidelibus et diligentibus ordinatum quod ad cultum pertinere visum est [Col. 1179B] pietatis. Ex hac siquidem data B. Petro a Domino potestate ipse et successores ipsius per diversa mundi loca constituerunt episcopos, et dignitates per provincias diviserunt. Nos etiam, qui eis, licet impares meritis, Domino vocante, successimus, in loco, qui Monsregalis dicitur, pro multa utilitate populi Christiani metropoliticam sedem duximus statuendam. Cum etenim charissimus in Christo filius noster Guillelmus, illustris Siciliae rex, divinae charitatis igne succensus, ad gloriam Dei et salutem suam ac parentum suorum monasterium ibi fundasset, et primo locum ad id agendum B. Petro et Romanae obtulisset Ecclesiae, ab episcopali subjectione per auctoritatem praedecessoris nostri felicis [Col. 1179C] memoriae Alexandri papae assensumque venerabilis fratris nostri Gualterii Panormitani archiepiscopi liberum reddidit et quietum. Ac sic aedificiis erigendis regiam curam impendens brevi tempore templum Domino multum digna administratione construxit, castris munitissimis et redditibus ampliavit, libris et sacris vestibus et argento decoravit et auro: et tandem multitudinem monachorum de Cavensi ordine introduxit et in tantum aedificiis et rebus aliis extulit locum istum, ut simile opus per aliquem regum factum non fuerit a diebus antiquis ut in admirationem homines adducat, ad quos ex auditu solo potuerit quod factum est pervenire. Deinde ad opus bonum, sicut cervus ad fontes aquarum anhelans, et modicum reputans quidquid desiderio fecerat [Col. 1179D] aeternorum, juxta id quod Sapientia dicit: Qui edunt me, adhuc esurient, et qui bibunt me adhuc sitient (Eccli. XXIV) , a praedicto praedecessore nostro, et nobis ipsis et fratribus nostris cum multa instantia postulavit, ut eumdem locum dignitate metropolitica donaremus, praesertim cum et illuc populum congregare coepisset et disponeret congregare, qui ex illa parte contra omnium inimicorum incursus inexpugnabile munimen posset toti terrae conferre.
Porro nos, deliberatione habita non parva cum fratribus, et attendentes communem utilitatem quae de incremento illius loci speratur, desiderio, et petitioni ejus non duximus abnuendum, ne ubi liberalissimus ipse de thesauro et tenimentis suis [Col. 1180A] exstiterat, nos de his quae ad injuncti nobis apostolatus a Deo spectant officium existere difficiles videremur, et tanta ejus et nostra minueretur tarditate devotio, quanta nostri studio de bono congruebat ad melius incitari. Nam ex hoc pro desiderio ejus non parum facile videbatur quod, licet esset insolitum, quod duae metropoles tam vicinae consisterent, ex hac tamen nova constitutione nequaquam jus minuebatur ulterius, cum jam ante monasterium ipsum per archiepiscopos et episcopos, tam in se quam in omnibus locis suis, ab omni episcopali jure fuisset exemptum et plena in omnibus libertate donatum, ita ut nulli archiepiscopo vel episcopo, nisi tantum Rom. pontifici subjaceret. Te itaque venerabili in Christo fratri Guillelmo in ejusdem [Col. 1180B] loci archiepiscopum nostris tanquam B. Petri manibus consecramus et pallii dignitate statuimus decorandum. Recipiens quidem tandem ecclesiam ad honorem Domini Dei nostri et memoriam B. Mariae virginis, regia liberalitate fundatam, sub apostolica tuitione muniminis et nostro privilegio, quod factum est, roboramus. Statuimus autem imprimis ut ordo monasticus, qui secundum Dei timorem et, B. Benedicti Regulam et Cavensis monasterii observantias in eo loco constitutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus, inviolabiliter observetur.
Praeterea quascunque possessiones et quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum ex dono praenominati [Col. 1180C] regis et quorumque aliorum rationabiliter possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis poterit adipisci, firma eidem ecclesiae in perpetuum et illibata permaneant. In quibus episcopatum Catanensem proprio duximus vocabulo designandum, quem nos de fratrum nostrorum communi consilio ad multam praedicti regis instantiam tibi tuisque successoribus, sicut propriis archiepiscopis metropolitico in perpetuum constituimus jure subesse. Episcopale quoque jus et omnia quae in suscriptis locis ex concessione fratrum et coepiscoporum nostrorum habes, auctoritate apostolica tibi tuisque successoribus confirmamus, et firma et illibata perpetuis temporibus decernimus [Col. 1180D] permanere; ex concessione scilicet venerabilis fratris nostri Gualterii Panormitani archiepiscopi cum voluntate, et consilio et assensu omnium canonicorum suorum, et regia etiam conniventia, totam parochiam, et dioecesim castelli Cerleonis cum monasterio S. Mariae Magdalenae, et aliis ecclesiis cum decimis et aliis justitiis, quas de baronibus et aliis hominibus ipsius castelli et pertinentiarum ejus, Panormitana ecclesia solebat percipere, et cum omni episcopali jure quod in eadem parochia et dioecesi videbatur habere; ecclesiam praeterea S. Sylvestri, quae fuerat dominii et proprii juris Panormitanae ecclesiae, quam pro eo quod ecclesiae tuae multum vicinat, et multum erat utilior ei quam Panormitanae ecclesiae, iam dictus archiepiscopus. [Col. 1181A] sicut ejus scripto authentico continetur, de consilio et consensu omnium fratrum suorum eidem ecclesiae libera et spontanea tradidit voluntate, cum omnibus tenimentis, villanis, et possessionibus, et omni jure suo; ex concessione bonae memoriae Nicolai, quondam Messanensis archiepiscopi cum totius capituli sui consensu omne jus episcopale quod ecclesia Messanensis debebat habere in monasterio, et omnibus pertinentiis ejus, quod illustris recordationis ejusdem regis mater Margaritha, gloriosa quondam regina, in loco qui dicitur Monachium, in dioecesi Messanensi, in honorem Dei, et B. Mariae semper virginis memoriam pro sua devotione construxit, et per dictum archiepiscopum ab omni debito Messanensis ecclesiae liberum obtinuit [Col. 1181B] et quietum ab omni jure; ex concessione Thomae Rhegytani archiepiscopicum communi capituli sui consensu, totum jus episcopale, vel quodcunque aliud ad Rhegytanam pertinebat ecclesiam in monasterio S. Salvatoris de Martello, quod construxit Joannes Calomenus, regius quondam camerarius, et in monasterio monialium Sancti Joannis Exocalnia, quod est extra muros civitatis Rhegii, cum cellis, obedientiis, possessionibus, tenimentis, et pertinentiis monasteriorum ipsorum, juxta quod in jam dicti archiepiscopi privilegio continetur; ex concessione Bartholomaei Agrigentini episcopi cum capituli sui assensu tam parochiam et dioecesim quam universum jus episcopale, cum omnibus decimis, [Col. 1181C] et aliis justitiis, ac redditibus suis, quos de baronibus, et aliis hominibus castelli Battalazii, et pertinentiarum ejus et casale Busachini, nec non et omnes decimas, et alios redditus, quos Agrigentina ecclesia de castro Corleonis et pertinentiis ejus habebat, sicut in scripto ipsius episcopi dignoscitur; ex concessione Matthaei Mazariensis episcopi parochiam, et dioecesim, et jus episcopale, omnesque decimas et alios redditus, quos ecclesia Mazariensis habebat in municipio Jati, et municipio Calatrasi, cunctisque pertinentiis ipsorum, sicut in scripto praefati episcopi manifestius continetur; ex concessione R. Anglonensis episcopi cum communi capituli sui assensu in monasterio Carbonis cum cellis, obedientiis et possessionibus ejus totum episcopale [Col. 1181D] jus, et quodcunque aliud in eo Anglonensis habebat ecclesiae, sicut in ipsius episcopi scripto denotatur expressum; ex concessione Bisiniensis episcopi cum capituli sui assensu ecclesiam S. Mariae de Maccla cum episcopali jure, et omnibus obedientiis et pertinentiis suis, sicut in ejusdem episcopi privilegio demonstratur; ecclesiam quoque S. Martini constructam in tenimento ecclesiae a Petro Indulfo, quam ipse Petrus obtulit eidem ecclesiae cum tenimentis, possessionibus et pertinentiis suis.
Pallium ad haec, plenitudinem scilicet pontificalis officii, fraternitati tuae de sedis apostolicae liberalitate largimur, quo intra ecclesiam tuam ad missarum solemnia celebranda subscriptis diebus uti debebis, [Col. 1182A] Nativitate scilicet Domini, festo S. Stephani, Octava Nativitatis Dominicae, Epiphaniae Hypopanti, Dominica in ramis Palmarum, Coena Domini, Sabbato Sancto, Pascha, et duobus diebus sequentibus, Assumptione, Pentecoste, tribus festivitatibus Dei genitricis et Virginis Mariae, Natalitio S. Joannis Baptistae, commemoratione Omnium Sanctorum, solemnitatibus omnium apostolorum, et praecipuis festis ecclesiae tuae, dedicationibus ecclesiarum, consecrationibus episcoporum, ordinationibus clericorum, et anniversario tuae consecrationis die. Provideas igitur quomodo hujus indumenti honor modesta sit actuum vivacitate servandus, ut ei morum tuorum ornamenta conveniant, et esse plus valeas bonis actibus quam hujusmodi ornamento, auctore [Col. 1182B] Deo, conspicuus, et quem pastoralis curae constringit officium, dilectionem proberis fratribus exhibere, ut in humilitatis virtute fundatus, ne eleveris prosperis, nec fatigeris adversis. Ipsi etiam adversarii per mandatum Dominicum tuo circa te copulentur affectu; et, quantum in te fuerit, pacem habere cum omnibus, et ad pacem studeto reducere discordantes. Fulgeat in pectore tuo rationale judicii cum superhumerali ratione conjunctum, et ita in conspectu Dei procedas et hominum, quatenus commissa tibi gregi Dominico virtutis praestes exemplum, et taliter opere procedas et verbo, ut videntes opera tua bona glorificent Patrem nostrum qui in coelis est (Matth. V) , et gaudeant se talem [Col. 1182C] habere rectorem, per quem et erudiantur ad fidem et ad recta opera provocentur. Obeunte vero te aut tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem monachi ejusdem loci, vel major pars consilii sanioris de ipso collegio, siquidem idoneus fuerit in eo repertus, secundum Deum et canonicas sanctiones crediderint eligendum. Quod si forte idoneus ibi reperiri nequiverit, aliunde fuerit assumendus, per fratres ipsius loci monachus eligatur, qui nimirum et regularibus cibis et indumentis utatur.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, [Col. 1182D] minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura. Ad indicium sane devotionis suae, ac ad demonstrandum quod eadem ecclesia Romano tantum pontifici subjaceret, supernominatus filius noster rex, cum eam sub nomine monasterii fundare coepisset, centum tarenos Romano pontifici annis singulis constituit persolvendos. Si qua igitur in futurum ecclesiastica, saecularisve persona, etc.
- Ego LUCIUS catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- [Col. 1183A] Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus presbyt. cardinalis tit. Sanctae Susannae.
- Ego Vivianus tit. Sancti Stephani in Coelio Monte presbyt. card.
- Ego Laborans presbyt. card. Sanctae Mariae trans Tiberim tit. Sancti Calixti.
- Ego Raynerius presbyt. card. SS. Joannis et Pauli tit. Pammachii.
- Ego Ubertus presbyt. card. Sancti Laurentii in Damaso.
- Ego Pandulfus presbyt. card. tit. basilicae Duodecim Apostolorum.
- Ego Hyacinthus diaconus cardin. Sanctae Mariae [Col. 1183B] in Cosmedin.
- Ego Ardicio diaconus cardinalis Sancti Theodori.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus card.
- Ego Bobo diac. card. S. Angeli.
- Ego Gerardus S. Adriani diac card.
- Ego Octavianus diaconus card. Sanctorum Sergii et Bacchi.
- Ego Goffredus diac. card. Sanctae Mariae in Via Lata.
- Ego Albinus diaconus cardinalis Sanctae Mariae Novae.
Dat. Velletri, per manum Alberti S. R. E. presb. [Col. 1183C] card. et cancellarii, Non. Febr. indict. I, Incarn. Dominicae an. 1182, pont. vero domini Lucii papae III anno II.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus Cephaludensi et Pactensi episcopis, et dilectis filiis abbatibus et aliarum Ecclesiarum praelatis, Messanensis ecclesiae metropolitico jure subjectis, salutem et apostolicam benedictionem.
Universitatem vestram credimus non latere quod [Col. 1183D] ad hoc supernae dispositionis provisio gradus in ecclesia esse voluit, et ordines constituit esse distinctos, ut, dum minores potioribus reverentiam exhiberent et majores minoribus dilectionem impenderent, vera concordia fieret et recte officiorum se gereret administratio singulorum. Hinc Apostolus ait: Qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit (Rom. XIII) . Quapropter, per apostolica vobis scripta mandamus atque praecipimus, quatenus venerabili fratri nostro Richardo archiepiscopo vestro debitam obedientiam et reverentiam exhibentes, quae secundum Deum vobis injunxerit, contradictione cessante suscipiatis humiliter et firmiter observetis: id quod de virtute possitis commendari et doceatis exemplo subjectos, qualiter superiores oportet honorari; [Col. 1184A] justum est enim et canonicae consentaneum sanctioni, ut qui se . . . aliis esse praelatum, reverentiam quam exigit, ipso impendat.
Datum Velletri, V Idus Februarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis PLEBANO praeposito ecclesiae S. Stephani de Prato, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris canonice substituendis, in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere, et vigor aequitatis, et ordo exigit rationis, praesertim quando [Col. 1184B] petentium voluntatem et pietas adjuvat, et veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris postulationibus clementer annuimus, et fel. rec. Innocentii PP. praedecessoris nostri vestigiis inhaerentes, praefatam ecclesiam S. Stephani, in qua divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes, ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum, vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In [Col. 1184C] quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Ecclesiam S. Mariae in Castello cum suis pertinentiis, ecclesiam S. Trinitatis cum suis pertinentiis, ecclesiam S. Petri in porta Fuya cum suis pertinentiis, ecclesiam S. Vincentii, ecclesiam S. Jacobi, ecclesiam S. Thomae cum pertinentiis suis, ecclesiam S. Marci cum suis pertinentiis, ecclesiam S. Salvatoris cum suis pertinentiis, ecclesiam S. Mariae de Ribaldo cum suis pertinentiis, ecclesiam S. Martini cum suis pertinentiis, monasterium S. Martini de Cojano cum suis pertinentiis, jus quod habetis in monasterio S. Fabiani, ecclesiam S. Bartholomaei de Cojano cum suis pertinentiis, ecclesiam S. Luciae cum suis pertinentiis, ecclesiam S. Petri [Col. 1184D] de Figlino cum suis pertinentiis, jus quod habetis in ecclesia S. Michaelis de Cerreto, jus quod habetis in ecclesia S. Petri de insula, jus quod habetis in ecclesia S. Martini de Sorriana, jus quod habetis in ecclesia de Fabio, et jus quod habetis in ecclesia S. Joannis de Pistoria.
Praesenti quoque privilegio duximus statuendum ut nulli parochianos vestros ad officia divina recipere liceat, quandiu a vobis fuerint excommunicationis vel interdicti sententia condemnati. Statuimus insuper ut in parochia ejusdem ecclesiae vobis invitis et contradicentibus nulli omnino hominum liceat ecclesiam construere, aut aliquam super hoc injuriam irrogare, salvis tamen privilegiis Romanorum pontificum. Decimas vero eorum qui [Col. 1185A] ad vestram ecclesiam jure parochiali pertinent, absque alicujus contradictione vobis habendas concedimus. Prohibemus etiam ut nullus interdicti seu excommunicationis sententiam absque justa et rationabili causa in vos vel ecclesiam vestram audeat promulgare. Chrisma vero, oleum sanctum, consecrationes altarium, seu basilicarum, ordinationes clericorum, qui ad sacros ordines fuerint promovendi, a dioecesano suscipiatis episcopo, siquidem catholicus fuerit, et gratiam atque communionem apostolicae sedis habuerit, et ea vobis gratis, et absque pravitate aliqua voluerit exhibere. Alioquin catholicum, quem malueritis, adeatis antistitem, qui nimirum nostra fultus auctoritate, quod postulatis, indulgeat. Sepulturam praeterea ejusdem loci [Col. 1185B] ad opus eorum, qui parochiani vestri censentur, vobis, et ecclesiae vestrae firmamus, ita quidem quod si ad aliquam religiosam ecclesiam, elegerint sepulturam, canonica vobis in testamento portio reservetur. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuen. et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episc.
- Ego Paulus Praenestinus episc.
- Ego Petrus presb. card. tit. S. Susannae.
- Ego Vivianus tit. S. Stephani in Coelio Monte presb. card.
- [Col. 1185C] Ego Ranerius presb. card. SS. Joannis et Pavoli tit. Pammachii.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae trans Tiber. tit. Calixt.
- Ego Pandolfus presb. card. tit. basilicae XII Apostolorum.
- Ego Jacobus diac. card. S. Mariae in Cosmedin.
- Ego Arditio diac. card. S. Theodori.
- Ego Gratianus Sanctor. Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Bobo diac. card. S. Angeli.
- Ego Gherardus S. Adriani diacon. card.
- Ego Octavianus diac. card. SS. Sergii et Bacchi.
- Ego Soffred. S. Mariae in Via Lata diac. card.
- Ego Albinus diac. card. S. Mariae Novae.
[Col. 1185D] Datum Velletri, per manum Alberti S. R. E. presb. cardinalis et cancell., XI Idus Februarii, indictione prima, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero Dom. Lucii pp. III anno II.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio praeposito Caldenbornensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Ea quae in controversiam devenisse noscuntur et interveniente compositione amicabili sunt finita, [Col. 1186A] ne in recidivae contentionis scrupulum relabantur, scripturae sunt serie prosequenda et apostolico munimine roboranda. Pervenit quod quidem ad nos inter ecclesiam Caldenbornensem, in qua praepositurae officium administras et ecclesiam Rodensem controversia quaedam fuit olim diutius agitata, quam venerabilis frater noster Wigmannus Magdeburgensis archiepiscopus et dilectus filius Halberstadensis electus de consensu partium finierunt, ita quod ecclesiae tuae Rodensis praepositus de suorum canonicorum assensu sex mansos et dimidium, sitos in Elvenstedte, et unum situm in Amalungesdorff, et duas areas in Blackeneim solventes duos solidos, assignavit, ea videlicet conditione, ut querela de jam dictis praediis perpetuo conquiescat. Hanc [Col. 1186B] igitur compositionem, sicut canonice facta est et ab utraque parte suscepta, auctoritate apostolica confirmamus et praesentis scripti pagina et patrocinio communimus.
Praeterea quaedam praedia, videlicet in Gerendorff duos mansos solventes triginta solidos, Gerbenstede tres mansos solventes duo talenta et sex solidos, in Gorditz unum mansum solventem quatuordecim solidos, quae emerunt a Merseburgensis Ecclesiae canonicis, et quaedam praedia quae receperunt in concambio a charissimo in Christo filio nostro Frederico illustri Romanorum imperatore, scilicet in villa Vinkele decem talenta et decem solidos, in Wulfferstede quinque talenta et decem solidos, in [Col. 1186C] Warrenstede quatuor talenta. Haec siquidem omnia sint praedictae ecclesiae Caldenbornensi, quae Caldenbornensis ecclesia pacifice et sine controversia possidet, auctoritate apostolica eidem ecclesiae duximus confirmanda et praesentis scripti serie munienda, statuentes ut nulli hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, omnipotentis Dei et SS. apostolorum ejus Petri et Pauli se noverit indignationem incursurum.
Datum Velletri, quinto Kal. Mart.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio HENRICO abbati, et sanctimonialibus monasterii Wilboldessen, tam praesentibus quam futuris monasticam professis, in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim cum petentium voluntatem et pietas adjuvat, et veritas non relinquit. Eapropter, dilectae in Domino filiae, vestris postulationibus clementer annuimus et monasterium vestrum, in quo divino mancipatae estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes, ut ordo monasticus, [Col. 1187A] qui secundum Deum et Beati Benedicti Regulam in eodem monasterio constitutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona ibidem monasterium in praesens juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Wilbodesson, Watervelde, Trevere, Atride, Ossenthorp, Hemelhusen, Rocethehusen, Northen, Wellethe, Ilrenhusen, item Northen, Histniche, Wetere, Hathesbatthessen, Volmarsen, Guntersen, [Col. 1187B] Adenem, Othehem, Honrothem, Overethe, curtem in Suthem et decimam super eamdem villam, Esnethe Gheveburche, Limgo, Winnethe, decimam in Eddessen, decimam in Hatheburgusen, decimam in Richersen, decimam in Harderenssen, Sundram in Hornen, domum infra muros civitatis Patherburn, et quinque areas, et juxta civitatem tres mansos, decimam omnium novalium nostrorum et omnes decimas in terminis decimarum vestrarum.
Cum autem generale interdictum fuerit, liceat vobis clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce, divina officia celebrare. Sepulturam quoque loci illius liberam esse concedimus, ut eorum devotioni [Col. 1187C] et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi excommunicati sint vel interdicti, nullus obsistat, salva tamen justitia illorum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem sorores communi consensu, vel pars consilii sanioris secundum Dei timorem et D. Benedicti Regulam providerint eligendum.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro [Col. 1187D] quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, et secundo tertiove commonita, nisi praesumptionem suam digna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus [Col. 1188A] et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
- Ego Vivianus S. Stephani in Coelio Monte presbyter cardinalis.
- Ego Laborans presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiber.
- Ego Ranerius presbyter cardinalis SS. Joannis et Pauli tit. Pammachii.
[Col. 1188B] Datum Velletri, per manum Alberti S. Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, III Kalend. Martii, indictione I, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero domni Lucii tertii anno secundo,
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis BONOHOMINI, abbati monasterii Sancti Laurentii de Aversa, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis, in perpetuum.
[Col. 1188C] Effectum justa postulantibus indulgere, et vigor aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim quando petentium voluntates et pietas adjuvat et veritas non relinquit.
Quapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium, quod existit juris beati Petri specialiter, in quo divino estis obsequio mancipati, ad exemplar praedecessorum nostrorum felicis recordationis Urbani et Alexandri Romanorum pontificum, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; in primis siquidem statuentes ut ordo monasticus qui secundum Deum et B. Benedicti Regulam in eodem monasterio constitutus esse cognoscitur, [Col. 1188D] perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur.
Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. Universas quoque ecclesias, terras et oppida, quae monasterium ipsum rationabiliter possidet, vobis et eidem monasterio auctoritate apostolica confirmamus. Missas autem publicas ab aliquo episcopo in eodem monasterio celebrari, stationes fieri, processiones deduci, absque abbatis vel fratrum voluntate omnimodis prohibemus, ne [Col. 1189A] in servorum Dei recessibus, saecularibus occasio praebeatur ulla conventibus. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis vestrorum animalium, nullus omnino vobis decimas exigere vel extorquere praesumat; nec liceat alicui episcopo ipsum monasterium vel cellas ejus interdicere, aut monachos excommunicare. Chrisma vero, oleum sanctum, consecrationes altarium vel basilicarum, ordinationes clericorum et monachorum monasterio pertinentium, qui ad sacros ordines sunt promovendi, a quocunque malueritis catholico episcopo suscipiatis, qui nostra fultus auctoritate, quod postulatur, indulgeat. Capellanos vel clericos, qui ipsi monasterio aut ejus cellis deserviunt excommunicari vel ab [Col. 1189B] officio suspendi, sive ad synodum vocari ab aliquo episcopo prohibemus.
Ad haec etiam pro speciali ipsius monasterii libertate, qua Romana Ecclesia, nullo mediante, adhaerere dignoscitur; ad honorem ac reverentiam gloriosissimi martyris Laurentii cujus ibidem reliquiae sunt reconditae, usum mitrae ubilibet in celebrationibus divinorum, et quotidianum usum annuli tibi tuisque successoribus absque alicujus contradictione; sepulturam quoque ipsius loci liberam esse concedimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte [Col. 1189C] vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et Beati Benedicti Regulam, providerint eligendum. Electus autem ad Romanum pontificem benedicendus accedat. Vos itaque filii in Christo dilectissimi, oportet regularis disciplinae institutionibus operam diligenter impendere, quatenus, quanto a saecularibus tumultibus liberiores estis, tanto amplius placere Deo totius mentis et animae virtutibus anheletis. Decernimus ergo, etc. Si qua igitur, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis [Col. 1189D] episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus presbyter cardinalis tit. S. Susannae.
- Ego Vivianus tit. S. Stephani in Coelio Monte presbyter cardinalis.
- Ego Laborans presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim, tit. Calixti.
- Ego Rainerius presbyter cardinalis SS. Joannis et Pauli tit. Pammachii.
- Ego Ubertus. . . . . . . . . . . . .
Datum Velletri, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, XV Kalend. Aprilis, indictione prima, Incarnationis [Col. 1190A] Dominicae anno 1182, pontificatus vero domni Lucii papae III anno II.
Signum Lucii III papae: ADJUVA NOS, DEUS, SALUTARIS NOSTER.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri RAINALDO Iserniensi episcopo, suisque successoribus substituendis in perpetuum.
In eminenti apostolicae sedis speculo, disponente Domino, constituti, fratres et coepiscopos nostros tam propinquos quam longe positos fraterna debemus [Col. 1190B] charitate diligere, et Ecclesiis quibus Domino militare noscuntur suam justitiam conservare. Eapropter, venerabilis in Christo frater, tuis justis postulationibus clementer annuimus, et Iserniensem Ecclesiam, cui Deo auctore praeesse dignosceris, ad exemplar felicis recordationis Alexandri papae, praedecessoris nostri, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, et largitione regum vel principum, oblatione fidelium, vel aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant; [Col. 1190C] in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Terminos, et fines tui episcopatus, quos nunc pacifice nosceris possidere, secundum quod incipiunt a flumine Vulturni prope ubi se conjungit cum fluvio Sesti, et extenduntur per castrum Mastralis, et castrum Zurlani, et castrum Capriatae, et castrum Fossaecaecae, et per montana castrum Gualdi, Felesti, et castrum Pizuti, et castrum Pestorani, et castrum Carpinonis cum Sancto Marco, et castrum Sexano cum Sancto Benedicto, et per montem Rosini assurgit castrum Periculi, et castrum Montis Nigri, et castrum Rocchae Siconis, et castrum Forunli, et extenditur per terram Sancti Vincentii, et per montem Alze ad Portellae, unde oritur Melerinum, [Col. 1190D] et distenditur usque in finem de terris et silvis et montibus monasterii S. Benedicti, et iterum extenditur per fines territorii et silvarum et montium supradicti monasterii, et per verticem montis Aquilonis, et Sambuculi usque in forum S. Martini, et per verticem Montis Cesino, et distenditur in vadum Franciscum de ipso fluvio Secti, et descendunt in ipso flumine Vulturni, qui est prima finis. In Sesto plebem S. Eustachii, in Mastralis plebem S. Joannis, in Torcino plebem S. Mariae, in Capriata plebem S. Mariae, in Capperellis plebem S. Joannis, in Camposacco plebem S. Joannis, in Monte Odonis plebem S. Angeli, in Gualdo plebem S. Angeli, in Falesto plebem [Col. 1191A] S. Mariae, in Longono plebem S. Bartholomaei, in S. Agapito plebem S. Nicolai, in Riperta plebem S. Salvatoris, in Pizzuto plebem S. Agathae, in Pestorano plebem S. Mariae, in Carpinone plebem Sanctae Mariae, in Sexana plebem S. Mariae, in Fara plebem S. Nicolai, in Monte Nigro plebem S. Mariae, in Roccha Siconis plebem S. Leonardi, in Forulo plebem S. Blasii, in Conestellis plebem S. Laurentii, in Roccha Beraldi plebem S. Nicandri, in Armana plebem S. Crucis, in Conveula plebem S. Angeli, in Meronda plebem S. Nicolai, in Periculo plebem S. Mariae, in Ovano plebem S. Mariae, in Saxo plebem S. Laurentii, in Valle Jampelli plebem S. Mariae, in Macchia plebem S. Nicolai, in Ravindola plebem S. Angeli, in Venafro plebem [Col. 1191B] S. Mariae cum pertinentiis suis, in Roccha Venefri ecclesiam S. Crucis, in Roccha Peperoli ecclesiam S. Mariae, in Monte Aquilo plebem S. Mariae, in Valle S. Locheri plebem S. Mariae, in Cerasolo plebem S. Christophori, in Casali plebem S. Joannis, in territorio Venafrano ecclesiam S. Barbarae, S. Nicandri, et S. Crucis, in Peperolo ecclesiam S. Georgii, et S. Nazarii, in Camposacco ecclesiam S. Andreae, in Monte Rodono ecclesiam S. Nazarii, in Macchia ecclesiam S. Mariae, in Isernia ecclesiam S. Viti, S. Agapiti, et ecclesiam S. Salvatoris de territorio de Exano, et monasterium S. Mariae situm infra muros ejusdem civitatis Iserniae, in territorio Longanae ecclesiam S. Sepulcri et S. [Col. 1191C] Erasmi, in S. Agapito ecclesiam S. Helenae, in Gualdo ecclesiam S. Nicolai, in Pizzuti ecclesiam S. Laurentii et ecclesiam S. Petri, in Carpinone ecclesiam S. Mauri et ecclesiam Sancti Romani, in Sexanti ecclesiam S. Angeli et ecclesiam S. Benedicti, in Miranda ecclesiam S. Angeli, in Forulo ecclesiam S. Petri, et ecclesiam S. Onuphrii, et ecclesiam Sancti Pancratii, in Monte Aquilo ecclesiam S. Pauli cum tribus capellis et pertinentiis earum.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam Iserniensem Ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conservare eorum, pro [Col. 1191D] quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva apostolicae sedis auctoritate, et Capuani episcopi debita reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Petrus presb. card. S. Susannae.
- Ego Vivianus tituli S. Stephani in Coelio Monte presb. card.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae trans Tiberim tit. S. Calixti.
- [Col. 1192A] Ego Rainerius presb. card. SS. Joannis et Pauli, tit. Pammachii.
- Ego Ubertus presb. card. eccles. S. Laurentii in Damaso.
- Ego Jacobus diaconus cardinalis S. Mariae in Cosmedin.
- Ego Arditio diac, card. S. Theodori.
- Ego Gregorius SS. Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
Datum Velletri, per manus Alberti S. R. E. presb. card. et cancellarii, XIII Kal. Aprilis ind. I, Incarnationis Dominicae anno 1182, pontificatus vero domini Lucii papae III anno secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati monasterii Sancti Gisleni, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis, in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere, et vigor aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim cum petentium voluntates et pietas adjuvat et veritas non relinquitur. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium, in quo estis divino mancipati obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo [Col. 1192C] monasticus, qui secundum Deum et Beati Benedicti Regulam in eo loco institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant; in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est cum omnibus pertinentiis suis; in villa Logia ( Slogia ) curtem, dominicatam et carrucatam [Col. 1192D] terrae arabilis cum curtilibus, cum omni decima, tam ipsius terrae quam omnium feodorum ejusdem villae; decimas quas habetis in terris Sancti Petri, decimam decimae [de vinea] Hugonis, villare quod dicitur ultramontes cum pertinentiis suis, et ejusdem loci ecclesiam cum appendiciis suis Harminiaco et Beuweniis; decimam de curte et de terris Sancti Landolini; in Novella terram arabilem unius carrucatae, quartam partem villae Blelgiis, cum pertinentiis suis et districto; in villa quae dicitur Wamia allodium Gonteri et Aegidii filii ejus de Cing; terramque Hugonis de Aengien cum aliis terris, curtilibus, redditibus, pratis et silvis; partem villae Durni cum villa et districto, villam de Waherias et curtem dominicatam, ab omni advocatione et decima [Col. 1193A] liberam; ecclesiam, quam sub annuo censu centum solidorum Cameracensis monetae ab ecclesia Sancti Gaugerici possidetis; in villa Chavren curtem dominicatam, cum terris, pratis, silvis, aquis, et curtilibus et portione decimae ab omni dominio libera, et ab aliis partibus divisa; in villa quae dicitur Harcheis tres fertones, ad pondus Flandriae, quos debet Alnensis ecclesia pro terra Heluidis; in Resbaco, curtem dominicatam et tres partes totius allodii, tam in terris quam in silvis, aquis, pratis et redditibus cum districto; apud Roncherias sex marcas argenti ad pondus Coloniae, quos debet Camberonis ecclesia sub annuo censu pro ejusdem loci terris, et altari cum capella de Herieriponte; altare [Col. 1193B] de Cella, cum appendiciis suis Hornuth et Quaternione; ecclesiam de Durno cum appendiciis suis Blelgiis, Hercana, Astices et Slogio; ecclesiam de Villari cum appendiciis suis Harminiaco et Bewengiis; ecclesiam de Wama cum suis pertinentiis Wamiolo et Reseniis, Bassecles cum appendiciis suis; Altregiam, cum capella de villa, cum omnibus appendiciis suis, ab omni exactione liberam, praeter episcopi obsonium; apud Imbrechies curtem et terras dominicatas cum pratis et aquis, duas partes communis allodii ab omni exactione liberas, altare de Bosut, a personatu et ab omni exactione liberum, praeter annuum sex denariorum redditum pro episcopi obsonio; altare de Baldurno cum appendicio suo Willeroth, ab omni exactione liberum, praeter [Col. 1193C] annuum trium solidorum redditum pro episcopi obsonio; altare de Lingniis et de Tumaide; capellam de Rameniis, liberam a personatu et omni exactione, praeter episcopi obsonia; Abechias cum appendiciis suis Belchi, Molembois, Popiola, Petrewez et aliis appendiciis suis; altaria quoque a bonae memoriae Nicolao quondam Cameracensi episcopo vobis collata et ejusdem privilegiis confirmata; Harchies cum appendiciis suis, Grandiecclesia et Stambrusia, et capellam de Equi campo; altare de Blathum, liberum et sine personatu; capellam de Wieres liberam, praeter sonegium duodecim denariorum; altare de Tulin cum appendiciis suis Hainin, altare de Huncheniis; altare de Hersella, altare [Col. 1193D] de Rascengien, altare de Humberges; altare de Goi cum terra et appendiciis suis, altare de Longiis cum appendiciis suis Dolciis ( Doulzies ) et capella de Squeri, capellam Delfait ( Defait, Defayt ) et capellam de Herieriponte, liberas ab omni exactione et personatu; in villa Alemannis curtem dominicatam et decimam ipsius curtis et terrae ad eamdem villam pertinentis in terris, vineis, pratis, silvis, et quaeque in pago Suessionensi Beati Gisleni juste ac pacifice possidetis; curtem et terras dominicatas apud Altregium, et partes communis allodii in terris, aquis, pratis, silvis et redditibus, ab omni exactione vel advocatione liberas; villam Bassecles cum omnibus appendiciis suis, et villicationem ejusdem villae in eleemosynam monasterio vestro concessam.
[Col. 1194A] Sane novalium vestrorum quae propriis manibus vel sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos, e saeculo fugientes liberos et absolutos, ad conversionem vestram recipere, et absque contradictione aliqua retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, januis clausis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce divina officia celebrare. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, [Col. 1194B] salva tamen illarum ecclesiarum justitia a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam, providerint eligendum. Consuetudines etiam antiquas, libertates, immunitates eidem monasterio concessas et hactenus observatas, ratas habemus, easque futuris temporibus manere decernimus illibatas. Inhibemus insuper ne quis in vos vel ecclesias vestras, sine manifesta et rationabili causa, excommunicationis vel interdicti sententiam audeat promulgare.
[Col. 1194C] Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesanorum episcoporum canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum condigna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata [Col. 1194D] iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Petrus presbyter cardinalis tit. Sanctae Susannae.
- Ego Vivianus tituli Sancti Stephani in Coelio Monte presbyter cardinalis.
- Ego Laborans, presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim, tituli Calixti.
- [Col. 1195A] Ego Rainerus presbyter cardinalis Sanctorum Joannis et Pauli tituli Pammachii.
- Ego Hubertus presbyter cardinalis Sancti Laurentii in Damaso.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- Ego Hyacinthus diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Cosmedin.
- Ego Ardicio diaconus cardinalis Sancti Theodori.
- Ego Bono Sancti Angeli diaconus cardinalis.
- Ego Octavianus diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bacchi.
- Ego Soffredus diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Via Lata.
- Ego Albinus diaconus cardinalis Sanctae Mariae [Col. 1195B] novae,
Datum Velletri, per manum Alberti Sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, II Nonas Aprilis, indictione I, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero domini Lucii papae III anno II.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis ARNALDO magistro religiosae militiae Templi quod Jerosolymis situm est, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, in perpetuum.
[Col. 1195C] Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum, apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I, 17) . Proinde, dilecti in Domino filii, de vobis et pro vobis omnipotentem Dominum collaudamus, quoniam in universo mundo vestra religio et veneranda institutio nuntiatur (Rom. I, 8) . Cum enim natura essetis filii irae (Ephes. II, 8) et saeculi voluptatibus dediti, nunc per aspirantem gratiam Evangelii non surdi auditores effecti, relictis pompis saecularibus et rebus propriis, dimissa etiam spatiosa via, quae ducit ad mortem, arduum iter quod ducit ad vitam (Matth. VII, 13, 14) humiliter elegistis atque ad comprobandum quod in Dei [Col. 1195D] militia specialiter computemini signum vivificae crucis in vestro pectore assidue circumfertis (II Cor. IV, 10) . Accedit ad hoc quod tanquam veri Israelitae atque instructissimi divini praelii bellatores, verae charitatis flamma succensi dictum evangelicum operibus adimpletis, quo dicitur: Majorem hac dilectionem nemo habet, quam ut animam suam ponat pro amicis suis (Joan. XV, 13) . Unde cum summi Pastoris vocem juxta animas vestras pro fratribus ponere (I Joan. III, 16) , eosque ab incursibus paganorum defensare minime formidetis et, cum nomine censeamini milites, constituti estis a Domino catholicae Ecclesiae defensores et inimicorum Christi impugnatores.
Licet autem vestrum studium et laudanda devotio [Col. 1196A] in tam sacro opere toto corde et tota mente desudet, nihilominus tamen universitatem vestram exhortamur in Domino atque in peccatorum remissionem auctoritate Dei et beati Petri apostolorum principis, tam vobis quam servitoribus vestris injungimus, ut pro tuenda catholica Ecclesia, et ea, quae est sub paganorum tyrannide, de ipsorum spurcitia eruenda, expugnando inimicos crucis, invocato Christi nomine intrepide laboretis.
Ea etiam, quae de ipsorum spoliis ceperitis, fidenter in usus vestros convertatis, et ne de his contra velle vestrum, portionem alicui dare cogamini prohibemus. Statuentes ut Domus seu Templum in quo estis ad Dei laudem et gloriam atque defensionem suorum fidelium et liberandam Dei Ecclesiam [Col. 1196B] congregati, cum omnibus possessionibus et bonis suis quae in praesentiarum legitime habere cognoscitur, aut in futurum concessione pontificum, liberalitate regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis praestante Domino poterit adipisci, perpetuis futuris temporibus sub apostolicae sedis tutela et protectione consistat. Praesenti quoque decreto sancimus ut vita religiosa, quae in vestra domo est, divina inspirante gratia, instituta ibidem inviolabiliter observetur, et fratres inibi omnipotenti Deo servientes caste et sine proprio vivant et professionem suam dictis et moribus comprobantes, magistro suo aut quibus ipse praecepit, in omnibus et per omnia subjecti et obedientes existant.
[Col. 1196C] Praeterea quemadmodum domus ipsa hujus sacrae vestrae institutionis et ordinis fons et origo esse promeruit, ita nihilominus omnium locorum ad eam pertinentium caput et magistra in perpetuum habeatur. Ad haec adjicientes praecipimus ut obeunte te, dilecte in Domino fili Arnalde, vel tuorum quolibet successorum, nullus ejusdem domus fratribus praeponatur, nisi militaria et religiosa persona, quae vestrae conversationis habitum sit professa; nec ab aliis nisi ab omnibus fratribus insimul, vel a saniori ac puriori eorum parte, qui praeponendus fuerit, eligatur.
Porro consuetudines ad vestrae religionis et officii observantiam, a magistro et fratribus communiter [Col. 1196D] institutas nulli ecclesiasticae saecularisve personae infringere vel minuere sit licitum. Easdem quoque consuetudines a vobis aliquando tempore observatas et scripto firmatas, non nisi ab eo qui magister est, consentiente tamen saniori parte capituli, liceat immutari. Prohibemus autem et omnimodis interdicimus ut fidelitates, hominia, sive juramenta vel reliquas securitates quae a saecularibus frequentantur, nulla ecclesiastica saecularisve persona a magistro et fratribus ejusdem domus exigere audeat. Illud autem scitote, cum sicut vestra sacra institutio et religionis militia divina est providentia stabilita, ita nihilominus nullius vitae religiosioris obtentu ad locum alium vos convenit convolare, Deus enim qui est incommutabilis et aeternus, [Col. 1197A] mutabilia corda non approbat, sed potius sacrum propositum semel incoeptum perduci vult usque in finem debitae actionis. Quot et quanti sub militari cingulo et chlamyde terreni imperii Domino placuerunt, sibique memoriale perpetuum reliquerunt? Quot et quanti in armis bellicis constituti, pro testamento Dei et paternarum legum defensione suis temporibus fortiter dimicarunt, atque manus suas in sanguinem infidelium Domino consecrantes, post bellicos sudores, aeternae vitae bravium sunt adepti? Videte itaque vocationem vestram, fratres tam milites quam servientes, atque juxta Apostolum, unusquisque vestrum, in qua vocatione vocatus est, in ea permaneat. Ideoque fratres vestros semel devotos atque in sacro collegio [Col. 1197B] vestro receptos, post factam in vestra militia professionem et habitum religionis assumptum, revertendi ad saeculum nullam habere praecipimus facultatem. Nec alicui eorum fas sit, post factam professionem, semel assumptam crucem Dominicam, et habitum vestrae professionis abjicere, vel ad alium locum, seu etiam monasterium, majoris sive minoris religionis obtentu, invitis sive inconsultis fratribus, aut eo qui magister exstiterit, liceat transmigrare. Nullique ecclesiasticae saecularive personae ipsos suscipiendi aut retinendi licentia pateat.
Sane laborum vestrorum quos propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere, [Col. 1197C] vel extorquere praesumat. Caeterum decimas quas consilio et consensu episcoporum de manu clericorum vel laicorum habere poteritis, illas etiam quas consentientibus episcopis et eorum clericis acquiretis, vobis auctoritate apostolica confirmamus.
Ut autem ad plenitudinem salutis et curam animarum vestrarum nihil vobis desit et ecclesiastica sacramenta et divina officia vestro sacro collegio exhibeantur commodius, simili modo sancimus ut liceat vobis honestos clericos et sacerdotes, secundum Deum quantum ad vestram scientiam ordinatos, undecunque ad vos venientes suscipere, et tam in principali domo vestra quam etiam in [Col. 1197D] obedientiis et locis sibi subditis, vobiscum habere; dummodo si e vicino sunt, eos a propriis episcopis expetatis, iidemque nulli alii professioni vel ordini teneantur obnoxii. Quod si episcopi eosdem vobis concedere forte noluerint, nihilominus tamen eos suscipiendi et retinendi auctoritate sanctae Romanae Ecclesiae licentiam habeatis. Si vero aliqui horum, post factam professionem, turbatores religionis vestrae aut domus, vel etiam inutiles apparuerint, liceat vobis eos cum saniori parte capituli amovere, eisque transeundi ad alium ordinem ubi secundum Deum vivere voluerint, licentiam dare, et loco ipsorum alios idoneos substituere, qui etiam unius anni spatio in vestra societate probentur. Quo pacto, si mores eorum hoc [Col. 1198A] exigerint et ad vestrum servitium inventi fuerint, tunc demum professionem facient regulariter vivendi et magistro suo obediendi, ita tamen ut eumdem victum et vestitum vobiscum habeant necnon lectisternia, excepto eo quod vestimenta clausa portabunt. Sed nec ipsis liceat de capitulo, vel cura domus vestrae se temere intromittere, nisi quantum eis a vobis fuerit injunctum. Curam quoque animarum tantum habeant quantum a vobis fuerint requisiti. Praeterea nulli personae extra vestrum capitulum sint subjecti; tibique, dilecte in Domino fili Arnalde, tuisque successoribus tanquam magistro et praelato suo, secundum statuta ordinis vestri obedientiam deferant.
Consecrationes vero altarium seu basilicarum, [Col. 1198B] ordinationes clericorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi et caetera ecclesiastica sacramenta a dioecesanis suscipiatis episcopis, siquidem catholici fuerint, et gratiam atque communionem sedis apostolicae habuerint, et ea gratis et absque pravitate aliqua vobis voluerint exhibere. Alioquin liceat vobis catholicos quoscunque malueritis adire antistites, qui, nimirum nostra fulti auctoritate, quae postulantur indulgeant. Clericos autem pro pecunia praedicare aut lucro, vosque pro hujusmodi causa eos ad praedicandum mittere, prohibemus, nisi forte magister Templi qui pro tempore fuerit, certis ex causis id faciendum esse decreverit. Si quando vero loca deserta fuerint, eidem venerabili domui, ab aliquo pia devotione collata, liceat vobis [Col. 1198C] ibidem villas aedificare, ecclesias et caemeteria ad opus hominum ibidem manentium fabricare, ita tamen ut in vicinia illa abbatia vel religiosorum hominum collegium non existat, quae ob hoc valeat perturbari. Cum autem terrae cultae vobis quolibet justo titulo conferantur, facultatem et licentiam habeatis ibidem oratoria construendi, et caemeteria faciendi ad opus transeuntium et eorum solummodo qui de vestra fuerint mensa. Indecens enim est et animarum periculo proximum, religiosos fratres occasione adeundae ecclesiae, se virorum turbis et mulierum frequentiae immiscere. Quicunque sane in vestro collegio suscipientur, stabilitatem loci, conversionem morum, seque militaturos Domino [Col. 1198D] diebus vitae suae sub obedientia magistri Templi, posito scripto super altare in quo contineantur ista, promittent. Decernimus ergo ut receptores vestrarum fraternitatum, sive collectarum, salvo jure dominorum suorum in beati Petri et nostra protectione consistant, et per terras in quibus fuerint pacem habeant. Simili modo sancimus ut quicunque in vestra fraternitate fuerit receptus, si forte ecclesia ad quam pertinet a divinis officiis erit prohibita, eumque mori contigerit, eidem sepultura ecclesiastica non negetur, nisi excommunicatus, vel nominatim fuerit interdictus. Praeterea si quis fratrum vestrorum, qui ad recipiendas easdem fraternitates vel collectas a vobis fuerint missi in quamlibet civitatem, castellum vel vicum advenerint, [Col. 1199A] si forte locus ipse a divinis officiis sit interdictus, pro omnipotentis Dei reverentia et eorum jucundo adventu, semel in anno aperiantur ecclesiae et, exclusis excommunicatis, divina ibi officia celebrentur. Statuimus etiam ut nulli episcopo in ecclesiis vobis utroque jure subditis, interdicti vel excommunicationis sententiam liceat promulgare. Verumtamen si generale interdictum fuerit in locis illis prolatum, exclusis excommunicatis et nominatim interdictis, clausis januis, absque signorum pulsatione, plane divina officia celebretis. Decernimus insuper auctoritate apostolica ut apud quemcunque locum vos venire contigerit, ab honestis atque catholicis sacerdotibus poenitentiam, unctionem, seu alia quaelibet sacramenta ecclesiastica [Col. 1199B] suscipere liceat, ne forte ad perceptionem spiritualium bonorum vobis quidpiam deesse valeat. Quia vero omnes in Christo unus sumus, et non est personarum differentia, apud Deum, tam remissionis peccatorum quam alterius beneficentiae atque apostolicae benedictionis quae vobis indulta est, etiam familiam et servientes vestros volumus esse participes.
Nulli ergo omnino hominum liceat praefatum locum temere perturbare aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, aut aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur vestris atque aliorum Dei fidelium usibus omnimodis profutura, salva in omnibus sedis apostolicae [Col. 1199C] auctoritate. Si quis igitur, hujus nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonitus, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a sanctissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Conservantes autem haec omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus benedictionem et gratiam consequantur. Amen, amen, amen.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis [Col. 1199D] episcopus.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus presb. card. tit. S. Susannae.
- Ego Rainerius presb. cardinalis tit. Sanctorum Joannis et Pauli tit. Pammachii.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae trans Tiberim tit. Calixti.
- Ego Ubertus presb. card. tit. S. Laurentii in Damaso.
- Ego Pandulphus presbyter cardinalis tit. Basilicae XII Apostolorum.
- Ego Jacobus diaconus cardinalis. S. Mariae in Cosmedin.
- Ego Ardicio diaconus cardinalis Sancti Theodori.
- [Col. 1200A] Ego Bobo diaconus cardinalis Sancti Angeli.
- Ego Gerardus diac. cardinalis, etc.
- Ego Octavianus diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bacchi.
- Ego Soffredus diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Via Lata.
- Ego Albinus cardinalis Sanctae Mariae Novae.
Datum Velletri, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, IV Kal. Maii, indictione prima, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero domni Lucii papae III anno II.
( Sigillo plumbeo pendente e filis sericis rubeique coloris. )
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis RAPOTONI decano Ratisponensis Ecclesiae, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis, in perpetuum.
Quoties a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere, et petentium desideriis effectum congruum impertiri. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et felicis recordationis Eugenii papae praedecessoris nostri [Col. 1200C] vestigiis inhaerentes, ecclesiam vestram, in qua divino estis obsequio mancipati, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona inpraesentiarum juste et canonice possidetis, aut in futurum concescessione pontificum, liberalitate regum, largitione principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poteritis adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: Ecclesiam ipsam Beati Petri Ratisponen. cum omnibus possessionibus et appendiciis suis, parochiam majoris Ecclesiae, curtem de Gislingen cum omnibus possessionibus et appendiciis suis, [Col. 1200D] domos vestras claustrales, areas domorum in civitate Ratisponen. sitas; ecclesiam de Persen in ea libertate qua bonae memoriae Hartwicus Ratisponen. episcopus vobis concessit, et pacifice ac rationabiliter possidetis; ecclesiam de Wibelsdorf; ecclesiam de Illinchoven, ecclesiam de Hovechirchen, ecclesiam Waltkeringen, ecclesiam Pfaffenberge, ecclesiam Hitinchoven, ecclesiam Pfolenchoven, ecclesiam Lirendorf, ecclesiam Leuchingen, ecclesiam Punnechoven, ecclesiam Otelhaim, ecclesiam Chirphinholze, ecclesiam Hazenchoven, decimam Wimtingen, decimam Samtingen, decimas in Toenkove, decimas in Norkowe; praedium, quod habetis in villa, quae dicitur Holzen; praedium, quod habetis in villa, quae dicitur in Heitemchoven; praedium, [Col. 1201A] quod habetis in villa, quae dicitur Strazze; mansum quem habetis in villa, quae dicitur Talmazzingen.
Ad haec adjicientes statuimus, ut nulli nisi ecclesiae vestrae canonicis ejusdem ecclesiae archidiaconatuum administratio committatur. Ut autem a saeculari tumultu securi liberius divinis celebrandis officiis consistatis, sub interminatione anathematis interdicimus, ne quis princeps, charissimo in Christo filio nostro Frederico illustri Romanorum imperatore semper Augusto excepto, homines vel equos suos ponendi in hospitia vestra, vobis invitis, habeat facultatem. Cum autem ab imperiali serenitate solemnis curia fuerit congregata, apud vos sine introductione equorum personae duntaxat ecclesiasticae [Col. 1201B] hospitentur. Praeterea, quoniam, sicut dicit Apostolus, nullus debet judicare alienum servum, quia suo domino stat aut cadit, auctoritate apostolica prohibemus, ne aliquis saecularis judex, contra antiquam consuetudinem usque ad moderna tempora observatam, quemquam servientum vestrorum sine assensu vestro judicandi habeat facultatem, nisi offensa fuerit, quae sanguinis vindictam inducat, quam per virum ecclesiasticum non conveniat exerceri. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum locum temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, eorum, pro quorum gubernatione [Col. 1201C] ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, et dioecesani episcopi canonica justitia et debita reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hujus nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui careat dignitate, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus [Col. 1201D] et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodin. Portuen. et Sanctae Rufinae sedis episcopus ss.
- Ego Heinricus Albanen. episcopus ss.
- Ego Vunan. tt. S. Stephani in Coelio Monte presbyter card. ss.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae trans Tiberim. tit. Calixti ss.
- Ego Rainerius presb. card. SS. Joannis et Pauli tit. Pammachii ss.
- Ego Hubertus presb. card. tit. S. Laurentii in Damaso ss.
- [Col. 1202A] Ego Eander presb. card. tit. Basilicae XII Apostolorum ss.
- Ego Arditio diac. card. S. Theodori ss.
- Ego Gerardus S. Adriani diac. card. ss.
- Ego Soffredus S. Mariae in Via Lata diac. card. ss.
- Ego Albinus diac. card. S. Mariae Novae ss.
Datum Velletri, per manum Alberti S. Romanae Ecclesiae presb. card. cancell., II Kal. Maii, indict. I, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero domni Lucii papae III anno secundo.
Plumbum appendet: LUCIUS PP. III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis GUICHARDO abbati monasterii S. Martini quod in Insula Barbara situm est, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim cum petentium voluntatem et pietas adjuvat et veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris multis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium in quo estis divino officio mancipati, ad exemplar felicis recordationis Innocentii et Alexandri praedecessorum nostrorum Romanorum [Col. 1202C] pontificum, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus. In primis siquidem statuentes ut ordo et monasterium quod secundum Deum et B. Benedicti Regulam in eodem loco institutum esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium inpraesentiarum juste et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, Deo propitio poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm [Col. 1202D] est cum omnibus pertinentiis suis et ecclesiis in eadem insula constructis. In burgo extra, littus Araris ecclesiam Sancti Nicolai Sanctorumque Minervii et Eleazari. In Monte Aureo ecclesiam Sancti Nicetii, in villa Pomerii ecclesiam S. Juliani, S. Cypriani de Cassania. Capellam S. Bartholomaei. In Arderia ecclesiam S. Joannis et S. Germani in Taponaco. Ecclesiam S. Mariae et S. Justi de Ranciaco, ecclesiam de Beo, ecclesiam S. Andreae de Cimaloco, ecclesiam S. Christophori, capellam S. Bartholomaei, ecclesiam S. Martini de Franchelams, ecclesiam S. Euphemiae de Inviniaco, ecclesiam S. Florentii et ecclesiam S. Mariae de Visiniaco, ecclesiam S. Petri de la Montaneyo, ecclesiam S. Bartholomaei, ecclesiam S. Martini de Floriaco, ecclesiam [Col. 1203A] S. Pauli de Petra Incisa. Ecclesiam S. Petri de Firminiaco, ecclesiam S. Petri de Biriaco, ecclesiam de Bressola. In Jalliaco ecclesiam S. Vincentii, ecclesiam de Pisiaco, ecclesiam de Sancta Cruce; ecclesiam de Corziaco, ecclesiam de Romaneche, capellam de Miribello, ecclesiam de Maximiaco mortuo, ecclesiam S. Petri in Rilliaco, ecclesiam de Buxiaco, ecclesiam de Fironda, ecclesiam de Crispiaco, ecclesiam de Beyno, ecclesiam de Villorges, ecclesias de Noyosco et de Gordanis et S. Mauritii, ecclesiam S. Petri de Mura, ecclesiam S. Julittae, ecclesiam S. Petri de Balma. Cap llam S. Mariae; ecclesiam S. Romani de Solemiaco, ecclesiam S. Gregorii, ecclesiam de Asnieres, capellas de montibus, de Villeta et de Jons et de Moiffone, [Col. 1203B] ecclesiam de Pusiniaco et Joennages, capellam de Antone, in Fluriaco ecclesiam S. Bartholomaei, ecclesiam de Tartaraco, ecclesiam de Taurinis, ecclesiam de Castellucio, ecclesiam de Constantiis, ecclesiam de Cruento, ecclesiam de Claipiaco, ecclesiam de Marsiliaco, ecclesiam de Cella, ecclesiam de Magniaco, ecclesiam de Mareloco, ecclesiam de Versiaco, ecclesiam de Benerone, ecclesiam de Boteone, ecclesiam S. Laurentii, ecclesiam S. Romani, ecclesiam S. Petri de A . . . . . , ecclesiam S. Beneberti de Novellis, ecclesiam S. Romani Vetuli, ecclesiam S. Fidei, ecclesiam S. Mariae Magdalenae, jus quod habetis in ecclesia Castri S. Germani, ecclesiam S. Agathae, ecclesiam S. Andreae de Suriaco, ecclesiam S. Martini de Folliosa, ecclesiam [Col. 1203C] S. Juliani de Turre, ecclesiam S. Justi super Ligerim et capellam de Grangent, ecclesiam de Chambla, monasterium S. Ragneberti, ecclesiam S. Cosmae et Damiani, ecclesiam S. Petri, ecclesiam S. Mariae, ecclesiam S. Martini, ecclesiam S. Justi de Velay, ecclesiam S. Clementis. In episcopatu Cabilonensi ecclesiam S. Laurentii, ecclesiam S. Martini de la Carre. In episcopatu Claromontensi ecclesiam S. Mariae. In episcopatu Aniciensi ecclesiam S. Ferreoli, ecclesiam S. Romani de Junsiaco, ecclesiam S. Martini de Tirangiis, ecclesiam S. Hilarii. In episcopatu Viennensi, ecclesiam de Cabanosco, ecclesiam S. Ragneberti de Fulcimagnia, ecclesiam S. Saturnini, capellam Sarreriae, ecclesiam de Sablone, [Col. 1203D] de Baudinis, de Jossanis et de Appesiaco. In episcopatu Valentinensi, ecclesiam S. Desiderii de Revoria, ecclesias Montilii Adhemari, S. Petri, S. Crucis, S. Martini Hospitalis et aliam S. Martini, ecclesiam S. Praejecti; Sancti Michaelis et S. Marcelli, ecclesiam de Piosaco. In Aiguno, ecclesiam S. Mariae, S. Desiderii et S. Saturnini. In episcopatu Tricastrino sive Aurasicensi, ecclesiam S. Andreae, de Barres, ecclesiam S. Mariae de Alono et capellam ejusdem castri; ecclesiam S. Petri de Sallas, monasterium Abolenae, ecclesiam S. Genesii, ecclesiam de Mota de Monte Dracone, ecclesiam S. Joannis de Lagoneria, ecclesiam de Torcularibus cum decimis, ecclesiam S. Arigii, ecclesiam de Belgione de Spraranciano, ecclesiam S. Mariae de Albuna, ecclesiam [Col. 1204A] S. Nazarii cum capella de Balma S. Dalmatiani de Causanti, ecclesiam de Mulieratis, ecclesiam S. Thirsi. In episcopatu Carpentoractensi ecclesiam S. Mariae de Innocentibus. In episcopatu Vasionensi, ecclesiam de Malatera, monasterium S. Benedicti de Capella, ecclesiam S. Romani, ecclesiam de Podio Almerado, ecclesiam S. Georgii, ecclesiam S. Marcelli, ecclesiam de Tilletoupis, ecclesiam S. Blasii, cum capella de Placiano. In episcopatu Sistaricensi monasterium S. Marii, ecclesiam S. Joannis cum capella de Castro Assarna, S. Petri, S. Juliani, ecclesiam de Lingosterio, de Cibarrano, ecclesias de Torrendos et S. Mariae Sisae. In episcopatu Diensi, ecclesiam S. Mariae, S. Jacobi de Arrolas, ecclesiam de Cassabone, ecclesiam de Brusaco, ecclesiam de [Col. 1204B] Castilione. In episcopatu Vapincesi monasterium S. Petri de Lent, ecclesiam de Pellona, de Tornareto, ecclesiam S. Plandicii et S. Mariae, capellam de Phara, ecclesiam S. Michaelis de Durfort, ecclesias de Cornilio S. Michaelis, capellam S. Joannis, ecclesiam S. Mariae de Burienis, ecclesiam de Assenaco, ecclesiam S. Leontii, S. Albani et S. Verani in Valle Brosii, ecclesiam S. Petri, S. Joannis et S. Mariae, capellam de Castro, ecclesiam de Torretis, ecclesiam S. Mariae de Carcere et capellam Carceris ecclesiae S. Romani et capellam de Pomariolo, ecclesiam S. Georgii, capellam de Castro Lazari, monasterium Alomonis, cum ecclesiis infra oppidum et in circuitu constitutis, ecclesiam S. Clementis, capellam S. Victoriae, in territorio Castri [Col. 1204C] Larderii, ecclesias duas quas habetis et capellam castri, ecclesiam de Clemensana et capellam de ipso castro. In episcopatu Ebredunensi ecclesiam S. Mametis, ecclesias de Bayonne, ecclesiam de Augustoduno, S. Martini, S. Mariae et aliam ecclesiam S. Mariae, ecclesias S. Petri et S. Domitiani et ecclesias de Sallone. Ad haec castellum de Ligniaco cum terris, nemoribus, et aliis pertinentiis suis, sicut ipsum de dono Stephani de Villario, rationabiliter et pacifice possidetis, vobis et monasterio vestro, auctoritate duximus apostolica confirmandum.
Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus vel sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium [Col. 1204D] vestrorum, nullus a vobis decimas extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos a saeculo fugientes, liberos et absolutos ad professionem vestram recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eo loco professionem, fas sit de eodem absque abbatis sui licentia, nisi arctioris religionis obtentu discedere, discedentes vero, absque communi litterarum vestrarum cautione, nullus audeat retinere. In parochialibus autem ecclesiis quas tenetis liceat vobis presbyteros eligere et dioecesanis episcopis praesentare quibus, si idonei fuerint, episcopi curam animarum committant ut eis de spiritualibus, vobis vero de temporalibus debeant respondere. Vobis [Col. 1205A] quoque indulgemus ut infra terminos parochiarum vestrarum, sine assensu dioecesanorum episcoporum et nostro, ecclesiam de novo vel oratorium construendi (salvis privilegiis Romanorum pontificum) nullus habeat facultatem. Sepulturam quoque loci ipsius liberam esse decrevimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat. Salva tamen illarum ecclesiarum justitia a quibus mortuorum corpora assumuntur. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis januis clausis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, submissa voce divina officia celebrare. Praeterea auctoritate apostolica inhibemus, [Col. 1205B] ut nulli personae liceat in vos vel monasterium vestrum, absque manifesta et rationabili causa, excommunicationis vel interdicti sententiam promulgare. Obeunte vero te nunc ejusdem loci ablate vel aliquo tuorum successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia proeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam promulgarunt eligendum, decernimus. Ergo nulli hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere seu quibuslibet vexationibus fatigare. Sed omnia integra, conserventur, eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus [Col. 1205C] omnimodis profutura, salva apostolicae sedis auctoritateret dioecesanorum episcoporum canonica justitia. Ad judicium autem hujus a sede apostolica perceptae protectionis duos bysantios aureos nobis nostrisque successoribus annis singulis persolvetis. Si qua igitur in futurum ecclesiastica, saecularisve persona, etc.
Datum Velletri, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae cardinalis et cancellarii, quinto Idus Maii, indictione prima, Incarnationis Dominicae millesimo centesimo octogesimo tertio, pontificatus vero domini Lucii papae tertii anno secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis WILLELMO abbati S. Dionysii, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor aequitatis et ordo postulat rationis, praesertim quando petentium voluntates et pietas adjuvat, et veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium, quod specialiter [Col. 1206A] beati Petri juris existit, in quo divino estis obsequio mancipati, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Dei timorem, et beati Benedicti Regulam in loco institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda [Col. 1206B] vocabulis:
Locum ipsum in quo praefatum monasterium est situm, cum omnibus pertinentiis suis; dominationem praebendarum in ecclesia S. Pauli; in episcopatu Parisiensi ecclesiam S. Leodegarii, ecclesiam S. Martini in Strata, ecclesiam de Trembleaco: in archiepiscopatu Rothomagensi, ecclesiam de Charz, ecclesiam de Cergi, ecclesiam de Bussiaco; in episcopatu Carnotensi ecclesiam de Trapis; in episcopatu Aurelianensi ecclesiam de Tauriaco; ad haec compositionem illam quam venerabilis frater noster Henricus Silvanectensis episcopus super diversis querelis, quae inter vos et nobilem virum Willelmum de Melloto, tam in talliis quam in corveis et in terris censualibus, et [Col. 1206C] quibusdam aliis vertebantur, statuit observandam. Concessionem vobis et per vos monasterio vestro sanctam a venerabili fratre nostro Guidone Senonensi archiepiscopo et ejus antecessoribus, de ecclesiis de Belna, de Sancto Lupo, de Josenvilla, de Ver, de Fericiaco, de Grandi Puteo et de Sancto Audoeno; praesentationem etiam presbyterorum in eisdem ecclesiis; concessionem vobis similiter factam a venerabili fratre nostro Rogerio Cameracensi episcopo, et ejus antecessoribus bonae memoriae Walchero, Odone et Nicolao, de ecclesia de Forest, altari de Solemma, altari de Vertinolis; portionem cujusdam decimae de Kivi; item compositionem quam jam dictus Silvanectensis [Col. 1206D] episcopus super controversia quae inter vos et Albertum de monte Homerio de quadam viatura et quibusdam pravis consuetudinibus vertebatur, statuit observandam; concessionem quoque coenobio vestro factam a venerabili fratre nostro Philippo Belvacensi episcopo, tam de personatu quam de repraesentatione in ecclesiis sacerdotum, videlicet ecclesia S. Martini de Colle, ecclesia de Ulliaco, ecclesia de Ciris, ecclesia de Croy, ecclesia de Asneriis, ecclesia de Moranciaco, ecclesia de Masters, ecclesia de Noisiaco, ecclesia de Murno et ecclesia de Buxorta; praeterea refutationem pravae consuetudinis, quam Buccardus de Montemoranciaco in vineis vestri monasterii, in Dioillo villa sitis, habebat, et Rotagici terrae [Col. 1207A] suae; similiter compositionem initam inter monasterium vestrum et ecclesiam S. Exuperii Corboliensis in praesentia bonae memoriae Joannis quondam Carnotensis episcopi, super integritate praebendae ejusdem ecclesiae.
Has siquidem omnes compositiones seu refutationes, sicut absque pravitate factae sunt et receptae, et in scriptis authenticis continentur, et etiam hactenus sunt servatae, apostolico munimine roboramus. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos et laicos liberos et absolutos e saeculo fugientes, ad conversionem recipere et eos absque contradictione [Col. 1207B] aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eo loco professionem, fas sit absque abbatis sui licentia, nisi arctioris religionis obtentu, discedere de eodem; discedentem vero, absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. In parochialibus autem ecclesiis quas habetis liceat vobis sacerdotes eligere et dioecesano episcopo praesentare; quibus, si idonei fuerint, episcopus animarum curam committat, ut ei de spiritualibus, vobis autem de temporalibus debeant respondere; justitias etiam aut officia laicorum quae tu, fili abbas, ad manus tuas ab hominibus in burgo S. Dionysii commorantibus legitime revocasti, de caetero aliis assignari; regulares etiam consuetudines a praedecessoribus [Col. 1207C] vestris et a vobis hactenus observatas aliqua levitate mutari, nisi de tua sive tuorum fuerit providentia successorum, cum assensu capituli, vel majoris et sanioris partis, auctoritate apostolica prohibemus. Novas praeterea et indebitas exactiones ab archiepiscopis, episcopis, archidiaconis, seu decanis, aliisque ecclesiarum praelatis omnino vobis fieri prohibemus. Chrisma vero, oleum sanctum, consecrationes altarium seu basilicarum, ordinationes clericorum seu monachorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi, a quocunque malueritis suscipiatis episcopo, siquidem catholicus fuerit et gratiam apostolicae sedis habuerit, et ea vobis gratis absque aliqua pravitate voluerit exhibere.
[Col. 1207D] Inhibemus insuper ut intra fines parochiarum ecclesiarum vestrarum, nullus, sine dioecesani episcopi et vestro assensu, capellam vel oratorium aedificare praesumat, salvis privilegiis Romanae Ecclesiae. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, fas sit vobis januis clausis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce divina officia celebrare. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te nunc ejusdem [Col. 1208A] loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet surreptionis astutia, seu violentia, praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam providerint eligendum. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, se domnia integra conserventur, eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva apostolicae sedis auctoritate et in praedictis ecclesiis dioecesanorum canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- [Col. 1208B] Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi.
- Ego Petrus presbyter cardinalis tituli Sanctae Susannae subscripsi.
- Ego Vivianus tituli Sancti Stephani in Coelio Monte presb. card. subscripsi.
- Ego Laborans presb. card. Sanctae Mariae Trans Tiberim tit. Calixti subscripsi.
- Ego Pandulphus presb. card. tit. Basilicae Duodecim apostolorum subscripsi.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Ruffae sedis episcopus subscripsi.
- Ego Henricus Albanensis episcopus subscripsi.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus subscripsi.
- Ego Arditio decanus card. tit. Sancti Theodori [Col. 1208C] subscripsi.
- Ego Gratianus tit. Sanctorum Cosmae et Damiani diac. card. subscripsi.
- Ego Bobo diac. card. tit. Sancti Angeli subscripsi.
- Ego Gerardus Sancti Adriani diac. cardinalis subscripsi.
- Ego Soffredus diaconus cardinalis tit. Sanctae Mariae in Via Lata subscripsi.
- Ego Albinus Sanctae Mariae Novae diac. card. subscripsi.
Datum Velletri, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, tertio Nonas Junii, indictione prima, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus domini [Col. 1208D] Lucii papae III anno secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis CARITATI, abbati monasterii Sanctae Florae, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim quando petentium voluntatem et pietas adjuvat et justitiam [Col. 1209A] veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium Sanctae Florae, in quo divino mancipati estis obsequio, ad exemplar praedecessorum nostrorum Innocentii et Alexandri, Romanorum pontificum, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda [Col. 1209B] vocabulis: Castrum Sanctae Florae cum capellis quae in eodem castro sitae sunt, capellam videlicet Sancti Anastasii, capellam Sancti Angeli, capellam Sancti Apollinaris, capellam Sancti Zenonis, et quidquid juris habetis in capella Sanctae Mariae, monasterium Sancti Petri Majoris in civitate Arretina cum hospitio et omnibus pertinentiis suis: adjicientes ut vos, secundum antiquam et rationabilem consuetudinem vestram, possitis illud libere ordinare; capellam Sancti Gregorii et quidquid juris habetis in ecclesia Sancti Laurentini, monasterium Sancti Michaelis de monte Pinculi cum capellis et aliis suis pertinentiis, ecclesiam Sancti Petri et Sancti Tiburtii in Gargonsa cum pertinentiis [Col. 1209C] suis, plebem Sancti Martini de Galognano cum omnibus pertinentiis suis, quidquid juris habetis in plebe Sanctae Mustiolae, quidquid juris habetis in ecclesia Sancti Vincentii in Cortona, castrum de Quarata cum ecclesia Sancti Andreae et curte sua, quidquid habetis in Sancto Mamma, castrum de Muglano cum ecclesia Sancti Angeli et curte sua, quidquid juris habetis in curte Sancti Prosperi, quidquid juris habetis in ecclesia Sanctae Mariae in Villa Alba, castrum de Fontiano cum ecclesia Sancti Petri et pertinentiis suis, castrum de Rughitino cum ecclesiis et curte sua, ecclesiam Sancti Leonis cum pertinentiis suis, ecclesiam Sanctae Florae Minoris cum medietate suae curtis et curtis de Bulgari cum jure quod habetis in ecclesia Sancti Laurentii et [Col. 1209D] Sancti Sebastiani, ecclesiam S. Petri in Maiano cum jure quod sibi habetis, et quidquid habetis in Polliciano, Pilli et in vico.
Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis atsutia vel violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati benedicti Regulam providerint eligendum. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi sint excommunicati, nullus obsistat.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat, etc. Si qua igitur in futurum, etc.
- [Col. 1210A] Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus ss.
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae episcopus.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus ss.
- Ego presbyter cardinalis tit. Sanctae Susannae ss.
- Ego Vivianus tituli Sancti Stephani in Coelio Monte presbyter cardinalis ss.
- Ego Laborans presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim tit. Calixti ss.
- Ego Landus presbyter cardinalis tit. Basilicae XII Apostolorum ss.
- Ego Hyacinthus diac. cardinalis S. Mariae in Cosmedin ss.
- Ego Ardicio diaconus cardinalis tit. Sancti Thomae ss.
- Ego Gratianus tit. Sanctorum Cosmae et Damiani [Col. 1210B] diac. card. ss.
- Ego Bobo diaconus cardinalis tit. Sancti Angeli ss.
- Ego Gerardus tit. S. Adriani diaconus cardinalis ss.
- Ego Octavianus diac. card. tit. Sanctorum Sergii et Bacchi ss.
- Ego Soffredus diac. card. tit. Sanctae Mariae in Via Lata ss.
- Ego Albinus diaconus cardinalis tit. Sanctae Mariae Novae ss.
Datum Velletri, per manum Hugonis sanctae Romanae Ecclesiae notarii, octavo Idus Junii, indictione prima, Incarnationis Dominicae anno millesimo centesimo [Col. 1210C] octogesimo secundo, pontificatus vero domni Lucii III papae anno tertio.
Signum Lucii III papae.
Adjuva nos, Deus salutaris noster.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis priori ecclesiae Sanctae Ymerii, ejusdem fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, salutem et apostolicam benedictionem.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit [Col. 1210D] adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus, aut eos a proposito revocet, aut robur, quod absit, sacrae religionis aliquatenus infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam, in qua divino estis obsequio mancipati, sub beati Petri et nostra protectione suscepimus, et praesentis scripti privilegio communimus: imprimis siquidem statuentes, ut ordo monasticus, qui secundum Deum et beati Benedicti Regulam in ecclesia vestra institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bonae eadem ecclesia impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, [Col. 1211A] largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo monasterium vestrum situm est, ex dono Hugonis de Monteforti cum omnibus pertinentiis suis, scilicet cum capella Sanctae Mariae in villa sancti Ymerii, et cum capella sancti Michaelis apud Pontem-episcopi, et cum decimationibus molendinorum de Cornevilla, et aliorum nemorum, et forestarum, et piscariarum, et vivariorum, et caseorum, et virgultorum, et omnium quae decimari debent de honore de Monteforti in Normannia, et Anglia. Et in Anglia ecclesias de Bradeburna, [Col. 1211B] et Tiltentona, et de Esbrugge cum omnibus pertinentiis suis, et nominatim decimis piscium de Heca, et unam domum apud Iream, sicut donatorum [ f. donationum] chartae testantur. Ex dono Hugonis filii Gilleberti de Gant partem illam silvae, quae vocatur nemus Heroldi, et Valliscorvi, et virgultum quod fuit Ricardo Poree in Perrefita, et decimas de salinis, et nundinis de Ponte-episcopi, et de valle Ancre, sicut ejus charta testatur. Ex dono illustris Henrici Anglorum regis capellam de Bello-loco cum decimis et omnibus pertinentiis suis. Ex dono Willelmi de Perrefita, assensu, uxoris suae, et filiorum suorum, et Hugonis de Monteforti domini sui, decimam de mortua aqua, et de omnibus molendinis suis, sicut in ejus charta continetur. [Col. 1211C] Ex dono Roberti Mauviel, assensu uxoris, et filiorum suorum, virgultum, et terram, et boscum quae tenebat de eo Hebertus clericus, et boscum de Quarreria, et hortum unum juxta fontem sancti Ymerii. Et in Ferravilla unum hortum et unam acram terrae. Ex dono Hugonis praepositi de Torta quercu tres acras terrae in eadem villa. Ex dono Willermi Furtel apud Magnam-villam unum vavassorem reddentem decem solidos cum pertinentiis suis. Ex dono Roberti de Monteforti pasturam, et terram de monte supra domum Hugonis Peissun, et aquam et piscariam de Ivea, et gardinum quod fuit Willelmi presbyteri, et decimam novi molendini, et molendini Fulleretii. Ex dono Heliae de [Col. 1211D] Baillolio terram apud Tortam Quercum in essartis forestae, et unam salinam ad Tolcam, concessu domini sui Roberti de Monte-forti. Ex dono Walteri Pipard terram de Guvifosse, quam Hugo de Monteforti ei dederat pro servitio ejus. Ex dono Oliverii de Albineo unum vavassorem reddentem quinque solidos cum reguardis, et omnibus pertinentiis suis. Ex dono Albredae de Tilio, et Roberti filii ejus tertiam partem decimae molendini de Perrefita cum omnibus pertinentiis suis. Ex dono Willermi de Betevilla decimam molendini sui in eadem villa, et terram quam eis dedit apud Sanctum Ymerium juxta forestam, sicut in authenticis scriptis singulorum donatorum continetur.
Sane novalium vestrorum quos propriis manibus, [Col. 1212A] vel sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas exigere, vel extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos, vel laicos a saeculo fugientes liberos, et absolutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper, ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit absque prioris sui licentia de eodem loco, nisi arctioris religionis obtentu discedere, discedentem vero, sine communi litterarum cautione, ullus audeat retinere. In parochialibus autem ecclesiis, quas habetis, liceat vobis clericos vel sacerdotes eligere, et dioecesano episcopo praesentare; quibus si idonei fuerint, episcopus curam animarum committat, ut ei de spiritualibus, vobis [Col. 1212B] autem de temporalibus debeant respondere. Cum autem generale interdictum fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce divina officia celebrare. Antiquas quoque et . . . . . . in ecclesia vestra hactenus . . . . . . habemus, easque futuris illiba . . . . . . Praeterea statuimus ut . . . . . . episcopo, decano, archidiacono, vel eorum officiali . . . . . ecclesias vestras, seu clericos familiae vestrae . . . . . . . manifesta, et rationabili causa, interdicti, excommunicationis aut suspensionis sententiam liceat pervulgare. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni, et extremae voluntati, qui se illic sepeliri desideraverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, [Col. 1212C] salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, aut quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur, eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua ergo in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis [Col. 1212D] episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus presbyter cardinalis titulo Sanctae Suzannae.
- Ego Vivianus titulo Sancti Stephani in Coelio Monte presbyter cardinalis.
- Ego Laborans praesbyter cardinalis Sanctae Mariae Trans Tiberim titulo Calixti.
- Ego Pandulphus cardinalis titulo duodecim apostolorum . . . . . . diaconus cardinalis . . . . . Sancti Theodori.
- Ego Gra . . . . . diaconus cardinalis titulo Sancti Angeli.
- Ego . . . . Oriani diaconus cardinalis . . . .
- [Col. 1213A] Ego Galfredus titulo Sanctae Mariae in Via Lata diaconus cardinalis.
- Ego Albinus titulo Sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis.
. . . Per manum Hugonis sanctae Romanae . . . notarii, XIV Kalendas Julii, indictione . . . Incarnationis Dominicae anno 1182, pontificatus vero domini Lucii tertii anno secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis CADURCO decano ecclesiae S. Aniani Aurelianensis, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis, in perpetuum.
Cum omnium Ecclesiarum attentam curam et sollicitudinem ex injuncto nobis a Deo apostolatus officio gerere debeamus, de illis tamen praecipue nos oportet esse sollicitos quae ad jus et proprietatem [Col. 1213C] sacrosanctae Romanae Ecclesiae specialius pertinere noscuntur, et de apostolicae sedis protectione ampliori devotione confidunt. Et ne quorumlibet hominum in bonis seu etiam in dignitatibus temerariis ausibus fatigentur, auctoritatis nostrae suffragio eas convenit pariter communiri. Ideoque, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et, ad exemplar felicis recordationis Alexandri papae praedecessoris nostri, praefatam Sancti Aniani ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones et quaecunque bona eadem ecclesia impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum [Col. 1213D] concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Villam videlicet de Sentiliaco cum ecclesia, villam de Rum cum ecclesia, vi Iam de Tilliaco cum ecclesia, ecclesiam de Chalo et villam de Arthenaio, a charissima in Christo filia nostra Alizia, illustri Francorum regina, vobis communicatam, pro villa de Chalo in ea libertate et immunitate tuendam in qua bonae memoriae Ludovicus, quondam illustris Francorum rex, quemadmodum in ejus scripto continetur authentico, eam noscitur habuisse; medietatem quoque proventuum tam in minutis decimis [Col. 1214A] quam in oblationibus et omnibus beneficiis vivorum et mortuorum in praedicta ecclesia de Chalo, juxta quod vobis olim concessum est a venerabili fratre nostro W. Senonensi, nunc vero Remensi archiepiscopo Sanctae Sabinae cardinali, apostolicae sedis legato, ut in ejus scripto authentico redactum est, eo tamen tenore quod si plures in eadem villa parochiales ecclesiae constructae fuerint, in omnibus quae ibidem surrexerint, id juris habeatis quod in praedicta ecclesia habuisse noscimini, et habere; villam de Herbiliaco cum ecclesia et omnibus decimis et pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Aniani veteris quae Capella vocatur, et ecclesiam Sancti Germani infra muros civitatis; quidquid habetis in villa de Fonteneto, et ecclesiam ejusdem villae cum [Col. 1214B] decimis et aliis redditibus ad jus vestrum pertinentibus; aquam Ligeris a muro veteris civitatis usque ad Sanctum Lupum, et molendina omnia quae in eadem aqua habetis cum piscat onibus suis; quidquid habetis ultra Ligerim et in Secalonia, quidquid habetis in Gastineio, villam de Bardeziaco cum omnibus pertinentiis suis, quidquid habetis in foresta quae Boloma dicitur, et villam de Cazeliis, quidquid pertinet ad Majoriam de Jarria et villam de Seteis.
In supradictis vero parochialibus ecclesiis, videlicet de Sentiliaco, de Ruem, de Tiliaco, de Fonteneio, de Centolio, de Herbiliaco, de Chalo, quas tenetis, presbyteros eligatis et episcopis praesentetis; quibus, si idonei fuerint, episcopi curam animarum [Col. 1214C] absque venalitate committant, ut de plebis quidem cura eis respondeant, pro rebus vero temporalibus debitam vobis obedientiam et consuetam subjectionem exhibeant. In reliquis vero duabus ecclesiis, videlicet S. Aniani et S. Germani, et ad servitium altaris Crucifixi ecclesiae Sancti Aniani libere et absque alicujus contradictione et praesentatione, sicut hactenus, ita et deinceps liceat vobis substituere sacerdotes. Liceat etiam vobis in parochialibus vestris vacantibus, uti consuetum est et ab antiquis hactenus temporibus observatum, ponere sacerdotes ad succursum, qui, donec conveneritis in personas idoneas quae institui debeant in eis, omnipotenti Deo famulentur. Ferias praeterea [Col. 1214D] in duabus solemnitatibus beati Aniani, ad luminaria ejusdem ecclesiae concinnanda, tam a bonae memoriae Ludovico illustri rege Francorum quam a Joanne quondam Aurelianensi episcopo vobis et ecclesiae vestrae concessas, et scripti sui munimine roboratas, quemadmodum in eorum scriptis authenticis continetur, auctoritate apostolica confirmamus. Nihilominus praesenti decreto in perpetuum mansuro statuimus ut duae praebendae et annuales canonicorum, quocunque modo praebendae mutentur, officio confrariae permaneant. Vineas insuper et omnia quae praefatae confrariae collata sunt, vobis et per vos ipsi confrariae, prout communi assensu capituli statutum est et scripto firmatum, apostolicae sedis munimine roboramus, et [Col. 1215A] constitutionem illam ratam et inconvulsam futuris temporibus decernimus permanere. Chrisma vero, oleum sanctum, consecrationes altarium seu basilicarum, ordinationes canonicorum seu clericorum vestrorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi, a dioecesano suscipietis episcopo, siquidem catholicus fuerit et gratiam apostolicae sedis habuerit, et ea gratis et absque pecunia vel exactione aliqua vobis voluerit exhibere; alioquin ad quemcunque malueritis antistitem recurrite, qui nostra fultus auctoritate, quod postulatur indulgeat. Praeterea, omnes libertates seu etiam immunitates ac regias consuetudines a Francorum regibus vobis et ecclesiae vestrae indultas et scripti sui munimine roboratas auctoritate apostolica confirmamus et illibatas [Col. 1215B] statuimus perpetuo permanere.
Sancimus quoque et praesenti decreto statuimus ut nulli archiepiscopo vel episcopo seu cuilibet personae commissam vobis ecclesiam, vel vos aut clericos chori vestri, nisi Romano pontifici vel legato ejus, aut etiam de speciali mandato apostolicae sedis, excommunicare, seu a divinis officiis interdicere aut suspendere liceat. Prohibemus insuper ut nulli ecclesiasticae vel cujuscunque ordinis personae fas sit indebitas exactiones ecclesiis vestris aut capellis, aut sacerdotibus earum imponere. Decernimus ergo ut nulli omnino, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae episcopus.
- [Col. 1215C] Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Petrus cardinalis Sanctae Susannae.
- Ego Vivianus Sancti Stephani in Coelio-Monte presbyt. cardinalis.
- Ego Laborans presb. cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim tit. Calixti.
- Ego Pandus presb. card. tit. Basilicae XII Apostolorum.
- Ego Ardicio diac. card. Sancti Theodori.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diac. cardinalis.
- Ego Gerardus S. Adriani diac. cardinalis.
- Ego Soffredus diac. card. S. Mariae in Via Lata.
- Ego Albinus diac. card. S. Mariae Novae.
[Col. 1215D] Datum Segniae, per manum Alberti Sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, VIII Kal. Julii, indict. I, Incarnationis Dominicae 1183, pontificatus vero domni Lucii papae III anno secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiabus CASOTE abbatissae monasterii S. Zachariae de Venetiis, ejusque sororibus, tam praesentibus quam futuris, regulariter substituendis, in perpetuum.
[Col. 1216A] Prudentibus virginibus quae sub habitu religionis, accensis lampadibus, per opera sanctitatis jugiter se praeparant ire obviam Sponso, sedes apostolica debet praesidium impertiri, ne forte cujuslibet temeritatis incursus, aut eas appositu [a proposito] revocet, aut robur, quod absit! sacrae religionis infringat. Eapropter, dilectae in Domino filiae, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium S. Zachariae de Venetiis in quo divino estis obsequio mancipatae, ad exemplar felicis recordationis Alexandri papae praedecessoris nostri sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus. Imprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus qui secundum Deum et Cluniacensium fratrum observantiam [Col. 1216B] ibi noscitur institutus, perpetuis temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis Deo propitio poterit adipisci, firma vobis et his quae post vos successerint, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Curtem sitam in loco qui Petrolio vocatur cum ecclesia Sancti Thomae et omnibus pertinentiis suis, curtem positam in loco qui dicitur Clugia, cum omnibus pertinentiis suis; mansos qui positi sunt [Col. 1216C] in loco qui dicitur Runcaberto cum omnibus pertinentiis suis; mansos qui positi sunt in comitatu Tarvisino et pertinentiis; Tarvisii et possessiones quas habetis in episcopatu Civitatis Novae cum omnibus pertinentiis suis, et quidquid habetis in Sacco et in Lupa et in Paduano districtu, in Livenza et in Laurentiaca atque earum appendiciis. Decimas quoque omnium colonorum et terrarum quas in praedictis locis et curtibus rationabiliter secundum antiquam possessionem possidetis, vobis nihilominus confirmamus. Prohibemus autem ut nulla deinceps soror in eodem monasterio admittatur, quae proprietatem modis quibuslibet hinc praesumat. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se [Col. 1216D] illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus corpora mortuorum assumuntur. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, earum, pro quarum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua quidem ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus. (L. S.)
- [Col. 1217A] Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae episc.
- Ego Petrus presbyter cardinalis titulo S. Susannae.
- Ego Vivianus tit. S. Stephani in Coelio Monte presb. cardinalis.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae Trans Tiberim tit. Calixti.
- Et sex alii.
Datum Signiae, per manum Alberti sanctae Ro-Ecclesiae presb. cardinalis et cancellarii, II Nonas Julii, indictione prima, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero domni Lucii papae tertii anno secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis EGELOLFO abbati monasterii Sanctorum Petri et Pauli atque Mauritii de Ebersheim, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem tam professis, in perpetuam memoriam.
Quoties a nobis petitur, quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum suffragium impertiri. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium sanctorum Petri et Pauli [Col. 1217C] atque Mauritii sociorumque ejus de Ebersheim, situm in pago Alsaciense, super fluvium quod dicitur Ylla, in quo divino mancipati estis obsequio sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus. Inprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Deum et beati Benedicti Regulam in eodem monasterio institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum, concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, praestante Domino, [Col. 1217D] poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est, cum omnibus pertinentiis suis. In Sulza curtem Porte cum decimis suis et cum decimis dominicae curtis in agris, pratis et vineis. In Regenesheim decimas duorum mansorum. In Gundolvesheim decimas quinque mansorum. In Bercholtz decimas unius vineae. In Balteresheim, in Battenheim, in Bolichesheim, in Bollenwilre decimas quas in eis habetis. Capellam Zelle cum decimis allodii sui. Capellam Sarmonzhe cum decimis allodii sui. In Egenesheim decimas unius dominicae curtis. In Sigoltesheim curtem dominicam cum [Col. 1218A] omnibus appendiciis suis, vineis, agris et pratis et banno, et capellam ipsius curtis cum omnibus decimis praedii sui et cum decimis duodecim mansorum et aliorum duorum mansorum Argentinensis ecclesiae. In Orheswilae curtem dominicam cum decimis ipsius praedii et banno. In Bunegesheim curtem cum allodio vinearum et agrorum cum omni decima sua, quod Ringardis regina vobis dedit. Insuper allodium in ipsa villa quod Odalricus vobis dedit. In Scerwilre curtem dominicam cum vineis, agris, pratis et cum decimis, et banno ipsius praedii. In Tamwilre allodium cum agris et pratis et aquarum decursibus et capellam cum decimis. In Ebersheim curtem dominicam cum forestis et quarta parte banni ipsius villae. In Kagenheim [Col. 1218B] curtem dominicam cum omnibus appendiciis suis et banno. In Sermesheim curtem dominicam, cum decima salicae terrae et ecclesiam cum decimis ipsius villae. In Hittenheim decimas unius dominicae curtis. In Mazenheim decimas sexaginta octo jugerum. In Outenheim curtem dominicam et ecclesiam cum decimis ipsius villae. In Northus decimas unius dominicae curtis. In Hundenesheim et in Lumersheim similiter. In Valna curtem dominicam cum quarta parte banni ipsius villae. In Birenheim curtem dominicam cum medietate banni. In Hiltesheim curtem dominicam cum decimis salicae terrae et ecclesiam cum decima ipsius villae et banno et cum omni mundiburde sua ac libertate. Item in ipsa villa curtem dominicam ad sacrarium [Col. 1218C] pertinens, cum decimis et appendiciis suis, scilicet Cellesheim, Conenheim et Hagenheim. In Azolveswilre curtem dominicam cum ecclesia et banno et omni dominio. In Mutersholz curtem dominicam cum ecclesia et decimis ipsius villae et medietate banni. In Baldenheim capellam cum medietate decimarum ipsius villae. In Wittensheim curtem dominicam cum tribus partibus banni et ecclesiam ipsius loci cum decimis. In Niveratesheim allodium et ecclesiam cum decimis ipsius villae. In Swavesheim curtem dominicam cum medietate banni. In Artusvesheim, curtem dominicam cum ecclesia et decimis ipsius villae et banno. Capellam in Bireheim cum decimis suis. In Cruzenheim curtem dominicam, cum tribus partibus [Col. 1218D] banni et omni dominio ipsius villae et ecclesiam cum decimis suis. In Arzenheim curtem dominicam cum omni jure suo. In Burheim decimas dominicae curtis. In Castineto praedium unum. In Tambaco praedium unum. In Llichirchen tres mansos. In Offenheim duos mansos. In pago Brisaugiensi curtem dominicam in villa Wizwilre cum omnibus appendiciis suis et ecclesiam cum decimis ipsius villae, banno et omni dominio. In Baldovesheim novem mansos. In Ibenheim mansum unum. In Widensoln mansum et dimidium. In Uresheim mansum unum. In Otrateswilre tres-mansos. In Ostheim mansum unum, in Onheim duos mansos, in Veltchirichen vineam unam et dimidium mansum. In Roleswilre duos [Col. 1219A] mansos, insuper vineam trium jugerum cum curtibus suis, item aliam vineam. In Bateresheim duos mansos. In Burcheim dimidium mansum. In Berolvesheim novem mansos. In Bliemaresheim quartam partem mansi. In Stocesheim duos mansos et dimidium. In Hessenheim dimidium mansum. In Amricheswilre vineam unam. In Pfassenheim vineam unam. In Dubelsheim duos mansos. In Hedolvesheim mansum et dimidium. Et in Mochenheim dimidium mansum et capellam in Ebersheim sitam cum omnibus pertinentiis suis.
Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere aut extorquere, praesumat. Liceat quoque vobis clericos [Col. 1219B] vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit absque abbatis sui licentia, nisi arctioris religionis obtentu, de eodem loco discedere; discedentem vero, absque communium litterarum cautione, nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce divina officia celebrare. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, [Col. 1219C] nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam providerint eligendum.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus [Col. 1219D] omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate atque ejusdem canonica justitia. Si qua ergo in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus presbyter cardinalis tituli S. Susannae.
- Ego Vivianus tituli Sancti Stephani in Coelio Monte presbyter cardinalis.
- [Col. 1220A] Ego Laborans presbyter cardinalis sanctae Mariae Trans Tiberim tituli Calixti.
- Ego Pandulfus tituli Basilicae Duodecim apostolorum presbyter card.
- Ego Jacobus diaconus cardinalis S. Mariae . . . .
- Ego Arditio diaconus cardinalis S. Theodori.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani cardinalis.
- Ego Bobo diaconus cardinalis Sancti Angeli.
- Ego Octavianus diac. card. SS. Sergii et Bacchi.
- Ego Goffredus Sanctae Mariae in Via Lata diaconus cardinalis.
- Ego Albinus Sanctae Mariae Novae diac. card.
Datum Sig., per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, XIV [Col. 1220B] Kalend. Augusti, indictione prima, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero domni Lucii papae tertii anno secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis ROBERTO abbati ecclesiae S. Nicolai Hermeriarum, fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Quoties illud a nobis petitur quod virtuti et honestati convenire dignoscitur, animo nos libenti decet concedere et petentium desideriis congruum [Col. 1220C] suffragium impertiri. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatam ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum Deum et beati Augustini Regulam in eadem ecclesia institutus esse dignoscitur, perpetuis temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, [Col. 1220D] poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefata ecclesia sita est cum terris, pratis, et Nemore regis [Col. 1219D] Bois du roi. et omnibus abbatiae appendiciis; omnes domos et vineas quas apud Latiniacum [Col. 1219D] Lagny. habetis, et quidquid apud Conche [Col. 1219D] Conche près de Lagny. tam in domibus quam in vineis et aliis tenementis possidetis; curtem quam apud Sarias [Col. 1220D] Sery. habetis, cum terris, pratis et nemore et omnibus quae juris vestri sunt; et quidquid apud Medium Meldum [Col. 1220D] Melun aut Meaux. tam in nemore quam in pratis acquisistis, [Col. 1221A] de eleemosyna comitis Henrici; duo molendina apud Butrerches et apud Espault [Col. 1221D] Buire et Espaux, près de Château-Thierry. ; et centum solidos annuatim reddendos in Barcho de Ari [Col. 1221D] Berchère. ; ecclesiam Sancti Medardi [Col. 1221D] Damard près de Lagny. cum domibus, terris, vineis et pratis ad presbyterum ejusdem ecclesiae pertinentibus, et ab omni consuetudine census et decimarum pertinentium ad dominum Simonem de Gliseria [Col. 1221D] Glisy. et fratrem et haeredes ejus, liberis et immunibus; medietatem decimarum minutarum Turnonii [Col. 1221D] Tournant. de Castris [Col. 1221D] Chatres. , de Campo Roboris [Col. 1222D] Champrose près Tournant. , de Urscia [Col. 1222D] Houssaye. , de Bernaio [Col. 1222D] Bernay près Rosay. , de capella Hewidis [Col. 1222D] Les Chapelles près la Houssaye. , de capella Morcengin [Col. 1222D] Marchange près Neuf-Moutier, ut suspicor. ; duos modios annonae de eleemosyna Guidonis de Garlanda [Col. 1222D] Gui de Garlande seigneur de Tournant. , et filii ejus Ancelli in grangia campi Roboris annuatim solvendos; itemque duos modios [Col. 1221B] annonae de eleemosyna domini Radulphi de Bucy.
Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium aut de hortis, seu de fructibus arborum vestrarum nullus a vobis decimas extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos, e saeculo fugientes liberos et absolutos, ad conversionem recipere et eos absque ullius contradictione in vestro collegio retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit aliqua levitate animi, sine abbatis sui licentia de claustro vestro discedere; discedentem vero sine communium litterarum cautione nullus [Col. 1221C] audeat retinere. Ad haec, auctoritate apostolica prohibemus ne quis in ecclesias vestras interdicti, vel in vos aut clericos vestros excommunicationis vel suspensionis sententiam, absque manifesta et rationabili causa, pronuntiet. Pro benedictione sane abbatis sive pro ipso deducendo aut ponendo in sede vel pro aliis quibuslibet sacramentis, sive sub obtentu consuetudinis, sive quolibet alio modo quidquam a vobis exigi districtius prohibemus.
Paci quoque et tranquillitati vestrae paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus ut, infra clausuras locorum seu grangiarum vestrarum nullus violentiam, vel rapinam, seu furtum committere, aut ignem apponere, seu hominem capere vel interficere, vel in aliquem manus [Col. 1221D] praesumat injicere violentas. In parochialibus vero ecclesiis quas habetis, liceat a vobis tres ad minus vel quatuor ex vobis ponere quorum unus dioecesano episcopo praesentetur, ut ab eo curam recipiat animarum, ita tamen quod ei de spiritualibus, vobis vero de temporalibus, et de ordinis observantia debeat respondere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, fas vobis sit, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce divina officia celebrare. Sepulturam [Col. 1222A] quoque ipsius loci liberam esse decernimus ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia ecclesiarum illarum a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas minuere, retinere seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate ac dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, [Col. 1222B] etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Petrus presbyter cardinalis tit. S. Susannae.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae Trans Tiberim et Calixti.
- Ego Pandulphus presb. card. tit. Basilicae Duodecim Apostolorum.
- Ego Jacobus diaconus card. S. Mariae in Cosmedin.
- Ego Ardicio diac. card. tit. S. Theodori.
- [Col. 1222C] Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
Datum Signiae, per manum Alberti S. Romanae Ecclesiae presbyteri card. et cancel., V Kal Augusti, indictione prima, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero domini Lucii papae III anno secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis canonicis Reginensibus deservientibus Sancto Prospero, tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis, in perpetuum.
[Col. 1222D] Effectum justa postulantibus indulgere et vigor aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim quando petentium voluntatem et pietas adjuvat et veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulat onibus clementer annuimus et ecclesiam Beati Prosperi, in qua divino estis obsequio mancipati, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona, quae eadem Ecclesia in praesentiarum [Col. 1223A] juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium vel aliis justis modis, praestante Domino poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo ecclesia memorata sita est cum omnibus adjacentiis quae ad eam pertinent; in civitate Regina capellam Sancti Stephani, capellam Sancti Faustini, capellam Sancti Apollinaris prope portam Bernonem, capellam Sancti Martini de Vinea passiva, capellam Sancti Mauritii in Strata, capellam Sancti Adalberti in vico Disbracato juxta civitatem; in comitatu vero plebem de Bagnolo [Col. 1223B] cum capellis et pertinentiis suis, tertiam partem plebis de Nebularia cum pertinentiis suis, tertiam partem plebis Sancti Stephani cum pertinentiis suis, et tertiam partem curiae ejusdem loci, ecclesiam Sancti Martini de Pinizo, ecclesiam Sancti Dalmatii de Sisso, ecclesiam Sancti Joannis de Corigia, Braidam de Fontaneto cum segete et omnibus pertinentiis suis.
Praeterea libertates et immunitates a praedecessoribus venerabilis fratris nostri Regini episcopi rationabiliter vobis et antecessoribus vestris indultas et hactenus observatas nec non rationabiles et antiquas consuetudines ipsius Ecclesiae integras illibatasque manere praesenti decreto sancimus. Cum [Col. 1223C] autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce divina officia celebrare. Prohibemus insuper ut nulli liceat in vos aut subditos vestros sine manifesta et rationabili causa interdicti vel excommunicationis sententiam promulgare.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre, aut ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra et illibata conserventur, eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica [Col. 1223D] justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi.
- Ego Theod . . . . . Portuensis et Sanctae Rufinae episcopus subscripsi.
- Ego Henricus Albanensis episcopus subscripsi.
- Ego Petrus presbyter cardinalis titulo Sanctae Euphemiae subscripsi.
- Ego Vivianus titulo Sancti Stephani in Coelio Monte presbyt. cardinalis subscripsi.
- Ego Laborans presbyt. cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim titulo Calixti subscripsi.
- Ego Pand . . . . . presb. cardinalis titulo Basilicae XII Apostolorum subscripsi.
- [Col. 1224A] Ego Andreas diaconus cardinalis Sancti Theodori subscripsi.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis subscripsi.
- Ego Girardus Sancti Adriani diaconus cardinalis subscripsi.
- Ego Octavianus diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bacchi subscripsi.
- Ego Albinus Sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis subscripsi.
Datum Sign., per manum Hugonis Sanctae Romanae Ecclesiae notarii, Idibus Augusti, indictione prima, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero domni Lucii III papae anno secundo.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus archiepiscopis, episcopis, et dilectis filiis abbatibus, conventibus, aliisque praelatis Ecclesiae Teutonicae, salutem et apostolicam benedictionem.
Ad vestram volumus notitiam pervenire quod bonae memoriae Christianus, Moguntinus archiepiscopus, vir valde providus et magnificus cum charissimo in Christo filio nostro Friderico, illustri Romanorum imperatori et semper Augusto, longo tempore [Col. 1224C] magnifice servivisset, et contra officii sui debitum excessisset in multis; cum Romanorum perfidiam, qui patrimonium Ecclesiae hostiliter devastantes Tusculanum nequiter obsidebant, aliter comprimere non possemus, eumdem archiepiscopum ad obsequium Ecclesiae convocavimus, ipse vero factus obediens usque ad mortem, ut sicut antea exhibuerat membra sua iniquitati ad iniquitatem, ita se et suos exhiberet ad serviendum justitiae in sanctificationem vitae, aeris intemperiem parvipendens, ad succurrendum Ecclesiae fluctuanti cum ingenti exercitus multitudine properavit, factumque est, volente Domino, quod Romani bis ad solius nominis ejus terrorem fugerunt. Illo autem Tusculanum [Col. 1224D] ingresso, muros civitatis jampridem collapsos pro magna parte per illius auxilium, antequam decederet, fecimus reparari. Tandem Dominus misertus illius, ut salubriter impleret in eo quod legitur: Ubi te invenero, ibi te judicabo, febris eum aegritudine flagellavit, juxta quod scriptum est: Quem diligit Dominus corripit; flagellat autem omnem filium quem recipit; unde idem archiepiscopus in vera confessione et multa contritione cordis, servitio beati Petri et Romanae Ecclesiae totus intendens, assumpta cruce et resignatis dignitatibus universis, VIII Kal. Septembris diem clausit extremum. Quia autem multum tenemur de illius salute esse solliciti, qui pro servitio universalis Ecclesiae mori non recusavit, et ex ejus fine magnam possimus [Col. 1225A] de remedio fiduciam obtinere, monemus universitatem vestram, hortamur in Domino et mandamus quatenus eumdem archiepiscopum, memoriam ejus in vestris orationibus facientes, vestris apud Dominum intercessionibus adjuvetis, et in omnibus conventualibus ecclesiis tricenarium pro eo et anniversarium faciatis, ut maculas quae illi de terrenis contagiis adhaeserunt, divina clementia indulgeat et abstergat, et vos de opere pietatis indeficiens mereamini a Domino praemium obtinere.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1225B] filiis PETRO abbati et fratribus Casinensibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Ea quae in domibus religiosis fraternae charitatis intuitu, pie ac rationabiliter ordinantur, in sua debent firmitate consistere, et ex apostolicae sedis vigore robur perpetuum obtinere. Eapropter praesentis paginae auctoritate decernimus, ut ea, quae bonae memoriae Richerius abbas, et alii qui vestro monasterio praefuerunt, infirmario domus vestrae ad opus aegrotantium fratrum regulari providentia concessisse noscuntur, firma eis et illibata permaneant infirmorum fratrum usibus, sicut ratio exigit omnimodis profutura. Si qua vero ex his alienata sunt, vel in usus alios incauta qualibet praesumptione [Col. 1225C] detorta, in statum pristinum revocari praecipimus et eorum infirmorum commoditatibus assignari. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae constitutionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Signiae, Nonas Septembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1225D] filiis LEONI archipresbytero et capitulo Terracinensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Sacrosancta Romana Ecclesia devotos et humiles filios ex assuetae pietatis officio diligere, propensius consuevit et ne pravorum hominum molestiis agitentur, tanquam pia mater suae protectionis munimine confovere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu, et devotionem vestram quam erga B. Petrum et nos ipsos habere dignoscimini, attendentes personas vestras cum omnibus bonis tam ecclesiasticis quam mundanis, quae in praesentiarum juste et canonice possidetis aut in futurum, donante Domino, justis modis poteritis adipisci sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti [Col. 1226A] patrocinio communimus districtius inhibentes, ne quis vos molestare audeat, vel ad res vestras manus extendere aliqua temeritate praesumat. Quod si praesumpserit, excommunicationis sent ut a se noverit feriendum.
Nullus ergo omnino hominum audeat hanc paginam nostrae protectionis et prohibitionis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, etc., etc.
Datum Anagniae, X Kal. Octobris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiis abbati et conventui monasterii Sancti Petri in Thierhaupten, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, salutem et apostolicam benedictionem.
Religiosis viris, qui per opera sanctitatis jugiter se praeparant ad vitam immortalem, apostolicum debet patrocinium impertiri, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet, aut robur (quod absit!) religionis infringat. Eapropter, dilecti in Christo filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium vestrum, ad exemplar felicis recordationis Eugenii [Col. 1226C] papae praedecessoris nostri, sub Beati Petri, et nostra protectione, suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes et concedentes vobis liberam exceptionem abbatis, et ut ordo monasticus, qui secundum Deum, et Beati Benedicti Regulam in vestra ecclesia noscitur institutus, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis et his qui post vos successerint et illibata permaneant. Liceat quoque vobis [Col. 1226D] personas liberas et absolutas ad conversionem recipere, et eas absque contradictione aliqua retinere. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus et sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce, officia divina celebrare.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis [Col. 1227A] profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in posterum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui careat dignitate, ream que se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sanctissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia [Col. 1227B] aeternae pacis inveniant. Amen.
Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus, etc. . .
Datum Anagniae per manum Hugonis S. Romanae Ecclesiae notarii, Kal. Novembris, indictione secunda, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero dom. Lucii papae tertio.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis G. decano et capitulo Carnotensi, salutem et [Col. 1227C] apostolicam benedictionem.
Relatum est auribus nostris quod quidam parochianorum vestrorum bona ecclesiae vestrae violenter invadunt, et tam vobis quam hominibus vestris irrogare injurias pro suae voluntatis arbitrio non formidant; commoniti autem a sua non possunt malitia revocari. Quoniam igitur nobis imminet ecclesiis et personis ecclesiasticis providere pacem debitam et quietem, et contra insolentiam laicorum apostolicum praesidium impertiri, auctoritate vobis apostolica indulgemus ut quicunque parochianorum vestrorum, sive sit B. comes Perticensis, B. Drocensis, sive Vindocinensis, sive Ebroicensis, aut de Monteforti, vel barones, aut alii quilibet, qui ecclesiam aut homines vestros damnis vel injuriis [Col. 1227D] affecerint vel affecerunt, et commoniti satisfactionem contempserint, congruam justitiam exhibere eos usque ad dignam satisfactionem, sublato appellationis obstaculo, censura ecclesiastica compellatis, et in terris ipsorum praeter baptisma et poenitentias divina prohibeatis officia celebrari, nullis litteris obstantibus, si quae sunt a nobis vel a felicis memoriae Adriano apostolico impetratae.
Datum Anagniae, VI Idus Novem. 1183.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1228A] filiis . . . . . . . abbati et fratribus Longipontis, salutem et apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis facilem nos convenit praebere consensum et ea quae a rationis tramite non discordant, effectu prosequente, complere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu ea quae vobis nobilis mulier Agatha domina Petraefontis monasterio vestro pia et rationabili eleemosyna contulit, vobis et eidem monasterio sicut ea juste et pacifice possidetis auctoritate apostolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: nemus de Caisueto cum omni jure quod in eo habebat in venatione, in grieria sive in alia [Col. 1228B] re qualibet ad exhortandum, vel quidquid volueritis faciendum, usuagium quoque plenarium mortui nemoris in foresta de Rest et pascua ibidem vestris animalibus obtinenda, totam praeterea terram suam arabilem quam apud Fontemmortuum excolebat cum duobus pratellis, uno de Matherival et alio de Bulbul, sicut venerabilis frater noster Nivelo Suessionensis episcopus de cujus feudo erant, concessit pariter et laudavit.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire; si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus [Col. 1228C] se noverit incursurum.
Datum Anagniae, V Idus Novembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis priori et fratribus ecclesiae Sancti Ursi, salutem et apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis dignum est nos facilem praebere consensum, et vota quae a rationis [Col. 1228D] tramite non discordant, effectu prosequente, complere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu transactionem quae inter vos et venerabilem fratrem nostrum Augustensem episcopum super ecclesia Sanctae Mariae et Sancti Petri de Castro Argenteo et ecclesia Sancti Stephani de Grazano, ecclesia quoque Sancti Salvatoris de Valesia et Casaria quadam consilio religiosorum et sapientum virorum per venerabilem fratrem nostrum Aimonem Tarentasiensem archiepiscopum canonice facta est, et ab utraque parte quiete et pacifice recepta sicut in scriptis authenticis factis exinde continetur, vobis et ecclesiae vestrae auctoritate apostolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus. [Col. 1229A] Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Anagniae, III Idus Novembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis G. decano et capitulo Carnotensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum appellationis remedium in oppressorum auxilium ad defensionem male agentium sit inventum, providere volumus et debemus ne malefactores ad bona ecclesiastica sub appellationis praetextu violentas impune manus extendant. Hac itaque ratione inducti auctoritate apostolica constituimus ut, [Col. 1229C] si quisquam res ecclesiae vestrae rapuerit et excessus ejus fuerit manifestus, aut coram episcopo vel archidiacono, in cujus archidiaconatu malefactor exstiterit, assertionem vestram canonice probaveritis, raptori non liceat per appellationis diffugium disciplinam ecclesiasticam declinare. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae constitutionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Anagniae, II Idus Decembris 1183
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis JOANNI abbati monasterii S. Matthaei servorum Dei de Castello, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis, in perpetuum.
In eminenti apostolicae sedis specula, largiente Domino, quanquam immeriti constituti ad universum corpus Ecclesiae aciem nostrae considerationis debemus extendere, et servorum Dei quieti attentiori studio providere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et felicis recordationis Alexandri papae praedecessoris nostri vestigiis inhaerentes, praefatum [Col. 1230A] monasterium in quo divino estis obsequio mancipati, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus; in primis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Deum et Beati Benedicti Regulam in vestro monasterio institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus in violabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant; in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
[Col. 1230B] Locum ipsum in quo monasterium praescriptum constructum est, cum omnibus pertinentiis suis, terras et vineas quas habetis in terra Sancti Benedicti, sive terragio, justitiam panis et vini quam de veteri concessione hactenus observata diebus singulis a Casinensi monasterio, et eam quam ab ecclesia S. Mariae de Albaneta, et S. Nicolai de Siconia recipitis, sicut eas vobis praedictum monasterium Casinense in perpetuum obtinendas pietatis obtentu concessit; libertatem etiam a bonae memoriae Rainaldo Theodino, et dilecto filio Petro Casinensibus abbatibus cum assensu capituli sicut in eorum scriptis authenticis continetur, monasterio vestro indultam, et bonas consuetudines hactenus observatas, [Col. 1230C] necnon ecclesiam Sancti Martini de monte Montano, et ecclesiam Sancti Leonardi juxta montem Sambuelum cum pertinentiis suis ab ejusdem abbatibus rationabiliter vobis concessas, cum hominibus quos a praefato monasterio Casinensi tenetis, nihilominus vobis et monasterio vestro, auctoritate apostolica confirmamus. Liceat quoque vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes, liberos et absolutos ad conversionem recipere, et in vestro monasterio sine contradictione qualibet retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post factam in loco vestro professionem, fas sit de eodem loco absque licentia abbatis sui discedere; discedentem vero sine communium litterarum vestrarum cautione nullus audeat retinere. Interdicimus etiam ne alicui [Col. 1230D] liceat aliquem monachum in eamdem domum contra vestram voluntatem inducere, aut ex ea quemlibet de fratribus, vobis nolentibus, sine causa rationabili, removere. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis sive de nutrimentis vestrorum animalium, nullus omnino a vobis decimas praesumat exigere. Statuimus insuper ut nulli penitus liceat eidem monasterio vestro indebitas exactiones, aut novos census imponere, seu veteres contra statuta sacrorum canonum adaugere. Sepulturam quoque loci ipsius liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illorum ecclesiarum a quibus [Col. 1231A] mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam providerint eligendum.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et Cassinensis monasterii debito jure et reverentia. [Col. 1231B] Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi.
- Ego Theodorus Portuensis et S. Rufinae episcopus subscripsi.
- Ego Henricus Albanensis episcopus subscripsi.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus subscripsi.
- Ego Joannes presbyter cardinalis tit. S. Marci subscripsi.
- Ego Laborans presbyter cardinalis S. Mariae trans Tyberim, tit. Calixti subscripsi.
- Ego Petrus presbyter cardinalis tit. S. Susannae subscripsi.
- Ego Jacobus diac. cardinalis S. Mariae in Cosmedin [Col. 1231C] subscripsi.
- Ego Ardicio diaconus cardinalis S. Theodori subscripsi.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diacon. card. subscripsi.
- Ego Octavianus SS. Sergii et Bacchi diac. card. subscripsi.
Datum Anagniae, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, XVIII Kalend. Januarii, indictione secunda, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno III.
LUCIUS MAURICIO, episcopo.
Relatum est nobis, ex parte tua, quosdam presbyteros in tua dioecesi constitutos infamia laborare, quod non erubescant detinere publice concubinas. Cum autem illos quaeris corrigere, obstaculum appellationis opponunt, ut canonicam correctionem evitent; et tamen a vitio et prava consuetudine [Col. 1232A] non recedunt. Quia igitur appellationis remedium inventum non fuit ad praestandum incentivum alicui delinquendi, fraternitati tuae auctoritate apostolica indulgemus, ut presbyteros qui publica super hoc infamia propulsantur, si commoniti, infra XL dies canonicam purgationem nequiverint vel noluerint exhibere, contradictione et appellatione remota, suspendas, et, si nec sit resipuerint, ab officio reddas et beneficio ecclesiastico alienos.
Datum Anagniae, II Nonas Januarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, ven. fr. ODERISIO Pennen. episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum controversia quae inter te et dilectum filium Senebaldum abbatem S. Quirici de Intrethoco super ecclesiis et quibusdam aliis rebus fuerat diutius agitata, venerab. fratri nostro Theo. Portuen. episcopo, et dilecto filio Octavio SS. Sergii et Bacchi diac. card. fuisset de mandato nostro commissa, iidem consilio prudentum virorum inter vos subscriptam concordiam statuerunt; ad majorem ejus evidentiam scriptum ipsorum confectum super eodem negotio [Col. 1232C] inferius de verbo ad verbum duximus adnotandum: «Theo. Dei gratia Portuen. et S. Rufinae sedis episcopus, et Octavius SS. Sergii et Bacchi diac. card., omnibus ad quos litterae istae pervenerint, aeternam in Christo salutem. Noverit universitas vestra quod cum inter vener. fratrem nostrum Oderisium Pennen. episcopum, et Senebaldum abbatem S. Quirici de Intrethoco, super ecclesiis et aliis infra scriptis controversia verteretur in nos, de mandato D. papae Lucii de ipsa causa cognoscentes, praenominatus abbas, et mag. Bert. praefati episcopi procurator, qui per eumdem episcopum in causa ista in praesentia D. papae Lucii, et quorumdam cardinalium tam ad litigandum quam ad transigendum [Col. 1232D] procurator fuerat constitutus, libere et absolute compromiserunt C librarum provendere poenam sibi invicem stipulatione interposita, promittens [Col. 1231D] Locus corruptus. , si ea quae nos inter eos statueremus, abbas ipse vel conventus, et procurator vel episcopus rata semper non haberent. Nos autem habito virorum prudentium consilio pro bono pacis de assensu utriusque partis statuimus ut episcopus, vel ejus nuntius semel in anno in his duabus ecclesiis, id est S. Joannis in Insula, et S. Mariae de Ronzano cum tot equituris et sociis, cum quot alias ecclesias episcopatus visitat, suscipiatur honorifice, et procuretur ut in reditu suo de rebus Ecclesiae secundum [Col. 1233A] quod consuevit, honoretur. In ecclesia S. Joannis de Casanello semel in anno ipse vel ejus nuntius honorifice suscipiatur et procuretur, capellani autem praedictarum ecclesiarum, scilicet S. Joannis in Insula, et S. Mariae de Ronzano, et reliqui clerici qui sunt in ipsis capellis, dabunt episcopo cathedraticum, et quos episcopus excommunicaverit de parochianis suis, vel de clericis manentibus in capellis, ad communionem ipsi non admittent. Clerici curam animarum gerentes, et vocati ad synodum venient, et quos episcopus ad curam animarum promovebit, fidelitatem ei et ecclesiae Pennen. jurabunt. De capella vero S. Joannis in Casanello, quae est in Atro Veteri, habeat episcopus quartam decimarum, et mortuariorum, et ille qui ibi gerit [Col. 1233B] curam animarum, jurabit fidelitatem Pennen. episcopo, et Pennensi Ecclesiae; abbas vero habebit pleno jure institutionem et destitutionem in his quinque ecclesiis, scilicet in S. Joannis de Insula, S. Mariae ad Ronzanum, S. Joannis in Casanello, S. Nicolai in Galbano, S. Salvatoris ad Fanum; et interdictum quod ipse posuerit in jam dictis ecclesiis, et quos excommunicaverit de monachis vel clericis manentibus in praedictis ecclesiis, episcopus non absolvet. Si quos ad sacros ordines de monachis vel clericis qui sunt in dictis ecclesiis, episcopus promovebit, non exiget ab eis juramentum, nisi promoveat eos ad curam animarum gerendam; privilegia sane S. Romanae Ecclesiae monasterio S. Quirici indulta episcopus conservabit illibata, ita [Col. 1233C] tamen ut praefata sint privilegia salva, et jam dicta monasteria, et omnia infra ipsa monasteria consistentia sint in dispositione abbatis, et salva sint ea quae in hac concordia continentur. Monachis et clericis S. Joannis in Casanello, si quos episcopus sibi jurare fecit, absolvet, praeter illum qui tenet et tenebit capellam Atri Veteris, qui tenebitur ad juramentum fidelitatis. Clerici vero gerentes curam animarum in capella ecclesiae S. Joannis in Casanello suscipiant ipsam curam de manu episcopi, et tenebuntur juramento episcopo, et Pennensi Ecclesiae. De reliquis vero dictis ecclesiis, si quos sibi jurare fecit, absolvet praeter illos qui in ipsis ecclesiis curam gerunt animarum. Praeterea episcopus [Col. 1233D] in visitatione parochiae, ipse vel ejus nuntius recipietur, et honorifice tractabitur. In ecclesia S. Salvatoris ad Fanum, et S. Nicolai in Galbano consuetus census ei dabitur. De ecclesia S. Salvatoris, de qua desti utus fuerat, et omnes clerici, qui sunt in ecclesia, in quibus baptismus celebratur, et in quibus cura geritur animarum, tam in capellis omnibus S. Joannis in Casanello, quam in omnibus aliis ecclesiis, sive sint capellae, sive non, in quibus geritur cura animarum, suscipiant eam curam de manu episcopi, et reddant ei cathedraticum, et tenebuntur ei juramento fidelitatis. De quarta vero decimarum et mortuariorum omnium praedictarum ecclesiarum, excepta capella de Atro, medietatem habebit episcopus, et medietatem alteram abbas. [Col. 1234A] Correctio vero in spiritualibus pertinebit ad episcopum, in temporalibus ad abbatem. Manifesta sane crimina omnium laicorum parochianorum praedictarum ecclesiarum referentur ad episcopum. Ut autem haec omnia perpetuum robur firmitatis obtineant, praesentis scripturae paginam nostrorum sigillorum impressione signavimus. Acta sunt ista in civitate Anagniae, anno Dom. 1183, pontificatus D. nostri Lucii III papae anno tertio, ind. II, mens. Decemb. die 22.» Hanc igitur compositionem sicut inter vos facta est et recepta, ut superius de verbo ad verbum adnotavimus, auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus, statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel [Col. 1234B] ei ausu temerario contraire; si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et BB. Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Anagniae, XIV Kal. Februarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis priori et monachis coenobii Lehonensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Quantum monasterium vestrum, pro causa quam adversus coenobium S. Maglorii Parisiensis habuisse dignoscitur rerum suarum detrimentum incurrerit, [Col. 1234C] nos latere non potest, qui toties querelam ipsam audivimus, et expensas quas coenobium vestrum subivit pro magna parte intelleximus et laborem. Quia vero Durandus, qui tunc in vestro coenobio pro abbate gerebat super ecclesiis et beneficiis non vacantibus, et promissiones fecit quibusdam et chartas suas super tali promissione conscripsit, ut sic plurium sibi posset favorem acquirere, cujus promissionis obtentu domus vestra nimium infestatur, praesenti vobis pagina duximus indulgendum, ut nulli obtentu promissionis factae ab illo de beneficiis vel ecclesiis non vacantibus teneamini respondere, districtius inhibentes ne tales promissiones de caetero facere praesumatis; et si factae fuerint, [Col. 1234D] viribus carere censemus.
Datum Anagniae, XIV Kal. Martii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis, HIERONYMO abbati monasterii S. Trinitatis Florentinae, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Quoties a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum impertiri [Col. 1235A] suffragium. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium S. Trinitatis Florentinae, in quo divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, in primis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Deum, et B. Benedicti Regulam atque institutionem fratrum Vallisumbrosae in eodem monasterio institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, [Col. 1235B] vel aliis justis modis, praestante Domino, poterit adispici, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est cum parochia sua certis terminis diffinita, curtem de Ripule et de Varliano, curtem de Lignaria, curtem de Monte cum omnibus earum pertinentiis, agros de Mugnone et de Turri cum suis pertinentiis. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus, aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos, e saeculo fugientes liberos et absolutos, ad conversionem recipere et eos absque contradictione [Col. 1235C] aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit absque abbatis sui licentia, nisi arctioris religionis obtentu, de eodem loco discedere; discedentem vero absque communium licentiarum cautione, nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce, divina officia celebrare.
Inhibemus insuper ut nullus, infra terminos parochiae vestrae, sine assensu dioecesani episcopi et vestro, ecclesiam vel oratorium de novo construere audeat, salvis tamen privilegiis Romanae [Col. 1235D] Ecclesiae. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et B. Benedicti Regulam, providerint eligendum.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, [Col. 1236A] seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum sustentatione et gubernatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum condigna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine divinae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco [Col. 1236B] sua jura servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theoduinus Portuensis et S. Rufinae episcopus subscripsi.
- Ego Henricus Albanensis episcopus subscripsi.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus subscripsi.
- Ego Joannes presb. card. tit. S. Marci subcripsi.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae in trans Tiberim tit. Callisti subscripsi.
- Ego Petrus presb. cardin. tit. S. Susannae subscripsi.
- Ego Pandulphus presb. card. tit. basilicae Duodecim [Col. 1236C] Apostolorum subscripsi.
- Ego Jacobus diac. card. S. Mariae in Cosmedin subscripsi.
- Ego Gratianus diac. card. SS. Cosmae et Damiani subscripsi.
- Ego Bobo diac. card. S. Angeli subscripsi.
- Ego Sofridus diac. card. S. Mariae in Via Lata subscripsi.
Datum Anagniae, per manum Alberti S. R. E. presb. card. ac cancellarii, XIII Kal. Martii, indictione secunda, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero Lucii Papae III anno tertio.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis praeposito et canonicis Mutinensibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Si quando ab apostolica sede requiritur, quod juri convenit et consonat rationi, petentium desideriis facilem debemus impertiri consensum, ne in eo (quod absit!) difficiles videamur, quod convenit celeriter indulgeri. Eapropter canonicos in ecclesia vestra institui, contra antiquam consuetudinem hactenus observatam, auctoritate apostolica prohibemus, nisi quos canonici communi consensu [Col. 1237A] elegerint, vel eorum pars consilii sanioris providerit eligendos, salva nimirum constitutione Lateranensis concilii, si forte infra constitutum tempus Ecclesiam de canonicis non curaveritis ordinare. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae prohibitionis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Anagniae, III Kalendas Martii [Col. 1237D] Lucio III eletto pontefice l'anno 1181, fu costretto dà sedizioni Romani a star lungo tempo fuori di Roma; e per lo piu in Anagni, finche l'anno 1184, venne in Lombardia, e fermatosi in Verona, ivi mori al 25 di Novembre del 1185. Quindi questi tre Breve segnati nel medesimo giorno sembranno appartenere all' anno 1163, o certo non essene molto lontani. .
[Col. 1237B] LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis BONIFACIO praeposito et canonicis Mutinensibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis facilem nos convenit praebere assensum et vota quae a rationis tramite non discordant effectu prosequente complere. Eapropter, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu, capellam Sancti Dalmatii, quam bonae memoriae Ildebrandus, quondam basilicae Duodecim Apostolorum presbyter cardinalis, cum regimen episcopatus Mutinensis haberet, universitati vestrae rationabiliter contulit, sicut eam sine controversia possidetis, vobis et successoribus vestris auctoritate apostolica confirmanus et praesentis [Col. 1237C] scripti privilegio communimus, statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Anagniae, III Kal. Martii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filio MANEGOLDO et capitulo S. Georgii, salutem et [Col. 1237D] apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis dignum est nos facilem praebere consensum, et vota quae a rationis tramite non discordant, effectu prosequente complere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato conniventes assensu, cellulam S. Marci, a presbytero Semanno [Col. 1237D] Erat Semannus pastor ecclesiae in Gebweiler, [Col. 1238D] Alsatiae superioris oppido, qui parthenonem S. Marci, anno 1105 flammis exustum, anno 1105 propriis sumptibus restauravit. P. Bern. LENZ in Hist. ms. S. Georgii. fundatam et [Col. 1238A] curae vestrae ad observantiam regularis disciplinae commissam, sicut eam juste et pacifice possidetis, vobis et monasterio vestro auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus; statuentes ut sanctimoniales quae ibi sub vestro regimine divinis noscuntur officiis mancipatae, fundum loci cum pertinentiis suis, sicut ad eas de jure pertinet, in pace possideant, et vobis pro spiritualis cura regiminis obedientiam et reverentiam regularem impendant. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostrae confirmationis et constitutionis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit [Col. 1238B] incursurum.
Datum Anagniae, VI Idus Martii [Col. 1238D] Commorari aliquandiu Anagniae poterat Lucius III an. 1183, antequam eodem anno Romam rediret, cum antea Velitrae habitasset, et ab anno 1184 Veronae, ut a vexationibus Romanorum se liberaret. .
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis HUGONI abbati Praemonstratensi et caeteris abbatibus et canonicis Praemonstratensis ordinis, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
In eminenti apostolicae sedis specula, licet immeriti, disponente Domino, constituti, pro singulorum [Col. 1238C] statu solliciti esse compellimur, et ea sincere tenemur amplecti quae ad incrementum religionis pertinent et ad virtutum spectant ornatum, quatenus religiosorum quies ab omni sit perturbatione secura et a jugo mundanae oppressionis servetur illaesa, cum apostolica fuerit tuitione munita. Attendentes itaque quomodo religio et ordo vester, multa refulgens gloria meritorum et gratia redolens sanctitatis palmites suos a mari usque ad mare extenderit, ipsum ordinem et universas domos ejusdem ordinis apostolicae protectionis praesidio duximus confovendas et praesenti privilegio muniendas. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus benignius annuentes, ad exemplar [Col. 1238D] felicis recordationis Alexandri praedecessoris nostri, universas regulares institutiones et dispositiones, quas de communi consensu vel majoris et sanioris partis fecistis, sicut inferius denotantur, auctoritate apostolica roboramus et praesentis scripti privilegio communimus, videlicet ut ordo canonicus, quemadmodum in Praemonstratensi Ecclesia, [Col. 1239A] secundum beati Augustini Regulam et dispositionem recolendae memoriae Norberti quondam Praemonstratensis ordinis institutoris et successorum suorum in candido habitu institutus esse dignoscitur, per omnes ejusdem ordinis Ecclesias perpetuis temporibus inviolabiliter observetur, et eaedem penitus observantiae, iidem quoque libri qui ad divinum officium pertinent, ab omnibus ejusdem ordinis Ecclesiis uniformiter teneantur. Nec aliqua Ecclesia vel persona ordinis vestri adversus communia ipsius ordinis instituta privilegium aliquod postulare vel obtentum audeat quomodolibet retinere. Nulla etiam Ecclesiarum ei quam genuit quamlibet terreni commodi exactionem imponat, sed tantum Pater abbas, curam de profectu tam [Col. 1239B] filii abbatis quam fratrum domus illius habeat, et potestatem habeat secundum ordinem corrigendi quae in ea noverit corrigenda; et illi ei tanquam patri reverentiam filialem humiliter exhibeant. Abbas autem Praemonstratensis Ecclesiae, quae mater esse dignoscitur aliarum, non solum iis Ecclesiis quas instituit, sed etiam in omnibus aliis Ecclesiis ejusdem ordinis et dignitatem et officium Patris obtineat, et ei ab omnibus, tam abbatibus quam fratribus, debita Patri obedientia impendatur.
Praeterea omnes abbates ordinis vestri singulis annis ad generale capitulum Praemonstratum, postposita omni occasione, conveniant; illis solis exceptis quos a labore viae corporis retardaverit infirmitas: qui tamen idoneum pro se delegare debebunt [Col. 1239C] nuntium, per quem necessitas et causa remorationis suae capitulo valeant renuntiari. Hi autem, qui in remotioribus partibus habitantes, sine gravi difficultate singulis annis se nequiverint capitulo praesentare, in eo termino conveniant qui in ipso eis capitulo fuerit constitutus. Si vero quilibet abbatum aut praepositorum per contumaciam vestrum capitulum frequentare desierint, liceat abbati Praemonstratensi, consilio sui capituli eos usque ad condignam satisfactionem sententia percellere regulari, et sententiam quam praefatus Praemonstratensis abbas, sive in generali capitulo, sive extra capitulum, consilio coabbatum in praelatos et subditos totius ordinis vestri canonice tulerit, [Col. 1239D] nulli archiepiscoporum seu episcoporum, nisi forte de mandato Romani pontificis, liceat relaxare. In generali igitur vestro capitulo, praesidente abbate Praemonstratensi caeterisque confidentibus et in Spiritu Dei cooperantibus, de iis quae ad aedificationem animarum, ad instructionem morum, et ad informationem virtutum atque incrementum regularis disciplinae spectabunt, sermo diligens habeatur. Porro de omnibus quaestionibus et querelis, tam spiritualibus quam temporalibus, quae in ipso capitulo, propositae fuerint, illud teneatur irrefragabiliter et servetur quod abbas Praemonstratensis, cum iis qui sanioris consilii et magis idonei apparuerint, juste ac provide judicabit. Sane si abbas aliquis vestri ordinis infamis vel inutilis, [Col. 1240A] aut ordinis sui praevaricator inventus fuerit, et prius per Patrem suum abbatem aut per nuntios ejus admonitus, suum corrigere et emendare delictum neglexerit, aut cedere, si amovendus fuerit, sponte noluerit, auctoritate generalis capituli deponatur, et depositus, sine dilatione ad domum unde exivit seu ad aliam ejusdem ordinis quam elegerit, sine ulla conditione temporalis commodi revertatur, in obedientia abbatis, sicut caeteri fratres ipsius domus, firmiter permansurus. Id ipsum etiam alio tempore, si necesse fuerit et capitulum sine scandalo vel periculo exspectari nequiverit, per abbatem Praemonstratensem, et Patrem abbatem et alios abbates quos vocaverit, fieri licebit. Quod si depositus in se datae sententiae contumaciter contraire [Col. 1240B] tentaverit, tam ipse quam principales ejus qui de ordine vestro fuerint in contumacia sua fautores, ab abbate Praemonstratensi et caeteris abbatibus censura ecclesiastica, donec satisfaciant, arceantur.
Verum cum aliqua Ecclesiarum vestrarum abbate proprio fuerit destituta, vel cum ibi abbatis electio regulariter non fuerit celebrata, sub Patris abbatis potestate ac dispensatione consistat, et cum ejusdem consilio qui eligendus fuerit a canonicis eligatur. Electo autem fratres Ecclesiae statim obedientiam promittant, qui non quasi absolutus a potestate Patris abbatis vel ordinis sui archiepiscopo vel episcopo, in cujus dioecesi fuerit, praesentetur, plenitudinem ab eo officii percepturus, [Col. 1240C] ita tamen quod, post factam archiepiscopo vel episcopo suo professionem, occasione illa non transgrediatur constitutiones ordinis sui, nec in aliquo ejus praevaricator existat. Si quis etiam ex vobis canonice electus in abbatem, dioecesano episcopo semel et iterum per abbates vestri ordinis praesentatus, benedictionem ab ea non potuerit obtinere, ne Ecclesia, ad quam vocatus est, destituta consilio periclitetur, officio et loco abbatis plenarie secundum ordinem fungatur in eo, tam in exterioribus providendis quam in interioribus corrigendis, donec aut interventu generalis capituli vestri aut praecepto Romani pontificis, seu metropolitani benedictionem suam obtineat. Porro nulla [Col. 1240D] persona ecclesiastica pro chrismate, aut consecrationibus et ordinationibus, aut pro sepultura pretium, aut pro benedicendo abbate et deducendo in sedem suam palafridum, aut aliquid aliud a vobis exigere nullus vestrum, etiamsi exigatur, dare praesumat, quia et exigentem et dantem nota et periculum Simoniacae pravitatis involvit.
Caeterum si aliqua Ecclesiarum vestrarum pastoris solatio destituta, inter fratres de substituendo abbate discordia fuerit vel scissura suborta, et ipsi facile ad concordiam vel unitatem revocari nequiverint, Pater abbas consilio coabbatum suorum eis idoneam provideat personam; et illi eam sine contradictione recipiant in abbatem. Quam si recipere contempserint, sententiae subjaceant quam Pater [Col. 1241A] abbas cum consilio coabbatum suorum in eos duxerit auctoritate ordinis promulgandam. Ad haec quoniam Praemonstratensis Ecclesia prima mater est omnium Ecclesiarum totius ordinis et Patrem super se alium non habet, sicut ad cautelam et custodiam ordinis statutum est per tres primos abbates, Laudunensem, Flauressiensem et Cuissiacensem, annua ibidem visitatio fiat; et si quid in ipsa domo corrigendum fuerit, absque majori per eos audientia corrigatur. Quod si abbas in corrigendo tepidus fuerit, et fratres saepius moniti incorrigibiles permanserint, ad generale capitulum referatur, et, sicut melius visum fuerit, consilio generalis capituli emendetur, et sententia in hac parte capituli sine retractatione aliqua observetur. Quoties vero Ecclesia [Col. 1241B] Praemonstratensis sine abbate fuerit, ad praefatos tres abbates ejus cura respiciat, et a canonicis ipsius Ecclesiae, cum eorum consilio, persona in abbatem idonea eligatur ad consilium suum quatuor aliis abbatibus ad eamdem Ecclesiam pertinentibus pariter advocatis, quos ipsi canonici providerint advocandos. Liceat quoque unicuique matri Ecclesiae ordinis vestri, cum consilio abbatis Praemonstratensis, de abbatibus Ecclesiarum, quae ab ea processisse noscuntur, sive etiam de alia ejusdem ordinis inferiore Ecclesia, sibi, quemcunque voluerint, si tamen idoneus exstiterit, in abbatem assumere. Personam autem de alio ordine nulla Ecclesiarum vestrarum sibi eligat in abbatem, nec vestri ordinis aliqua in abbatem monasterii alterius [Col. 1241C] ordinis, nisi de auctoritate Romanae Ecclesiae ordinetur. Nulli etiam canonicos vel conversos vestros, sine licent a abbatum suorum, recipere aut susceptos liceat retinere. Sane nulli Ecclesiae vestri ordinis liceat ad aliquam aliam professionem temeritate qualibet se transferre. Si quae vero Ecclesiae canonicorum alterius ordinis ad ordinem vestrum venerint, ad Ecclesiam vestri ordinis habeant sine refragatione respectum, in qua noscuntur ordinem vestrum assumpsisse.
Praeterea, si inter aliquas Ecclesias vestri ordinis de temporalibus quaestio emerserit, non extra ordinem ecclesiastica vel saecularis audientia requiratur; sed, mediante Praemonstratensi abbate et caeteris [Col. 1241D] quos vocaverit, aut charitative inter eas componatur, aut, auditis utriusque rationibus, eadem controversia justo judicio terminetur. Ad majorem quoque ordinis vestri pacem conservandam districtius prohibemus, ne aliquis praelatorum vel subditorum vestrorum, in iis quae ad disciplinam et instituta ordinis spectant, audeat, prout statutum est in Lateranensi concilio, appellare; sed si quispiam appellare tentaverit, nihilominus illi quorum interest regularem disciplinam exercere debebunt. De caetero, quoniam a strepitu et tumultu saeculari remoti, pacem et quietem diligitis, grangias vestras et curtes, sicut et atria ecclesiarum a pravorum incursu et violentia liberas fore sancimus, prohibentes ut nullus ibi hominem capere, spoliare, [Col. 1242A] verberare seu interficere, aut furtum vel rapinam committere audeat. Ob evitandas vero saecularium virorum frequentias, liberum sit vobis, salvo jure dioecesanorum episcoporum, oratoria in grangiis et curtibus vestris construere, et in ipsis vobis et familiae vestrae divina officia, cum necesse fuerit, celebrare, et ipsam familiam, nisi aliqui sint qui in vicina propria habeant domicilia, ad confessionem, communionem et sepulturam cum vestri ordinis suscipere honestate. Liceat quoque vobis personas, liberas et absolutas e saeculo fugientes, ad conversionem suscipere, ac eas cum rebus suis absque contradictione aliqua retinere; infirmos quoque absolutos, qui in extrema voluntate ad vos se transferri, aut apud vos sepeliri deliberaverint, nullus [Col. 1242B] impedire, seu res eorum legitimas retinere praesumat, salva tamen haeredum legitima portione, et canonica justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Ad majorem etiam ordinis vestri reverentiam et regularis disciplinae observantiam, vobis, filii abbates, subjectos vestros ligandi et solvendi plenam concedimus facultatem. Quia vero singula quae ad religionis profectum et animarum salutem ordinastis, praesenti abbreviationi nequiverunt annecti, nos cum iis quae scripta sunt, consuetudines vestras, quas inter vos religionis intuitu regulariter statuistis et deinceps, auctore Domino, statuetis, auctoritate apostolica roboramus, et vobis vestrisque successoribus et omnibus qui ordinem vestrum [Col. 1242C] professi fuerint perpetuis temporibus inviolabiliter observandas decernimus. Nec aliquae litterae habeant firmitatem quae, tacito nomine ordinis Praemonstratensis, contra libertatem vobis ab apostolica sede indultam fuerint impetratae. Sane laborum vestrorum de possessionibus habitis ante concilium generale, ac etiam novalium, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, de quibus novalibus aliquis hactenus non percepit, sive de hortis et virgultis, pratis, pascuis, de piscationibus vestris, vel de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Interdicimus vero episcopis et aliis ecclesiarum praelatis, nisi servato erectionis numero in Lateranensi concilio [Col. 1242D] constituto, in vestris monasteriis hospitari. Ad grangias autem vestras et ad curtes hospitandi gratia, nonnisi in magna necessitate divertant; et tunc contenti sint ipsarum mansionum cibariis consuetis cum honestate atque charitate exhibitis. Nulli autem saeculari personae vel ecclesiasticae in aliqua domorum vestrarum liceat carnibus vesci, nisi manifeste aegritudinis causa et in solis monasteriis conventualibus vestris.
Prohibemus insuper ne aliqua persona, fratres, ordinis vestri audeat ad saecularia judicia provocare. Sed si quis adversus vos aliquid sibi crediderit de jure competere, sub ecclesiastici examine judicii experiendi habeat facultatem. Licitum praeterea vobis sit in causis vestris fratres vestros idoneos ad [Col. 1243A] testificandum adducere, et eorum testimonio, sicut rectum fuerit, et propulsare violentiam et justitiam vindicare. Prohibemus quoque ne cuilibet ecclesiasticae vel saeculari personae fas sit in ecclesiis vestris, contra statuta Lateranensis concilii, tallias exercere vel quaslibet alias vobis ineptas et iniquas exactiones imponere. Interdicimus etiam vobis ne feras, aves, canes, sive caetera hujusmodi curiositatis animalia a quolibet nutrienda sive custodienda, in detractionem vestri ordinis, suscipere praesumatis. Porro, ut quietius Deo servire possitis, et discurrendi a vobis necessitas auferatur praesenti scripto duximus indulgendum ut si, episcopis vestris, aut malitiose differentibus, vel pro justo impedimento non valentibus ordinationes et caetera ecclesiastica [Col. 1243B] mysteria vobis conferre, aliquem episcopum, de cujus ordinatione et officio plena sit vobis notitia, hospitem vos habere contigerit, liberum sit vobis ab eo et ordinationes et caetera sacramenta suscipere, dum tamen dioecesano episcopo praejudicium non debeat generare.
Praeterea postulationi vestrae clementius inclinati, praesenti pagina duximus inhibendum, ne quis archiepiscopus vel episcopus, aut eorum officiales, ecclesias vestras, seu regulares personas earum, absque manifesta et rationabili causa, interdicere seu suspendere praesumat. Sed, si quid in eis fuerit corrigendum, ad audientiam generali capituli Praemonstratensis referatur, et ibi, prout justitiae et [Col. 1243C] honestati congruerit, emendetur. Porro si qui episcopi aut eorum officiales in personas vestras vel ecclesias scientiam aliquam contra libertatem, eisdem a praedecessoribus vestris vel a nobis indultam, promulgaverint, eamdem sententiam, tanquam contra apostolicae sedis indulta prolatam, statuimus irritandam.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat ecclesias vestras temere perturbare, aut earum possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus, omnismodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate. [Col. 1243D] Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui careat dignitate, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae subjaceat ultioni. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- [Col. 1244A] Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus.
- Ego Joannes presbyter cardinalis tituli Sanctae Susannae.
- Ego Laborans presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim tituli Calixti.
- Ego Pandarus presbyter cardinalis tituli basilicae Duodecim Apostolorum
- Ego Jacobus Sanctae Mariae in Cosmedin diaconus cardinalis.
- Ego Arditio diaconus cardinalis S. Theodori.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
- Ego Octavianus Sanctorum Sergii et Bacchi diaconus [Col. 1244B] cardinalis.
- Ego Albinus cardinalis Sanctae Mariae Novae.
Datum Anagniae per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii VI Idus Martii, indictione secunda, Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus domini nostri Lucii papae III anno tertio.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1244C] filiis . . . abbati et monachis Classensibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum a vestra non debeat memoria excidisse quot et quanta beneficia recipitis ab Ecclesia Ravennatensi, et quanta monasterium vestrum de gratia et favore venerabilis fratris nostri archiepiscopi spiritualiter et temporaliter valeat recipere incrementa, satis per vos ipsos in devotionem ipsius deberetis esse ferventes, et exemplo vestro ad ejus obedientiam et obsequium alios invitare. Quorcirca universitati vestrae per apostolica scripta mandamus atque praecipimus, quatenus, solo excepto quod bonae memoriae Gualterius, quondam archiepiscopus Ravennatis, de praestanda fidelitate remisit, in aliis praesertim in promissione obedientiae et intrhonizatione [Col. 1244D] sedis, quando tibi, fili abbas, fuerint successores electi, praefato archiepiscopo et ejus Ecclesiae, omni contradictione et excusatione cessante, obedientiam debitam et consuetam reverentiam impendatis, ita quod de inobedientiae non possitis culpa redargui, nec de apostolici dissimulatione praecepti reprehensionem aliquam sustinere. Alioquin cum praefato archiepiscopo nec velimus, nec salva conscientia possimus in jure deesse, sententiam quam propter hoc canonice tulerit, auctore Domino, ratam habebimus et praecipiemus inviolabiliter observari.
Datum Anagniae, XIII Kalendas Aprilis.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis conventus Casae Dei, salutem et apostolicam benedictionem.
Romanae sedis auctoritas, a qua honores ecclesiastici manaverunt, eos consuevit largitione sui muneris honorare, qui cum sint praediti honestate, beato Petro et successoribus ejus sincera devotione noscuntur astricti. Quod nos utique diligentius attendentes, cum in Coena Domini missarum deberemus [Col. 1245B] solemnia celebrare, et plures nobis astarent mitras in suis capitibus deferentes, inspecto quod dilectus filius noster Lantelmus, abbas vester, mitram in suo capite non haberet, nullius super hoc nobis petitione porrecta, nec alicujus inducti suggestione, tum pro ipsius honestate abbatis et devotionis ejus constantia, tum quia monasterium vestrum ad dispositionem et jurisdictionem beati Petri et nostram, nullo pertinet mediante, mitram ei contulimus, sicut moris est, in capite deferendam. Licet autem ipse postmodum apud nos multum instaret ut eum redderemus a portanda mitra liberum et solutum, nos tamen eidem injunximus in virtute obedientiae, in praecipuis festivitatibus, [Col. 1245C] ut mitra, sicut ab aliis personis fieri solet, utatur; et vobis etiam ut ei prosequi suggeratis quod injunximus, harum significatione mandamus, tam ipsi, sicut diximus, usum mitrae, quam ejus successoribus, de consueta sedis apostolicae benignitate indulgentes. Statuimus ergo ut nulli omnino hominum, liceat hanc paginam nostrae constitutionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Verulis, VI Idus Aprilis.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis HUMBERTO, priori monasterii Sancti Arnulphi martyris Crespeii, aliisque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuam memoriam.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim quando petentium voluntatem et pietas adjuvat et veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in domino filii, vestris postulationibus clementer annuimus, et praedecessorum nostrorum sanctae recordationis Joannis, Paschalis, Innocentii, Eugenii et Alexandri, Romanorum pontificum vestigiis inhaerentes, praefatum [Col. 1246A] Sancti Arnulphi martyris monasterium Crespeii, in quo divino mancipati estis obsequio, quod etiam nullius ditioni vel potestati, nisi Romani pontificis et abbatis Clunianensis subjectum esse dignoscitur, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus. Inprimis siquidem statuentes ut omnia quae a fundatoribus loci vestri, a Gualterio videlicet Ambianensi quondam comite et conjuge ejus Adela vestro monasterio concessa et tradita esse noscuntur, ad exemplar eorumdem praedecessorum nostrorum vobis vestrisque successoribus in ea qua sunt tradita libertate conservari sancimus. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum juste et canonice [Col. 1246B] possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum aut principum, oblatione fidelium, sive aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant, tam a vobis quam ab aliis qui per Cluniacenses abbates priores praepositi fuerint, perpetuo possidenda, disponenda ac regenda; in quibus haec propriis duximus experimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est cum terris, vineis, decimis, et aliis omnibus pertinentiis suis, marcatum scilicet et suburbium castri Crespeii cum cultura quae eidem castro adjacet, in qua pars castri fundata est, altare et villam Ogeri cum decimis et omnibus eidem loco [Col. 1246C] pertinentibus, molendinum unum sub declivio montis castri Crespeii positum, in villa de Dilveiro unum, super Alturnam aquam pratum unum et vineas, Chasiam villam in Othivensi pago sitam cum omnibus pertinentiis suis, terris, silvis, pratis, molendinis duabusque ecclesiis, matricem videlicet ecclesiam ejusdem villae, quae est fundata in honorem Sancti Dionysii martyris, et subjacentem capellam Sancti Gengulphi cum decimis suis, ecclesiam Sancti Martini sitam penes castellum pontis Arensis cum terris, vineis et aliis pertinentiis suis; quae quidem juxta tenorem privilegiorum vestrorum tam vobis quam vestris subjaceat successoribus, vestroque favore consilioque ordinetur. In silva Biera, villam quae dicitur Fagil cum omnibus pertinentiis [Col. 1246D] suis, in Meldensi pago ecclesiam unam, in villa quae dicitur Mallos cum terris, hominibus et decimis. In episcopatu Silvanectensi ecclesiam Sanctae Agathae toto jure parochiali totius castri Crespeii, et omnibus pertinentiis suis, altare de Frenco, in episcopatu Belvacensi altare et villam de Locellis cum omnibus pertinentiis suis, cellam de Frenceriis cum omnibus pertinentiis suis, teneuram de Noirello, domos videlicet et vineas et decimas de Harcheri. In episcopatu Ambianensi cellam quae vocatur Morandi, monasterium cum grangia de avenis et omnibus suis pertinentiis, quam quidem in eadem libertate semper manere sancimus, in qua hactenus mansisse dignoscitur. Possessiones [Col. 1247A] de villa Vilet prope montem Desiderii, altare Villaris, altaria de Germiniaco, quae per Falconis quondam Ambianesis episcopi chirographum possidetis cum omni jure parochiali ejusdem villae et decimis. In episcopatu Suessionensi ecclesiam de Bunoculo cum grangia, terris, vineis, pratis, ac decimis, aliisque redditibus. Allodium Guidonis militis apud Meromontem, allodium Leotaldi apud Dilucium cum aliis quae ibi habetis, villam Vallis, villam Novam, villam Galcherii militis, et allodium de Frovesta.
Adjicientes quoque, apostolicae sedis auctoritate sancimus, ut quemadmodum sanctae recordationis praedecessore nostro Joanne papa statutum atque firmatum est, quando idem locus sibi a jam dicto [Col. 1247B] bonae memoriae Gualterio Ambianensi comite in suae fundationis exordio oblatus est, atque ab eo tanquam novella plantatio in propriam et specialem sanctae sedis apostolicae filiam eadem domus est adoptata, ut nulli unquam archiepiscoporum vel episcoporum liceat excommunicationis seu interdicti sententiam absque assensu et mandato Romani pontificis, vel legati ejus a latere distincti in idem coenobium promulgare, seu consuetudines aliquas ibi exigere, vel missas publicas contra voluntatem vestram celebrare, aut alicujus, gravaminis causa manum apponere. Neque enim dignum est ut qui ad jus sacrae Romanae Ecclesiae, quae omnium Ecclesiarum caput et mater est, pertinere [Col. 1247C] noscuntur, quorumlibet oppressionibus graventur, vel incursionibus agitentur. Liceat quoque vobis in ecclesiis vestris presbyteros eligere et dioecesano episcopo praesentare, quibus si idonei inventi fuerint, episcopus animarum curam committat, ita quidem quod ei de spiritualibus, vobis de temporalibus sine aliqua contradictione respondeant. Sane si presbyterum aliquem ad divina officia celebranda, in quo divino mancipati estis obsequio duxeritis retinendum, de altari Crucis, quod ad vos pertinet, nulli interim teneatur respondere. Decimas quoque novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis sive de nutrimentis vestrorum animalium nullus a vobis praesumat exigere, sed sine omni contradictione episcoporum et [Col. 1247D] episcopalium ministrorum eas deinceps quiete possideatis, qui vestra peregrinis et pauperibus erogatis. Neque cuilibet facultas sit vos pro vivorum seu defunctorum eleemosynis ob salutem animarum vobis canonice datis inquietare. Sed tam vivorum quam defunctorum in dona et oblationes quae ad vos deferentur, in usus servorum Dei et pauperum profuturas, salva justitia matricis ecclesiae vobis retinere liceat et habere. Porro idem monasterium cum omnibus pertinentiis suis, sicut hactenus ex concessione sanctae sedis apostolicae fuisse dignoscitur, sub Cluniacensis monasterii libera ordinatione et dispositione consistat.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, aut [Col. 1248A] ejus possessiones auferre, aut ablatas retinere minuereve, seu quibuslibet exactionibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnibus profutura, salva in omnibus sedis apostolicae dignitate, et in supradictis ecclesiis dioecesanorum episcoporum canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episc.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae episcopus.
- Ego Joannes presbyter cardinalis tituli Sancti Marci.
- Ego Petrus presbyter cardinalis tituli Sanctae Susannae.
- [Col. 1248B] Ego Laborans presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim, tituli Sancti Calixti.
- Ego Paulus presbyter cardinalis tituli Basilicae Sanctorum Apostolorum.
- Ego Jacobus diac. card. S. Mariae.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis
- Ego Laborans S. Angeli diac. cardinalis.
- Ego Goffredus Sanctae Mariae in Via Lata diaconus cardinalis.
Datum Verul. per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, XII Kalendas Maii, indictione II, Incarnationis Dominicae anno millesimo centesimo octogesimo [Col. 1248C] quarto, pontificatus vero domni Lucii papae tertii anno tertio.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis R. decano et capitulo Rothom., salutem et apostolicam benedictionem
Significantibus dilectis filiis nostris capitulo Constantiensis Ecclesiae, intelleximus quod cum dilectum filium nostrum W., decanum quondam Bajocensem, canonice et concorditer elegisset in episcopum [Col. 1248D] a bonae memoriae R. archiepiscopo vestro, electio fuit solemniter confirmata, et consecrationi terminus assignatus. Sed interim archiepiscopus, sicut Domino placuit, diem clausit extremum, et ita sub occasu isto, non sine gravi dispendio, consecratio hactenus est dilata, cum sex annis et amplius jam dicta Ecclesia pastorali manserit providentia destituta. Unde quoniam mora trahit ad se periculum, discretioni vestrae per apostolica scripta mandamus atque praecipimus, quatenus, si res ita se habet, suffraganeis episcopis ad vestram Ecclesiam convocatis, praefato electo, sine difficultate, dilatione et appellatione remota, munus faciatis consecrationis impendi, ita quod plenitudinem officii pontificalis adeptus, commisso sibi gregi sacramenta [Col. 1249A] possit salubria ministrare, et tam in ordinatione clericorum quam in dedicatione ecclesiarum, et aliis quae ad episcopum solum respiciunt, sicut fuerit necessarium, providere.
Datum Verul., VIII Kal. Maii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis HENRICO abbati Sancti Severi Ravennatis, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regulariter substituendis, in perpetuum.
Quoties a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere [Col. 1249B] et petentium desideriis effectum congruum impertiri. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium, in quo divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
[Col. 1249C] Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est, cum omnibus pertinentiis suis; monasterium Sancti Pulionis, ecclesiam Sanctae Mariae in Xenodochio, ecclesiam Sancti Thomae; medietatem portae Sancti Laurentii cum ripa fluminis usque ad turrem Sancti Cypriani, cum ipsa turri, et ab ipsa porta usque ad palatium quondam Theodorici regis cum casamentis et tenementis; quidquid habetis infra urbem Ravennatem vel infra totum territorium ipsius civitatis; insulam a Badanero usque ad portum Candiani et a monasterio vestro usque ad mare cum usu piscandi et pascendi; quidquid habetis in comitatu Imolensi, ecclesiam de Butrio cum suis pertinentiis, ecclesiam Sancti Cassiani infra civitatem Faventinam cum omnibus pertinentiis suis, et [Col. 1249D] quidquid habetis in ipsa civitate vel episcopatu suo; quidquid habetis in episcopatu Bononiensi, et quidquid habetis in episcopatu Liviensi; ecclesiam Sanctae Suffiae in episcopatu Ferrariensi, et quidquid habetis in ipso episcopatu; ecclesiam Sancti Aegidii in Carpenella, et tertiam partem ecclesiae Sanctae Mariae ipsius villae cum ipsa villa; capellam Sancti Severi, capellam Sancti Martini, capellam Sancti Christophori, capellam Sancti Andreae in Catignano, capellam Sancti Paterniani cum omnibus pertinentiis earum; totam massam de Sclao et quidquid habetis in episcopatu Popiliensi; ecclesiam Sancti Pauli de Casameruli cum pertinentiis suis, et quidquid habetis in civitate Ficloclensi vel in episcopatu, ecclesiam Sancti Angeli in civitate [Col. 1250A] Ariminensi, ecclesiam Sanctae Mariae de Marignano, Ecclesiam Sancti Stephani in Pereto, ecclesiam Sancti Martini in Luciano, cum omnibus pertinentiis earum, et quidquid habetis in episcopatu Ariminensi; ecclesiarum Sancti Jacobi in civitate Pensauriensi cum pertinentiis suis, et quidquid habetis in ipsa civitate vel episcopatu; quidquid habetis in episcopatu Fanensi, vel Callensi, seu etiam Eugubiensi; quidquid habetis in comitatu Castelli, castrum Coriae cum ecclesiis et pertinentiis suis; tertiam partem castri de Afra cum tertia parte ecclesiae ipsius castri; monasterium Sancti Benedicti de Castagnola cum omnibus suis pertinentiis, ecclesiam Sancti Joannis de Cassiano, ecclesiam Sancti Andreae, ecclesiam Sancti Petri in Caniano cum omnibus pertinentiis suis, et [Col. 1250B] quidquid habetis in comitatu Senogalliensi; monasterium de Castagnola, ecclesiam Sanctae Mariae de Remorta cum pertinentiis suis, ecclesiam Sancti Stephani in Lemiciano, ecclesiam Sancti Sergii, ecclesiam Sancti Cassiani, et quidquid habetis in episcopatu Esino cum ecclesiis et pertinentiis suis, ecclesiam Sancti Angeli in Casabie cum toto fundo, ecclesiam Sancti Ariaci in Gaona cum toto fundo, ecclesiam Sancti Joannis in Palumbice cum toto fundo, ecclesiam Sancti Joannis de Agello cum pertinentiis suis, ecclesiam Sanctae Mariae de Camorata, et quidquid habetis in comitatu Anconitano et Auximano.
Sane novalium vestrorum quae propriis manibus [Col. 1250C] vel sumptibus colitis, sive de nutrimentis vestrorum animalium, nullus a vobis decimas extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos, ad conversionem recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit absque licentia sui abbatis de eodem loco discedere; discedentem vero sine communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce, divina officia celebrare. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus [Col. 1250D] ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam, providerint eligendum. Sepulturam praeterea monasterii vestri liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti fuerint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Ad haec, constitutionem quam charissimus in Christo filius noster Fridericus, illustris Romanorum imperator semper augustus, de non alienandis possessionibus vel redditibus monasterii fecit ab his qui nomine vestro tenent, et scripto authentico roboravit, auctoritate [Col. 1251A] apostolica ratam habentes futuris decernimus temporibus valituram, eamque praesenti privilegio confirmamus.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed illibata omnia et integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
ADJUVA NOS, DEUS, SALUTARIS NOSTER.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- [Col. 1251B] Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae episcopus
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus.
- Ego Petrus presb. card. tit. S. Susannae.
- Ego Vivianus presb. card. Sancti Stephani in Coelio Monte.
- Ego Laborans presb. card. Sanctae Mariae trans Tiberim tit. Calixti.
- Ego Pandulfus presb. card. tit. Basilicae XII Apostolorum.
- Ego Jacobus diac. card. S. Mariae in Cosmedin.
- Ego Gratianus SS. Comae et Damiani diac. card.
- Ego Bobo diac. card. Sancti Angeli.
- Ego Octavianus SS. Sergii et Bacchi diac. card.
- Ego Soffredus S. Mariae in Via Lata diac. card.
- [Col. 1251C] Ego Albinus diac. card. Sanctae Mariae Novae.
Datum Verulis, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, V Kald. Maii, indictione II, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio PETRO presbytero, rectore ecclesiae de Capite Ursuli, salutem et apostolicam benedictionem.
Apostolicae sedis benignitate inducimur, et susceptae [Col. 1251D] administrationis debito provocamur, venerabilia loca paterna charitate diligere, et contra malignorum incursus protectionis eis apostolicae praesidium impertiri. Eapropter ad exemplar felicis recordationis Paschalis papae, praedecessoris nostri, domum, cui Deo auctore praeesse dignosceris, cum omnibus quae in praesentiarum rationabiliter possides, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti patrocinio communimus: statuentes ut quaecunque bona a Gualandi filiis Theodorico et Groffolello, vel a Ranerio et Gottolo Gotti filiis, seu a Benni filiis Heigone et Theodorico, vel a Bernardo et Henrico Benni filiis, et a Rodulfo et Ildebrandino Ildebrandi filiis, vel a quibuscunque fidelibus in eamdem domum oblata [Col. 1252A] sunt, vel in posterum offerri contigerit, quieta et integra in ejusdem domus possessione permaneant illibata, peregrinorum et pauperum usibus profutura. Prohibemus etiam ne quis in eamdem domum assultum facere, vel eam temere perturbare, aut ejus bona diripere, vel modis quibuslibet alienare praesumat. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae protectionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Verulis, quarto Nonas Maii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis GILBERTO praeposito S. Mariae Brugensis ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris canonice substituendis, in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor postulat aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim quando petentium voluntatem et pietas adjuvat et veritas non relinquit.
Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatam ecclesiam in qua divino mancipati estis servitio, ad [Col. 1252C] exemplar felicis recordationis Alexandri papae praedecessoris nostri sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: Ecclesiam de Sisela cum decimis et aliis pertinentiis suis; census quos homines vestri vobis annuatim exsolvunt; concessionem quoque bonae memoriae Balderici quondam Noviomensis episcopi [Col. 1252D] quam parochiali ecclesiae vestrae Sanctae Mariae quae apud Brugense oppidum sita est fecit, felicis memoriae praedecessorum nostrorum Paschalis et Alexandri papae vestigiis inhaerentes auctoritate apostolica confirmamus; scilicet ut altare beatae Mariae juxta quod praedecessor noster decrevit, ab omni exactione sit liberum. Canonici illic constituti eligendi praepositum suum canonicam habeant et liberam potestatem, in canonibus videlicet expressam, qualem enim canonici habuisse noscuntur, nunc de propria ecclesia, nunc de aliena praepositum eligentes. Cui quidem episcopus canonicorum spiritualem curam et providentiam substantiae temporalis assignet. Ipse vero ab episcopo utramque praelationem accipiat, et pro utraque ei reverentiam [Col. 1253A] canonicam et subjectionem impendat.
Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis clausis januis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce, divina officia celebrare.
Sepulturam praeterea ecclesiae vestrae liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti fuerint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Ad haec libertates et immunitates ac rationabiles consuetudines in ecclesia vestra hactenus observatas ratas habemus, easque futuris sancimus temporibus permanere.
[Col. 1253B] Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- [Col. 1253C] Ego Petrus presbyter cardinalis titulo Sanctae Susannae.
- Ego Vinciamus presbyter cardinalis titulo S. Stephani de Monte.
- Ego Laborans presbyter cardinalis S. Mariae trans Tiberim, titulo Calixti.
- Ego Isandus presbyter cardinalis titulo Basilicae XII Apostolorum.
- Ego Jacobus diaconus Sanctae Mariae in Cosmedino.
- Ego Bobo diaconus cardinalis S. Angeli.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
- Ego Soffredus Sanctae Mariae in Via Lata diaconus cardinalis
- [Col. 1253D] Ego Albinus diaconus cardinalis Sanctae Mariae Novae
Datum Veruli, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii IV Nonas Maii, indictione II, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis G. decano et canonicis Carnotensis Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1254A] Cum aliqua pro Ecclesiarum utilitate fuerint ordinata, quae non sunt obvia rationi, ne cuiquam temeritas ea violare praesumat, munimine sunt apostolico roboranda. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus annuentes, quod bonae memoriae J. quondam episcopus vester in capitulo vestro de communi fratrum consilio statuit, scilicet ut cuicunque extunc personatus ecclesiae vestrae daretur, juramentum praestaret in capitulo infra civitatem vestram residentiam se facturum (quo sacramento dicuntur astricti, quibus postmodum honores sunt et personatus ecclesiae vestrae collati,) sicut idem statutum rationabiliter est editum, et hactenus pro ipsius ecclesiae utilitate sine contradictione servatum auctoritate [Col. 1254B] apostolica confirmamus. Statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Verul., IV Non. Maii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis priori et fratribus domus Balgiacensis, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1254C] . . . . . Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu, concordiam et compositionem quam bonae memoriae Guichardus quondam Lugdunensis archiepiscopus fecit super controversia quae inter domum vestram et Petrum praecentorem, custodem S. Stephani super jure parochiali castri Balgiacensis fuerat diutius agitata, sicut eadem compositio atque concordia rationabiliter facta est, et ab utraque parte recepta, et in scripto authentico continetur, auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus. Statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario [Col. 1254D] contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Verulis, II Nonas Maii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis HELGOTO abbati Laetiensi monasterii ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Quoties a nobis petitur, etc. Eapropter, etc., statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque [Col. 1255A] bona idem monasterium in praesens juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum et principum, etc.
Datum Verulae, per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, II Nonas Maii, indictione II, anno 1184, pontificatus vero dicti Lucii papae III anno III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis ROBERTO priori Capeiensis monasterii ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem [Col. 1255B] vitam professis, in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor postulat aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim quando petentium voluntatem et pietas adjuvat et veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium in quo divino estis obsequio mancipati, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus. Statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione, fidelium, seu aliis justis modis, [Col. 1255C] praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Ecclesiam S. Medardi de Capeio et tertiam partem decimae ipsius castri et quidquid ibi habetis. Altare de Longavalle, tertiam partem decimae ipsius loci, et quidquid ibi habetis. Illud juris et possessionis quod in altari de Clary Gaufridus clericus, filius Matthaei Peronensis viri illustris habebat, cum parte decimae quam ibi habetis et quidquid ibidem possidetis. Praebendam unam in ecclesiam S. Fursei in Peronensi castro, ex donatione Radulfi comitis Viromand. Altare de Framarevilla, cum tertia parte decimae, et quidquid ibi [Col. 1255D] habetis. Altare de Waviller, cum tertia et decima et terra et curte quam ibi habetis. Altare de Veteri Ambianensi liberum et absolutum et ab omni costumia, et quidquid ibi in decima vel terra habetis. Terram de Remecurt et quidquid ibi habetis. Terram de Fulconcurt et quidquid ibi habetis. Allodium de Choinnoles et hospites et quidquid ibi habetis. Altare de Mames et quidquid in decima illius loci habetis. Quidquid habetis in decima de Carnai. Altare de Fontanis, cum curte et quidquid ibi habetis. Viginti solidos ad luminare ecclesiae singulis annis in conductu mercatorum, quod vulgo Guionagium dicitur, Peronae capiendos et in festo S. Remigii persolvendos, de dono Radulfi comitis Viromand et Adeleidis uxoris ejus. Terram quae [Col. 1256A] dicitur S. Cornelii, sub redditione census quinque solidorum. Sexaginta solidos Atrebatensis monetae. Apud Warneston, tres bonucrios terrae de dono Petri militis de Capeio, assentientibus et concedentibus Eva uxore ipsius et Gila filia ejusdem.
Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas extorquere praesumat. In parochialibus autem ecclesiis quas habetis, liceat vobis sacerdotes eligere et dioecesano episcopo praesentare, quibus si idonei fuerint, episcopus curam animarum committat, ut ei de spiritualibus vobis, vero de temporalibus, debeant respondere: liceat vobis quoque clericos vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad [Col. 1256B] conversionem recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce divina officia celebrare. Priorem insuper vel monachos sicut a bonae memoriae papa Lucio et aliis Romanis pontificibus constitutum est, sine auctoritate Rom. pontificis nullus excommunicationi vel interdicto subjicere propria voluntate praesumat. Si vero, quod absit! in atrio vestro, vel in effusione sanguinis, vel in verberum illatione, sive in aliquo hujusmodi violentiam irrogari forte contigerit, nequaquam propter hoc a divinis ecclesia vestra prohibeatur officiis. Sepulturam [Col. 1256C] praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Prohibemus insuper ut infra fines parochiarum vestrarum, sine assensu vestro, capellam vel oratorium, nullus aedificare praesumat, salvis tamen privilegiis Romanae Ecclesiae. Statuimus etiam ut si prior qui pro tempore fuerit in vestra ecclesia constitutus, praebendam quam in ecclesia S. Fursei de Perona debetis habere, alicui personae idoneae quae assidue deserviat ad tempus duxerit committendam, integritatem fructuum sicut alii qui assidui fuerint, [Col. 1256D] consequatur. Chrisma quoque, oleum sanctum, consecrationes altarium, ordinationes clericorum et caetera ecclesiastica sacramenta a dioecesano suscipietis episcopo, siquidem catholicus fuerit et gratiam atque communionem apostolicae sedis habuerit et ea gratis et absque pravitate aliqua vobis voluerit exhibere. Alioquin liceat vobis quemcunque malueritis catholicum adire antistitem, qui nostra fultus auctoritate, quod postulatur indulgeat. Libertates vero et immunitates ac rationabiles consuetudines in ecclesia vestra hactenus observatas, ratas habemus, easque futuris temporibus illibatas manere sancimus. Paci quoque et tranquillitati vestrae paterna in posterum sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus ne quis [Col. 1257A] infra clausuras locorum vestrorum, seu grangiarum vestrarum furtum facere, ignem apponere, seu hominem capere vel interficere audeat. Adjicientes autem auctoritate nihilominus apostolica prohibemus, ut nulli episcopo liceat in ecclesia vestra stationes facere vel missas publicas sine assensu vestro celebrare, ne monasticae simplicitas disciplinae quae per praelatos ecclesiarum fovenda dignoscitur, popularibus tumultibus perturbetur. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis [Col. 1257B] profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et Cluniacensis monasterii et ecclesiae S. Martini de Campis debita reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui careat dignitate, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat atque in extremo examine divinae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic [Col. 1257C] fructum bonae actionis percipiant et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.
Datum Verulani, per manum Alberti S. R. E. presbyteri cardinalis et cancellarii, II Nonas Maii, indictione II, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis HULDRICO priori Sancti Petri et Sancti Ursi de [Col. 1257D] Augusta, et canonicis ejusdem ecclesiae, tam praesentibus quam futuris, canonicam vitam professis, in perpetuum.
Religiosis votis annuere et ea operis exhibitione complere officium nos invitat suscepti regiminis et ordo videtur exigere rationis. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum Dei timorem et B. Augustini Regulam in ipsa ecclesia institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque [Col. 1258A] possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Deo, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefata ecclesia sita est, cum omnibus pertinentiis suis, ecclesias Sanctae Mariae et Sancti Petri de Castro Argenteo cum pertinentiis suis, ecclesiam Sancti Albani de Mosterio cum omnibus pertinentiis suis, ecclesiam Sancti Laurentii de monte Girolt cum decimis et pertinentiis suis, ecclesiam Sancti Ursii de Conia cum [Col. 1258B] decimis et pertinentiis suis, ecclesiam Sancti Stephani de Grazano cum decimis et pertinentiis suis, ecclesiam Sancti Martini de Varaia cum decimis et pertinentiis suis, ecclesiam Sancti Salvatoris de Valesia cum appendiciis suis, ecclesiam Sancti Jacobi de Ussonia et locum de Stillano cum appendiciis suis, ecclesiam Sancti Joannis de Quarto, et ecclesiam Sancti Andreae de Pavone cum decimis et appendiciis suis, ecclesiam de Salugia cum decimis et appendiciis suis, ecclesiam Sancti Pauli de Verzel juxta Sesiam cum appendiciis suis. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis vestrorum animalium, nullus a vobis decimas extorquere praesumat. [Col. 1258C] Liceat quoque vobis clericos vel laicos, e saeculo fugientes liberos et absolutos, ad conversionem recipere et eos absque contradictione aliqua retinere.
Prohibemus insuper ut nulli fratrum nostrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit absque prioris sui licentia de eodem loco, nisi arctioris religionis obtentu, discedere; discedentem vero, absque litterarum communium cautione, nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis, januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce, divina officia celebrare. In parochialibus autem ecclesiis, quas habetis, liceat vobis sacerdotes eligere et dioecesano episcopo [Col. 1258D] praesentare; quibus, si idonei fuerint, episcopus animarum curam committat, ut ei de spiritualibus, vobis autem de temporalibus debeat respondere. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te, nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Augustini Regulam, providerint eligendum. Inhibemus etiam ne ecclesias [Col. 1259A] aut terras seu quodlibet beneficium ecclesiae vestrae collatum liceat alicui personaliter dare sive alio modo alienari sine consensu totius capituli aut majoris et sanioris partis. Si quae vero donationes vel alienationes aliter quam dictum est factae fuerint, irritas esse censemus.
Ad haec autem adjicimus ne aliqui canonici seu conversi, sub professione domus vestrae astricti, sine consensu et licentia prioris ac majoris et sanioris partis capituli vestri, pro aliquo fidejubeant, vel ab aliquo pecuniam mutuo accipiant ultra pretium capituli sui providentia provisum, nisi propter manifestam domus vestrae utilitatem. Quod si facere praesumpserint, non teneatur conventus, sine cujus licentia et consensu hoc egerant, aliquatenus [Col. 1259B] respondere.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatas ecclesias temere perturbare, aut earum possessiones auferre vel ablatas retinere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia conserventur, eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
Bene valete.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi.
- Ego Petrus presb. cardin. tit. S. Susannae subscripsi.
- [Col. 1259C] Ego Vuccanus tit. S. Stephani in Coelio Monte presb. card. subscripsi.
- Ego Laborans presbyter cardin. Sanctae Mariae Trans Tiberim tit. Calixti subscripsi.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae episcopus subscripsi.
- Ego Henricus Albanensis episcopus subscripsi.
- Ego Paulus Praenestinus episcopus subscripsi.
- Ego Jacobus diac. card. S. Mariae in Cosmedin subscripsi.
- Ego Ardicio diaconus cardin. S. Theodori subscripsi.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diacon. card. subscripsi.
- [Col. 1259D] Ego Ottonianus diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bacchi subscripsi.
Datum Verulis, per manum Alberti Sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, Nonas Maii, indictione secunda, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno tertio.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis decano, thesaurario et capitulo Beati Martini [Col. 1260A] Turonensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum ecclesia vestra ad apostolicam sedem nullo mediante pertineat, dubitatis ne, si causas quae motae fuerint contra eam venerabili fratri nostro Turonensi archiepiscopo delegemus, occasione delegationis jurisdictionem in vos quaerat perpetuam vindicare. Vestrae proinde libertati pro nostro volentes officio providere, auctoritate vobis apostolica indulgemus ut, si ad jam dictum archiepiscopum aliquae contra ecclesiam vestram litterae sunt obtentae, vel fuerint imposterum impetratae, liceat vobis ipsum de apostolica licentia recusare. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae concessionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis [Col. 1260B] autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Dat. Verul. V Kal. Junii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis PHILIPPO decano, Ro. thesaurario et capitulo Sancti Martini Turonensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis dignum est nos facilem praebere consensum, et vota quae a rationis tramite non discordant, effectu prosequente complere. [Col. 1260C] Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu, de his qui fidelitatem promiserunt et juramento etiam firmaverunt stare judicio capituli vestri, juxta consuetudines ecclesiae vestrae, si quod vobis jurarunt noluerint adimplere, plenam vobis auctoritatem concedimus, et conferimus potestatem, eis, sublato appellationis obstaculo, beneficia subtrahendi quae ipsius ecclesiae nomine tenere noscuntur quousque satisfecerint competenter. Libertates quoque, dignitates et consuetudines approbatas ecclesiae vestrae vobis auctoritate apostolica confirmantes, illibatas et integras permanere sancimus. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae concessionis [Col. 1260D] et confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Verul., V Kal. Junii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis PHILIPPO decano, Ro. thesaurario et capitulo Sancti Martini Turonensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanto Ecclesia vestra specialius noscitur ad jus [Col. 1261A] et proprietatem sedis apostolicae pertinere, tanto amplius nobis imminet providendum ut integritas pacis et libertatis ipsius in sua jugiter firmitate consistat, et honorabilius status ejus per adinventionis illicitae pravitatem aliquid juris sui dispendium non incurrat. Quapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus annuentes, antiquam ipsius ecclesiae dignitatem secundum quod in Romanorum pontificum et regum privilegiis continetur, in suo statu manere decernimus, et eam auctoritate apostolica confirmamus, de communi fratrum consilio statuentes ut omnia communia juramenta vel conjuratio quam burgenses vestri de Castronovo sub appellatione communiae vel communis sacramenti fecerunt, quocunque nomine censeatur, irrita [Col. 1261B] sint et cassa, et principales auctores eorum cum fautoribus suis, si ea abjurare noluerint, vinculo anathematis innodentur. Illud quoque juramentum quo se illis temere populus obligaverat irritum esse decernimus, et praecepimus non teneri, ita tamen ut de temeritate ipsius juramenti digna poenitentia satisfaciant, quia illud contra Ecclesiam Dei praesumptione damnabili praestiterunt; maxime cum ex hoc et libertas deperiret Ecclesiae, et in his quae ad jurisdictionem ejus pertinere noscuntur, multa saepius contra juris ordinem et servatam hactenus justitiam provenirent. Si qui ergo de actoribus juramentorum praescriptorum vel conjurationis ipsius exstiterint qui, ea abjurare commoniti, contradicant, [Col. 1261C] vel hujusmodi deinceps conventiculis manu tenendis aut roborandis insistant, liberam vobis damus, nullius contradictione vel appellatione obstante, excommunicandi eos auctoritate apostolica facultatem.
Ad haec praedecessorum nostrorum felicis recordationis Alexandri et aliorum quorumdam Romanorum pontificum vestigiis inhaerentes, de consueta clementia et benignitate sedis apostolicae vobis duximus indulgendum ut, si archiepiscopi vel episcopi in quorum episcopatibus malefactores vestri fuerint, tertio per intervallum trium mensium a vobis reverenter et devote atque humiliter requisiti, de ipsis usque ad annum vobis et ecclesiae vestrae plenam et sufficientem justitiam non exhibuerint, [Col. 1261D] extunc habito saniori consilio et maturitate quam decet servata, liceat vobis eos auctoritate nostra infra missarum solemnia, nullius appellatione vel contradictione obstante, excommunicationis vinculo innodare. De his autem qui fidelitatem vobis promiserunt, et juramento confirmaverunt stare justitiae capituli vestri, juxta consuetudines ecclesiae vestrae, si infra sex menses postquam archiepiscopi vel episcopi quorum parochiani sunt, a vobis requisiti fuerint, eos secundum quod diximus de aliis quod vobis juraverunt non compulerunt adimplere, eamdem per omnia vobis auctoritatem concedimus et conferimus potestatem. Adjicimus quoque ut quos de malefactoribus vestris archiepiscopi vel [Col. 1262A] episcopi excommunicaverint, liberum sit vobis excommunicatos denuntiare.
Prohibemus insuper ut nulli archiepiscopo, vel episcopo, vel alii ecclesiasticae personae liceat excommunicationis vel interdicti sententiam, quam in praedictos malefactores vel juratos vestros servata forma et ordine quem diximus, de communi consilio vel majoris et sanioris partis rationabiliter protuleritis, sine satisfactione congrua relaxare; sed usque ad dignam emendationem sententia ipsa rata et firma permaneat, et irrefragabiliter observetur. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae definitionis, concessionis et confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem [Col. 1262B] omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum
Datum Verul., V Kalendas Junii.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Theobaldus Ostiensis et Velletrensis episcopus.
- Ego Joannes presbyter card. tit. S. Marci.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae Trans Tiberim, tit. Calixti.
- Ego Arditio diac. card. S. Theodori.
- [Col. 1262D] Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Soffredus S. Mariae in Via Lata diac. card.
Datum Anconae, per manum Hugonis S. R. E. notarii, XV Kal. Julii, indict. II, Incarn. Domin. 1183, pontificatus vero D. Lucii papae III anno III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis magistro et fratribus domus militiae Templi, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1263A] Justis petentium desideriis dignum est nos facilem praebere consensum, et vota quae a rationis mente non discordant, effectu prosequente complere. Quapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu piam concessionem bonae memoriae Godefridi quondam ducis Lotharingiae vobis et domui vestrae rationabiliter factam, ratam esse decernimus, eamque ut indissolubilem obtineat firmitatem, praesentibus litteris duximus inserendam.
Statuit namque divinitus inspiratus ut quindecim mansos et maresium et prata usque ad flumen Lane in loco ubi silva fuit, et vadit secus terram monachorum Sanctae Mariae et terram viri nobilis Gosowini, ex dono suo, propria consentiente uxore [Col. 1263B] sua, habeatis in posterum et ad utilitatem domus vestrae utiliter teneatis.
Praeterea nepos ejus Godefridus, dux Lotharingiae, cum propriae uxoris assensu, donum a praedicto Godefrido avo suo factum recognovit et ratum habuit, et, ad exemplar ipsius, relevamentum hominum suorum, tam in ducatu de Brabantia, quam in comitatu de Arescot, et in tota terra, et in ducatu suo, sicut ex authentico scripto ejus agnovimus, vos habere concessit.
Adjiciens ut quicunque de fratribus vestris in curia ejus pro reditu illo colligendo morabitur, pro se et duobus scuteriis et tribus equitaturis fenum et avenam habeat, et candelas, et ferraturas equorum [Col. 1263C] de curia ipsa percipiat. Quae utique omnia, sicut pie et rationabiliter data sunt et concessa, rata esse decernimus, et ea vobis et domui vestrae auctoritate apostolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus; statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere et ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Arimini, X Kal. Julii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis PLACIDO Camaldulensi priori, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Officii nostri nos admonet et invitat auctoritas pro Ecclesiarum statu satagere, et earum quieti et tranquillitati salubriter, auxiliante Domino, providere. Dignum namque et honestati conveniens esse dignoscitur ut quid ad earum regimen, Domino disponente, assumpti sumus, eas et a pravorum hominum nequitia tueamur, et beati Petri atque sedis apostolicae patrocinio muniamus. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praedecessorum nostrorum [Col. 1264A] felicis memoriae Paschalis, Eugenii, Anastasii, Adriani et Alexandri Romanorum pontificum vestigiis inhaerentes, praecipimus et praesentis decreti auctoritate sancimus, ne cuiquam omnino personae, clerico, monacho, laico cujuscunque ordinis aut dignitatis, praesentibus aut futuris temporibus, liceat congregationes illas et loca illa quae Camaldulensis eremi sive coenobii disciplinam et ordinem susceperint, quaeque hodie sub illius regimine continentur, ullo modo ab ejus subjectione et unitate dividere. Quae videlicet loca et congregationes conservandae unitatis gratia singularibus visa sunt vocabulis adnotanda:
In episcopatu Arretino monasterium Sancti Salvatoris Berardingorum, Sancti Petri in Rota, Sanctae [Col. 1264B] Mariae in Agnano, Sancti Quirici in Rosa, eremum de Fleri, monasterium Sancti Viriani, Sancti Bartholomaei in Anglari, Sanctae Mariae de Pratalia, monasterium Silvaemundae, Sancti Petri Minoris, Sancti Michaelis de Burgo, ecclesiam de curte Luponis, Sancti Andreae de Castellione, Sancti Savini in Arretino, monasterium Sanctae Mariae in Trivio; in Galiata monasterium de Insula, Eremum Novum, monasterium de Ferrazzano; in episcopatu Montis-Feretranensi monasterium Montis-Herculis; in episcopatu Pesauriensi monasterium Sancti Dicentii, eremum Sajoli; in episcopatu Bononiensi monasterium Sancti Archangeli, Sancti Felicis, Sanctae Christinae, Sanctorum Cosmae et Damiani, hospitale [Col. 1264C] Sanctae Mariae in Ragone; in episcopatu Faventino monasterium Sancti Hippolyti; in episcopatu Esino monasterium Sancti Georgii, eremum Rainaldi, monasterium de Accoli; in episcopatu Camerinensi monasterium Sanctae Helenae, monasterium de Pirella; in episcopatu Spoletinensi monasterium Sancti Sylvestri; in episcopatu Fulginensi monasterium de Landun . . . ; in episcopatu Castellano monasterium Sancti Sepulcri, monasterium Sanctae Mariae de Deciano, Sancti Petri de Planeto; in episcopatu Florentino monasterium Sancti Petri in Luco, Sancti Salvatoris juxta civitatem; in episcopatu Fesulano monasterium Montismuri; ecclesiam Sanctae Margaretae, monasterium de Pratoveteri; in episcopatu Vulteranno monasterium [Col. 1264D] Sanctae Mariae in Policiano, Sancti Petri in Fontiano, Sancti Petri in Cerreto, monasterium Sancti Justi; in episcopatu Pisano, monasterium Sanctae Mariae de Morrona, Sancti Stephani in Cinctoria, monasterium Sancti Savini, monasterium Sancti Michaelis de Burgo, Sancti Fridiani, Sancti Zenonis; in episcopatu Lucano monasterium Sancti Salvatoris in Cantignano, Sancti Petri in Puteolis; in Sardinia, in episcopatu Turritano, monasterium Sanctae Trinitatis de Sacraria, ecclesiam Sanctae Eugeniae in Samanar, ecclesiam Sancti Michaelis et Sancti Laurentii in Vanari, ecclesiam Sanctae Mariae et Sancti Joannis in Altasar, ecclesiam Sanctae Mariae in Contra, ecclesiam Sancti Joannis et Sancti Simeonis in Salvereno, ecclesiam Sancti [Col. 1265A] Nicolai de Trulla, ecclesiam Sancti Petri in Scano, ecclesiam Sancti Pauli in Cotrognano, ecclesiam Sancti Petri in Olim; in Tuscia, in episcopatu Clusino eremum Vivi in monte Amiato cum omnibus supradictorum locorum pertinentiis; villam praeterea de Mojona, quam emistis ab Henrico praeposito et reliquis canonicis cum omnibus pertinentiis suis; villam de Montione, quam ab abbate Sanctae Florae emistis, quemadmodum in vestris chartulis continetur, et vobis a praedecessore nostro bonae memoriae papa Anastasio, mediante justitia, adjudicata est, et scripti sui sententia confirmata.
Omnia igitur monasteria cum omnibus ad ipsa pertinentibus statuimus et apostolicae sedis auctoritate [Col. 1265B] sancimus, tanquam corpus unum sub uno capite, id est sub priore Camaldulensis eremi temporibus perpetuis permanere, et in illius observatione persistere: sub eo, inquam, priore, qui ab ipsius congregationis abbatibus sive prioribus et ab eremitis regulariter electus, praestante Domino, fuerit. Porro congregationem ipsam ita sub apostolicae sedis tutela perpetuo confovendam decernimus ut nulli episcoporum facultas sit aliquod ex his monasteriis absque prioris conniventia et apostolicae sedis licentia excommunicare vel a divinis officiis interdicere. Fratribus autem ipsis licentia ait a quo maluerint episcopo consecrationum et ordinationum sacramenta suscipere. Ad haec monasterium [Col. 1265C] de Urano vobis et conventui vestro, salvo jure Ravennatis Ecclesiae, auctoritate apostolica confirmamus. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere seu aliis quibuslibet vexationibus fatigare; sed illibata omnia et integra conserventur, eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, et dioecesanorum episcoporum canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione [Col. 1265D] correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco jura sua servantibus sit pax Domini Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.
ADJUVA NOS, DEUS SALUTARIS NOSTER.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus ss.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus ss.
- Ego Henricus Albanensis episcopus ss.
- [Col. 1266A] Ego Theobaldus Ostiensis et Velletrensis episcopus ss.
- Ego Joannes presb. card. tit. Sancti Marci ss.
- Ego Laborans presb. card. tit. Sanctae Mariae Trans Tiberim tit. Calixti ss.
- Ego Pandolphus presb. card. tit. basilicae XII Apostolorum ss.
- Ego Ardicio S. Theodori diac. card. ss.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diac. card. ss.
- Ego Soffredus Sanctae Mariae in Via Lata diac. card. ss.
- Ego Albinus Sanctae Mariae Novae diac. card. ss.
Datum Bononiae, per manum Hugonis sanctae Romanae Ecclesiae notarii, Nonis Julii, indictione secunda, [Col. 1266B] Incarnationis Dominicae anno 1183, pontificatus vero domni Lucii papae III anno III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis HAMONI abbati Sancti Benigni Divionensis ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor aequitatis et ordo postulat rationis praesertim quando petentium voluntates et pietas adjuvat et veritas [Col. 1266C] non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium in quo divino mancipati estis obsequio, ad exemplar felicis recordationis praedecessorum nostrorum, Gregorii VII, Honorii, Innocentii, et Alexandri Romanorum pontificum, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus; imprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus qui secundum Deum et B. Benedicti Regulam in eodem loco institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, [Col. 1266D] largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
. . . vestro sitae sunt, libertatem presbyterorum . . . . . . . . . ecclesiis Domino servientium, quam Robertus quondam Lingonensis episcopus monasterio. . . . . . . . . . . . . frater noster Manasses episcopus Lingonensis in eisdem . . . . . . . . . . . ecclesia Sancti Apollinaris et in ecclesia de Longo Vado, de Plumbariis et Villariis, vobis perpetuo concessit, et scripto proprio confirmavit; ecclesiam Sancti Germani de Lariaco in qua sanctimoniales consistunt, ita quidem ut et ipsae sanctimoniales vobis vestrisque [Col. 1267A] successoribus ecclesiaeque Divionensi debitam obedientiam et consuetam exhibeant, sicut ejusdem loci monachi exhibere noscuntur, sicut eam canonice ac pacifice possidetis, vobis nihilominus confirmamus; cellam etiam Clementini prati in qua conversi consistunt: locum de Fordemunt in quo similiter conversi consistunt; illud etiam remissionis et immunitatis, quod bonae memoriae Robertus quondam Lingonensis episcopus, vel sui praedecessores, de paratis et synodis vobis rationabiliter indulsisse noscuntur, praesentis scripti auctoritate confirmamus. Villam praeterea quae Dianetum dicitur, sicut per judicium Stephani Aeduorum episcopi monasterio vestro juste adjudicata est, et vos eam pacifice possidetis, cum omnibus pertinentiis suis, [Col. 1267B] nihilominus auctoritate apostolica confirmamus. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem vestram recipere, et eos absque contradictione aliqua in vestro monasterio retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit absque abbatis licentia, vel ejus ministerio, nisi arctioris religionis obtentu, discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione, nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis [Col. 1267C] excommunicatis vel interdictis, non pulsatis campanis, summissa voce divina officia celebrare. In parochialibus autem ecclesiis quas habetis, liceat vobis presbyteros nominare, eosque dioecesano episcopo praesentare, quibus si idonei fuerint, episcopus curam animarum committat, qui ei de spiritualibus, vobis autem de temporalibus debeant respondere. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nullus obsistat; salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Ea vero quae a praedecessoribus nostris, Sergio, Joanne, et Alexandro de coemeterio, vel de aliis provida vobis [Col. 1267D] sunt deliberatione concessa, sicut in privilegiis eorum continetur, illibata de caetero manere censemus.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere; minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra et illibata conserventur, eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi,
- [Col. 1268A] Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Theobaldus Ostiensis et Velletrensis episcopus.
- Ego Joannes presbyter cardinalis tituli Sancti Marci.
- Ego Laborans presbyter cardinalis Sanctae Mariae Trans Tiberim tituli Calixti.
- Ego Humbertus presbyter cardinalis tituli Sancti Laurentii in Damaso.
- Ego Pant. presbyt. cardinalis tit. basilicae XII Apostolorum.
- Ego Arditio diaconus cardinalis Sancti Theodori.
- [Col. 1268B] Ego Gratianus diaconus cardinalis Sanctorum Cosmae et Damiani.
- Ego Joffredus Sanctae Mariae in Via Lata diaconus cardinalis.
- Ego Albinus Sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis.
Datum Veronae, per manum Hugonis sanctae Romanae Ecclesiae notarii, secundo Kalendas Augusti, indictione secunda, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno tertio.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis praeposito ecclesiae S. Petri de Nessii ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis, in perpetuum.
Quoties illud a nobis petitur, quod rationi et honestati convenire videtur, animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum suffragium impertiri. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatam ecclesiam S. Petri, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti patrocinio communimus. Statuentes ut quascunque possessiones, [Col. 1268D] quaecunque bona eadem ecclesia juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo ecclesia memorata sita est cum omnibus adjacentiis, quae ad eamdem ecclesiam pertinent. Ex dono et concessione B. Cumani episcopi quartam partem decimationis ejusdem plebis vestrae. Runcum S. Joannis de Domo, quem Stephanus archipresbyter excolebat. Silvam insulanam, quam memoratus episcopus emerat. Oratoria SS. Victoris et Nazarii de Brienno cum omnibus [Col. 1269A] appendiciis eorum. Decimam de Domo Crescentii de Brienno. Oratorium SS. Georgii et Nazarii de Hillo cum omnibus appendiciis ejus. Oratorium S. Andreae apostoli de Nervo cum omnibus appendiciis ejus. Oratorium S. Mariae de Vico cum omnibus appendiciis ejus. Oratorium S. Martini de Careno cum omnibus appendiciis ejus. Oratorium S. Mariae et S. Fidelis de Ciserno cum omnibus appendiciis ejus. Oratorium S. Ambrosii de Palanzo cum omnibus appendiciis ejus. Oratoria S. Mariae et S. Alexandri de Hemena cum omnibus appendiciis eorum. Oratorium S. Margaritae de Molina cum omnibus appendiciis ejus; terram de Curticella; decimam de casa Ursonis de Pino et Joannis presbyteri fratris ejus; decimam de casa Petri presbyteri [Col. 1269B] et nepotum ejus; decimam de casa filiorum Stephani presbyteri; decimam filiorum Martini de Calcariola et beneficium custodiae.
Decernimus ergo, ut nulli omnino liceat praefatam ecclesiam temere perturbare aut possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere seu aliquibus vexationibus fatigare; sed illibata omnia et integra conserventur, eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica, saecularisve persona hanc nostrae conservationis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi praesumptionem suam congrua [Col. 1269C] satisfactione correxerit, potestatis honorisque dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat atque in extremo examine divinae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.
Datum Veronae, per manum Hugonis notarii, IV Idus Augusti, indictione II, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domini Lucii papae III anno III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiabus GRATIAE abbatissae monasterii Sanctae Juliae Brixiensis, ejusque sororibus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Prudentibus virginibus quae sub habitu religionis, accensis lampadibus, per opera sanctitatis jugiter se praeparant ire obviam Sponso, sedes apostolica debet praesidium impertiri, ne forte cujuslibet temeritatis [Col. 1270A] incursus, aut eas a proposito revocet, aut robur, quod absit, sacrae religionis infringat. Eapropter, dilectae in Christo filiae, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium Sanctae Juliae Brixiensis, in quo divino estis obsequio mancipatae, quod ad jus et proprietatem beati Petri, nullo mediante, pertinere dignoscitur, ad exemplar praedecessorum nostrorum felicis recordationis Calixti, Innocentii, Eugenii Romanorum pontificum, sub beati Petri tutela et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quaecunque praedia, quascunque possessiones, quaecunque bona, ex munificentia bonae memoriae Ansae reginae, seu ex largitione illustris memoriae imperatorum, qui post [Col. 1270B] eam regni gubernacula susceperunt, vel ab aliis fidelibus collata, idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis et his quae vobis successerint, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Sermionem cum duabus ecclesiis Domini videlicet nostri Salvatoris et Sancti Viti martyris; Cervanicam cum ecclesia Sanctae Juliae martyris; Nubelariam cum ecclesia Sancti Laurentii; Berciagum cum duabus ecclesiis Sancti Zenonis et Sancti Stephani; Magonenvicum cum ecclesia Sancti Alexandri; Thimolinam cum ecclesia Sanctae Juliae; Barbadam [Col. 1270C] cum duabus ecclesiis Sanctae Mariae et Sanctae Juliae et Sancti Petri; Monticellum cum ecclesia Sanctae Mariae; Voum cum ecclesiis Sancti Petri et Sancti Laurentii; Calvatonem cum ecclesiis Sanctae Mariae, Sanctae Juliae et Sancti Blasii; Scandolariam cum ecclesia Sancti Michaelis; Cicomariam cum ecclesia Sanctae Mariae; Gosenagum cum ecclesia Sancti Martini; Miliarinam cum ecclesia Sanctae Juliae; Sermidam cum ecclesia Sancti Petri in Solado, et capellam Sanctae Juliae de Pradellis. Praeterea quascunque alias curtes, villas, castella, ecclesias, portum Placentinum, et ripaticum ejus, districtum servorum et liberorum ad vestrum coenobium pertinentium, et omnia ad idem monasterium pertinentia [Col. 1270D] nihilominus confirmamus. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas exigere aut extorquere praesumat. Decimas etiam quas idem monasterium a quadraginta annis inconcusse possedit et in praesentiarum sine controversia possidet, vobis et per vos eidem monasterio auctoritate apostolica confirmamus. Praesenti quoque decreto sancimus, ut praedictum monasterium apostolicae sedis tutela et regia defensione munitum, sub nullius unquam alterius potestate vel jurisdictionibus redigatur; adeo ut quisque sacerdotum, nisi ab ipsius loci abbatissa fuerit invitatus, missarum ibi solemnia celebrare praesumat. Praeterea ipsius loci abbatissae licentiam [Col. 1271A] indulgemus ecclesias ad honorem Dei construere, et libertatem ab imperatoribus et regibus monasterio praefato concessam tam in mercatis constituendis, quam in castellis, in terris ipsius monasterii ubicunque voluerit pro utilitate ejusdem monasterii aedificandis, pariter roboramus. Nullus etiam episcopus, dux, marchio, comes, vicecomes, seu aliqua magna parvaque persona, ullum districtum in aliquibus locis ipsius monasterii tenere vel judicare, aut aliquid placitum, absque licentia abbatissae habere praesumat, aut res ipsius spirituales, saecularesve quovismodo alienare vel molestiam ei inferre, aut fodrum vel mansionaticum, seu ripaticum, aut paratas, sive functiones aliquas exigere audeat. Chrisma vero, [Col. 1271B] oleum sanctum, consecrationes altarium, sive basilicarum, ordinationes abbatissae vel monacharum, seu clericorum vestrorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi, seu quidquid ad sacrum ministerium pertinet, a quibuscunque malueritis catholicis suscipiatis episcopis, qui nimirum absque pravitate et reprehensione aliqua, ea vobis concedant, quemadmodum a supradictis praedecessoribus nostris Calixto, Innocentio, Eugenio, Romanis pontificibus, vestro monasterio pro fragilitate feminei sexus constat esse concessum. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbatissa vel earum qualibet quae tibi successerint, nulla ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quam sorores communi consensu, vel sororum pars consilii [Col. 1271C] sanioris, secundum Dei timorem et B. Benedicti Regulam providerint eligendam.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, earum, pro quarum gubernatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura. Omnia supra scripta statuimus cum auctoritate Romanae Ecclesiae. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione correxerit, potestatis [Col. 1271D] honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theobaldus Ostien. et Velletrensis episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- [Col. 1272A] Ego Joannes presbyter card. tit. ecclesiae Sancti Marci.
- Ego Laborans presb. card. tit. Sanctae Mariae Trans Tiberim.
- Ego Pandulphus presbyter card, tit. basilicae XII Apostolorum.
- Ego Ardicio diac. card. tit. S. Theodori.
- Ego Gratianus tit. SS. Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Goffredus tit. Sanctae Mariae in Via Lata diac. card.
- Ego Albinus tit. Sanctae Mariae Novae diacon. card.
Datum Veronae, per manum Hugonis sanctae Romanae Ecclesiae notarii, XV Kalend. Septembris, indictione [Col. 1272B] II, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno IV.
Signum Lucii papae III.
ADJUVA NOS, DEUS, SALUTARIS NOSTER.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis GIRARDO abbati monasterii Boni-radii, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet, aut robur, [Col. 1272C] quod absit, sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium Boni-radii, in quo divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus. In primis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Dei timorem in vestro coenobio, et beati Benedicti Regulam ac Cisterciensium fratrum institutionem noscitur institutus, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum possidet, aut in futurum, concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione [Col. 1272D] fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus etiam illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est cum omnibus pertinentiis suis, quae sunt a via trita quae tendit a Nivernis Warziacum, usque ad tritam veterem quae ducit a Charitate Warziacum; et omnia usuaria in omni potestate Candemisii, tam in nemoribus quam in plana terra: nemus quod dicitur Booles, grangiam Boni-radii cum pertinentiis suis; pasturas in Boiplano, grangiam Cathelaii cum pertinentiis suis; terras Lamberti Salonis, nemus Milonis, nemus quod dicitur Castales ( Chastelet ), terras Gaudrici, viam qua itur [Col. 1273A] ad grangiam; grangiam Caviniaci ( Chevigny ) cum pertinentiis suis, grangiam aquaeductus cum pertinentiis suis; nemus quod dedit vobis domina de Grenat; usuaria in nemore Britan . . . grangiam Avantigiarum cum pertinentiis suis; parvum feudum, planum etiam nemus quod dicitur Noardes; molendinum de Pruvera, et molam ipsorum molendinorum; terram quae dicitur Caumes ( Chaumes ), quam vobis dedit Everardus Motet; grangiam Concisi cum pertinentiis suis; prata, terras dominae Mariae de Nauminia ( Naumain ); rufam forestam, domum et vineas Warziaci; domum et vineas Serbenti; Montem-Agleuti ( Montaiglaut ) et vineas; Pontem-tilium, terras de Constablei ( Constables ); pratum Galeraudi ( Pré Galeraud ), et exclusam [Col. 1273B] ipsius prati, Noassegaudi ( Novesegaud ); prata Angelorum ( Pré des Anges ) usque ad lapidiscinium; prata S. Macuti, pratum Petri Constables, prata de Linerolas ( Ligneroles ). Sane laborum vestrorum quos propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis vestrorum animalium, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos a saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post factam in eodem loco professionem, fas sit absque abbatis sui licentia de eodem discedere, discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Paci quoque et tranquillitati [Col. 1273C] vestrae paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus, ut infra clausuras locorum seu grangiarum vestrarum nullus violentiam, vel rapinam, aut furtum committere, ignem apponere, hominem capere vel interficere aliqua temeritate praesumat. Decernimus ergo nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, etc.
Datum Veronae, per manum Hugonis sacrosanctae Romanae Ecclesiae notarii, II Kalendas Septembris, indictione II, Incarnationis Dominicae 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis WOLFRANO abbati monasterii Sancti Petri in Alta, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis in perpetuum.
Quoties a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere, et petentium desideriis congruum suffragium impertiri. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium Sancti Petri in Alta, in quo divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis [Col. 1274A] scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis praestante Domino poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est, cum omnibus pertinentiis suis. Drasselesriede, Ossenpach, Leivannesriede, Calberespach, Haimesperge, Aitinha, Plassanesperch, Adelhartesdorf, Hagenperg, Heich, Melpach, Pirche tres curtes, Gocholdesgrube, Chroleinesdorf, Hubenare, [Col. 1274B] tres curtes Borascelle, tres curtes, Toveranesdorf, Renften, duas curtes, Sikeleinesperge, Mennaha. Molendinum, Hicenperge, praedium, Grube, unum praedium. Ricemannesdorf, tres curtes, Temanesdorf, tres vineas et quidquid ibi habetis. Velberch, curtem, Teusenbach, duas curtes, juxta unam curtem. Mertanne, Puchperge, Radesmannesperge, Menna unam curtem, et molendinum. Haugencelle, Freindorf, curtem Riute, duas curtes. Harde, Strazchirchen, Vulpach, mansum unum. In Buizchouen, duas curtes, Maetingen curtem. Silichinge, tres curtes Haiterhouen, novem mansos Wintpozzingen, curtem. Harde, Hunderdorf tres curtes, Scorringe dimidium mansum Berndorf, tres [Col. 1274C] mansos. Dietrichesdorf, curtem, Tatingem mansum, Hovedorf duas curtes. Pinningen curtem Mirendorf villam Wacenriede villam et Laderaren, quatuor curtes. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas exigere aut extorquere praesumat.
Liceat quoque vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper, ut nulli fratrum vestrorum post factam in eodem loco possessionem fas sit absque abbatis sui licentia nisi arctioris religionis obtentu de eodem loco discedere, discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat [Col. 1274D] retinere. Decimas praeterea quas a quadraginta annis inconcusse tenuistis, vobis nihilominus confirmamus. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce divina officia celebrare. In parochialibus vero ecclesiis quas habetis liceat vobis sacerdotes eligere, et dioecesano episcopo praesentare, quibus si idonei fuerint, episcopus animarum curam committat, ut ei de spiritualibus, vobis autem de temporalibus debeant respondere.
Auctoritate quoque apostolica prohibemus ne advocatus vester, qui pro tempore fuerit, aliquam violentiam in vestro monasterio exercere, seu bona ipsius alienare aliqua occasione praesumat, sed eo [Col. 1275A] jure contentus existat, quod sibi antiquitus noscitur institutum. Si vero fratribus gravis et monasterio inutilis apparuerit, eo amoto, alium idoneum eligendi de auctoritate apostolica vobis et successoribus vestris concedimus facultatem. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat; salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successore nullus ibi qualibet subreptionis astutia, seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris secundum Dei timorem, [Col. 1275B] et beati Benedicti Regulam providerint eligendum.
Decernimus ergo, ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integre conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona etc.
- Ego Joannes presb. card. titulo S. Marci.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- [Col. 1275C] Ego Theodorus Portuensis et Sanctae Rufinensis sedis episcopus.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae Transtiberim titulo Calixti.
- Ego Pandulfus presb, card. titulo Basilicae XII Apostolorum.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Theobaldus Ostiensis et Velletrensis episcopus.
- Ego Arditio diacon. card. S. Theodori.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Gofredus Sanctae Mariae in Via Lata diac. card.
- Ego Albinus Sanctae Mariae Novae diac. card.
[Col. 1275D] Datum Veronae per manum Hugonis, sanctae Romanae Ecclesiae notarii, IV Non. Sept., indictione II, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domini Lucii papae III anno III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio WOLFRANO abbati Sancti Michaelis in monte Babenbergen, salutem et apostolicam benedictionem.
Eos qui sacrosanctae Romanae Ecclesiae sincerae devotionis exhibent puritatem, clementiori sicut [Col. 1276A] convenit benignitate respicimus, et placidi favoris assensum justis eorum petitionibus non negamus. Eapropter, dilecte in Domino fili, tuis justis postulationibus annuentes, et preces venerabilis fratris nostri O. Bambergensis episcopi exsecutione favorabili prosequentes usum mitrae, qui tibi personaliter est concessus, tuis quoque successoribus indulgemus, ut Ecclesia tua semper prae oculis habeat, in quo exhibitum sibi largius favorem et gratiam sedis apostolicae recognoscat. Nulli ergo, etc.
Dat. Veronae, II Non. Septembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri, GERARDO Ravennati archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Dignum est et consonum rationi ut cum ad tuae fraternitatis instantiam Bononiensi et Mutinensi ecclesiis impenderimus dedicationis munus, nunquam ex hoc adversus ecclesiam tuam, cui tanquam metropoli sunt subjectae, et aliquantam vindicare valeant libertatem. Nos itaque providere volentes, ne de facto nostro, contraire vel successores tuos, injuriae aut scandali materia oriatur, auctoritate apostolica constituimus, ut nullum ex [Col. 1276C] hoc tibi, vel successoribus tuis praejudicium in posterum generetur, sed semper jam dictae ecclesiae, sicut ante dedicationem quam eis impendimus erat, in tua et successorum tuorum obedientia, et subjectione, sine contradictione consistant. Nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae constitutionis infringere, vel ei ausu temerario contravenire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus, se noverit incursurum.
Datum Veronae II Non. Septembr.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiabus BEATRICI abbatissae Sancti Thomae Regiensis ejusque sororibus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis, in perpetuum.
Prudentibus virginibus quae sub habitu religionis accensis lampadibus per opera sanctitatis jugiter se praeparant ire obviam Sponso, sedis apostolicae debet praesidium impertiri, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eas a proposito revocet, aut robur, quod absit! sacrae religionis infringat. Eapropter, dilectae in Christo filiae, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatam ecclesiam Sancti Thomae in qua Dei estis obsequio mancipatae sub beati Petri et nostra protectione [Col. 1277A] suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus. In primis siquidem statuentes ut ordo monasticus qui secundum Deum et B. Benedicti Regulam in eodem loco institutus esse dignoscitur, perpetuis in eo temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo memorata ecclesia sita est, sicut a strata regia venit ad viam Sanctae Crucis, et [Col. 1277B] ab eadem via currit ad fossatum civitatis, et interius sicut fossatum extenditur usque ad tenutam filiorum Balbi, et ab eo loco revertitur ad stratam regiam; plebem de Mutilena, quae in honore Sancti Michaelis dedicata est, cum capellis et pertinentiis suis, scilicet capellam de Sisio Sanctae Mariae cum omnibus ad eamdem ecclesiam pertinentibus; capellam Sancti Dalmatii cum pertinentiis suis; capellam Sancti Celestini cum pertinentiis suis in Vicojoario; capellam Sancti Blasii in Runcocesso, cum omnibus pertinentiis suis; rationes quas habetis in ecclesia de Curviaco; capellam Sancti Pauli in civitate cum omnibus quae ad eamdem ecclesiam pertinent; ecclesiam Sancti Viti cum omnibus quae ad eamdem ecclesiam pertinent; ecclesiam Sancti Vigilii [Col. 1277C] in Saxo-Forte cum pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Blasii de Villanova cum pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Domini de Fozano cum omnibus pertinentiis suis; terram quam habet Asto de Novis Libellario nomine ab ecclesia vestra cum casis, casamentis, et vineis; tredecim jugera terrae et casamentum in civitate, quae omnia domna Beatrix precario nomine tenebat ab ecclesia vestra et mansum de Monte detentum per Guidonem et nepotem suum, sicut ea juste et sine controversia possidetis. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, seu nutrimentis vestrorum animalium nullus a vobis decimas extorquere praesumat.
[Col. 1277D] Quia vero decimationum proventus ecclesiis et earum sunt deputati personis, prohibemus ut nulli laico de terris seu redditibus vestris decimas exigere liceat. Inhibemus insuper ut nulli archiepiscopo in vos aut ecclesiam vestram sine manifesta et rationabili causa suspensionis liceat vel excommunicationis sententiam promulgare. Liceat quoque . . . . . vobis personas saeculo fugientes liberas et absolutas ad conversionem vestram recipere et eas absque contradictione qualibet retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis non pulsatis campanis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce divina officia celebrare. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam decernimus, ut eorum, qui se illic sepeliri deliberaverint, [Col. 1278A] devotioni et extremae voluntati, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Antiquas et rationabiles consuetudines ecclesiae vestrae a quadraginta armis inconcusse usque ad haec tempora sine controversia conservatas auctoritate apostolica manere volumus illibatas. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbatissa vel qualibet eorum quae tibi successerint, nulla ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quam sorores communi consensu vel sororum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam providerint eligendam.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat [Col. 1278B] praefatam ecclesiam temere perturbare aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur earum pro quarum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, et dioecesani episcopi canonica justitia.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- [Col. 1278C] Ego Theobaldus Ostiensis et Velletrensis episcopus.
- Ego Joannes presbyter cardinalis tit. Sancti Marci.
- Ego Laborans presbyt. cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim titulo Calixti
- Ego Pandulphus presbyter cardinalis titulo basilicae XII Apostolorum.
- Ego Ardicio diaconus cardinalis Sancti Theodori.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
- Ego Soffredus S. Mariae in Via Lata diaconus cardinalis.
- [Col. 1278D] Ego Albinus Sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis.
Datum Veronae per manum Hugonis notarii, V Idus Septembris, indictione tertia, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno tertio.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis STEPHANO praeposito ecclesiae Sancti Evasii de Casali ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis, in perpetuum.
Piae postulatio voluntatis debet effectu prosequente [Col. 1279A] compleri etc. . . . . et ad exemplar praedecessorum nostrorum bonae memoriae Calixti, Paschalis et Innocentii Romanorum pontificum praesentis scripti privilegio communimus. Imprimis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum Deum et beati Augustini regulam in eadem ecclesia institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter conservetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem Ecclesia vestra in praesentiarum juste et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justismodis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda [Col. 1279B] vocabulis:
Omnes ecclesias sitas in curia Casalis cum omnibus suis pertinentiis; ecclesiam Sancti Hilarii et domum laboris ecclesiastici; in Paciliano ecclesiam Sancti Germani, etc.; mansum Radulfi Quecea cum primitiis et tertia parte decimarum totius loci Casalis, et tota decima terrarum familiae Sancti Evasii, et tota decima Braydarum episcopi, et quidquid ecclesia de Paciliano de jure vel longa consuetudine vestrae ecclesiae facere consuevit; villam Luvintini cum decimis et omnibus pertinentiis suis. In Sancto Georgio XIV mansos; sextamdecimam partem Torcelli et tenimentum quondam Petri Crassi cum omnibus pertinentiis suis. In Montedo tres mansos. In Fraxineto mansum unum et dimidium. [Col. 1279C] Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis vestrorum animalium nullus a vobis decimas auferre praesumat. Liceat quoque urbis clericos vel laicos a saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem vestram recipere, et eos in ecclesia vestra sine contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post factam in loco vestro professionem, fas sit absque praepositi sui licentia de claustro discedere; discedentem vero sine communi litterarum cautione nullus audeat retinere. Chrisma vero, oleum sanctum, consecrationes altarium seu basilicarum, ordinationes clericorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi a dioecesano suscipietis episcopo, siquidem [Col. 1279D] catholicus fuerit et gratiam atque communionem sedis apostolicae habuerit, et ea gratis et absque pravitate aliqua vobis exhibere voluerit. Alioquin liceat vobis catholicum quemcunque malueritis adire antistitem, qui nimirum nostra fultus auctoritate, quod postulatur indulgeat. Obeunte quoque te nunc ejusdem loci praeposito, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris secundum Dei timorem et beati Augustini Regulam providerint eligendum. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones [Col. 1280A] auferre; vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva dioecesani episcopi canonica justitia.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius, Catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Joannes, presbyter cardinalis tit. Sancti Marci.
- Ego Hubertus, presb. card. tit. S. Laurentii in Damaso.
- Ego Pandulphus, presb. card. tit. Basilicae XII Apostolorum.
- Ego Theodorus, Portuensis et S. Rufinae sedis [Col. 1280B] episcopus.
- Ego Henricus, Albanensis episcopus.
- Ego Theobaldus, Ostiensis et Velletrensis episcopus.
- Ego Ardicio, diac. card. Sancti Theodori.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diacon. card.
- Ego Goffredus S. Mariae in Via Lata diac. cardinalis.
- Ego Albinus, S. Mariae Novae diac. card.
Datum Veronae per manum Hugonis, S. Romanae Ecclesiae notarii, VIII Kal. Octobris., indict. tertia, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno quarto.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis SIMONI priori monasterii Sancti Petri de Radolio, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuribus regularem vitam professis in perpetuum
Quoties a vobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere, et petentium desideriis congruum suffragium impertiri. Quapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium Sancti Petri de Radolio, [Col. 1280D] quod ad Cluniacense monasterium spectare dignoscitur, in quo divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis praestante Domino poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant, in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est cum tota villa Radiolensi et pertinentiis suis, et quidquid habetis juxta confines ejusdem [Col. 1281A] villae tam in bosco quam in plano, ecclesiam Sancti Stephani de Condeiaco cum decimis et duabus partibus tortellorum in crastino Natalis Domini, et candelarum in Purificatione Beatae Mariae, capellam Sancti Martini in eadem parochia, novem arpenta pratorum inter eumdem et pontem de Conde, furnum et molendinum de firmitate Anculfi, ecclesiam de Chaminiaco cum decimis et capella Beatae Mariae Magdalenae in eodem loco sita, tertiam partem decimarum de Lusenciaco cum aliis decimis et redditibus quae in eadem parochia possidetis, molendinum unum apud Vavas cum prato quod Brubium dicitur cum hospitibus etiam et aliis redditibus et pratis, quae habetis in parochiis de Chaminiaco et Lusentiaco, terras, aquas, prata, nemora et [Col. 1281B] hospites quae habetis apud Grupellarias, apud Canescellum, et apud Caminiacum octo sextaria avenae quos reddit Ausculfus de Marvo pro excambio molendini, ecclesiam de Chaelliaco cum decimis et oblationibus, et quidquid habetis in eadem parochia, in terris et terragiis sive aliis redditibus, ecclesiam de Bussy cum decimis et duabus partibus candelarum in Purificatione Sanctae Mariae, et oblationum in Pascha, Nativitate Domini, et festo Omnium Sanctorum et S. Sulpicii, ecclesiam de Duciis cum tertia parte tortellorum in Nativitate Domini, et candelarum in Purificatione Sanctae Mariae, terram de Chalmot, nemus de Rugel, nemus Bulardi cum nemore de Molera in parochia de Staalda, dimidium molendinum, decimas, et alios redditus, terras, [Col. 1281C] hospites, prata quae habetis apud Teviants, decimam partem decimae de Montiniaco ex ea parte aquae quae versus ecclesiam est exceptis aquis et vitulis, terram et prata de Usco, tertiam partem decimae de Mesilam in blado cum tractu et tertiam partem minutarum decimarum, apud Iahamias terram arabilem cum viginti tribus denariis de censu, sex solidos de censu in ecclesia de Venderia, et undecim partes decimarum tam minutarum quam aliarum et tortellarum in Nativitate Domini, et omnes candelas in Purificatione Beatae Mariae, exceptis duodecim et exceptis minutis decimis quatuor hospitum Sancti Faronis, terras, prata, homines seu hospites et redditus, quos in illa parochia [Col. 1281D] habetis: tertiam partem decimarum de Huguerre, cum tertia parte tortellorum in Nativitate Domini, terras et hospites et redditus alios, quos habetis apud Loriacum; medietatem decimae de Crespeel tractu apud Vendeul, tertiam partem decimae Sancti Juliani cum tertia parte hospitum, atrii, et tortellarum, et quod habetis in decimis et redditibus apud Gandelus, dimidium modium frumenti in molendino de Trema, capellam B. Mariae de Lisiaco cum tribus modiis frumenti, qui recipiuntur in molendinis ejusdem loci, et decem solidos cum duobus modiis vinagii et duobus denariis, unaquaeque hebdomada in foro et caeteris ad eamdem capellam pertinentibus in eodem loco et apud Villerias, medietatem decimae de blado cum tractu et unum [Col. 1282A] septarium plus in singulis modiis, pecuniam quam habetis apud Asverias, apud Eschancru quatuor solidos de censu, de terra Salviniaci in ecclesia de Placeio quartam partem tortellarum et oblationum in Nativitate Domini, in Pascha, in festo Omnium Sanctorum, et Sancti Victoris, et duas partes decimarum, villam quae dicitur Bennarim cum appendiciis suis, et justitia, et quidquid habetis in hominibus, pratis, et censibus apud Congiacum et apud Uvivum, sextam partem decimae de blado, apud Sanctipelliacum duos sextarios avenae et duos de frumento cum terragio et censu, apud Orthollim duas partes decimae, quatuor sextarios frumenti qui debent recipi in grangia Sancti Faronis, apud Vanderiam pro encambio de Panchat. In civitate [Col. 1282B] Meldensi ecclesiam Sancti Christophori cum tertia parte oblationum in Nativitate, in Epiphania, in Pascha, in Pentecoste, in festivitate Omnium Sanctorum, in Purificatione vero Beatae Mariae, in festo sancti Christophori tertiam partem candelarum; item in eadem civitate tertiam partem censuum, quos habent ex dono Wiardi de Venderia cum quibusdam censibus, dimidium modium bladi quem reddunt vobis leprosi ejusdem urbis, pro terra de Chamolt duas partes decimae de Varenna cum jure praesentationis, quod in eisdem ecclesiis habetis in villis etiam vestris, et hominibus liberam justitiam, sicut ab Ada vicecomitissa, et ab Hugone filio ejus scripto est authentico confirmata, item decimam de Firmitate et de Canday tam in vino quam [Col. 1282C] in grano. Villa Eleemosynarii, villarium cum justitia, villam de Vorpellariis cum justitia ex dono Agathae, decimam de Chaviniaco, medietatem decimae de Nucimento, molendinum de Vannis, boscum et hospites de Chasverel ex dono Radulfi de monte mirabili, allodium de Chamot cum appendiciis suis, homines quoque et ancillas de Firmitate, sicut Hugo albus eos tenuerat, allodium de Pavant cum octo hospitibus, et justitia, et possessionibus eorum, decimam de Rutel, allodium de Crutis ex dono Willelmi Joharanni, terram et redditum de Freneco ex dono Petri de Trema, et Simonis fratris sui, terram et hospites de Jorcham ex dono Reginaldi Gurdonis. Item terram, decimam, censum [Col. 1282D] et casamentum Anculfi de Conde apud Lori et Tauro medietatem terrae, et grangiae de Duciis, ex dono Roberti de Lisy, terram de Cusiis ex dono Roberti de Lisiaro Goonis, de Gaudi et Odonis de Staalda, decimam de Montiniaco, furnum de Gaudeluco et foragium ejusdem castri praedictae comitissae et Hugonis filii ejus, usum furni et domus sicut in authentico eorum scripto continetur, in ecclesia Beatae Mariae de Duciis quinque modios frumenti in Meldensi granario viginti solidos in consuetudine quae passagium dicitur, duos sextarios salis singulis annis, jus et domum, quae juxta domum sita est ex dono praedictae vicecomitissae et filii ejus, mortuas etiam manus, et recognitiones servorum et ancillarum, quas Hugo albus dedit, apud firmitates Anculfi, [Col. 1283A] sicut ipse tenuit capellam Sanctae Mariae de Fonte Sereno cum appendiciis suis, et quidquid habetis, Naudelu, Choisy, et Cury decem solidos de Bernardo de Charon, quos sextarios frumenti apud Choisy quatuor sextarios bladi, in decima de Canos quidquid habetis apud Latingis, apud Currem ecclesiam ipsius loci cum praesentatione presbyteri, quidquid habetis apud Frenios, Trebure, Curtogiis, castrum Theoderici, Varenas, Panant, Crutis, Neustorel, Cardulet, Villarium, Vestulum, Vuelli, Selonts, medietatem magni molendini, et quidquid habetis Buzae Bivul, Premant, medietatem decimae de Damant, et quidquid habetis apud Lory, Socom, et apud Villerslevast, quidquid habetis in firmitate Anculfi et finibus ejus ex dono praedictae [Col. 1283B] vicecomitissae Adae et Hugonis filii ejus, sicut in eorum scripto authentico continetur. Possessiones vero alias quas monasterium vestrum a quadraginta annis inconcusse possedit, et impraesentiarum sine controversia possidetis vobis nihilominus confirmamus.
Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas exigere aut extorquere praesumat, liceatque vobis clericos vel laicos a saeculo fugientes, liberos et absolutos ad conversiones recipere, et eos absque contradictione aliqua remanere. Prohibemus insuper ne cui fratrum vestrorum post factam in eodem loco [Col. 1283C] professionem fas sit absque prioris sui licentia, nisi arctioris religionis obtentu, de eodem loco discedere; discedentem, absque communium litterarum testimonio canonice nullus audeat recipere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis suspensa voce divina officia celebrare. Inhibemus etiam ut intra fines parochiarum vestrarum nullus ecclesiam vel oratorium sine consensu dioecesani episcopi et vestro aedificare praesumat, salvis tamen privilegiis Romanorum pontificum: libertates praeterea et immunitates vestras antiquas, et rationabiles consuetudines monasterio vestro concessas et hactenus observatas, ratas habemus, et eas futuris temporibus [Col. 1283D] illibatas manere sancimus, sepulturam vero illius loci liberam esse decernimus ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus [Col. 1284A] omnibus profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, dioecesam episcopi justitia, et Cluniacensis monasterii debita reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
Datum Veronae per manum Hugonis sanctae Romanae Ecclesiae notarii, VI Kalendas Octobris, indictione III, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus domni Lucii papae III anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, ven. fratri CONRADO Tarvisino episcopo, ejusque successoribus canonice substituendis in perpetuum.
[Col. 1284B] In eminenti sedis apostolicae specula constituti fratres nostros episcopos, tam propinquos quam longe positos, fraterna debemus charitate diligere, et Ecclesiis quibus Domino auctore praeesse noscuntur, paterna sollicitudine providere. Eapropter, ven. in Christo frater Conrade episcope, tuis justis postulationibus clementer annuimus, et ecclesiam B. Petri Tarvisin., cui Deo auctore praeesse dignosceris, ad exemplar felicis recordationis Eugenii pp. praedecessoris nostri sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum [Col. 1284C] concessione pontificum, largitione regum, vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis praestante Domino poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis.
Ecclesiam S. Mariae de Asylo cum castro, curte, et omnibus pertinentiis suis, monasterium S. Mariae de Muliano, etc. Omissis reliquis, quae in bulla etiam Eugenii II supra relata [Col. 1283D] Vida Patrologiae tom. CLXXX. leguntur. Ecclesiam SS. Quadraginta cum pertinentiis suis. Hospitale S. Juliani de Fossapudia cum pertinentiis suis. Hospitale de Aceto cum pertinentiis suis. Hospitale de Mergara cum pertinentiis suis. Ordinationem monachorum, et clericorum pertinentium ad monasterium de Narvisia, et ad monasterium S. Fuscae, [Col. 1284D] et ad monasterium S. Martini, et ad monasterium S. Fumiae, et ad monasteriem de Cripignaga, et ad monasterium S. Elenae de Tessara, qui debet recipere Tarvisinum episcopum in die festivitatis S. Elenae, et ad monasterium de Piro, sicut hactenus fuisse noscitur observatum, tibi, tuisque successoribus auctoritate Apostolica confirmamus. Clerici vero praedictorum monasteriorum, qui ministrant populo. Tarvisini episcopatus, debent Tarvisino episcopo facere obedientiam, et tam abbates, quam eorum clerici interesse debent capitulis generalibus, decimas molendinorum de Plavi a Negrisia usque ad mare ecclesiam S. Stephani de Tarvisio, [Col. 1285A] ecclesiam S. Viti, ecclesiam S. Augustini, ecclesiam S. Gregorii, hospitale S. Leonardi. Decernimus ergo, etc. Si qua, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus ss.
- Ego Henricus Alban. episc. ss.
- Ego Theobaldus Ostien. et Velletren. episc. ss.
- Ego Joan. presbyt. card. titulo Sancti Marci ss.
- Ego Laborans presb. card. Sanctae Mariae trans Tiberim tit. Calixti ss.
- Ego Hubertus presb. card. tit. Sancti Laurentii in Damaso ss.
- Ego Willelmus Remorum archiep. tit. S. Sabinae [Col. 1285B] card. ss.
- Ego Pandulphus presb. card. tit. Basilicae XII Apostolorum ss.
- Ego Ardicio diac. card. Sancti Theodori ss.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis ss.
- Ego Soffredus Sanctae Mariae in Via Lata diac. card. ss.
- Ego Albinus Sanctae Mariae Novae diac. card. ss.
Datum Veronae, per manum Hugonis S. R. E. notar., Kal. Octob., ind. III, Incarnat. Dom. anno 1184, pontificatus vero D. Lucii PP. III anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis OBERTO decano ecclesiae S. Petri Tarvisinae, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis in perpetuum.
Piae postulatio voluntatis effectu debet prosequente compleri, et ut devotionis sinceritas laudabiliter enitescat, et utilitas postulata vires indubitanter assumat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et ad exemplar patrum et praedecessorum nostr. S. record. Eugenii et Alexandri PP. praefatam ecclesiam Sancti Petri, in qua divino estis obsequio mancipati, [Col. 1285D] sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus. Communem vero vitam, quam in eadem ecclesia observare promisistis, sedis apostolicae auctoritate confirmamus, et ne cuiquam vestrum post factam promissionem nisi obtentu religionis retro abire liceat prohibemus, et si quis hoc attentare praesumpserit ejusdem ecclesiae beneficio privetur, nec aliquis, nisi qui hanc communem vitam se observaturum promiserit, in eadem ecclesia de caetero canonicus instituatur. Statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste, ac canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, vel aliis justis modis, praestante [Col. 1286A] Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant: in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: Decimas, oblationes, primitias, sepulturas, et subjectiones capellanorum et clericorum in eadem civitate commorantium, sicut eas quiete et canonice hactenus possedistis: ecclesiam S. Nicolai, quae est sita in claustro vestro cum pertinentiis suis, ecclesiam S. Joan. Baptistae, ecclesiam S. Joan. de Ripa cum pertinentiis suis, ecclesiam S. Bartholomaei cum pertinentiis suis, ecclesiam S. Sophiae, quae est extra muros civitatis cum pertinentiis suis, terras quas habetis in civitate Tarvisii aedificatas et inaedificatas, clausuram quam habetis juxta fossas ejusdem civitatis, et terras quas habetis in . . . . . mansos [Col. 1286B] et terras quas habetis in Spauciano, et in Maltuco, et Ursinico, et Bauliaco, mansos quos habetis in Castaniola, mansos quos habetis in Malsago, et in Postomia, et in Musano, ecclesiam S. Bonae cum pertinentiis suis et molendinis, ecclesiam S. Mariae de Fontanis cum pertinentiis suis, et terram quam habetis juxta sedimen Pelagium de Spineta, mansos quos habetis in Lanzanigo, et Braida, et Maceraida, et Luvadina, ecclesiam S. Pelagii de Aurinis cum pertinentiis suis, et mansos quos habetis in eodem loco, et terras, et decimas quas habetis in Ponzano, mansos quos habetis in Paduano, et in villa orba, et ad pedem montelli, mansos quos habetis in Storga, in villa pendula, et in Salimbercu, et locum ad molendinum faciendum, mansos quos habetis in Carbonara, [Col. 1286C] villam Melmae cum ecclesia S. Michaelis ejusdem villae et tredecim rotis molendini cum pertinentiis suis ibidem, mansos quos habetis in Campo storto, et in Lanzago, in Cunfo, in Nerbono, mansos quos habetis in Luviniaco, et in ripa rupta, et severa, et terras quas habetis in Fuligno, mansos quos habetis in Dulfon. Villam cum prato Gulzoli, ecclesiam S. Mariae ejusdem villae cum decimis et caeteris pertinentiis suis, mansum unum in curte natica, terras quas habetis in Mestre aedificatas, et inaedificatas, mansos quos habetis in Zello, et nemus ibidem, terram cum vinea quam habetis in Cellarino, mansum unum in Brenulo, et unum mansum in Canollata, mansos, quos habetis in [Col. 1286D] Burbiliaco, et terras quas habetis in Podenzano, et terras quas habetis in Scaltinico, et terras quas habetis in Carpino, ecclesiam S. Angeli cum suis pertinentiis, mansum unum in Mediolantiis, ecclesiam S. Gervasii cum pertinentiis suis, ecclesiam S. Vitalis cum pertinentiis suis, et mansos quos habetis ibidem, mansos quos habetis in Zero, mansos quos habetis in Canizano, et in Reveno, mansos quos habetis in Quinto, et in Cervaria, ecclesiam S. Christinae cum pertinentiis suis, et mansos quos habetis ibidem, et in Tiverono, ecclesiam S. Andreae de Cavasagra cum pertinentiis suis, mansum unum in puteo bono, mansos quos habetis in Vedelago, mansos quos habetis in silva rotunda, villam Silvae-Rosae, et ecclesiam S. Andreae, quae in eadem villa [Col. 1287A] sita est cum pertinentiis suis, mansos quos habetis in Sobiolla, mansos quos habetis in Bassano, in Marmano, et Romano, et in Burso, et in Canili, et in S. Haria, et in Leudulis, et in Fonte, et in S. Zenone, mansos quos habetis in Asilo, in Braida, et in Maliagello, et in Nugaretto, mansos quos habetis in Montebeiluna, et finibus ejus: terras quas habetis in Triviniano, et in Casello, et in Pusnovo, mansos quos habetis in Dupladino, et in Segusino, et mansum unum in Vipicano, mansos quos habetis in Petrarubea, et in Fenario, et in Lano, mansos quos habetis in Auno, et in aliis locis per episcopatum Feltrensem, et terras quas habetis in episcopatu Bellunensi ex dono bo. mem. Gregorii Tarvisini episcopi, omnem decimam totius terrae de Ciliano, [Col. 1287B] si quocunque tempore fuerit laborata: praeterea omnes decimas quae in territorio urbis Tarvisii juri ejusdem ecclesiae dicatae esse noscuntur, quemadmodum praelibatus episcopus jam dictae ecclesiae vestrae concessit, et scripto authentico roboravit, nos eas vobis, et per vos eidem ecclesiae auctoritate apostol. nihilominus confirmamus. Plebem de Medulo cum decimis quas possidetis in eadem villa, ecclesiam S. Margaritae de Petrarubea cum pertinentiis suis, ecclesiam S. Antolini de Aspa, et mansos qui fuerunt de Vidoro canonico, et terram de Grintina. Sane quoniam per quosdam praepositos, qui curam bonorum canonicae vestrae gerebant, usque adeo distrahebantur bona praedicta, quod vix poteratis ex eis congrue sustentari, ad tantum incommodum [Col. 1287C] removendum cum venerab. fratre nostro Conrado episcopo vestro, et quibusdam aliis suis praedecessoribus communiter statuistis, ut unus ex vobis annis singulis assumatur, qui vice praepositi ad commodum vestrum ejusdem canonicae bona dispenset. Nos vestris postulationibus annuentes constitutionem ipsam ad exemplar ejusdem praedecessoris nostri Alexandri PP. auctoritate apostolica confirmamus. Decernimus ergo, ut nulli omnino hominum liceat, etc. Si quis autem, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanen. episcopus.
- Ego Theobaldus Ostien. et Velletren. episcopus.
- [Col. 1287D] Ego Joan. presb. card. S. Marci.
- Ego Laborans presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim titulo Calixti.
- Ego Willelmus Remorum archiep. tit. S. Sabinae card.
- Ego Hubertus presbyter cardinalis Sancti Laurentii in Damaso.
- Ego Gandulphus presb. card. tit. Basilicae Duodecim Apostolorum.
- Ego Arditio diaconus cardinalis Sancti Theodori.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diac. card.
- [Col. 1288A] Ego Soffredus diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Via Lata.
- Ego Albericus Sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis.
Datum Veronae, per manum Ugonis S. Romanae Ecclesiae notarii Kal. Octobris, indictione tertia, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domini Lucii papae III anno IV.
Subscripserunt:
- Joannes presbyter cardinalis TT. S. Mariae.
- [Col. 1288B] Laborans presb. card. TT. S. Mariae trans Tiberim.
- Hubertus S. Laurentii in Damaso.
- Theodinus Portuensis et S. Rufinae episcopus.
- Henricus Albanensis episcopus.
- Theobaldus Ostiens. et Veliti ep.
- Additio diac. S. Theodori.
- Gratianus SS. Cosmae et Damiani diac.
- Safredus S. Mariae in Via Lata diac.
- Albinus S. Mariae Novae diac. card.
- Landus presb. card. TT. Basilicae XII Apostolorum.
Dat. Veronae per manum Hugonis sanctae Romanae Ecclesiae notarii, X Kal. Novemb., indictione III, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus [Col. 1288C] anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri WICHMANNO Magdeburgensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Officii nostri debitum attendentes quo cunctis sumus in eo quod digne postulant debitores, illud specialiter cogitamus, ut in eos qui nobiscum vocati sunt in partem sollicitudinis grata semper et ubique solatia de nostrae fundantur plenitudine potestatis. Eapropter, dilecte in Domino frater, charitatis tuae studium dignis in Domino laudibus [Col. 1288D] prosequentes, quo videlicet ecclesiae tibi creditae ita salubriter providisse dignosceris, ut digne in Domino commendabilis habearis, justis petitionibus libenter annuimus, et castrum Seburg, quod cum reliqua haereditate praefatae ecclesiae contulisti, eidem ecclesiae, auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut Sumersemburg quoque cum appendiciis suis et Juterburg cum pertinentiis ejus, aliaeque possessiones et praedia quae praedictae Magdeburgensi ecclesiae studium et industria tuae sollicitudinis acquisivit [Col. 1287D] Tam miti vocabulo utitur pontifex ut etiam ecclesias spoliis aliorum locupletare ad studium et [Col. 1288D] industriam sollicitudinis episcopalis referat. Non tamen, ut id obiter dicam, Henrici Leonis filii hoc [Col. 1289C] praecepto acquieverunt, aut sufficere illud ad roborandam archiepiscopi injustam possessionem crediderunt. Potius sicuti juris naturalis esse noverant, ut injuste erepta ab iniquo possessore quovis tempore iterum revindicari queant, sic castrum Summerseburg praecise ab iisdem inter possessiones suas numeratum fuisse inter alia documenta evincit charta divisionis quae alias exhibetur; quippe qui illud ad Ottonis IV portionem haereditariam pertinuisse edocemur. Neque est, ut hic immorigeros eos aut temeratores mandatorum pontificiorum fuisse existimes; etenim clausula: Si preces veritate nitantur, quae omnibus pontificiis rescriptis ex natura rei inest, has ipsas Wichmanni technas a primis [Col. 1289D] suis initiis irritas statim atque ipso jure nullas reddiderat, quia nec auditus Henricus Leo, de cujus corio fabula ludebatur, nec justus titulus, quo occupatio illa consolidaretur, in judicio allegatur, sed omnia a Wichmanno tumultuarie acta, atque hinc ipsa confirmatio pontificia, ut jurisconsulti loquuntur, sub et obreptitie obtenta erat. Lusus quidem est ex ingenio magis quam rei veritate natus, quando direptae atque spoliatae Henrici Leonis provinciae sub equi lacerati et excarnificati pictura repraesentantur; verissimum tamen spectaculum exhibent ab uno latere ecclesiastici, ab altero saeculares quidam proceres his exuviis mirum in modum ditati. Cum non recens sit pictura, non metuendum foret, ut satiram scripsisse videretur, qui explicationem Henningesianam ad sensum ejus rectius divinandum recitaret. Sed cum nullo prorsus sale condita sint epigrammata illa, nostris verbis pictam tabulam [Col. 1290C] brevissimis explicabimus. A dextro igitur latere cernuntur quae sibi vindicarunt 1 o Moguntinus (quanquam falsa sit Henningesii opinio Eischfeldiam ex spoliis Leonis ab archiepiscopo jam acquisitam fuisse); 2 o Coloniensis; 3 o Paderbornensis; 4 o Bremensis et Verdensis; 5 o Halberstadensis et Magdeburgensis (qui tamen minus recte in una persona conjunguntur, cum uterque sigillatim rationes suas ex hac calamitate plurimum auxerit); 6 o Hildesheimensis; 7 o Mindensis; 8 o Lubecensis (quamvis non tam ad episcopum quam civitatem, quae nunc sui juris facta Caesari sive duci intermedio subjecta esse coepit, cum ex proscriptione Henrici Leonis commoda illa provenerint, hujus jacturae inter spolia sacri ordinis [Col. 1290D] antistitum minus recte mentio injiciatur). A laevo latere repraesentantur, quae ad proceres saeculares devoluta sunt. Unde hic comparent insignia 1 o Anhaltina sive Ascaniae principum, ex quibus Bernardus primus post Henricum Leonem Saxoniae dux; 2 o Brunsvicensia (quod tamen valde ridiculum, cum Brunsvicenses propago sint Henrici Leonis, nec ex ejus infortunio creverint); 3 o Bavarica sive rectius Schirensia; 4 o Palatina (iterum tamen lapsu manifesto, cum Palatinatus non Henrico Leoni sed filio ejus fuerit ereptus; 5 o Holsatica 6 o Misnensia; 7 o Hassiaca (quae tamen domus tunc nondum nata, superstitibus adhuc Landgraviis Thuringiae); 8 o Goslariensia. Sed haec de aenigmate Henningesiano dicta sufficiant, quod cum minus accurate rem explicet, multa etiam dicenda plane praetermittat, non recitassem, nisi figuram intra typis aeneis expressam verbulo illustrandam censuissem. , firma tibi et illibata [Col. 1289A] permaneant, nec a dominio et proprietate ipsius temeraria qualibet mutabilitate recedant. Quod ut cautius futuris semper temporibus observetur, praesenti constitutione decernimus, ut quicunque tibi archiepiscopali dignitate successerint, specialem exhibeant in susceptione pallii cautionem, quod ea a te relicta, vel inter vetustas ecclesiae possessiones inventa receperint sine apostolicae sedis licentia et consilio majoris et sanioris partis capituli, titulo quolibet alienare non debeant, sed ea semper ad utilitatem Magdeburgensis ecclesiae bona fide custodiant et defendant. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis et constitutionis infringere, vel ei aliquatenus contraire. Si qua igitur in futurum [Col. 1289B] ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat.
Cunctis autem eam servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus ss.
- [Col. 1289C] Ego Joannes, tit. Sancti Laurentii presbyter cardinalis ss.
- [Col. 1290A] Ego Laborans, presbyter cardinalis Sanctae Mariae Transtiberim et Sancti Calixti.
- Ego Hubertus, presbyter cardinalis tit. S. Laurentii in Damaso.
- Ego Paulus, presbyter cardinalis tit. Basilicae XII Apostolorum.
- Ego Conradus, Sabinensis episcopus et Moguntinae sedis archiepiscopus.
- Ego Theodinus, Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus, Albanensis episcopus.
- Ego Theobaldus, Ostiensis et Sanctae Velletrensis Ecclesiae episcopus.
- Ego Ardicio, diaconus cardinalis Sancti Theodori.
- [Col. 1290B] Ego Gratianus, Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
- Ego Soffredus, Sanctae Mariae in Via Lata diaconus cardinalis.
- Ego Albinus, Sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis.
Datum Veronae, per manum Hugonis, sanctae Romanae Ecclesiae notarii, VIII Kal. Novembris, indictione III, Incarnationis Dominicae 1184, pontificatus vero domni Lucii III papae anno quarto.
[Col. 1290C] LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis HARTWICO, abbati Sancti Petri monasterii siti in [Col. 1291A] loco qui vocatur Monasterium, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regulariter substituendis, in perpetuum.
Justis votis assensum praebere, et justis petitionibus aures accommodare nos convenit, qui scilicet indigni justitiae custodes atque praecones in excelsa apostolorum principum Petri et Pauli specula positi, Domino disponente, conspicimur. Quapropter, dilecte in Domino fili Hartwice abbas, tuis postulationibus debitae charitatis affectione accommodamus assensum, et monasterium Beati Petri cui, Deo auctore, praesides, in tutelam et protectionem sedis apostolicae suscipientes, per praesentis scripti privilegium communimus. Imprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus secundum beati Benedicti Regulam [Col. 1291B] inibi institutus, perpetuis temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Domino volente, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant; in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: Duas videlicet partes decimarum et oblationum de duabus parochiis, scilicet Altenhoven et Menching, quae ad praefatum monasterium pertinere noscuntur. Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis vestrorum animalium nullus a vobis decimas praesumat exigere. [Col. 1291C] Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in loco vestro professionem, fas sit absque abbatis sui licentia de claustro vestro discedere, discedentem vero sine communium litterarum cautione nullus audeat retinere.
Interdicimus etiam ut nullus monasterium vestrum vel homines ad ipsum spectantes, occasione advocationis nequiter inquietare vel injustis audeat exactionibus molestare. In parochialibus autem ecclesiis quas habetis, liceat vobis quatuor vel tres eligere sacerdotes, qui nihilominus dioecesano episcopo praesententur, ut ab eo curam recipiant animarum, et illi de spiritualibus, vobis autem de temporalibus et ordinis observantia debeant respondere. [Col. 1291D] Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres unanimi consensu vel fratrum pars consilii sanioris secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam providerint eligendum. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva justitia matricis ecclesiae.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia [Col. 1292A] integra conserventur eorum pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura; salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
S. PETRUS, S. PAULUS.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Joannes, presbyter cardinalis tit. Sancti Marci.
- Ego Laborans, presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim tit. Calixti.
- Ego Hubertus, presbyter cardinalis tituli S. Laurentii in Damaso.
- Ego Theodinus, Portuensis et. S. Rufinae sedis [Col. 1292B] episcopus.
- Ego Henricus, Albanensis episcopus.
Datum Veronae, per manum Hugonis sanctae Romanae Ecclesiae notarii, V Kalend. Novembris, indict. III, anno Domini 1184, pontificatus vero domni Lucii papae tertii anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili frat. DRUDONI, Feltrensi episcopo, ejusque successoribus [Col. 1292C] canonice subtituendis, in . . . .
In eminentiis apostolicae sedis specula, disponente Domino, constituti, fratres nostros, tam propinquos quam longe positos, fraterna debemus charitate diligere, et Ecclesiis sibi a Deo commissis paterna sollicitudine providere. Eapropter, venerabilis in Christo frater episcope, tuis justis postulationibus clementer annuimus, et Feltrensem Ecclesiam, cui, auctore Deo, praeesse dignosceris ad exemplar felicis record. Anastasii praedecessoris nostri sub B. Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem Ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, [Col. 1292D] aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino poteris adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec duximus propriis exprimenda vocabulis:
Possessiones quas habetis in Pergino, in Levigo, in Calcedraniga, in Lavaron, et Ravesia; Suvia, in Alsugo, in Tongeno, et per totam vallem Suganam, tam in castris quam in villis pertinentibus ecclesiae, in Grino, in prato Imolano, Crivulis, quos habetis in canale Brente, possessiones quas habetis in Lamone, in Primerio cum omni jure quod ibi habetis, possessiones quas habetis in plebe Arsedi, et in plebe Fungasi, et in plebe Sini, et in cunctis villis [Col. 1293A] existentibus in planitie civitatis Felt, possessiones quas habetis ultra flumen Cantani, cum castro Tocho in plebe de Ceto, in plebe de Formicano, et quidquid habetis in valle Belluni cum jure, quod habetis in canale Plavis tam in montibus, quam in planitiis; possessiones, et jura, quae habetis in Masserio cum castro ejusdem loci, et possessionibus Malzagi, et aliis omnibus quae habetis in comitatu Tar., et quidquid juris habetis in civit. Felt., et Soro, et aliis locis, cum terris, aedificiis, vineis, pratis, pascuis, campis, silvis, placitis, aquis, aquarumve decursibus, molendinis, piscationibus, montibus, vallibus, herbaticis cultis et incultis, cum teloneo S. Victoris, et omnium SS., cum teloneo Cuvoli de Brenta, et Sori civitatis; quidquid [Col. 1293B] etiam bonae memoriae rex Conradus ecclesiae tuae juste concessit, et authentici scripti sui pagina roboravit ratum et inconvulsum perpetuis temporibus permanere sancimus. Prohibemus insuper ut proprios praesentis ecclesiae famulos contra voluntatem episcopi ejusdem loci retinere, vel manutenere nemo praesumat. Libertates praeterea, et immunitates a charissimo in Christo filio nostro Frederico, Roman. imperatore, ecclesiae tuae rationabiliter concessas, sicuti in ejus scripto authentico plenius continetur, ratas habemus, et eas futuris temporibus illibatas manere sancimus.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus [Col. 1293C] possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integre conserventur, eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate, et Aquil. patriarchae debita reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcop.
- Ego Joannes, presbyter cardinalis tit. S. Marci.
- Ego Laborans, presb. card. S. Mariae Transtiberim.
- Ego Ubertus, presb. card. titulo Jerusalem in Damaso.
- Ego Pandulfus, presb. card. titulo Basilicae XII [Col. 1293D] Apost.
- Ego Theodinus, Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus, Albanensis episcop.
- Ego Theobaldus, Ostiensis et Velletrensis episcop.
- Ego Arditio, diaconus card. S. Theodori.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Sofredus, S. Mariae in Via Lata diaconus cardinalis.
- Ego Albinus, S Mariae Novae diac. card.
Dat. Veronae, per manum Ugonis, S. R. E. not., IV Kal. Nov., ind. III, Incarn. Dom. anno 1184, pontif. vero dom. Lucii papae III anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis CONRADO, Corbeiensi abbati, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Justitiae ratio exigit et apostolicae sedis benignitas deposcit ut personis et locis beato Petro specialius adhaerentibus et in sanctae Romanae Ecclesiae fidelitate atque obedientia devotius permanentibus, protectionis nostrae manum abundantius extendamus atque illis sua jura et collatas dignitates benignitate [Col. 1294B] debita conservemus. Eapropter, dilecte in Christo fili Conrade Corbeiensis abbas, devotionem quam erga sedem apostolicam geris diligentius attendentes, dignitatem praedecessoribus tuis per nostrorum praedecessorum Romanorum pontificum privilegia traditam nos quoque, propitiante Domino, inconvulsam volumus conservari. Quocirca praesentis decreti auctoritate concedimus te in praecipuis solemnitatibus sandaliis et dalmatica uti, juxta altare sedere, populum infra commissum tibi monasterium vel prioratus conventuales quae pertinent ad animae salutem docere; praeterea usum mitrae et annuli in iisdem solemnitatibus tam tibi quam tuis successoribus, Dei et apostolicae sedis [Col. 1294C] clementia, perpetuis temporibus indulgemus, sicut praedecessoribus tuis a Romanorum pontificibus est concessum. Ipsum praeterea Corbeiense monasterium, cui, Deo auctore, praeesse dignosceris, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum, concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis.
Decimam videlicet de curia Luithardessen, decimam [Col. 1294D] de curia Beneringen, decimam de curia Dasborg, decimam de curia Mulenhusen, decimam de curia Heldorp, decimam de curia Munden, decimam de curia Boderike, decimam de curia Munichusen, decimam de curia Bederinkhusen, decimam de curia Wlnelage, decimam de curia Homburstelde, decimam de curia Nienstede, decimam de curia Wolkmarese, decimam de curia Luithmaresun, decimam de curia Luitheressen, decimam de curia Erclen, decimam de curia Brumelinktorp, decimam de curia Leziaci, decimam de curia Castinaci, decimam de curia Hostepe, decimam de curia Nuthlon, decimam de curia Keflikc, decimam de curia Nen, decimam de curia Croppenstide, decimam de curia Hemmenthorp, decimam de curia [Col. 1295A] Holthusen, decimam de curia Gruminge. In Frisia, quamdam possessionem quae vocatur Nerthen, et in eodem loco ecclesiam de Linguord, insulam Rumenam et piscationem Hocwar. Concedimus etiam ut omnia quaecunque in tui memoriam vel jam constituisti, vel in posterum es constiturus, vel alii ante constituerunt vel post te constituri sunt, nullus immutare vel auferre praesumat sine communi fratrum consensu. Statuimus quoque ut quicunque abbas castrum Wilborg, quod tu ad defensionem Corbeiensis ecclesiae munivisse videris, in beneficium alicui concesserit anathematis vinculo, donec resipuerit, teneatur. Sancimus etiam ut ipsum monasterium nulli omnino personae in beneficium quibuslibet occasionibus aliquando concedatur, sed [Col. 1295B] semper sub protectione Romanorum pontificum atque imperatorum vel regum defensione permaneat; adjicientes quod monasterium Heresburg cum decimis circa montem per duas Saxonicas rastas, sicut a beatae memoriae Leone papa ex petitione Caroli magni imprimis qui ipsum montem expugnaverat collatae noscuntur, monasterium quoque in Groninga, et monasterium in Keminata nunquam ab eodem Corbeiensi alienentur coenobio, sed per ipsius loci abbatem semper regantur, et salubriter sub monasticae disciplinae Regula ordinentur, nec alicui facultas sit quidquam de bonis eorumdem trium monasteriorum ad usus et praebendam Domino inibi famulantium pertinentibus commutare, [Col. 1295C] in beneficium concedere vel alienare, sine assensu fratrum in eisdem coenobiis manentium, favore Corbeiensis capituli. Volumus etiam ut praepositura clericorum ecclesiae Sancti Pauli, quae vocatur Nova ecclesia, sub ejusdem Corbeiensis abbatis ordinatione, sicut hactenus, semper constet, nec abbati vel praeposito liceat canonicorum praebendas absque clericorum conniventia in beneficium conferre, seu commutare atque distrahere. Praeterea constituimus ut infra ambitum muri saepe memorati Corbeiensis monasterii nemo clericorum vel laicorum jure proprietatis vel beneficii mansionem aliquam ullo tempore habeat, sed totus ipsius loci ambitus abbatis, monachorum et aliarum religiosarum personarum usibus et habitationibus pateat. [Col. 1295D] Prohibemus autem ut in eodem monasterio nulli episcoporum, praeter Romanum pontificem, liceat quamlibet jurisdictionem habere, ita ut nisi ab abbate illius monasterii fuerit invitatus, nec missarum solemnia ibidem celebrare praesumat. Ut igitur haec omnia quae supra diximus plenum in posterum robur obtineant, sicut in authenticis praedecessorum nostrorum privilegiis continentur, tam tibi quam successoribus tuis ea favoris nostri auctoritate confirmamus.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed illibata omnia et integra conserventur eorum, pro quorum [Col. 1296A] gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Joannes, presb. card. tit. S. Marci.
- Ego Laborans, presb. card. tit. Sanctae Mariae Transtiberim.
- Ego Hubert. presb. card. tit. S. Laurentii in Damaso.
- Ego Pandulphus, presb. card. tit. Basilicae XII Apostolorum.
- Ego Conradus, Sabinensis et Moguntinae sedis archiepiscopus.
- [Col. 1296B] Ego Theodinus, Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus, Albanensis episcopus.
- Ego Theobaldus, Ostiensis et Velletrensis episcopus.
- Ego Arditio, diac. card. tit. S. Theodori.
- Ego Gratianus, tit. SS. Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Soffredus, tit. S. Mariae in Via Lata diac. card.
- Ego Albinus, tit. S. Mariae Novae diac. card.
Datum Veronae, per manum Hugonis sanctae Romanae Ecclesiae notarii, IV Kal. Novemb., indict., III, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri W[ILLELMO] Remensi archiepiscopo Sanctae Sabinae cardinali, apostolicae sedis legato, et dilecto filio. . . . abbati Majoris-Monasterii, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum olim ad audientiam nostram Ecclesiae Beati Martini Turonensis querimonia pervenisset super conjuratione, quam sub appellatione communiae vel communis sacramenti a burgensibus Castrinovi factam eadem Ecclesia proponebat, dilectis filiis nostris canonicis ejusdem Ecclesiae liberam [Col. 1296D] dedimus auctoritate apostolica facultatem, ut si qui de actoribus ipsius conjurationis existerent qui eam abjurare commoniti recusarent, eos cum fautoribus suis, appellatione remota, vinculo anathematis innodarent. Illi vero sicut burgenses asserunt, fines hujus indulgentiae praetergressi, in eosdem minus canonice commonitos, sententiam dicuntur anathematis promulgasse; cum burgenses parati essent, sicut adhuc existere perhibentur, apostolicum observare mandatum; quamvis canonici e contrario asseverent se ad illam sententiam, servato tenore indulgentiae, processisse, unde ne absolutio in eorum qui ligati dicuntur periculum pro. . . . volumus, firmiterque mandamus quatenus, recepta ab eis qui excommunicati tenentur [Col. 1297A] juratoria cautione, quod nostro debeatur parere mandato, ipsos, appellatione remota, a vinculo sententiae hujus nostra fulti auctoritate solvatis, et per dioeceses, in quibus excommunicati denuntiati sunt, solutos denuntiari publice faciatis, ac deinde inter praedictos canonicos et burgenses pacem reformare sollicite laboretis. Quod si pax pervenire non poterit, praefatos burgenses, juxta formam indulgentiae cujus auctoritate sententiam canonici protulerunt, nostro parere mandato, nullius appellatione obstante rationabiliter compellatis. Quod si aliqui ex eis juramentum se praestasse negaverint, de praefata communia vel conjuratione, quocunque nomine censeatur, jurent se illud non jurasse, nec esse de caetero juratores. Quod si [Col. 1297B] mandato nostro super his parere noluerint, sublato appellationis obstaculo, per excommunicationis sententiam eos tanquam contumaces districtius compellatis. Si vero inter se invicem de damnis et injuriis irrogatis hinc inde duxerint disceptandum, causam ipsam convocatis partibus audiatis, et eam, appellatione remota, fine canonico terminetis. Quod si in absolutione quam diximus et absolutionis denuntiatione facienda ambo nequiveritis interesse, alter vestrum et nuntius absentis cum litteris ejusdem, appellatione remota, ea nihilominus exsequantur. In aliis vero articulis frater archiepiscopus collega tuus sine tua praesentia non procedat, nullis obstantibus litteris, si quae fuerint [Col. 1297C] sine assensu partium contra harum tenorem a sede apostolica impetratae.
Datum Veronae, III Kal. Nov.
Ad abolendam diversarum haeresum pravitatem, quae in plerisque mundi partibus, modernis coepit temporibus pullulare, vigor debet ecclesiasticus excitari: cum nimirum, imperialis fortitudinis suffragante potentia, et haereticorum protervitas in ipsis falsitatis suae conatibus [ al. in pravis falsitatibus sive conatibus] elidatur, et catholicae simplicitatis veritas in Ecclesia sancta resplendens, eam utique [Col. 1297D] demonstret ab omni exsecratione falsorum dogmatum expiatam. Ideoque nos, charissimi filii nostri Friderici illustris Romanorum imperatoris, semper Augusti, praesentia pariter et vigore suffulti, de communi consilio fratrum nostrorum, nec non aliorum patriarcharum, archiepiscoporum, multorumque principum, qui de diversis mundi partibus convenerunt: contra ipsos haereticos, quibus diversa vocabula [ al. capitula] diversarum indidit professio falsitatum, praesentis decreti generali sanctione consurgimus, et omnem haeresim, quocunque nomine censeatur, per hujus constitutionis seriem, auctoritate apostolica condemnamus.
In primis ergo Catharos, et Patarinos, et eos qui se Humiliatos, vel Pauperes de Lugduno, falso [Col. 1298A] nomine mentiuntur, Passaginos, Josepinos, Arnaldistas, perpetuo decernimus anathemati subjacere. Et quoniam nonnulli sub specie pietatis, virtutem ejus, juxta quod ait Apostolus, denegantes, auctoritatem sibi vindicant praedicandi, cum idem Aposolus dicat: Quomodo praedicabunt, nisi mittantur? (Rom. X) omnes, qui vel prohibiti, vel non missi, praeter auctoritatem ab apostolica sede, vel episcopo loci susceptam, publice vel privatim praedicare praesumpserint; et universos, qui de sacramento corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi, vel de baptismate, seu peccatorum remissione, aut de matrimonio, vel de reliquis ecclesiasticis sacramentis, aliter sentire aut docere non metuunt quam sacrosancta Romana Ecclesia praedicat [Col. 1298B] et observat, et generaliter quoscunque eadem Romana Ecclesia, vel singuli episcopi per dioeceses suas, cum consilio clericorum, vel clerici ipsi, sede vacante, cum consilio, si oportuerit, viciniorum episcoporum, haereticos judicaverint, pari vinculo perpetui anathematis innodamus. Receptores et defensores eorum, cunctosque pariter qui praedictis haereticis ad fovendam in eis haeresis pravitatem, patrocinium praestiterint aliquod, vel favorem, sive Consolati, sive Credentes, sive Perfecti, seu quibuscunque superstitiosis nominibus nuncupentur, simili decernimus subjacere sententiae.
Quia vero peccatis exigentibus quandoque contingit, ut ecclesiasticae severitas disciplinae, ab iis [Col. 1298C] qui virtutem ejus non intelligunt, condemnetur, praesenti nihilominus ordinatione sancimus ut qui manifeste fuerint in supradictis erroribus deprehensi, si clericus est, vel cujuslibet religionis obumbratione fucatus, totius ecclesiastici ordinis praerogativa nudetur: et sic omni pariter officio et beneficio ecclesiastico spoliatus, saecularis relinquatur arbitrio potestatis, animadversione debita puniendus, nisi continuo post deprehensionem erroris ad fidei catholicae unitatem sponte recurrere, et errorem suum, ad arbitrium episcopi regionis, publice consenserit abjurare, et satisfactionem congruam exhibere. Laicus autem quem aliqua praedictarum pestium notoria vel privata culpa resperserit, nisi, prout dictum est, abjurata haeresi, et [Col. 1298D] satisfactione exhibita, confestim ad fidem confugerit orthodoxam, saecularis judicis arbitrio relinquatur, debitam recepturus pro qualitate facinoris ultionem.
Qui vero inventi fuerint sola Ecclesiae suspicione notabiles, nisi ad arbitrium episcopi, juxta considerationem suspicionis qualitatemque personae, propriam innocentiam congrua purgatione monstraverint, simili sententiae subjacebunt. Illos autem qui post abjurationem erroris, vel postquam se, ut diximus, proprii antistitis examinatione purgaverint, deprehensi fuerint in abjuratam haeresim recidisse, saeculari judicio, sine ulla penitus audientia, decernimus relinquendos, bonis damnatorum, ecclesiis quibus deserviebant, secundum [Col. 1299A] sanctiones legitimas applicandis.
Sane praedictam excommunicationem, cui omnes cupimus haereticos subjacere, ab omnibus patriarchis, archiepisc., episc. in praecipuis festivitatibus, et quoties solemnitates habuerint, vel qualibet occasione, ad gloriam Dei et reprehensionem haereticae pravitatis, decernimus innovari; auctoritate apostolica statuentes ut si quis de ordine episcoporum negligens in his fuerit vel desidiosus inventus, per triennale spatium ab episcopali habeatur dignitate et administratione suspensus.
Ad haec, de episcopali consilio et suggestione culminis imperialis, et principum ejus, adjecimus ut quilibet archiepiscopus vel episcopus, per se, [Col. 1299B] vel archidiaconum suum, aut per alias honestas idoneasque personas, bis vel semel in anno parochiam in qua fama fuerit haereticos habitare, circumeat; et ibi tres vel plures boni testimonii viros, vel etiam, si expedire videbitur, totam viciniam jurare compellat quod si quis ibidem haereticos sciverit, vel aliquos occulta conventicula celebrantes, seu a communi conversatione fidelium vita et moribus dissidentes, eos episcopo vel archidiacono studeat indicare. Episcopus autem seu archidiaconus ad praesentiam suam convocet accusatos: qui, nisi se ad eorum arbitrium juxta patriae consuetudinem ab objecto reatu purgaverint, vel si post purgationem exhibitam in pristinam fuerint [Col. 1299C] relapsi perfidiam, episcoporum judicio puniantur. Si qui vero ex eis jurationem superstitione damnabili respuentes, jurare forte noluerint, ex hoc ipso haeretici judicentur, et poenis quae praenominatae sunt percellantur.
Statuimus insuper ut comites, barones, rectores, consules civitatum et aliorum locorum, juxta commonitionem archiepiscoporum et episcoporum, praestito corporaliter juramento promittant quod in omnibus praedictis fortiter et efficaciter, cum ab eis fuerint exinde requisiti, Ecclesiam contra haereticos, et eorum complices adjuvabunt, et studebunt bona fide juxta officium et posse suum, ecclesiastica similiter et imperialia statuta, circa ea quae diximus, exsecutioni mandare. Si vero id [Col. 1299D] observare noluerunt, honore quem obtinent spolientur, et ad alios nullatenus assumantur, eis nihilominus excommunicatione ligandis et terris ipsorum interdicto Ecclesiae supponendis. Civitas autem quae his decretalibus institutis duxerit resistendum, vel contra commonitionem episcopi punire neglexerit resistentes, aliarum careat commercio civitatum et episcopali se noverit dignitate privandam.
Omnes etiam fautores haereticorum, tanquam perpetua infamia condemnatos, ab advocatione et testimonio et aliis publicis officiis decernimus repellendos. Si qui vero fuerint qui, a lege dioecesanae [Col. 1300A] jurisdictionis exempti, soli subjaceant sedis apostolicae potestati, nihilominus in iis quae superius sunt contra haereticos instituta archiepiscoporum vel episcoporum subeant judicium, et eis in hac parte, tanquam a sede apostolica delegatis, non obstantibus libertatis suae privilegiis, obsequantur.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Joannes presb. card. tit. S. Marci.
- Ego Laborans presb. card. Sanctae Mariae Transtiberim tit. Callisti.
- Ego Ubertus tit. S. Laurentii in Damaso presb. card.
- Ego Pandulphus presb. card. Basilicae XII Apostolorum.
- Ego Ardicio diac. card. S. Theodori.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Conradus Sabinen. episcopus, Maguntinae sedis archiepiscopus.
- [Col. 1300C] Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Theobaldus Ostiensis et Veliternensis episcopus.
- Ego Albinus diac. card. S. Mariae Novae.
- Ego Sofredus S. Mariae in Via Lata diac. card.
Datum Veronae, per manum Ugonis S. Romanae Ecclesiae notarii, V Idus Novembris, indict. III, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero D. Lucii papae III anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis decano et capitulo Rothomagensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Misistis ad nos dilectos filios nostros magistrum Hubertum, archidiaconum Ebroicensem, et Eliam Ecclesiae vestrae canonicos; quos quidem eo honore suscepimus, quem et vestrae devotionis et propriae honestatis intuitu decuit exhiberi. Petitiones vero eorum debita benignitate recepimus, et quanto secundum Deum et justitiam potuimus, votivum perduximus ad effectum. Sane electionem venerabilis [Col. 1301A] fratris nostri Lincolniensis episcopi, unanimi vestrae universitatis assensu debito ordine celebratam, gratanter admisimus, eo proniorem impertientes assensum quod personam memorati episcopi ferventiori charitate diligimus, et promotioni ejus et honori amplius intendimus, auctore Domino, providere. Pallium vero, plenitudinem pontificalis officii, ad vestrae postulationis instantiam, per dilectum filium Hubaldum subdiaconum nostrum curavimus destinare. Praefatum itaque Hubaldum, quem charum habemus admodum et acceptum, benigno accipiatis affectu, et pro reverentia beati Petri et nostra honorem ei debitum impendatis, et habeatis ipsum propensius commendatum.
[Col. 1301B] Datum Veronae, XV Kal. Decembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati Cisterciensi et universis coabbatibus ejus, sub eodem ordine Domino servientibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Monasticae sinceritas disciplinae, quam in puritate [Col. 1301C] ordinis quem tenetis, aeterni Conditoris providentia restauravit, illam semper invenit in apostolica sede clementiam, qua et vobis in Domino accresceret propositum virtutis, et aliorum devotio vestris provocaretur exemplis, ut per coelestium semitam mandatorum ad propositum feliciter bravium festinaret. Inter caetera vero, licet ordo vester ea se servaverit episcopis humilitate subjectum, ut salvis originalibus institutis, eorum semper vellet magisterio subjacere, illud tamen hactenus de favore et protectione apostolicae sedis obtinuit ut nullus in monasteria vel abbates ordinis memorati quamlibet ecclesiasticam sententiam promeret; vel personas in eodem ordine constitutas excommunicationis, vel suspensionis, [Col. 1301D] seu interdicti promulgatione gravaret.
Quia vero refrigescente charitate multorum, usque adeo malitia noscitur abundasse, ut nonnulli eorum, qui Ecclesiis Dei modernis temporibus sunt praelati, transgrediantur terminos ab antiquioribus constitutos, et in vestrum specialiter ordinem indebitam exercere non dubitent ultionem, praesentium litterarum inscriptione statuimus et auctoritate apostolica confirmamus, ut nulli omnino liceat in vos vel monasteria vestra seu fratres inibi constitutos contra id quod ab origine ordinis noscitur observatum, excommunicationis vel suspensionis seu interdicti sententiam promere. Quam, si deprompta fuerit, auctoritate apostolica decernimus non tenere. Adjicientes quoque decernimus [Col. 1302A] ut archiepiscopi et episcopi in recipiendis professionibus, quae a benedictis vel a benedicendis abbatibus exhibentur, ea sint forma et expressione contenti quae ab origine ordinis noscitur instituta, scilicet, ut abbates ipsi, salvo ordine suo, profiteri debeant, et contra instituta ordinis nullam professionem facere compellantur. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae constitutionis et confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, XI Kalendas Decembris, pontificatus [Col. 1302B] ejusdem domini papae Lucii anno III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis SICHERIO archipresbytero congregationis Veronae, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, in perpetuum.
Quoties, etc., illibata permaneant. In quibus haec vobis propriis duximus exprimenda vocabulis. Terram in castro Victoris, terram Roverinae, terram Piscantinae, terram Bondis, terram Valdesassae, terram Casanae, terram Averae, terram Saxi, terram [Col. 1302C] Subclevae, terram S. Mariae in Stellis, terram Polanae, terram Montisauri, terram Novalis, terram Illasii, terram Calegnolae, terram Porcillis, terram Pupeclare cum decimis suis, terram Leniaci, Maraliscam cum omni jurisdictione sua, Cavaredum cum decima sua, ecclesiam S. Georgii cum pertinentiis suis, ecclesiam Omnium Sanctorum cum pertinentiis suis, ecclesiam S. Marci cum pertinentiis suis, ecclesiam SS. Jacobi et Philippi cum pertinentiis suis, terram Tumulae, terram, quae est ad Crucem Maraticam. Quia vero tam in vetere, quam nova lege justitiae ecclesiis noscuntur esse concessae, sub anathematis interminatione prohibemus, ne ullus laicus a vobis decimas exigere praesumat. Inhibemus quoque ne quis in vos, [Col. 1302D] vel ecclesias vestras sine manifesta et rationabili causa excommunicationis, vel interdicti sententiam promulgare audeat, etiam antiquas libertates quoque, et immunitates in ecclesiis vestris rationabiliter vobis concessas, et hactenus observatas ratas habemus, easque in futuris temporibus illibatas manere censemus. Interdicimus insuper ne aliquis novas, et indebitas exactiones vobis, vel ecclesiis vestris imponat. Decernimus ergo, etc., salva sedis apostolicae auctoritate, et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus subsc.
- Ego Joannes presb. card. tit. S. Marci subsc.
- Ego Laborans presb. card. tit. S. Mariae Transtiberim tit. Callisti subsc.
- [Col. 1303A] Ego Ubertus, tit. S. Laurentii in Damaso presb. card. subsc.
- Ego Pandulphus, presb. card. tit. Basilicae XII Apostolorum.
- Ego Albanus, S. Mariae Novae diac. card. subsc.
- Ego Ardicio, S. Theodori diac. card. subsc.
- Ego Sofredus, S. Mariae in Via Lata diac. card. subsc.
- Ego Theodinus, S. Rufinae Sedis Apostolicae card. episcopus.
- Ego Henricus, Albanus episcopus ss
- Ego Theobaldus, Ostiensis episcopus ss.
- Ego Octavianus, SS. Cosmae et Damiani diac. card. subsc.
Datum Veronae, per manum Ugonis, S. R. E. [Col. 1303B] notarii, X Kal. Decembris, indictione III, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero D. Lucii papae III anno quarto.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis GONTERO priori et canonicis Ecclesiae Sancti Ursi de Augusta, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis, in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor postulat aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim quando petentium voluntatem et pietas adjuvat, et veritas non relinquit. Eapropter, dilecti in Domino [Col. 1303C] filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam Sancti Ursi de Augusta ecclesiam in qua divino estis obsequio mancipati, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus; imprimis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum Deum et beati Augustini Regulam in eadem ecclesia institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino poterit adipisci, firma [Col. 1303D] vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant; in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefata ecclesia sita est cum omnibus pertinentiis suis; terram quam dedit vobis Vuillelmus de Palatio; terram quam Vuilencus Moranti vobis dedit; terram quam dedit vobis Albor et Maria mater ejus, et alpem de Gerzola et de Terre, decimas de Thaone, et de Ouri, et de Varaia, et decimam vineae jacentis inter hospitale et vicum Clementis, et illius quae jacet inter Viridarium et Arcum, et decimam de Morgi et de Liverogni et de Aruer, et alias quas alibi habetis. Ad haec ne aliquis laicus res vestras rapere vel invadere, seu homines ecclesiae vestrae capere, aut vel ipsos homines [Col. 1304A] vestros talliis, vel exactionibus indebite gravare praesumat, sub interminatione anathematis prohibemus. Liceat quoque vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes, liberos et absolutos, ad conversionem recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit sine prioris sui licentia de eodem loco, nisi arctioris religionis obtentu discedere, discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. In ecclesiis autem quas habetis, liceat vobis tres vel quatuor de fratribus vestris ponere quorum unum dioecesano episcopo praesentetis qui ei de spiritualibus, vobis vero de temporalibus et ordinis observantia debeat respondere. [Col. 1304B] Sepulturam praeterea ecclesiae vestrae liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia ecclesiarum illarum a quibus corpora mortuorum assumuntur. Obeunte vero te, nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibidem qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, aut fratrum pars consilii sanioris, providerint eligendum, secundum Dei timorem et B. Augustini Regulam. Ad haec auctoritate apostolica prohibemus ne aliquis episcopus contra statuta Lateranensis concilii, talliis vel exactionibus [Col. 1304C] vos vel ecclesias vestras de caetero gravare praesumat, nec interdicto vel excommunicationi, sine manifesta et rationabili causa supponat. Decernimus ergo ut nulli omnino, etc. Si qua igitur in futurum, etc. Cunctis autem eidem loco jura servantibus, etc.
Bene valete.
- Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus, subscripsi.
- Ego Joannes, tituli Sancti Marci, subscripsi.
- Ego Laborans, presbyter cardinalis Sanctae Mariae Transtyberim tituli Calixti, subscripsi.
- Ego Humbertus, tituli S. Laurentii in Damaso presbyter cardinalis subscripsi.
- Ego Pandulphus, presbyter cardinalis tit. Basilicae [Col. 1304D] XII Apostolorum subscripsi.
- Ego Theodinus, Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus subscripsi.
- Ego Henricus, Albanensis episcopus subscripsi.
- Ego Theobaldus, Ostiensis et Velletrensis episcopus subscripsi.
- Ego Ardicio, diaconus cardinalis Sancti Theodori subscripsi.
- Ego Gratianus, Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis subscripsi.
- Ego Albinus, Sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis subscripsi.
Data Veronae, per manum Hugonis sanctae Romanae Ecclesiae notarii, III Kalendas Decembris, indictione tertia, Incarnationis Dominicae anno [Col. 1305A] 1184, pontificatus vero domni Lucii III papae anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio HERMANNO abbati in Reinharsborn, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum sit sancta Romana Ecclesia omnium Ecclesiarum, Domino disponente, magistra, jura ipsarum ea moderatione disponit ut quasdam aliis praeeminere constituat et singulares speciali privilegio indulgeat dignitates, ut sicut in compage humani corporis quaedam membra prae aliis honorentur, sic [Col. 1305B] in ipsa ecclesiastici ordinis unitate, aliae ecclesiae ante alias indultis sibi privilegiis decorentur. Eapropter, dilecte in Domino, nobilis viri tertii Ludewici, landgravii Turingiae, precibus et supplicationibus inducti, tibi et successoribus tuis in perpetuum praesenti pagina duximus indulgendum ut, ad honorem Dei et domus vestrae imposterum ampliandum, uti mitra valeatis, ad cumulum autem gratiae et libertatis impensae, mitram quam de capite nostro assumpsimus, praefato Ludewico landgravio tradidimus, per ipsum tibi in argumentum nostri beneficii praesentandum; proinde volumus ut in memoriam tanti honoris, favore ipsius indulti, pro salute ejus, et parentum suorum, in ipsa ecclesia speciales Domino deinceps orationes offerantur. [Col. 1305C] Ut ergo haec nostra concessio futuris temporibus indeficiens robur obtineat, eam auctoritate apostolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus, statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis et concessionis infringere, vel ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Dat. Veronae, Nonis Decembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus archiepiscopo Viennensi et suffraganeis ejus, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum omnibus debeamus apostolicum patrocinium impertiri, eis potissimum providere tenemur qui charitatis fervent operibus et, saeculi vanitatibus spretis, divinis inveniuntur poenitentiae obsequiis mancipati. Eapropter fraternitatem vestram rogamus attentius et exhortamur in Domino, quatenus dilectos filios fratres Carthusienses et eorum ordinem diligere et manu tenere curetis eorumque domos et jura contra omnem servetis nequitiam, ut illibata permaneant et secura, malefactores eorum [Col. 1306A] conterere et benefactoribus favere velitis, et gratiam ac obsequium impertiri ut nullum sentiat praefata domus sub nostra protectione defectum; sed auctore Domino de die in diem percipiat incrementum. Et quoniam nos defensores et benefactores eorum sub apostolicae protectionis defensione suscipimus, vos eos ab omni injuria et perturbatione ampliori fiducia et favore auctoritate apostolica defendatis, nullis litteris obstantibus tacita veritate a sede apostolica impetratis.
Datum Veronae, IV Idus Decembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis priori et fratribus Carthusiensibus, tam praesentibus quam futuris, eremiticam vitam professis, in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet aut robur, quod absit, sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et felicis recordationis Alexandri papae, praedecessoris nostri, vestigiis inhaerentes domum Carthusiensem eremi in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti [Col. 1306C] privilegio communimus. Et in primis siquidem statuentes ut ordo eremiticae vitae qui secundum Deum in eodem loco institutus esse dignoscitur perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Et praeterea possessiones omnes a Christi fidelibus pietatis intuitu domui vestrae concessas, quae infra terminos vestros continentur, scilicet infra locum qui vocatur Cluss et rupem claudentem vallem et protingentem usque ad molarem claudentem et dividentem. Combam chaldam et provenientem usque ad rupem quae est sub Bochgelos; deinde molarem alium qui ascendendo protenditur usque ad rupem Bonviant. Exinde molarem alium, qui ascendendo producitur per crepidinem plataneti a Bonviant [Col. 1306D] usque ad rupem quae est supra furnum de la Follia. Similiter ab illo monte qui de eadem rupe porrigitur usque ad montem Aillinart et a monte Aillinart descendendo extenditur juxta Mortam contra occidentem usque ad rupem quae est super Carreriam, et ab hac rupe porrigitur usque ad rupem de Pertuso. Inde postremo protenditur descendendo usque ad flumen quod vocatur Guerus Mortuus. Et a Guero Mortuo ascendendo procedit per rupem claudentem minorem Carreiam usque ad terrasiam, et a terrassia per crepidinem plataneti et per lo Foleys divertens usque ad Januarium. Et a Januario sicut Alpes vergunt contra Proveysien usque ad Calmetam Goncelim. Et a Calmeta Goncelim porrigitur per crepidinem usque ad rupem de Chalvienton, et inde [Col. 1307A] descendit per rupem Herardi usque ad clusam; vobis et successoribus vestris confirmamus. Quia vestros donatores ipsarum possessionum piscatione et venatione et avium captione, ovium vel caprarum atque omnium domesticorum animalium pascua et transitum infra praescriptos terminos prohibuerunt; nos eamdem prohibitionem nihilominus auctoritate apostolica roboramus.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit domum vestram temere perturbare ejusque supradictas possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura. Salva in omnibus apostolicae [Col. 1307B] sedis auctoritate. Si igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
Datum Veronae, per manum Alberti, S. Romanae Ecclesiae presbyteri card. et cancellarii, XII Kalen. Januarii, indictione III, Incarnationis Dominicae, anno 1184, pontificatus vero domini Lucii papae III anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis SIMONI, abbati monasterii Sancti Bertini, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, monasticam vitam professis, in perpetuum.
[Col. 1307C] In eminenti apostolicae sedis specula, disponente Domino, constituti, sicut imitari praedecessores nostros in bonis debemus operibus, sic etiam summam curam adhibere nos convenit, ne quod ab ipsis pia fuerit provisione statutum, nobis, quod avertat Dominus, negligentibus, quorumlibet valeat impulsione turbari. Eapropter, dilecti in Domino filii, decisionem controversiae, quae inter monasterium vestrum et bonae memoriae Petrum, quondam Cluniacensem abbatem, pro subjectione, quam idem abbas sibi in vestro monasterio vindicabat, quemadmodum a praedecessore nostro felicis memoriae papa Innocentio, fratribus suis praesidentibus et collaudantibus, facta est, et scripti sui munimine [Col. 1307D] roborata, imitantes piae recordationis praedecessorum nostrorum Eugenii et Alexandri, pontificum Romanorum vestigia, auctoritate apostolica confirmamus, et ratam permanere censemus. Privilegiis itaque, Cluniacenses quae super hoc se habere ab apostolica sede dicebant, ab eodem Innocentio, justitia dictante, cassatis, ad exemplar praedictorum praedecessorum nostrorum Romanorum pontificum, tam vos quam successores vestros, necnon et ipsum monasterium Sancti Bertini ab hujusmodi lite et Cluniacensium subjectione absolvimus; idemque coenobium libertati propriae restitutum, salvo jure Tarvanensis ecclesiae vel episcopi, sub solius Romanae [Col. 1308A] Ecclesiae ditione vel tutela perpetuo permanere decernimus. Ad indicium autem, etc. Ut in privilegio Innocentii papae, suprascripto [Col. 1307D] Patrologiae t. CLXXIX, sub num. 398. . Locum ipsum, juxta castrum Sancti Audomari, in quo praefatum monasterium situm est, cum omnibus pertinentiis suis. In Morinensi parochia, etc. Ut in eodem privilegio Innocentii. In Cantuariensi parochia, ecclesiam de Trulega, ecclesiam de Cilliam, cum earum capellis et aliis pertinentiis suis.
Compositionem praeterea inter vos et abbatissam de Broburg super terminos parochiae vestrae, de assensu partium factam, sicut hinc inde recepta est, et in scripto authentico venerabilis fratris nostri Morinorum episcopi continetur, ratam habemus, et eam auctoritate apostolica confirmamus. Quod autem [Col. 1308B] de capella et coemeterio leprosorum de Broburg a bonae memoriae Milone, episcopo Morinensi, statutum est, et scripto suo firmatum, ratum manere censemus, ita videlicet ut in eadem capella leprosis tantum et sibi servientibus divinum celebretur officium; atque in eorum coemeterio nulli, nisi leprosi et eorum familiae tumulentur. In monasterio quoque Sancti Silvini, apud Alchiacum, abbas vester, qui pro tempore fuerit, tanquam in speciali filia, secundum Dei timorem, et beati Benedicti Regulam, corrigendi quae corrigenda sunt, cum religiosorum virorum consilio, plenam, sicut hactenus, habeat potestatem.
Statuimus etiam ut, infra terminos parochiarum [Col. 1308C] vestrarum, nullus ecclesiam vel oratorium absque vestro assensu aedificare praesumat, salvis tamen privilegiis Romanorum pontificum. Stationes autem publicas ab episcopo in vestro monasterio, seu episcopum illuc venire, nisi ab abbate et fratribus fuerit evocatus, omnimodo fieri prohibemus. Possessiones praeterea et decimas, quas monasterium vestrum a quadraginta annis inconcusse possedit, et inpraesentiarum sine controversia possidetis, in omnibus et per vos eidem monasterio auctoritate apostolica confirmamus. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos, e saeculo fugientes, [Col. 1308D] liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, januis clausis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce divina officia celebrare. In parochialibus siquidem ecclesiis, quas habetis, liceat vobis sacerdotes eligere, et dioecesano Ecclesiae praesentare, quibus, si idonei fuerint, episcopus animarum committat: ita quidem quod ei de spiritalibus, vobis autem de temporalibus, debeant respondere. Chrisma vero, oleum sanctum, consecrationes altarium seu basilicarum, ordinationes vero monachorum qui ad sacros [Col. 1309A] ordines fuerint promovendi, a dioecesano suscipiatis episcopo, siquidem catholicus fuerit, et gratiam atque communionem sedis apostolicae habuerit, et ea vobis gratis et absque pravitate aliqua voluerit exhibere; alioquin liceat vobis quem malueritis catholicum adire antistitem, qui nimirum, nostra fultus auctoritate, quod postulatur indulgeat. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te, nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis [Col. 1309B] astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres, communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti Regulam, providerint eligendum. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum, etc., usque ad finem, ut in privilegiis Innocentii papae et Coelestini [Col. 1309D] Patrologiae tom. CLXXIX, sub num. 30. suprascriptis.
- Ego Joannes, tituli Sancti Marci presbyter cardinalis.
- Ego Laborans, presbyter cardinalis Sanctae Mariae Transtiberim, tituli Calixti.
- Ego Humbertus, tituli Sancti Laurencii in Damaso presbyter cardinalis.
- Ego Pandulfus, presbyter cardinalis tituli Basilicae Duodecim Apostolorum.
- [Col. 1309C] Ego Lucius, catholicae Ecclesiae episcopus.
SANCTUS PETRUS. SANCTUS PAULUS.
Datum Veronae, per manum Alberti, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, XI Kal. Januarii, indictione III, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae tertii anno quarto.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1309D] filiis LIVALDO, priori ecclesiae Sanctae Mariae de Carceribus, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis.
Quoties illud a nobis petitur quod religioni et honestati videtur convenire, animo nos decet libenti concedere, et petentium desideriis apostolicum suffragium impertiri. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et ecclesiam Sanctae Mariae de Carceribus, in qua divino estis mancipati obsequio, ad exemplar felicis recordationis Alexandri papae, praedecessoris nostri, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus. [Col. 1310A] In primis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum Deum, et beati Augustini Regulam, et institutionem Portuensium fratrum, in eodem loco institutus esse cognoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, etc., in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum, in quo memorata ecclesia sita est, cum omnibus adjacentiis et pertinentiis suis: et decimas novalium totius loci qui Carrateculum vocatur, sicut privilegium praedecessoris nostri Alexandri plenius continet; et in Augutiano, et in tota Scudechia, in Fracta, in Montaniana, et in Vigosolo; quidquid habetis in Cavalligo; quidquid habetis in Craterolo, in Carpo, in Portu, in Minevio, [Col. 1310B] Bonadico, Urbano, Casale, Milliarino, Pause, Vigezolo, Est, in Plebe de Villa, in Montesilice, Baono: et quidquid ibidem B. Paduanus episcopus rationabiliter vobis concessit: quidquid habetis in Spasano, Cona, Tribano, in Villa Pantena, in Montegnana, in Albetona; quaecunque a bonae memoriae Bellino et Sinibaldo Paduanis quondam episcopis vobis canonice data sunt, nihilominus confirmamus: ecclesiam Sancti Salvatoris, cum omnibus possessionibus suis, etc., sicut juste ac pacifice eamdem possidetis: terram, quam habetis in Vicotineoso et in Gazolo: ecclesiam Sancti Joannis de Vighizolo, cum omnibus possessionibus et aliis quae ad eamdem ecclesiam pertinere noscuntur, terris videlicet, paludibus, piscationibus ac decimis: decimationes [Col. 1310C] etiam totius paludis de Baone, sicut vobis a Paduano episcopo rationabiliter concessae sunt, et ejus instrumentum plenius continet: decimam quoque de territorio villae quae dicitur Cavallile. Sententiam vero illam quam praefatus B. super contentione quae inter vos et clericos Sanctae Teclae de Adest, de persona Ugonis Balisterii et filii ejus, et bonis ipsius agebatur, legitime promulgavit, ratam habemus, et auctoritate apostolica confirmamus. Praeterea venditionem quam vobis archipresbyter de Runco cum fratribus suis de quadam terra in Minerva rationabiliter fecit, vobis et ecclesiae vestrae nihilominus confirmamus; statuentes ut de possessionibus quas nunc habet ecclesia vestra, vel est in posterum habitura, [Col. 1310D] nullus laicus decimas praesumat exigere. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, seu de nutrimentis vestrorum animalium, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos et laicos, e saeculo fugientes, liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione, qualibet retinere. In parochialibus autem ecclesiis quas habetis, liceat vobis eligere sacerdotes, et dioecesano episcopo praesentare, quibus, si idonei inventi fuerint, episcopus curam animarum committat, ut ei de spiritualibus, vobis autem de temporalibus debeant respondere. Antiquas et rationabiles [Col. 1311A] consuetudines ecclesiae usque ad praesentia tempora reservatas, et decimas quas a quadraginta annis usque nunc possidetis, vobis auctoritate apostolica roboramus. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, non pulsatis campanis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce, divina officia celebrare. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse concedimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati sunt, nullus obsistat, salva tamen justitia ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum, etc., salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur, etc.
[Col. 1311B] Datum Veronae, per manum Alberti, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, decimo Kalendas Januarii, indictione III, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae tertii anno IV.
LUCIUS papa tertius illustri Anglorum regi.
Ea quae credimus ad salutem tuam et exaltationem regiae celsitudinis pertinere, tanto libentius tuae sublimitati suggerimus, quanto tui nominis gloriam cum incremento salutis et pacis sincerioribus semper affectibus exoptamus. Hinc est quod tuae [Col. 1311C] celsitudinis pietatem praesentibus duximus litteris admonendam, ut amorem Dei ante oculos cordis tui salubri consideratione proponens, et amorem piae recordationis Ludovici, regis Francorum ad mentem revocans et reducens, bonum quoque tranquillitatis et pacis quae inter te et charissimum in Christo filium nostrum illustrem Francorum regem communiter desideratur attendens, circa statum in Christo charissimae nostrae M. [Margarethae] reginae, relictae videlicet bonae memoriae H. [Henrici] filii tui piam habeas providentiam et cautelam, ut in dote sua et donatione propter nuptias ita cum ea componas, quod ei et his qui pro ea sunt, murmurandi vel conquerendi materiam non relinquas, nec tu ipse propter hoc apud patrem orphanorum et judicem [Col. 1311D] viduarum districtioris judicii sententiam pertimescas. Quia igitur ad instantiam quorumdam amicorum suorum super certa pecuniae quantitate ei satisfacere decrevisti, rogamus excellentiam tuam, et exhortamur in Domino atque in peccatorum tuorum remissionem injungimus, quatenus ei ad interventionem nostram pro pacis charitatisque custodia summam congruam secundum quod Petrus Bermundi nobis ex parte tua significavit decenter adaugeas, et eam sibi in certis assignare redditibus non omittas, ita quod ipsa solatii hujus consolatione recepta possit in pace consistere, et tu pro impensae benignitatis effectu indeficiens praemium ab omnipotenti Domino debeas exspectare.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, HENRICO, illustri Anglorum regi, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum cuncti praedecessores tui prae caeteris terrae principibus armorum gloria et animi nobilitate longe retro claruerint, eosque fidelium populus habere in sua didicerit adversitate patronos, merito ad te, non tantum regni sed paternarum virtutum haeredem, quadam securitate praesumpta recurritur, ubi populo Christiano imminere periculum, imo exterminium formidatur; ut per brachium regiae [Col. 1312B] magnitudinis membris ejus impendatur praesidium, qui te, ut ad tantae gloriae et praelationis apicem pervenires, sua pietate concessit, et te contra tui nominis impugnatores nefarios murum inexpugnabilem ordinavit. Primum noverit serenitas tua, jam crebris et molestis sub haec pulsata querelis, qualiter terra Hierosolymitana, specialis haereditas Crucifixi, in qua nostrae salutis sunt praenuntiata mysteria, et ipsius rei exhibitione completa, quam ille qui cuncta condidit in suam sortem peculiari privilegio deputavit, perfidae et spurcissimae gentis attrita et convallata pressuris, nisi ei celeri remedio succurratur, prona sit ad ruinam, et inde, quod absit, sustineat irreparabilem religio Christiana jacturam. Ille enim Saladinus, sancti et tremendi [Col. 1312C] nominis immanissimus persecutor, ita spiritu furoris incanduit, et totius nequitiae suae vires ad internecionem populi fidelis exercet, ut nisi immanitatis ejus vehemens impetus, quasi objectis obicibus, reprimatur, certam spem fiduciamque suscipiat, quod Jordanis influat in os ejus, et terra aspersione vivifici sanguinis consecrata, spurcissimae superstitionis ipsius contagio polluatur, et quam gloriosi et nobiles praedecessores tui a dominio gentis incredulae multis laboribus et periculis exemerunt, rursus nefando tyranni nequissimi dominio subjugetur. Ob hanc itaque necessitatis et imminentis doloris instantiam, magnificentiam tuam apostolicis litteris duximus exorandam, imo dilatatis praecordiis summa [Col. 1312D] acclamatione pulsandam, quatenus ad honorem ipsius respiciens, qui te constituit in sublimi, et juxta nomen magnorum, qui sunt in terris, nomen tibi contulit gloriosum, ad desolationem praefatae terrae pietatis studio te convertas, et ut ejus confusio in hac parte tollatur, qui pro te in ipsa terra voluit haberi ludibrio, operam adhibeas efficacem: quatenus praedecessorum tuorum vestigia subsecutus, quam ipsi de principis tenebrarum faucibus eripuerunt, in cultu magni Dei per tuam diligentiam, auxiliante Domino, conservetur. Eo autem curiosius celsitudinem tuam in tanta oppressionis angustia convenit laborare, quod terram ipsam regis intelligis praesidio destitutam, et totam spem defensionis suae ipsius proceres in tuae magnitudinis [Col. 1313A] duxerunt patrocinio collocandam. Quod inde clarius tua serenitas potest agnoscere, quod summos terrae illius et magnificos defensores venerabilem fratrem nostrum Heraclium patriarcham, et dilectum filium nostrum magistrum Hospitalis ad tuam excellentiam destinarunt, ut ex ipsorum praesentia considerata dignitate perpenderes quanta fuerit necessitatis angustia, pro qua eorum sustinent tandiu carere praesidio, ut per ipsos facilius ad vota sua tuam devotionem inclinent. Viros igitur praefatos, tanquam ab ipso Domino tibi destinatos, benigne suscipias, et debita charitate pertractes, eorumque postulationibus tanto facilius acquiescas, quanto gravitatis et honestatis intuitu favor est eis et gratia exhibenda. Sane recolat prudentia tua, et [Col. 1313B] sollicita secum meditatione revolvat, promissionem illam qua de impendendo saepe dictae terrae praesidio tuam celsitudinem obligasti: et ita in hac parte te cautum et studiosum exhibeas, ut te in tremendo judicio tua conscientia non accuset, et ejus qui non fallitur districti Judicis interrogatio non condemnet.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1313C] filiis NICOLAO, praeposito ecclesiae S Germani, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, canonice instituendis, in perpetuum.
Piae postulatio voluntatis effectu debet prosequente compleri, et ut devotionis sinceritas laudabiliter enitescat, et utilitas postulata vires indubitanter assumat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatam ecclesiam S. Germani de Montibus, in qua divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia inpraesentiarum juste et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, [Col. 1313D] oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illi ata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: locum ipsum in quo praefata ecclesia S. Germani sita est cum appendiciis suis; altaria omnia ecclesiarum ipsius castri, qui dicitur Castri locus, locum, etiam ecclesiam S. Waldetrudis; ecclesiam Sancti Petri, jus alterius ecclesiae in portis Sancti Petri; capellam S. Andreae; capellam comitis supra portam; capellam Sancti Nicolai in Bertoimonte, capellam infirmorum.
Et liberam quoque atque canonicam presbyterorum institutionem, cum altarium oblationibus et obventionibus, quae vestris usibus sunt deputatae, [Col. 1314A] prata, molendina, curtilia, combas, domos et quaecunque in locis adjacentibus dicto castro possidetis; quidquid etiam apud Quem, apud Jemappes, apud Genly, atque apud Elonges habere noscimini; frumentum quoque et avenam, quae ab ecclesia S. Waldetrudis debentur presbyteris canonicis ecclesiae vestrae specialiter; censum insuper quem in die Coenae Domini parochialis presbyter vester gerens curam animarum, annuatim vobis solvere tenetur, scilicet quindecim fertones argenti, servos et ancillas ad ecclesiam vestram pertinentes; antiquas etiam et rationabiles consuetudines ecclesiae vestrae hactenus observatas, ratas habemus, easque decernimus inviolabiliter observari. Auctoritate quoque apostolica duximus statuendum ne quis in [Col. 1314B] vos vel ecclesias vestras excommunicationis, suspensionis, vel interdicti sententiam absque manifesta et rationabili causa promulget.
Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos et laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos sine contradictione retinere. Prohibemus insuper ne ulli fratrum vestrorum post factam in eodem loco professionem fas sit de eodem nisi majoris religionis obtentu discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione, nullus audeat retinere. Cum [Col. 1314C] autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce divina officia celebrare.
Inhibemus etiam ut intra claustra locorum seu grangiarum vestrarum, capellam vel oratorium absque dioecesani et vestro assensu nullus construere de novo praesumat, salvis privilegiis apostolicae sedis.
In parochialibus vero ecclesiis quas habetis liceat vobis sacerdotes eligere et dioecesano episcopo praesentare, quibus si idonei fuerint, episcopus curam animarum committat, et ei de spiritualibus, vobis vero de temporalibus respondere debeant.
Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse [Col. 1314D] decernimus, et eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam ecclesiam temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur, eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva apostolicae sedis et episcopi dioecesani canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire [Col. 1315A] tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi praesumptionem condigna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei ac Domini nostri Jesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus Cephaludensi et Pactensi episcopis, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum Dominus et Salvator noster humilitatis formam suis tradens fidelibus observandam, majoribus reverentiam curaverit exhibere, non est discipulus, sed contrarius merito reputatur, qui suis majoribus debitam reverentiam non impendit. Ideo fraternitati vestrae per apostolica scripta mandamus quatenus [Col. 1315C] venerabili fratri nostro R[ichardo] Messanensi archiepiscopo reverentiam debitam et obedientiam impendatis, et ecclesiam ejus ad ipsius monita statutis temporibus visitantes, eum in necessitatibus et expensis suis humiliter assistatis.
Datum Veronae, VIII Kalend. Augusti.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis decano et canonicis Sanctae Crucis de Stampis, [Col. 1315D] salutem et apostolicam benedictionem.
Loca divinis cultibus mancipata, et quae post Judaicae perfidiae caecitatem lumen gratiae sub Christianae fidei titulo perceperunt, apostolicis sunt munienda praesidiis, et perpetuo munere donanda libertatis; cum constet eos jam non esse filios ancillae sed liberae, qui elegerint ibi, in libertate spiritus Domino deservire. Quapropter, dilecti in Domino filii, praedictam ecclesiam vestram, quam charissimus in Christo filius noster Philippus, illustris Francorum rex, de assensu venerabilis fratris nostri G. Senonensis archiepiscopi, in synagoga de qua Judaeos ejecerat, in honorem victoriosissimae crucis aedificari constituit, cum omnibus quae in praesentiarum juste et pacifice possidet, aut in futurum, [Col. 1316A] praestante Domino, rationabiliter poterit adipisci, sub beati Petri ac nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti patrocinio communimus; statuentes ut clerici qui in circumpositis ecclesiis, sicut nihil in loco ipso Judaeis possessoribus capiebant, ita deinceps ecclesiae inibi constitutae conditionem aliquam vel gravamen, in libertatis praejudicium, non imponant, ne deterior efficiatur status ecclesiae; sicque quae fuerat Judaeis inhabitantibus libera, sub observantia fiat Christianae libertatis ancilla. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae protectionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum [Col. 1316B] ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, VII Kal. Augusti.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis decano et canonicis S. Crucis Stamparum, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum per mutationem dexterae Excelsi de synagoga Judaica facta sit ecclesia vestra; et domus orationis ibi surrexerit, ubi paulo ante Judaeorum impius cultus servabatur; officio susceptae administrationis inducimur profectibus vestris et commodis libenter intendere et petitionibus vestris effectum [Col. 1316C] tam facilem quam debitum indulgere. Quapropter ut magistrum scholarum unum in musica et alium in aliis disciplinis sine contradictione qualibet habeatis, auctoritate vobis apostolica indulgemus, statuentes ut de novalibus vestris, et animalium nutrimentis nullus a vobis decimas extorquere praesumat. Prohibemus insuper ne de possessionibus vestris decimae a laicis exigantur. Ad haec, praesentium auctoritate decernimus, ne quis in ipsam ecclesiam interdicti, vel in canonicos ejus excommunicationis aut suspensionis sententiam absque manifesta et rationabili causa promulget. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, expulsis excommunicatis et [Col. 1316D] interdictis, non pulsatis campanis, submissa voce divina officia celebrare. Decernimus ergo, etc.
Datum Veronae, VI Id. Augusti.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et conventui Sancti Bertini, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum a sede apostolica petuntur ea quae a rationis tramite non discordant, facilem nos convenit praebere consensum, et justa vota petentium effectu prosequente complere, ut et devotionis sinceritas laudabiliter enitescat, et utilitas postulata vires indubitanter [Col. 1317A] assumat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu, praesentibus vobis litteris auctoritate apostolica indulgemus, ut vobis in omnibus parochiis vestris liceat clericos instituere, qui, assensu et propria voluntate vestra, regimen scholarum obtineant; et haec firma et illibata decernimus omni tempore permanere, statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae concessionis infringere, vel ei aliquatenus contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum apostolorum Petri et Pauli se noverit incursurum.
Datum Veronae, tertio Idus Augusti.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis HUGONI abbati et conventui de Curia Dei, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum omnibus Christi fidelibus in sua providere justitia debeamus, specialius eis existimus debitores, qui regularem vitam professi arctius divinis se obsequiis manciparunt, eoque libertati vestrae volentes et justitiae providere, privilegia illustris memoriae Francorum regum et Aurelianensium episcoporum pia liberalitate et provida concessione monasterio vestro collata auctoritate apostolica confirmamus. [Col. 1317C] Quia vero canonici Sanctae Crucis privilegia calumniantur episcoporum, cum in ipsis contineatur, quod ex consensu totius capituli donationes et libertates concessae sunt abbatiae, et ipsa privilegia sint omnium personarum subscriptionibus roborata, auctoritate apostolica prohibemus, ne pro eo quod sigilla capituli non sint privilegiis ipsis apposita, nihil contra tenorem privilegiorum ipsorum in vestrum valeant praejudicium vindicare. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis et prohibitionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, XV Kal. Sept.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis decano Cenomanensi, J. de Veteri-Ponte, archidiacono Rothomagensi, et magistro Hug. Januensi, praeposito ecclesiae S. Mariae de Castello, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum dilectus filius noster electus Dolensis, et nuntius venerabilis fratris nostri Turonensis archiepiscopi, [Col. 1318A] pro causa quae jampridem inter eos et eorum ecclesias emersit, et fuit coram felicis recordationis Alexandro papa praedecessore nostro diutius actitata, et ab eo receptio testium utriusque partis sub certa forma commissa, in nostra essent praesentia constituti, post diutinam moram concorditer postularunt ut vobis tribus, duobus electis a partibus et tertio a nobis dato, receptionem testium juxta formam, quam jam dictus praedecessor noster praefixerat, committere deberemus. Nos autem, considerantes utramque Ecclesiam maximis laboribus et expensis hactenus inutiliter laborasse, discretioni vestrae per apostolica scripta mandamus, et in obedientiae virtute praecipimus, quatenus ad competentem locum proximiorem Dolensi [Col. 1318B] Ecclesiae, securum archiepiscopo vel procuratori suo, ad recipiendos testes Dolensis Ecclesiae, et postea ad locum securum electo vel procuratori suo, ad recipiendos testes Turonensis Ecclesiae accedentes, omni gratia et timore postposito, testes utriusque partis juxta formam praescriptam ab eodem praedecessore nostro infra tres menses post harum susceptionem recipiatis, nullius contradictione vel appellatione obstante. Si vero alterutra partium absentaverit, neque procuratorem miserit; nisi legitimum impedimentum manifeste probaverit, ejus qui praesens fuerit testes jurisjurandi religione astrictos praecipimus recipi, et diligentius interrogari, atque cum omni diligentia, et cautela eorum dicta conscribi. Deinde attestationes sigillis [Col. 1318C] vestris inclusas ad sedem apostolicam transmittatis, spatium duorum mensium post praedictos tres in quibus testes recepti fuerint partibus praefigentes, quo se debeant cum ipsis attestationibus apostolico conspectui praesentare, et visis et cognitis rationibus utriusque, vel illius partis, quae testes produxerit, controversia finem debitum, omni cessante diffugio, sortiatur. Si autem his exsequendis nequiveritis aut nolueritis interesse, duo, omni appellatione et excusatione cessante, mandatum apostolicum exsequantur. Caeterum si negligentia judicum, vel tergiversatione alicujus partium testes recepti non fuerint, nihilominus pars utraque plene instructa per se vel per sufficientem responsalem termino constituto, quem utrique parti peremptorium [Col. 1318D] assignamus, ad apostolicam sedem accedat, quoniam altera veniente, si altera venire noluerit, nihilominus quantum ratio dictaverit procedetur.
Datum Veronae, XV Kalendas Septembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus . . . Tarvisino [SIGIFREDO], Cenetensi [ARDONICO], Feltrensi et [GERARDO] Bellunensi episcopis, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanto in par . . . . . magis abundat malitia saecularis [Col. 1319A] et rarior in eis religionis puritas, tanto nobis attente agendum et summopere laborandum, ut si qua ibi plantatio piae conversationis erigitur, per vos, qui esse debetis plantationis hujusmodi rigatores, opportune consolationis imbribus irrigetur. Audivimus autem quod domus de Fulino, in ipsis partibus vestris sub professione Cisterciensis ordinis instituta, cum sit religione venerabilis, et multa nihilominus miserabilis paupertate, quidam de magnatibus terrae vestrae domum ipsam multipliciter inquietant, extorquendo ab ea pauca illa quae possidet, et sub angariis plurimis, a quibus sacras ecclesias etiam saeculares principes immunes existere consueverunt, exactiones ei et ejus hominibus imponendo. Ideoque vobis per apostolica [Col. 1319B] scripta mandamus, quatenus contra hujus violentiae pravitatem, sicut ex officio vestro tenemini, viriliter exsurgentes, magnates ipsos, de quibus ad vos hujusmodi querela pervenerit ab iniquitate ista desistere moneatis, et nisi monitis acquieverint, eos et maxime Jeremiam qui duos mansos ipsius domus violenter dicitur et illicite detinere, si res ita se habet, censura ecclesiastica percellatis, ita de caetero de praedicti monasterii solliciti, quod fratres, qui in eo divinae militiae bajulant servitutem, plene de vobis possint in Domino gloriari.
Datum Veronae, X Kal. Septembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus archiepiscopis et episcopis constitutis in regno Francorum, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum Beati Dionysii monasterium a longis retro temporibus in magna sit habitum reverentia, et cura illius specialius spectet ad nos, quibus est, nullo mediante, subjectum, tanto per vos ipsos et aliarum Ecclesiarum praelatos ipsum a pravorum molestiis defensare tenemur, quanto refrigescente [Col. 1319D] charitate multorum et succrescente malitia, plures sunt qui rapinis idem et aliis molestationibus assidue inquietant. Unde nos earum nequitiae obviare volentes, et indemnitati consulere, monasterii ipsius negotia diversis delegavimus judicibus finienda. Mandamus itaque fraternitati vestrae, quatenus sententias quas idem super negotiis ipsis duxerint promulgandas, unusquisque vestrum in dioecesi sua, nullius appellatione obstante, cum requisitus fuerit non differat exsecutioni mandare, ita quod et monasterium ipsum per officium vestrum plenius jus suum consequi valeat, et nos cum audierimus sollicitudinem vestram, debeamus non immerito commendare.
Datum Veronae, octavo Kal. Septembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiabus, Caysotae abbatissae S. Zachariae de Venetiis, et sororibus ejusdem monasterii, salutem et apostolicam benedictionem.
Ex tenore instrumenti publici nobis innotuit quod cum bonae memoriae comes Leonardus conderet testamentum, te, filia abbatissa, fideicommissariam instituit de fide tua et religione confisus. Tuo vero monasterio pro remedio animae suae, et progenitorum suorum, omnes vineas, salinas, terras, [Col. 1320B] aquas, cultas et incultas, et totum alodium quantumcunque habebat in clugia et finibus ejus, et omnia, tam mobilia, quam immobilia, ordinata sive inordinata omniaque jura, et actiones, quae illi competebant, vel competere poterant adversus aliquem, illis exceptis, quae certis personis nominatim legaverat, in ultima voluntate relinquit. Unde quoniam nihil est, quod amplius hominibus debeatur, quam ut supremae voluntatis, si rationabilis fuerit, liber sit stylus, dispositionem praefati comitis ratam habentes, et omnia quae monasterio vestro rationabiliter in suo contulit testamento vobis et eidem monasterio auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus. [Col. 1320C] Statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit indignationem omnipotentis Dei, et Beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, Nonis Septembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Veronensi episcopo, salutem et apostolicam [Col. 1320D] benedictionem.
Cum dilectos filios nostros archipresbyterum, et canonicos Ecclesiae tuae specialius diligere debeas, et in jure suo attentius confovere, super hoc tanto securius nostra tibi scripta dirigimus, quanto te libentius credimus mandatis apostolicis pariturum. Quocirca fraternitati tuae per apostolica scripta mandamus atque praecipimus quatenus [contra] omnes laicos qui de illorum redditibus decimas auferre praesumpserint, vel eos super decimis ante saecularem judicem convenerint, si commoniti non destiterint, omni gratia et timore postposito, nullius appellatione obstante, canonica censura procedas, quam absque satisfactione congrua non relaxes.
Dat. Veronae, II Id. Septemb.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus Castellano et Torcellano episcopis, salutem et apostolicam benedictionem.
Dilecti filii nostri . . . prior et fratres S. Salvatoris transmissa nobis insinuatione monstrarunt quod habitantes in domibus adjudicatis eis per venerabilem fratrem nostrum . . . Gradensem patriarcham et bonae memoriae Ildebrandum S. R. E. cardinalem et apostolicae sedis legatum, parochiali jure [Col. 1321B] debere subesse, decimas eis reddere contradicunt. Volentes igitur eisdem fratribus suam conservare justitiam illibatam, fraternitati vestrae per apostolica scripta mandamus, quatenus habitatores ipsarum domorum, juxta tenorem privilegii apostolici; decimas eis sine difficultate persolvant, et satisfaciant de subtractis, a die quo sententia lata fuit auctoritate nostra, sublato appellationis obstaculo, per censuram ecclesiasticam compellatis.
Datum Veronae, XV Kalend. Octobris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1321C] filiis abbati et capitulo Reomensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis dignum est nos facilem praebere consensum et vota quae a rationis tramite non discordant, effectu prosequente complere. Quapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu, ecclesiam quam venerabilis frater noster Lingonensis episcopus juxta pontem Montisbarri in honorem beati Thomae martyris de novo fundavit et vobis ad instituendos ibi monachos de capituli sui assensu concessit, sicut vobis canonice collata est et vos eam cum omnibus pertinentiis suis canonice possidetis, devotioni vestrae auctoritate apostolica confirmamus [Col. 1321D] et praesentis scripti patrocinio communimus; statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae XV Kal. Octobris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis decano, thesaurario et capitulo Beati Martini Turonensis, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1322A] Cum ecclesia Beati Martini Turonensis Romanae sit Ecclesiae filia specialis, non possumus in gravaminibus ejus tota sibi affectione non compati et contra malefactores ejus severitate debita non moveri. Audito igitur qualiter in burgenses vestros de Castro novo per communia seu communi juramento, quod in detrimentum Ecclesiae ipsius et vestrum fecerant, secundum indultam vobis a sede apostolica facultatem, ecclesiasticam sententiam pertuleritis, nos eamdem sententiam ratam esse decernimus et auctoritate apostolica confirmamus inviolabiter eam observari volentes, donec vobis et Ecclesiae plenarie satisfiat. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis [Col. 1322B] hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, XV Kal. Octobris.
LUCIUS tertius episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiabus abbatissae et conventui Sanctae Mariae Suessionensis sororibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Ea quae ad divini cultus pertinent honestatem et Ecclesiarum noscuntur profectibus deservire, prompta decet nos benignitate concedere et concessa [Col. 1322C] de caetero in sua stabilitate servare. Cum igitur dilecti filii nostri canonici Sancti Petri Suessionensis, juxta antiquas observantias temporis praecedentis, altari Beatae Mariae in propriis tenentur deservire personis, et ad te, filia abbatissa, donatio pertineat praebendarum, praesentium auctoritate decernimus et firmamus ut, sicut hoc statutum est et hactenus observatum, nulli canonicorum illorum liceat ad curam parochialem, nisi praebenda ecclesiae vestrae dimissa, transire, aut alium titulum suscipere, pro quo servitium ejus praedicto debeat altari deesse. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae concessionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare [Col. 1322D] praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, XII Kal. Octobris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio magistro ARNALDO Blesensi, canonico Remensis ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem . . .
Dilecte fili, justis tuis postulationibus grato concurrentes assensu, villam de Fraillicurt a dilectis [Col. 1323A] filiis nostris R. praeposito, R. decano, Th. cantore, et capitulo Remensi, sub trecensu undecim annuatim capitulo solvendarum, labore tuo et fructu pensato qui de labore provenit, tibi collatam, sicut eam pacifice possides et in scripto authentico capituli continetur, devotioni tuae auctoritate apostolica confirmamus . . . . scripti vero talis est tenor:
«R. praepositus, R. decanus, Th. cantor caeterique Remensis Ecclesiae fratres, omnibus . . . notum fieri volumus universis, quod villam nostram de Fraillicurt, cum omnibus quae ibidem nomine nostro poterunt evenire, tota vita sua habendam donavimus magistro Arnaldo Blesensi canonico nostro, sub trecensu undecim nobis annuatim solvendarum. Quia vero eamdem villam tenuem quondam [Col. 1323B] et humilem, numerosa incolarum multitudine relevavit et exaltavit, feodum quoque quod ibidem Joannes de Arduenna habebat, id est: duas partes decimae lini et terram in villa eadem in qua VI vel VII mansioniarii habitant, propria pecunia emit, molendinum etiam et furnos de novo construxit et bannales fecit, domum quoque egregiam et grangiam ibidem de proprio aedificavit et donavit nobis, nos eidem concessimus anniversarium suum solemniter faciendum. Omnium quoque bonorum praefatae villae quae ex portione nostra supra summam XI excreverint, decimam partem, pro ipsius anima et omnium fidelium animabus, his qui anniversario interfuerint, die anniversarii sui aequaliter distribuendam, et tres pauperes eadem die pro eodem specialiter [Col. 1323C] pascendos, praeterea eadem die quinque solidos in hospitio, ad lautiorem visitationem languidorum, praeter quotidianum et consuetum victum, ex bursa nostra erogandos, annuatim perpetuo communi assensu capituli immutabiliter constituimus; et ut pecuniam ex praefata decima pro te redactam in vigilia anniversarii paratam, persona quae praedictam villam a nobis tenebit, sine dilatione persolvat, et in donatione trecensus hoc indubitanter sub religione fidei promittat, constituimus. Quod, ut ratum perpetuo maneat, communi assensu capituli et sigilli nostri munimine roboravimus.»
Nulli ergo, etc., etc.
[Col. 1323D] Datum Veron., X Kalend. Octobris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et conventui Sancti Jacobi Leodiensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Ad notitiam nostram certa relatione pervenit, quod ecclesia Beatae Mariae Magdalenae, quae in Leodio est, ad tantam quondam inopiam sub saecularibus clericis devenisset, ut vix in ea unus ex multis honestam posset sustentationem habere, bonae memoriae Henricus, quondam Leodiensis episcopus, [Col. 1324A] eamdem ecclesiam cum pertinentiis suis, de assensu Leodiensis Ecclesiae et fundatorum illius, praefatam ecclesiam Beatae Mariae Magdalenae monasterio vestro concessit, et ad divinum ibi servitium perpetuo celebrandum de eodem monasterio in eam monachos instituit, et concessionem suam scripto proprio confirmavit. Unde nos quod ab eodem rationabiliter factum est et hactenus observatum, ratum esse volentes, ecclesiam illam cum pertinentiis suis sicut eam ex dono episcopi memorati juste ac pacifice possidetis, et in scripto authentico continetur, vobis et monasterio vestro auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, [Col. 1324B] vel ei aliquatenus contraire. Si quis autem attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, septimo Kalendas Octobris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et monachis B. Remigii Remensis, etc.
Praesentis scripti pagina duximus statuendum ut [Col. 1324C] cum generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, submissa voce, divina officia celebrare.
Datum Veron., VI Kal. Octob.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis et civibus Remensibus, salutem et apostolicam benedictionem.
Ea quae pro pacis foedere roborando piae intentionis [Col. 1324D] studio, ab his qui in sublimitate sunt positi, statuuntur, in sua debent firmitate persistere, et ex apostolicae sedis gratia robur indeficiens obtinere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu, honestas consuetudines et rationabiles libertates quas venerabilis frater noster Willelmus Remensis archiepiscopus, sanctae Sabinae cardinalis, apostolicae sedis legatus, vobis ad custodiam pacis, pro justitia et aequitate servanda, concessit, et tam ipse, quam benignus in Christo filius noster Philippus, illustris Francorum rex, scripto authentico roboravit, nos quoque ad interventum praecipue archiepiscopi memorati, ratas esse decernimus, et eas vobis sicut in scriptis authenticis continentur auctoritate apostolica [Col. 1325A] confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, Kalendis Octobris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis, abbati et fratribus de Lacu, salutem et apostolicam [Col. 1325B] benedictionem.
Cum subditorum vita praelatorum moribus instruatur, dignum est et consonum rationi, ut cum plebis devotio religiosos viros sibi praefici postulat in pastores, ejus piis desideriis consensus facilis praebeatur. Unde quia ad audientiam apostolatus nostri pervenit, quod quaedam parochialis ecclesia Crufthe, ad vestrum monasterium pertinens, per vos vel alios religiosos viros postulat gubernari, auctoritate vobis praesentium indulgemus, ut vacante ipsa ecclesia liceat vobis in ea tres vel quatuor de fratribus vestris statuere, quorum unus episcopo praesentetur, qui ab episcopo curam animarum recipiens, ei de spiritualibus, vobis autem de temporalibus debeat respondere. Nulli ergo omnino [Col. 1325C] hominum liceat hanc paginam nostrae concessionis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae XVII Kal. Novembris.
LUCIUS episcopus. . . . WALTERO Rothomagensi [Col. 1325D] archiepiscopo. . . . .
Quoniam saepe in archiepiscopatu tuo dicitur evenire, ut ex ecclesiis inibi constitutis inutilium institutio personarum scandalum inferat et gravamen, sollicitum te esse volumus et attentum, ut ita, Deo propitio, ecclesiae ipsae tuis temporibus ordinentur, quod et clericalis honestas inconvulsa permaneat, et ecclesiarum status jugiter servetur illaesus.
Ideoque fraternitati tuae praesentibus litteris inhibemus, ne ad vicarios parochialium ecclesiarum aliquos nisi tales admittas, qui vel sint, vel esse debeant in proximo sacerdotes, et qui velint et possint in propria persona ecclesiis ipsis deservire.
Nulli praeterea curam committi consenties animarum, nisi qui infra tempus quod a sacris canonibus [Col. 1326A] est praefixum, ad ordines sacerdotii possit et debeat promoveri. Porro si patroni ecclesiarum idoneas non praesentaverint tibi personas, liceat tibi auctoritate nostra in ecclesiis ipsis, appellatione remota, congruos ordinare ministros, quibus ecclesiarum utilitas et in spiritualibus et temporalibus salubriter committatur.
Nulli ergo, etc.
Datum Veronae, XVII Kal. Novembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1326B] filiis clericis Osnabrugensis Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Ex injuncto nobis a Deo apostolatus officio clericorum juri tenemur prospicere et utilitati, atque ipsis contra maleficiorum incursus patrocinium nostrum fortius impertiri; ex parte siquidem vestra nostris est auribus intimatum quod laici consanguinitatis intuitu testamenta quae de propriis rebus condita sunt, sua temeritate infringant, non sinentes ea juxta dispositorum voluntatem impleri. Volentes igitur in hac parte vobis sollicitudine paterna prospicere discretioni vestrae, auctoritate praesentium indulgemus ut condendi testamenta de quibuslibet propriis rebus vestris, juxta legum et canonum [Col. 1326C] sanctiones, liberam de caetero habeatis facultatem, auctoritate nostra apostolica districtius inhibentes ne quis testamenta vestra canonice facta consanguinitatis obtuitu violare ullo modo praesumat. Nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae jussionis et prohibitionis infringere, vel ei ausu temerario contraire; si quis autem hoc attentare praesumpserit, excommunicationem omnipotentis Dei et B. Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, XI Kal. Novembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et conventui Cluniacensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis dignum est nos facilem praebere consensum, et vota quae a rationis tramite non discordant, effectu prosequente complere. Quapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu, locum quem vobis nobilis vir Jocerannus Grossus, consentiente uxore sua, in allodio proprio et silva de Gron, ubi ecclesia in honorem Sancti Joannis evangelistae aedificata dignoscitur, pia largitione concessit secundum limitationes terminorum, qui in scripto authentico ipsius continentur, et sicut [Col. 1327A] locus ipse a vobis cum appendiciis juste et pacifice possidetur, vobis et monasterio vestro auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus. Nulli ergo, etc.
Datum Veronae, X Kalendas Novembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Andegavensi episcopo, et dilectis filiis G. archidiacono, et J. archipresbytero Turonensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanto monasterium S. Florentii Salmurensis [Col. 1327B] specialius nostri ac B. Petri juris existit, tanto nobis debet esse molestius cum jura ipsius per alicujus imminui temeritatem audimus. Propositum siquidem noveritis esse auribus nostris, quod cum coenobium S. Melanii Redonensis ita spectat ad monasterium Salmuriense, quod unius monachi sint fratres alterius, et non debeat in eo abbas institui nisi de convenientia abbatis Salmuriensis, et de coenobio ipsorum altero eligatur; quidam per potentiam nobilis viri G. Britanniae comitis, in jam dictum S. Melanii monasterium aliunde adductus, praedicto abbate Salmuriensi ac fratribus reclamantibus, est intrusus, et in illorum dispendium monasterium ipsum detinere contendit. Quia igitur quod [Col. 1327C] nequiter actum est in eodem coenobio ad rectitudinis convenit tramitem revocari, discretioni vestrae per apostolica scripta praecipiendo mandavimus quatenus utramque partem ad vestram audientiam convocantes, audiatis rationes et allegationes hinc inde propositas, et causam ipsam mediante justitia terminetis.
Datum Veronae, VI Kal. Novembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis, abbati et fratribus Bergensibus, salutem et [Col. 1327D] apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis dignum est nos facilem praebere consensum, et vota quae a rationis tramite non discordant effectu prosequente complere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu allodium villae Isacherode cum omnibus pertinentiis suis in ea immunitate et integritate in qua Willhelmus de Solebendorp et uxor ejus, de assensu et voluntate filiorum suorum, ob remedium animae suae illud vobis pro devotione dederunt et vos ipsum juste et pacifice possidetis, vobis et monasterio vestro auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus; statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae [Col. 1328A] confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et BB. Petri et Pauli apostolorum se noverit incursurum.
Data Veronae, IV Kal. Novembris.
LUCIUS, MAURITIO Parisiensi episcopo.
Devotionis et probitatis tuae meritum exigere comprobatur, ut quod aliis communi jure debetur, [Col. 1328B] fraternitati tuae, quae id humiliter et devote requirit, speciali indulgentiae largitate, per officium quo fungimur, concedatur. Eapropter, venerabilis in Domino frater, praesentibus tibi litteris indulgemus, ne aliqua ecclesiastica saecularisve persona feoda tua sine consensu, sub pignore recipere aut emere aliqua auctoritate praesumat. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, et contractus sui dispendium et indignationem nostram se noverit incursurum.
Datum Veronae, III Kal. Nov.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio MANEGALDO abbati S. Georgii de Silva Nigra salutem et apostolicam benedictionem.
Cum monasterium tuum, cui auctore Deo praeesse dignosceris, speciale beati Petri juris existat, et regularis observantia polleat disciplinae, dignum est, ut honori tuo, cui ejusdem monasterii sollicitudo administrationis incumbit, et illorum, qui, largiente Domino, in eadem tibi cura succedent, specialius intendamus, et in quantum cum Domino possumus, tuis piis desideriis optatum in Domino de indulgentia sedis apostolicae impertiamus affectum. Hac siquidem ratione inducti, et consideratione [Col. 1328D] venerabilis fratris nostri Gotefridi patriarchae Aquileiensis qui nobis pro te et ecclesia tua affectuosis precibus supplicavit, nihilominus provocati, usum mitrae, chirotecarum et sandaliorum in praecipuis solemnitatibus, tam in missarum solemniis, quam in ecclesiae tuae possessionibus de apostolicae sedis clementia tibi et canonicis successoribus tuis concedimus, et praesentis scripti patrocinio confirmamus. Nulli quoque omnino hominum liceat paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem contra hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, II Kalend. Novemb.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri PH. archiepiscopo, et dilecto filio B. praeposito Coloniensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Transmissa nobis dilectarum in Christo filiarum nostrarum magistrae et monialium de Dunewalt querimonia patefecit, quod abbas et fratres Lacensis ecclesiae super decimarum praestatione novem mansorum a qua secundum Romanorum pontificum [Col. 1329B] privilegia sunt immunes, et de quibus dioecesano episcopo debitam justitiam solvunt, eas irrationabiliter vexare praesumunt. Unde discretioni vestrae per apostolica scripta mandamus, quatenus praedictos fratres Lacensis ecclesiae ad complementum justitiae memoratis monialibus exhibendum per censuram ecclesiasticam sine appellationis obstaculo compellatis.
Datum Veronae, II Kal. Novembris.
[Col. 1329C] LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri . . . Senogalien. episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum ex injuncto nobis officio universis simus ecclesiis debitores, eo Ravennati specialius tenemur adesse, quo antiquius in Christiani nominis confessione fundata, praeest pluribus, et proficit ad salutem. Cum igitur in episcopatu tuo, et in aliis jura ipsius a pluribus perturbentur, unde non modicum per reproborum malitiam, in suis noscitur possessionibus diminuta, fraternitatem tuam hortamur in Domino, et praecipiendo mandamus, quatenus ei in suis justitiis tam prompta et sollicita charitate assistas, et parochianos tuos, de quibus ad te querela pervenerit, appellatione remota, [Col. 1329D] excommunicationis censura compellas, ut archidiacono et fratribus ipsius Ecclesiae super omnibus, quae requirent, justitiae non differant plenitudinem exhibere.
Dat. Veronae, II Non. Novembr.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et conventui S. Remigii . . . . .
Vestris postulationibus grato concurrentes assensu, quod in decima de Besenes juste et pacifice [Col. 1330A] obtinetis vel possidetis, auctoritate vobis apostolica confirmamus; nihilominus vobis praesentibus litteris indulgemus ut sicut in authentico venerabilis fratris nostri Remensis archiepiscopi [W.] tituli S. Sabinae cardinalis, apostolicae sedis legati, rationabiliter continetur, sententiam in malefactores vestros canonice promulgatam, sine promissa condigna satisfactione, vel sufficienti cautione de parendo mandato ecclesiae, nemini liceat relaxare. Mansionarios insuper villarum S. Remigii, si alias duxerint divertendum, nisi terras dimittere sponte voluerint, solutioni nihilominus proventuum et reddituum et terrarum oneribus, sicut in eodem memorati Remensis (archiepiscopi?) privilegio canonice invenitur expressum, [Col. 1330B] decernimus subjacere. Ad haec autem, cum in ecclesia S. Timothei duodecim sint canonici constituti, ut vel in propria persona beneficiis sibi concessis deserviant, vel si absentes esse decreverint, vicarios idoneos pro se servituros instituant, praesentis scripti pagina censemus in posterum obtinere, alioquin beneficia eorum aliis qui serviant conferendi vobis liberam concedimus praesenti indulgentia facultatem; statuentes ut nulli omnino, etc. . .
Datum Veronae, VI Idus Novembris.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et monachis beati Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Ea quae judicio vel rationabili concordia terminantur firma decet et illibata manere, et ne alicujus valeant malitia perturbari scripti debent memoriae commendari, apostolicoque praesidio communiri. Cum autem inter monasterium vestrum et ecclesiam Sancti Exuperii Corboliensis super integritate praebendae ipsius ecclesiae quam vos ad prioratum Beatae Mariae de Campis dicebatis de [Col. 1330D] jure spectare, controversia verteretur, bonae memoriae quondam Carnotensis episcopus, cui causa ipsa fuerat de apostolico mandato commissa, inter vos taliter statuit in iis qui pro tempore fuerit prior in jam dicta ecclesia Sanctae Mariae de Campis praebendam ipsam cum integritate percipiat, et deserviat per vicarium. In eadem ecclesia qui majorem missam ibidem in festo Sancti Exuperii celebrabit, vel si maluerit per alium faciet celebrari. Nos igitur quod episcopus statuit super praebenda ipsa, sicut rationabiliter factum est et in scripto ejusdem episcopi plenius continetur, auctoritate apostolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus. Statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostrae [Col. 1331A] confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem etc.
Datum Veron. Idus Novembris.
Quanto de persona tua laudabilis conversationis odor et probatae honestatis opinio jamdudum ad nostram notitiam plenius emanarunt, tanto nos et fratres nostri majori gaudio exsultamus in Domino [Col. 1331B] et omnipotenti Deo gratiarum exsolvimus actiones quod Cantuariensem ecclesiam solita miseratione respiciens, te ad regimen ipsius vocavit, ut qui in pluribus probatus fueras et fidelis inventus, invitante Domino ad altiora conscendens, odoramentis virtutum tuarum plures reficias ad salutem et commendanda opera tua eo pretiosius enitescant, quo excellentiorem locum obtinueris dignitatis. Credimus enim factum esse a Domino et est acceptabile in oculis nostris, quod cunctorum vota in electionem tuam divinitus inspirata consenserunt et te apice dignitatis ad quam tanquam Aaron a Deo es vocatus, uno ore et consonis vocibus dignissimum protestantur. Inde siquidem fuit quod nuntios excellentiae regiae et tam [Col. 1331C] suffraganeorum quam capituli ecclesiae Cantuariensis viros, utique providos et discretos, alacri mente et debita benignitate suscepimus et electionem tuam quam ex litteris quas gestarunt et relatione propria canonicam esse cognovimus ac Deo et hominibus approbatam, habita deliberatione cum fratribus nostris sub congrua celeritate et gratia curavimus confirmare. Pallium praeterea plenitudinem pontificalis officii fraternitati tuae concessimus, et ipsum per dilectum filium Transmundum notarium et familiarem nostrum et sub alis nostris ab antiquo nutritum duximus transmittendum.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis priori Carthusiensi et omnibus fratribus ejusdem ordinis salutem et apostolicam benedictionem.
Quanto ferventius observantia regulari faciente Domino insudatis, tanto sincerius universitatem vestram diligimus et quieti vestrae attentius debemus et volumus providere. Eapropter vestris postulatiobus annuentes, auctoritate vobis apostolica indulgemus ut si tempore ordinationum, dioecesano episcopo requisito, ejus habere copiam nequiveritis, liceat vobis alium catholicum de cujus ordinatione [Col. 1332A] nullum proprium antistitem dispendium timere oporteat invitare; qui auctoritate nostra quod postulaveritis largiatur. Nulli et hominum omnino liceat hanc paginam nostrae concessionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus cognoverit incursurum.
Datum Veronae, VI Idus Januarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis LAMBERTO, abbati monasterii Sancti Gisleni, [Col. 1332B] ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis, in perpetuum.
Effectum justa postulantibus indulgere et vigor aequitatis et ordo exigit rationis, praesertim cum petentium voluntates et pietas adjuvat et veritas non relinquitur. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium in quo divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus qui secundum Deum et Beati Benedicti Regulam in eodem monasterio institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque [Col. 1332C] bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est, cum omnibus pertinentiis suis; villam Hornut cum pertinentiis suis; in villa Slogia curtem dominicatam et carrucatam terrae arabilis cum curtilibus et omni decima tam ipsius terrae quam omnium feodorum ejusdem villae et de terris tam cultis quam incultis; de curte Sancti Petri, [Col. 1332D] decimas sicut hactenus habuistis; decimam de vinea Hugonis, villare quod dicitur Ultra Montes cum pertinentiis suis, et ejusdem loci ecclesiam cum appendiciis suis Arminiaco et Bewermiis; decimam de curte et de terris Sancti Landelini; in Novella terram arabilem unius carrucatae; quartam partem villae Blelgiis cum pertinentiis suis et districto; in in villa quae dicitur Wamia allodium Gonteri, et Aegidii filii ejus de Cing, terramque Hugonis de Aengien cum aliis terris, curtilibus, redditibus, pratis et silvis; partem villae Durni cum villa et districto; villam Waherias et curtem dominicatam, ab omni advocatione et decima liberam; ecclesiam quae sub annuo censu centum solidorum Cameracensis monetae ab ecclesia Sancti Gaugerici possidetis; [Col. 1333A] in villa Chavren, curtem dominicatam cum terris, pratis, aquis, silvis et curtilibus, et portione decimae ab omni dominio libera et ab aliis partibus divisa; in villa quae dicitur Harcheiis tres fertones ad pondus Flandriae, quos Alnensis debet ecclesia pro terra Heluidis; in Resbaco curtem dominicatam et tres partes totius allodii, tam in terris quam in silvis, in aquis, pratis et redditibus cum districto. Apud Runcherias sex marcas argenti ad pondus Coloniae quas debet Camberonensis ecclesia sub annuo censu, pro ejusdem loci terris, et altari cum capella de Herieriponte; altare de Cella cum appendiciis suis Blelgiis, Hercana, Astices et Slogio; ecclesiam de Willari cum appendiciis suis Harminiaco et Beweniis; ecclesiam de Wamiis cum suis [Col. 1333B] pertinentiis Wamiolo et Resiniis; Bassecles cum appendiciis suis; Altregium cum capella de villa, cum appendiciis omnibus ab omni exactione liberum praeter episcopi obsonium. Apud Imbrechiis curtem et terras dominicatas cum pratis et aquis, et duas partes communis allodii ab omni exactione liberas; altare de Bossut a personatu et omni exactione liberum, praeter annuum sex denariorum redditum pro episcopi obsonio; altare de Baldurno cum appendicio suo Villerot ab omni exactione liberum, praeter annuum trium solidorum redditum pro episcopi obsonio; altare de Eligniis et de Tumaides; capellam de Ramegniis a personatu et omni exactione liberam praeter episcopi obsonia; Abeceias cum appendiciis suis Belchi, Molembais, Popiola Petrewez [Col. 1333C] et aliis appendiciis suis; altaria quoque a bonae memoriae Nicolao quondam Cameracensi episcopo vobis collata et ejusdem privilegiis confirmata; Harceiis cum appendiciis Grandi Ecclesia et Stambrusia, et capella de Equi-campo; altare de Blato liberum et sine personatu; capellam de Weltes liberam praeter sonegium duodecim denariorum, altare de Thulin cum appendicio suo Hainin; altare de Hunceniis, altare de Herseela, altare de Rascengen, altare de Humberges, altare de Goi cum terra et aliis appendiciis suis; altare de Lovegniis cum appendiciis Dolziis et capella de Squeri; capellam de Fait et capellam de Herieriponte, liberas ab omni exactione et personatu. In villa Alemannis curtem dominicatam [Col. 1333D] et decimam ipsius curtis et terrae ad eamdem villam pertinentem, in terris, vineis, pratis, silvis, et quaeque in pago Suessionensi juste et pacifice possidetis; curtem et terras dominicatas apud Altregium et partes communis allodii in terris, aquis, pratis, silvis et redditibus, ab omni exactione et advocatione liberas; villam Bassecles cum omnibus appendiciis suis, et villicationem ejusdem villae in eleemosynam vestro monasterio concessam cum libertatibus et pertinentiis quas praedicta beneficia habere noscuntur.
Sane novalium vestrorum quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Liceat quoque vobis [Col. 1334A] clericos vel laicos e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce divina officia celebrare. Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi [Col. 1334B] consensu, vel fratrum pars consilii sanioris secundum Dei timorem et Beati Benedicti Regulam providerint eligendum. Antiquas quoque et rationabiles consuetudines, libertates etiam et immunitates eidem monasterio rationabiliter concessas et hactenus observatas auctoritate apostolica confirmamus. Inhibemus insuper ne quis in vos vel ecclesias vestras, sine manifesta et rationabili causa, excommunicationis vel interdicti sententiam audeat promulgare.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fassit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed [Col. 1334C] omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesanorum episcoporum canonica justitia.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco [Col. 1334D] sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant; et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Joannes tituli Sancti Marci presbyter cardinalis.
- Ego Laborans presbyter cardinalis Sanctae Mariae trans Tiberim, tit. Calixti.
- Ego Hubertus presbyter cardinalis tit. S. Laurenti in Damaso.
- Ego Pandulphus presbyter cardinalis tit. Basilicae XII Apostolorum.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- [Col. 1335A] Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Theobaldus Ostiensis et Velletrensis episcopus.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
- Ego Joffredus Sanctae Mariae in Via Lata diaconus cardinalis.
- Ego Albinus Sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis.
Datum Veronae per manum Alberti, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, II Idus Januarii, indictione III, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno quarto.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis JOANNI priori et fratribus de Valle Sancti Joannis, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanto ferventius observantiae regulari, faciente Domino, insudatis, tanto sincerius universitatem vestram diligimus, et quieti vestrae attentius debemus et volumus providere. Eapropter vestris postulationibus annuentes auctoritate vobis apostolica [Col. 1335C] indulgemus ut, si temporibus ordinationum dioecesani episcopi copiam habere nequiveritis, liceat vobis alium catholicum invitare, de quo dioecesanum non oporteat timere antistitem, quod talis ordinationis occasione terminos episcopatus sui in aliena jura velit extendere, et ipsius dioecesani minorare. Qui vocatus, auctoritate nostra, quod postulaveritis largiatur: nec id a vobis in posterum quasi debitum requirere possit.
Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae concessionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus, se noverit incursurum.
[Col. 1335D] Datum Veronae, X Kalendas Februarii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus N. Salseburgensi episcopo et suffraganeis suis, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum universis Dei Ecclesiis ex injuncto nobis administrationis officio contra perversorum incursus patrocinium teneamur apostolicum impertiri: locis tamen regularibus institutis obnoxiis et ad nos ac Romanam Ecclesiam nullo medio pertinentibus diligentius debemus adesse, et ad conservationem eorum [Col. 1336A] juris fratres nostros episcopos provocare. Inde est quod cum Rotense coenobium, quod specialius B. Petri et nostri juris existit, plurimis sepe molestiis agitetur, ipsum fraternitati vestrae duximus attentius commendandum: per apostolica scripta praecipiendo mandantes quatenus cum super investituris Ecclesiarum vel amissione possessionum suarum seu gravaminibus aliis ab aliis vobis vel alicui vestrum fuerit querela proposita, eos clementer audiatis et malefactores, per ecclesiasticam censuram, ab eorum molestatione cessare, et restituere res ablatas, sicut justum fuerit, sine appellationis obstaculo compellatis, ita quod et fratres in eo manentes, vestra faciente sollicitudine, quiete valeant Domino famulari, et nos, cum audierimus, debeamus, [Col. 1336B] gratum habere.
Dat Veronae X. Kal. Martii
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filii ERBORDO decano et canonicis S. Mariae Ratispon. quae dicitur antiqua capella, tam praesentibus quam futuris, canonice substituendis in perpetuum.
Pie postulatio voluntatis effectu debet prosequente compleri, ut et devotionis sinceritas laudabiliter enitescat, et utilitas postulata vires indubitanter [Col. 1336C] assumat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatam ecclesiam Sanctae Mariae Ratispon. quae dicitur antiqua capella, in qua divino mancipati estis obsequio, ad exemplar felicis recordationis Alexandri papae, praedecessoris nostri, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus, et illibata permaneant; in quibus haec propriis duximus exprimenda [Col. 1336D] vocabulis: Ecclesias in vestro fundo sitas, Rotigen scilicet cum appendiciis suis, ecclesiam Nitenowe cum appendiciis suis, ecclesiam Cydelarn cum appendiciis suis, ecclesiam Phaphenchoven cum appendiciis suis, ecclesiam Mosheym cum suis appendiciis, ecclesiam Aeuningen cum appendiciis suis, praedium Wolfhartstorf cum appendiciis suis, curiam in suburbio civitatis sitam cum appendiciis suis, curiam Helkeringen cum quatuor vineis, quinque vineas in monte ad praebendam pertinentes, et sex ad oblationem cum earum appendiciis; decimationes etiam omnium vinearum in termino vestro sitarum. Statuimus autem ut decedente praeposito vestro, qui pro tempore fuerit, nullus ibi subreptiocis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem [Col. 1337A] fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris secundum Deum providerint eligendum. Inhibemus etiam ne praeposito liceat ullas curias, decimas, mansos seu aliud beneficium ecclesiae vestrae collatum alicui personaliter dare vel locare, seu alio modo alienare sine communi consensu capituli aut majoris et sanioris partis; nihil etiam de bonis ecclesiae in usum suum convertat, priusquam praebenda fratrum plenarie, sicut abantiquo statutum est, fuerit dispensata, et cellerario, quem fratres utilem ac fidelem sibi elegerint, ad dispensandum commissa. Praeterea de oblationibus, quae sui juris non sunt, nihil sibi vindicare praesumat, sed camerarius oblationum, qui specialiter ex antiqua et rationabili institutione ad eas observandas distribuendasque [Col. 1337B] praeficitur, debita provisione dispenset. De vino vero sive de cerevisia fratrum nihil subtrahat, nisi quae ad portionem suam juxta ecclesiae vestrae consuetudinem noverit pertinere. Interdicimus insuper ne praepositus ecclesias vestras contra justitiam alicui ipse tantum sacerdoti concedat, sed cum decano et aliis fratribus in capitulo residens sacerdotem honestae conversationis eligat, et electum cum aliis senioribus episcopo repraesentet, a quo animarum curam recipiens ei de spiritualibus, vobis autem de temporalibus debeat respondere. Auctoritate quoque apostolica nihilominus duximus prohibendum, ne advocatus vester locum ipsum, vel quae ad eum pertinent, gravare seu quibuslibet indebitis exactionibus fatigare praesumat, sed his, quae antiquitus [Col. 1337C] sibi concessa sunt et ad justitiam suam pertinent, contentus existat. Sepulturam praeterea ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur. Haec autem omnia, sicut ab antiquo statuta sunt et servata, vobis et per vos eidem Ecclesiae auctoritate apostolica confirmamus.
Decernimus igitur ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; [Col. 1337D] sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine divinae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini Jesu Christi, quatenus et hic fructum [Col. 1338A] bonae actionis percipiant et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuen. et S. Rufinae sedis epis.
- Ego Henricus Albanen. epis.
- Ego Theobaldus Ostien. et Velletren. epis.
- Ego Joannes presb. card. tit. S. Marci.
- Ego Arditio diac. card. S. Theodori.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Goffredus S. Mariae in Via Lata diac. card.
- Ego Albinus. diac card. S. Mariae Novae.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae trans Tiberin tit. Calixti.
Datum Veronae per manum Alberti, sanctae Romanae [Col. 1338B] Ecclesiae presbyteri card. et cancellarii, III Kal. Martii, incarnationis Dominicae anno 1184 pontificatus vero domini Lucii papae III anno quarto.
Plumbum. LUCIUS PP. III.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus archiepiscopis, episcopis, et dilectis filiis abbatibus, prioribus et aliis Ecclesiarum praelatis, ad quos litterae istae pervenerint, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1338C] Audivimus, et audientes vehementi sumus admiratione commoti, quod cum fratribus de Raitenhaslach, sicut aliis omnibus Cislerciensis ordinis, a fratribus et praedecessoribus nostris concessum sit, et a nobis ipsis postmodum confirmatum, ut de laboribus, quos propriis manibus aut sumptibus excolunt, nemini decimas solvere teneantur, quidam ab eis extorquere praesumunt et sinistra interpretatione apostolica privilegiorum capitulum afferunt de novalibus debere intelligi, ubi de laboribus est inscriptum. Quoniam igitur manifestum est omnibus qui recte sapiunt interpretationem hujusmodi perversam esse et intellectui sano contrariam; cum secundum capitulum illud a solutione decimarum tam de terris illis quas deduxerunt vel deducunt ad [Col. 1338D] cultum, quam etiam de terris cultis quas propriis manibus vel sumptibus excolunt sint penitus absoluti, ne ullus contra eos materiam habeat malignandi, aut quomodolibet contra justitiam molestandi per apostolica vobis scripta praecipiendo mandamus, quatenus omnibus qui vestrae sint potestatis, auctoritate nostra prohibere curetis, ne a memoratis fratribus de Raitenhaslach vel a fratribus aliorum monasteriorum Cisterciensis ordinis, qui in episcopatibus vestris consistunt, de novalibus vel de aliis terris quas propriis manibus vel sumptibus excolunt, vel de nutrimentis animalium suorum decimas praesumant quomodolibet extorquere. Nam si de novalibus vellemus tantum intelligi, ubi ponimus de laboribus, de novalibus poneremus, sicut [Col. 1339A] in privilegiis quorumdam apponimus aliorum. Quia vero non est conveniens ut contra instituta sedis apostolicae temere veniatur, quae obtinere debent inviolabilem firmitatem, per apostolica scripta ubique praecipiendo mandamus, ut si qui canonici, clerici, monachi, aut laici contra privilegia sedis apostolicae praedictos fratres decimarum exactione gravaverint, appellatione remota laicos excommunicationis sententia percellatis, reliquos autem ab officio suo suspendatis et tam excommunicationis quam suspensionis sententiam faciatis, usque ad dignam satisfactionem, inviolabiliter observari. Ad haec praesentium vobis auctoritate praecipiendo mandamus, quatenus si qui in fratres praescriptorum monasteriorum manus violentas injecerint, eos accensis [Col. 1339B] candelis excommunicatos publice nuntietis et faciatis ab omnibus sicut excommunicatos districtius evitari, donec congrue satisfaciant praedictis fratribus et cum litteris dioecesani episcopi rei veritatem continentibus apostolico se conspectui repraesentent.
Datum Veronae. IV Non. Martii, pontificatus nostri. an. III [IV].
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1339C] filiis Wezilo abbati. monasterii Parisiensis in pago Alsaciensi, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet, aut robur, (quod absit!) sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium Parisiense in pago Alsaciense situm, in quo divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus.
[Col. 1339D] In primis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Deum, et beati Benedicti Regulam atque institutionem Cisterciensium fratrum in eodem monasterio institutus esse dignoscitur, perpetuis temporibus ibidem inviolabiliter observetur.
Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est, cum omnibus [Col. 1340A] suis appertinentiis: Kinuelden, Lehem, Scheferwald, Arcenhem, Mochenhem, Egensheim, Forst, Mitelwilre, Kolmere, als Paris, Rumimunt, Chazinthale, Tambach, Scrotegin, Pfaffenhem, et Ruvache et Herlishem cum omnibus suis appertinentiis.
Sane laborum vestrorum, quos propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere aut extorquere praesumat.
Liceat vobis quoque clericos vel laicos a saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem recipere, aut eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus etiam insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, [Col. 1340B] fas sit absque abbatis sui licentia de eodem loco discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere.
Insuper apostolica auctoritate sancimus ut, quemadmodum a praedecessoribus nostris felicis memoriae Innocentio, Eugenio et Alexandro Romanis pontificibus statutum est, nullus episcopus neque alia quaelibet persona ad synodos vel ad conventus forenses vos invitos compellat.
Sancimus etiam ut, si episcopus, in cujus parochia domus vestra fundata est, ter, sed per intervalla temporis, cum humilitate ac devotione qua convenit, requisitus, substitutum abbatem benedicere forte renuerit, licitum sit eidem abbati proprios novitios benedicere, et alia quae ad ipsius officium [Col. 1340C] pertinent exercere, donec idem episcopus duritiam suam recogitet, et benedicendum abbatem benedicere non recuset.
Paci quoque ac tranquillitati vestrae paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus, ut infra clausuras locorum seu grangiarum vestrarum nullus violentiam, vel rapinam, furtum committere, ignem apponere, hominem capere vel interficere audeat.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum [Col. 1340D] gubernatione et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica secularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum digna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi fiat aliena, atque in extremo examine divinae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae [Col. 1341A] actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.
Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
Cardinales subscripserunt novem, scilicet episcopi tres, presbyteri tres, diaconi tres.
Datum Veronae per manum Alberti, S. R. E., presbyteri cardinalis et cancellarii, IV Idus Martii, indict. III, Incarnationis Dominicae 1184, pontificatus vero domini Lucii papae III anno quarto.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri GUILLELMO Pictavensi episcopo, salutemet apostolicam benedictionem.
Cum sit in Lateranensi concilio constitutum ad immoderatam quorumdam avaritiam coercendam, et tollendam materiam jurgiorum, ne beneficia ecclesiastica, donec vacaverint, promittantur, grave nobis est et molestum quod in dioecesi tua abbates et priores instituta salubria surda aure transire, et hujusmodi promissiones illicitas facere perhibentur. Unde ne haec enormitas, quae salubri fuerat constitutione praecisa, vires ex dissimulatione resumens, perniciosa licentia denuo inolescat, fraternitati [Col. 1341C] tuae praesentibus litteris indulgemus ut, hujusmodi promissionibus irritatis, si occasione dissensionum quae exinde frequenter emergunt culpa illorum qui praesentationem habere noscuntur, ultra sex menses ecclesias vacare contigerit, liceat tibi de auctoritate apostolicae sedis, omni contradictione vel appellatione cessante, de personis idoneis sine praejudicio tamen eorumdem in posterum ordinare. Nolumus autem ut ex hoc majoribus ecclesiis vel debita reverentia minuatur. Ut etiam injunctum tibi officium tanto liberius exsequaris, quanto apostolicum tibi videris adesse praesidium, sollicitudini tuae praesenti auctoritate concedimus ut abbatissas et alias mulieres quae in episcopatu tuo domibus religiosis praeesse noscuntur, per quarum insufficientiam [Col. 1341D] et negligentiam Deo devotae feminae observantiam religionis exorbitant, cum consilio dilectorum filiorum nostrorum Sancti Cypriani et de Pinu abbatum corrigere valeas; et si inventae fuerint contumaces, absque appellationis diffugio disciplina ecclesiastica coercere, ut quae remediorum fomenta non sentiunt, putrida ferro vulnera resecentur: salvis ecclesiis quae nullo mediante Romano pontifici sunt subjectae. Ad haec autem praeposituram Ecclesiae tuae cum vacaret, idoneae assignandi personae cum assensu majoris et sanioris partis capituli liberam tibi tribuimus facultatem. Quod si super ea, vel super alio ecclesiae tuae beneficio cuilibet conferendo tuae devotioni scripsimus, arctari te nolumus mandatum apostolicum adimplere, sed [Col. 1342A] nisi honesta persona et beneficio digna exstiterit pro qua litteras apostolicas contigerit emanare. Hoc autem propter futuram ecclesiae tuae quae vacaret proponitur . . . idonei assignandi tuis nobis litteris intimetur, ne forte per ignorantiam veritatis denuo tibi scribere compellamur. Cum vero de jure et consuetudine ad episcopum Pictavensem qui pro tempore fuerit pertinere dicitur in conventualibus ecclesiis clericorum in dioecesi Pictavensi, et nihilominus in ecclesia Dauracensi unum canonicum facere praesenti pagina prohibemus, ne quis, appellationis praetextu, quod tibi competit in hac parte debeat impedire. Sane cum quidam viri religiosi qui ad unum prioratum regendum vix sufficiunt, plerumque duos ambitione damnabili appetant, et [Col. 1342B] detinere praesumant discretioni tuae praecipimus ut hanc praesumptionem compescas, et tam abbates quam archipresbyteros, decanos per tuam dioecesim constitutos ad suscipiendum ordinem sacerdotii, si idonei fuerint, appellatione remota, compellas. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae concessionis et prohibitionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli se noverit incursurum.
Datum Veronae, III Idus Martii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis Carthusiae fratribus qui sunt in Valle S. Joannis, salutem et apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis facilem nos convenit praebere assensum, et vota quae a rationis tramite non discordant, effectu prosequente complere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu, praedium de Gunuwitz in patriarchatu Aquilegensi, in quo sunt cellae vestrae fundatae, cum usibus et appendiciis a dilectis filiis nostris, viris nobilibus, Otacher marchione [Col. 1342D] de Styria, et Otacher duce, filio ejus, ordini vestro concessum, sicut illud juste et pacifice possidetis, auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus. Hujus autem praedii termini, sicut in ejusdem marchionis rescripto habetur, sunt apices montium usque in vallem, et ex altera parte praedium Gurcensis ecclesiae. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire, si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli app., ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, XIV Kal. Aprilis.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis JOANNI abbati S. Mariae de Charitate ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Religiosorum vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus, aut eos a praeposito revocet, aut robur (quod absit!) sacrae religionis infringat. Quapropter, [Col. 1343B] dilecti in Christo filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatam ecclesiam Sanctae Mariae de Charitate, extra civitatem Roderici sitam, in qua divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, imprimis siquidem statuentes ut ordo canonicus, qui secundum Deum et beati Augustini Regulam atque institutionem Praemonstratensium fratrum in eadem ecclesia institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione, pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit [Col. 1343C] adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo praefata ecclesia sita est cum omnibus pertinentiis suis et possessionibus circumadjacentibus; ecclesiam S. Leonardi cum pertinentiis suis; possessiones quas habet in Caldelis; possessiones quas habet in Gassapos; possessiones quas habet in Eltis; asenias quas habetis in rivo de Agada et domos quas habetis in civitate Roderici. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum, nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Liceat quoque [Col. 1343D] vobis clericos vel laicos, e saeculo fugientes liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere.
Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in eodem loco professionem, fas sit absque abbatis sui licentia de eodem loco discedere; discedentem autem absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, excommunicatis et interdictis exclusis, non pulsatis campanis, suppressa voce, divina officia celebrare; pro chrismate vero, oleo sacro, consecrationibus ecclesiarum, ordinationibus clericorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi, sive abbate deducendo ad sedem, vel quibuslibet [Col. 1344A] aliis ecclesiasticis sacramentis, nullus a vobis, aut sub obtentu consuetudinis, aut quolibet modo alio quidquam audeat postulare. Si quis autem contra hoc venire praesumpserit, portionem cum Giezi se noverit habiturum, cujus factum exactione turpis muneris imitatur (IV Reg. V) . Sepulturam quoque ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti fuerint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, [Col. 1344B] minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum pro quorum sustentatione ac gubernatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens contra eam venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis, honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat; atque in extremo examine divinae ultioni subjaceat. Cunctis [Col. 1344C] autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum Judicem praemia pacis inveniant. Amen.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Joannes presbyter cardinalis, tituli Calixti.
- Ego Laborans presbyter cardinalis tituli S. Mariae trans Tiberim.
- Ego Hubertus presbyter cardinalis tituli S. Laurentii in Damaso.
- Ego Pandulphus presbyter cardinalis tituli basilicae Duodecim Apostolorum.
- Ego Albinus tituli S. Crucis in Jerusalem presbyter cardinalis.
- [Col. 1344D] Ego Theobaldus Ostiensis Velleriensis episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Arditio cardinalis diaconus Sancti Theodori.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diaconus.
- Ego Soffredus S. Mariae in Via Lata diaconus cardinalis.
Datum Veronae per manus Alberti, presbyteri cardinalis et cancellarii, XIV Kalendas Aprilis, indict. III, Incarnationis Domini anno 1184, pontificatus vero domini Lucii papae III anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis, priori et conventui Romani monasterii, salutem et apostolicam benedictionem.
Officii nostri nos hortatur auctoritas pro religiosorum locorum statu satagere et eorum paci et tranquillitati salubriter in posterum, auxiliante Domino, providere. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes [Col. 1345B] assensu, coenobium vestrum cum omnibus quae in praesentiarum rationabiliter possidet, vel in futurum justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti patrocinio communimus, districtius inhibentes ne tales seu alias novas et indebitas exactiones archiepiscopi, episcopi, archidiaconi vel aliae quaelibet ecclesiasticae personae, a vobis vel a presbyteris vestris contra Lateranensis statuta concilii ulterius extorquere praesumant. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae protectionis et constitutionis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit indignatione omnipotentis [Col. 1345C] Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, X Kalendas Aprilis.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis ALBERTO Sancti Miniatis ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis, in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet, aut robur, [Col. 1345D] quod absit! sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et abbatiam Sancti Miniatis, in quo divino mancipati estis obsequio sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; imprimis siquidem statuentes, ut ordo monasticus, qui secundum Deum et beati Benedicti Regulam in eodem loco institutus esse dignoscitur, perpetuis in eo temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo praestante, poterit adipisci, firma tibi, [Col. 1346A] tuisque successoribus, et illibata permaneant; in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo memorata ecclesia sita est cum omnibus adjacentiis et pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Nicolai cum adjacente parochia, sicut eam juste et sine controversia possidetis, a rivo scilicet Corbuli usque . . . . . super Arnum; ecclesiam Sancti Petri juxta Imam cum curte et pertinentiis suis . . . . . de Musciano cum pertinentiis suis . . . . . . decimationem . . . . . . quam habetis in . . . . . . de Intinnula . . . . . . et nunc pacifice possidetis; eam etiam quam habetis in plebe Sancti Petri . . . . . to in territorio plebis Sanctae Mariae de Pineta; ecclesiam Sanctae Mariae de Quinto cum curte et pertinentiis [Col. 1346B] suis, decimationem quam habetis in plebe Sancti Martini de Sexto; ecclesiam Sanctae Mariae de Novule cum curte et pertinentiis suis; decimationem quam habetis in toto plebatu Sancti Martini de Corella cum curte et omnibus decimationibus et pertinentiis suis; ecclesiam Sanctae Mariae de Albuino cum pertinentiis suis; ecclesiam Sancti Donati in plano majore; castrum Montis-Acuti cum ecclesia et pertinentiis suis; castrum Montis-Alti cum ecclesia, curte et pertinentiis suis; patronatum quem habetis in ecclesia Sancti Andreae de Doccia; possessionem de Campi; decimam quam habetis in plebatu Sancti Stephani de Campi; decimam quam habetis in plebe de Empuli; decimas de monte Crucis et de monte Fesuli, ecclesiam [Col. 1346C] Sancti Petri de Camilia cum pertinentiis suis; omnem decimationem quam habetis in podio Sancti Miniatis et in plebe Sanctae Reparatae, sicut hactenus eam canonice tenuistis, et nunc sine controversia possidetis. Liceat vobis quoque clericos et laicos . . . . . . liberos et absolutos ad conversionem recipere, et eos sine contradictione retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit liceat vobis non pulsatis campanis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce divina officia celebrare. Antiquas et rationabiles consuetudines ecclesiae vestrae usque ad praesentia tempora observatas et decimas quas a quadraginta annis usque nunc pacifice possidetis, vobis auctoritate [Col. 1346D] apostolica roboramus et confirmamus. Sepulturam vero ipsius loci liberam esse concedimus, ut eorum devotioni, qui se illic sepeliri deliberaverint, et extremae voluntati, nisi excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si [Col. 1347A] qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
ADJUVA NOS, DEUS, SALUTARIS NOSTER.
- Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodorus episcopus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Joannes presb. card. tit. Sancti Marci.
- Ego Laborans presb. card. Sanctae Mariae trans Tiberim, tit. Calixti.
- Ego Pandolfus presb. card. tit. XII Apostolorum.
- Ego Ardicio diaconus cardinalis Sancti Theodori.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus [Col. 1347B] card.
- Ego Soffredus Sanctae Mariae in Via Lata diac. card.
- Ego Albinus Sanctae Mariae Novae diac. card.
Datum Veronae per manum Alberti, sanctae Romanae Ecclesiae presb. card. et cancellarii . . . . Martii, indictione tertia, Incarnationis Dominicae anno 1184, pontificatus vero domni Lucii papae III anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1347C] filiis NIVALDO Pistoriensis Ecclesiae praeposito, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris canonice substituendis in perpetuum.
Desiderium quod ad religionis propositum et animarum salutem pertinere monstratur, Deo auctore sine aliqua est dilatione complendum. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praedecessorum nostrorum felicis memoriae Urbani, Eugenii et Alexandri Romanorum pontificum vestigiis inhaerentes, hospitalem domum de Umbroncello, quam praedecessores vestri studiis et impensis suis construxisse noscuntur, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus; [Col. 1347D] statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona praedicta domus in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, Deo propitio, poterit adipisci, firma ei et illibata permaneant in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Decimarum, quae vobis a populo dantur, partem decimam, et laborum vestrorum decimas, quemadmodum ab iisdem praedecessoribus vestris unanimiter est statutum. Praeterea ejusdem tenoris privilegium caeteris quoque per vestrum episcopatum sitis hospitalibus indulgemus. Ei videlicet quod juxta villam Quarratam aedificatum est, et quod juxta Caprariam oppidum, et quod in prato quod [Col. 1348A] dicitur Episcopi, et quod juxta locum qui dicitur Crux brandeliana; hospitale de Docio, quod ab aedificatore Esnello nomine per scriptum publicum vobis concessum est; et quoque quod in Brisceto praedecessorum vestrorum studiis impensisque aedificatum est. Quod nimirum praedicto vestro xenodochio de Umbroncello, quemadmodum a memorato praedecessore nostro statutum est, perpetuis temporibus subjectum esse decernimus. Quia vero extra urbes hae hospitales domus consistunt, hujus privilegii decreto statuimus ut infra unum stadium nemo juxta eas aliquem capere, praedari, aut hostiliter disturbare praesumat. Quarum omnium ordinationes ac dispositiones vobis vestrisque successoribus ad exemplar praefati Alexandri papae duximus [Col. 1348B] committendas, ut eorum qui in vobis religiosiores fuerint voluntate communi, communicato etiam fratrum Vallis Umbrosiane consilio, consensu quoque vestri episcopi, si Catholicus fuerit, nihilominus adhibito. Rectores eisdem domibus praeponantur qui secundum Deum earum curam habere et pauperibus eo convenientibus sollicite ministrare procurent.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat easdem domos temere perturbare, aut in eisdem aliquem capere, aut eis subditas possessiones auferre, minuere, vel temerariis vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur, eorum, pro quorum sustentatione concessa sunt usibus, eorumque saluti qui obtulerint, profutura, salva sedis [Col. 1348C] apostolicae auctoritate. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius catholicae Ecc. episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis Sanctae Rufinae sedis episcopus subscripsi.
- Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Theobaldus Ostiensis, et Velletrensis episcopus.
- Ego Joannes presbiter cardinalis tituli Sancti Marci.
- Ego Laborans presb. card. tit. S. Mariae trans Tiberim, ac Callixti.
- Ego Umbertus tit. S. Laurentii in Damaso presb. card.
- [Col. 1348D] Ego Pandulfus presb. card. tit. Duodecim Apostolorum.
- Ego Albinus presb. card. tit. S. Crucis in Jerusalem.
- Ego Melior presb. card. SS. Joannis, et Pauli, et Pamachii.
- Ego Arditio diac. card. S. Theodori.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diaconus cardinalis.
- Ego Soffredus S. Mariae in Via Lata diac. card.
Datum Veronae per manum Alberti, S. Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, II Nonas Aprilis, indict. III, Incarnationis Dominicae an. 1185 pontificatus verodom ni Lucii papae III anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis GREGORIO abbati monasterii Sancti Jacobi Ratisponae, ejusque fratribus tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet, aut robur, quod absit! sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praedecessorum [Col. 1349B] nostrorum felicis memoriae Eugenii, Adriani, Alexandri Romanorum pontificum vestigiis inhaerentes praefatum monasterium, in quo divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, imprimis siquidem statuentes, ut ordo monasticus, qui secundum Deum et beati Benedicti Regulam in eodem loco noscitur institutus, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona eadem Ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Deo, [Col. 1349C] adipisci poterit, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel fratrum pars consilii sanioris secundum Dei timorem et Beati Benedicti Regulam providerint eligendum. Sane peregrinos et supervenientes hospites, si neque fuerint alicui Ratisbonen. Ecclesiae parochiali jure subjecti, cum apud vos obierint, sicut in Ecclesia vestra de antiqua consuetudine est obtentum, liceat vobis nullius contradictione obstante ecclesiasticae tradere sepulturae, si sponte ibi voluerint sepeliri. Et quia quaedam Ecclesiae a vobis ordinem susceperunt, quae [Col. 1349D] vestro regimini sunt subjectae, ne in eis regularis observantia depereat disciplinae, statuimus, ut, sicut consuetum est, majorum Ecclesiarum illarum personae ad monasterium vestrum semel in anno accedant, ubi et correctiones excessuum et instituta ordinis a vobis suscipiant humiliter et observent.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare seu possessiones ejusdem auferre vel ablatas retinere, minuere aut aliquibus vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimode profutura, salva Ratisponen. Episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
[Col. 1350A] Ego Lucius catholicae Ecclesiae episcopus.
Deinde sequitur subscriptio X cardinalium.
Datum Veronae per manum Alberti, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii. IV Idus Aprilis, indictione IV, Incarnationis Dominicae anno 1185, pontificatus vero domni Lucii papae III, anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis decano, thesaurario et capitulo Sancti Martini Turonensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanto specialius ecclesia vestra beati Petri [Col. 1350B] juris existit et a praedecessoribus nostris majorem praerogativam obtinuit libertatis, tanto amplius ejus necessitati compatimur, et commodis et quieti attentius debemus et volumus providere. Quapropter, abjurationem communiae vel conjurationis, quam de consilio fratrum quassavimus, quocunque nomine censeretur, receptam per venerabilem fratrem nostrum W. Remensem archiepiscopum Sanctae Sabinae cardinalem, apostolicae sedis legatum, et per dilectum filium abbatem Majoris Monasterii quibus hoc fuerat a nobis commissum ratam habentes, auctoritate apostolica confirmamus, sub interminatione anathematis inhibentes ne quis ad eam deinceps sub quacunque occasione aspiret. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam [Col. 1350C] nostrae confirmationis et prohibitionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veron., XV Kalend. Maii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiabus HERRARDI abbatissae, et sororibus [Col. 1350D] in monasterio Hohenburg tam praesentibus quam futuris regularem vitam professis in perpetuum, apostolicam benedictionem, et perpetuae salutis jucunditatem.
Totius Ecclesiae fidelibus paterna dilectione familiariter insinuamus, quod audientiae nostrae veridica assertione relatum est, qualiter Fridericus dux, pater Friderici imperatoris, ecclesiam, quae dicitur Hohenburg, in honore sanctae Dei genitricis Mariae fundatam, in qua requiescit corpus S. Odiliae virginis, per indiscretam rerum invasionem disturbaverit, et usque ad tempus filii sui Friderici imperatoris pene destructam reliquerit; ipse vero Fridericus Romanorum imperator divina gratia instinctus, pro tam miserabili patris delicto graviter [Col. 1351A] doluit, et aeterni Regis gratiam reconciliare volens, praefatam ecclesiam consilio spiritualium personarum restaurare elaboravit, et sicut ab eis didicit, religiosam et idoneam personam, nomine Rilint, eidem ecclesiae praefecit. Haec enim, dum regimen ecclesiae feliciter suscepit, pro Dei amore destructa diligenter reaedificans, dissipata strenue plantans, auxilio et consilio Burkardi Argentinensis episcopi, aliorumque spiritualium, ipsam ecclesiam ad honorem Dei prudenter, et honorifice reformavit, omnemque divinae legis religionem, ac canonicae disciplinae rigorem secundum Regulam beati Augustini inibi pleniter informavit; quam studii normam succedens ei abbatissa dilecta in Christo filia nostra Herrat fideliter in omnibus bonis secuta, inter [Col. 1351B] caetera utilitatis opera, quibus invigilavit, praedium in Trutenhusen cum conventu suo, et cum Gunthero de Vinbege, a quibusdam ministerialibus ipsius coenobii comparavit, et super majus altare in Hohenburc ea conditione tradidit, ut ad honorem Dei et Hohenburgensis coenobii, per laborem suum praepositura ibi canonicorum regularium fundaretur, qui secundum beati Augustini Regulam, et consuetudinem Marbacensis ecclesiae, institui et permanere deberent: hoc autem favore et consilio charissimi in Christo filii nostri Friderici, Romanorum imperatoris semper augusti, et consensu ecclesiae ipsius ministerialium, approbatione quoque bonae memoriae Petri Tusculanensis episcopi, tunc apostolicae sedis legati, et Henrici Argentinensis [Col. 1351C] episcopi statuit et construxit primum ibi capellam ad honorem Dei, ac memoriam B. M. semper virginis, et curtim cum caeteris aedificiis, donec construeretur ibi major ecclesia, id est, monasterium in memoriam beati Nicolai, cum claustralibus officinis, videlicet cum hospitali pauperum, et hospitio advenientium hospitum, caeterisque aedificiis ecclesiae necessariis, in quo duodecim canonici, cum idoneo praeposito ejusdem ordinis collocandi sunt, qui sub regulari professione degentes, Hohenburgensis coenobii abbatissis omnique collegio in negotiis spiritalibus seu temporalibus, prout abbatissa, et necessitas coenobii postulaverit, in timore Dei devote obtemperent, nec aliquo temerario ausu [Col. 1351D] Hohenburgensem ecclesiam superbe inquietent, quibus utique praefatae ecclesiae in Trutenhusen ordinatione tali, ut praedictum est, fundatae dare decrevit, cum praedictorum assensu, duarum hebdomadariarum stipendia praebendarum, non ad privatum usum, sed ad communem utilitatem distribuendarum, duas scilicet carratas vini, et duo talenta Argentinensium denariorum, et viginti octo maldros hyemalis frumenti, et quatuordecim maldros hordei, et beneficia in inferiori Ehenheim, et in Rodesheim sita ad easdem praebendas pertinentia, et decimationem Salicae terrae in Sunthusen, decimas quoque Salicae terrae in Egensheim ad easdem praebendas pertinentes, et quidquid praeposito, vel vicariis suis ad manus oblatum fuerit in Hobenburc. [Col. 1352A] Insuper quoque ad eorumdem usum modo concessit in Gokkeswilre triginta duo frugifera jugera, et dimidium, et duo vinifera, cum arbustis, et duos hortos, et curtim; in Bercheim vero concessit illis quatuordecim jugera et unam curtim, in Heilingenstein quoque septem jugera vinifera, quae omnia non pertinent ad praebendas. Ad haec etiam concessit illis ex integro ipsum allodium Trutenhusen. Statutum est itidem, ut quilibet praepositus in Trutenhusen, cum voluerit, Hohenburgensem ecclesiam visitet, et missarum solemnia secundum ordinem ipsius ecclesiae celebret, ac duos ex canonicis suis religiosos et idoneos hebdomadarios in Hohenburc semper constituat servituros. Quod si praedicti sacerdotes aliquando commutandi fuerint, [Col. 1352B] praepositus, absque ulla contradictione abbatissae, libere eos ad claustrum revocans, alios idoneos restituere curet, qui de monte, sine licentia abbatissae, non recedentes divina officia absque ullo gravamine secundum consuetudinem Hohenburgensis ecclesiae celebrare non recusent. In Purificatione quoque S. Mariae, et in die Palmarum, et in Coena Domini, et in Nativitate, ac Decollatione S. Joannis Baptistae, et in Assumptione S. Mariae, et in festivitate S. Michaelis, et Omnium Sanctorum ad monasterium Hohenburgense, si inevitabilis causa non impediat, missam solemnem celebraturus, annuatim veniat, et etiam in festo S. Odiliae, ac in capellae ejus dedicatione et in Nativitate Domini missam diurnam priorem celebret.
[Col. 1352C] Quod si praepositus, et canonici sui haec privilegii decreta neglexerint, ecclesiamque Hohenburgensem irrationabili gravamine inquiete perturbaverint, abbatissa et conventus praebendas ac beneficia ad praebendas pertinentia subtrahant; et aliunde sibi sacerdotes, quos voluerint, quietos et religiosos sibi provideant, isti vero officia in missarum solemniis prius sibi concessa amplius in monte Hohenburc, nisi permissione abbatissae et conventus, sicut et alieni celebrare non audeant. Simili quidem modo, si Stivagiensis abbas, et canonici sui Hohenburgensem ecclesiam per injustam contradictionem contentiose impugnaverint, nec privilegii [Col. 1352D] sui statuta a manu Hohenburgensis abbatissae data, mansuete obtemperando, observaverint, locus Gorgonii, qui est praebenda unius hebdomadarii, cum omnibus appendiciis suis, quem quilibet Stivagiensis abbas ab Hohenburgensi abbatissa accipere debet, caeteraque beneficia de Hohenburc suscepta, eis subtrahantur, aliique sacerdotes idonei pro libitu abbatissae et conventus aliunde eligantur; ipsi autem amplius in monte Hohenburc missarum solemnia, quemadmodum alieni, nisi permissione abbatissae, celebrare non audeant. Unanimi quoque consilio et consensu decretum est, ut uno quoque praeposito in Trutenhusen a praesenti vita decedente, vel mutato, fratres inibi commorantes idoneam et religiosam ordinis sui personam eligant, [Col. 1353A] et ipse electus investituram praepositurae de manu Hohenburgensis abbatissae absque ulla contradictione primo aditu per librum gratis accipiat. Adjectum est nihilominus ut ecclesia in Trutenhusen sub Hohenburgensis advocati patrocinio defendatur, et quaelibet saecularis causa inibi ventilanda in judicio ipsius advocati discutiatur. Nunc igitur, quia haec pia religiosaque statuta nostro confirmari munimine, atque apostolica protectione vallari praedicta filia nostra Herrat venerabilis abbatissa petivit, nos petitioni suae benigno concurrentes assensu, praedictam constitutionem auctoritate apostolica confirmamus, et locum ipsum sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque [Col. 1353B] possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma fratribus eorumque succedentibus et illibata permaneant.
Liceat quoque illis personas liberas et absolutas a saeculo fugientes ad conversionem recipere, et eas absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli canonicorum post factam in eodem loco professionem fas sit absque praepositi sui licentia de eodem discedere, discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Cum autem generale [Col. 1353C] interdictum terrae fuerit, liceat ipsis clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce, divina officia celebrare. Paci quoque et tranquillitati fratrum paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus, ut nullus infra clausuras locorum seu grangiarum suarum violentiam, vel rapinam, seu furtum committere, ignem apponere, hominem capere, vel interficere audeat. Sepulturam praeterea ipsius loci tam ad opus fratrum, quam familiae peregrinorum, seu hospitum inibi decedentium, nisi forte excommunicati fuerint, vel interdicti, liberam esse decernimus.
[Col. 1353D] Decernimus ergo ut nulli omnino hominum fas sit praefatam ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo [Col. 1354A] corpore ac sanguine Domini nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Chriti, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen, amen.
Datum Veronae per manum Alberti, S. Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, XII Kal. Maii, indict. IV, Incarnationis Dominicae an. 1851, pontificatus vero domni Lucii papae tertii anno quarto.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis EVERARDO abbati monasterii Sanctae Mariae de Holmecoltram, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse praesidium, ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a proposito revocet, aut robur (quod absit!) sacrae religionis infringat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium Sanctae Mariae de Holmecoltram, in quo divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra [Col. 1354C] protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, inprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Deum, et sancti Benedicti Regulam atque institutionem Cisterciensem in eodem loco institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea, quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium aut aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis
[Col. 1354D] Ex dono illustris Anglorum regis Henrici totam insulam de Holme, in qua praefatum monasterium situm est, cum omnibus pertinentiis suis et omnibus libertatibus, a praefato illustri rege vobis indultis, et ipsius charta confirmatis; grangiam veterem cum omnibus appendiciis suis; grangiam de Ternis cum omnibus appendiciis suis; grangiam de Senile cum omnibus appendiciis suis; grangiam de Rabi, cum omnibus, etc.; grangiam de Arlosk cum omnibus, etc.; et quidquid habetis infra insulam de Holme per rectas divisas suas sicut fuit forestata tempore Henrici regis senioris, et Ranulphi comitis Cestriae; extra insulam de Holme ex dono Cospatricii filii Orni, et Thomae filii Cospatricii, terram et grangiam de Flemingeby cum omnibus pertinentiis [Col. 1355A] suis, per rectas divisas suas, sicut in eorumdem chartis continetur. Ex dono etiam ejusdem Cospatricii terram de Keltone cum omnibus visamentis suis, sicut in ejusdem charta continetur; libertates insuper ejusdem terrae ex dono Willelmi comitis et Caeciliae comitissae Alhemarliae; et ex dono ejusdem comitis et comitissae forgiam unam in Winnefel cum omnibus necessariis suis, sicut in chartis eorumdem continetur; ex dono Waldevi filii Gamelli terram de Kirkebythore, cum omnibus pertinentiis suis; grangiam etiam et terram in Galwidia quae dicitur Kirkewinni cum omnibus pertinentiis suis, per divisas suas in charta Rolandi filii Hratridi manifeste decer . . . . . . ; unam etiam salinam, extra easdem divisas in Lotchchidale . . . . . . necessariis [Col. 1355B] suis; et pasturam porcis sine pasuagio per omnes silvas infra dominium ejusdem Rolandi, et aisiamenta nemoris in Preston et Lotch . . . . . et semitas, et aisiamenta portuum: omnia haec, sicut in charta ipsius Rolandi continentur. In Hybernia quoque quidquid comes Ricardus, et Hugo de Lacy et alii nobiles pietatis intuitu, vobis et domui vestrae contulerunt et suis chartis munierunt, nihilominus vobis auctoritate apostolica confirmamus.
Inhibemus etiam ne terras, seu quodlibet beneficium ecclesiae vestrae collatum liceat alicui personaliter dare, sive alio modo alienare, sine consensu totius capituli aut majoris et sanioris partis. Si quae vero donationes vel alienationes aliter quam [Col. 1355C] dictum est, factae fuerint, eas irritas esse censemus.
Antiquas praeterea et rationabiles ac regulares monasterii vestri consuetudines hactenus observatas, ratas habemus et eas futuris temporibus illibatas permanere censemus. Sane laborum vestrorum quos propriis manibus aut sumptibus colitis, seu de nutrimentis animalium vestrorum, sive de piscationibus vestris, ubicunque fuerint in aquis salsis vel fluminibus, nullus a vobis decimas extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos, e saeculo fugientes liberos et absolutos, ad conversionem recipere, et in vestro monasterio sine contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post factam in loco vestro [Col. 1355D] professionem fas sit, absque abbatis sui licentia de eodem discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Inhibemus etiam auctoritate apostolica ne quis praesumat monasterium vestrum novis exactionibus aggravare. Paci quoque et tranquillitati vestrae paterna sollicitudine providere volentes, auctoritate apostolica prohibemus ut infra ambitum monasterii vestri et clausuras locorum, seu grangiarum vestrarum nullus violentiam vel rapinam sive furtum committere, aut ignem apponere, seu hominem capere, vel interficere aliquo modo praesumat. Ad haec autem adjicimus ne aliquis frater sive conversus sub professione vestrae domus astrictus, sine consensu et licentia abbatis et majoris partis capituli [Col. 1356A] vestri, pro aliquo fidejubeat, vel ab aliquo pecuniam mutuo accipiat ultra, pretium capituli sui providentia constitutum, propter manifestam domus vestrae utilitatem. Quod si facere forte praesumpserit, non teneatur conventus, sine cujus licentia et consensu hoc exegerat, pro eis aliquatenus respondere.
Praeterea licitum sit vobis in causis vestris fratres vestros idoneos ad testificandum adducere, atque ipsorum testimonio, si rectum fuerit, et propulsare violentiam et justitiam vindicare. Pro oleo sancto, consecrationibus altarium vel ecclesiarum, ordinationibus monachorum, qui ad sacros ordines fuerint promovendi, sive abbate deducendo ad sedem, vel quibuslibet aliis sacramentis, nullus a vobis, aut sub contentu consuetudinis aut quolibet [Col. 1356B] alio modo quidquid audeat postulare.
Statuimus etiam ne episcopi vel alia persona saecularis seu alterius ordinis regularem et canonicam abbatis vestri electionem unquam impediat, nec de deponendo eo qui pro tempore fuerit, contra statuta Cisterciensis ordinis et auctoritatem privilegiorum vestrorum, se nullatenus intromittat. Praeter ea si episcopus in cujus parochia domus vestra fundata est, tertio cum humilitate et devotione, sicut convenit, requisitus, abbatem vestrum, cum substitutus fuerit, benedicere forte noluerit, liceat eidem abbati, si presbyter fuerit, proprios novitios benedicere, et alia quae ad officium illud pertinent exercere, et donec idem episcopus duritiam recogitet [Col. 1356C] et benedicendum abbatem benedicere non recuset.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, vel ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, vel quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
Data, etc., VIII Maii, anno Domini 1185, pontificatus vero domni Lucii papae tertii anno quarto.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Bremensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum nuntius quem apud apostolicam sedem dimiseras, ut citaremus episcopos per Daciam, Suetiam et Norwegiam constitutos ad respondendum de obedientia quam Ecclesiae tuae subtraxisse dicuntur, plurimum institisset, non est visum nobis aut fratribus nostris quod in tanta turbatione, quanta nunc in praedictis esse regnis asseritur, et in novitate [Col. 1357A] tua ejus satisfacere instantiae deberemus. Tu itaque, considerans quia quod differtur non aufertur, ejus negligentiae aut minori affectioni, quam erga te habeamus, nequaquam ascribas, quod petitionem ipsam distulimus exaudire, sed majorem nobiscum opportunitatem exspectes, quoniam tempore opportuno, auctore Deo, libenter tuis intendemus commodis et honori.
Datum Veronae, IV Nonas Maii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1357B] filiis SIMEONI abbati monasterii SS. Petri et Viti de Calavena, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Pia postulatio, etc. communimus. In primis siquidem statuentes ut ordo monasticus, qui secundum Deum et beati Benedicti Regulam in eodem monasterio noscitur institutus, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona quae idem monasterium in praesentiarum, juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus [Col. 1357C] et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis.
Locum ipsum in quo praefatum monasterium situm est, cum omnibus pertinentiis suis; capellam Sancti Faustini in castro Veronen., capellam S. Ambrosii in curia Mezzane, et cum rivo, et molendinis, et omnibus aliis suis pertinentiis, et capellam S. Nicolai in Colonia cum omnibus pertinentiis suis; capellam S. Andreae sitam in Illasio cum omnibus pertinentiis suis; capellam S. Vitalis sitam in Cuculo cum omnibus pertinentiis suis; curtem Coculi cum districto, et aliis pertinentiis suis. Quidquid juris et proprietatis habetis in curte Treniaci, et Marcemici, Centuli, Casali et [Col. 1357D] Custnani; curiam Cosparini cum decimis, et aliis pertinentiis suis, et quidquid juris et proprietatis habetis in curia Illasii, et in curia Coloniolae, et Calderii, Porcili, Capitis Alponis, Sancti Joannis Adroviae, Mezzanae, Trezzolani, Coloniae et Cavaloni: ecclesiam S. Mariae in Insula Veronae; decimas Cosparini, Sorceti et Cesolini, decimas Calderii, et decimas quindecim capitum Casalvini in Treniaco Caseri et Cusnani; decimas Coculi, et decimas Cerredi, et deinde superius decimas totius alodii monasterii vestri. Sicut has decimas canonice possidetis, vobis, et monasterio vestro auctoritate apostolica confirmamus. Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus vel sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus [Col. 1358A] a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat, liceatque vobis clericos et laicos, e saeculo fugientes, liberos, solutos ad conversionem recipere, et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post factam in eodem loco professionem fas sit absque abbatis sui licentia, nisi arctioris religionis obtentu, de eodem loco discedere; discedentem vero sine communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis et interdictis, suppressa voce divina officia celebrare. Decimas vero de propriis laboribus, seu etiam redditibus a vobis exigere vel accipere clericorum nemo praesumat: [Col. 1358B] compositionem quoque quae inter vos et plebem de Cavalena super quibusdam decimis intercessit, sicut hinc inde recepta est et in scripturis publicis continetur, auctoritate apostolica confirmamus. Sepulturam praeterea ipsius monasterii liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepelire deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur. Obeunte vero te, nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quomodolibet successorum nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu, vel fratrum pars consilii sanioris secundum Dei timorem, et B. Benedicti regulam [Col. 1358C] providerint eligendum.
Decernimus ergo, etc., salva sedis apostolicae auctoritate, et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur, etc.
- Ego Lucius Catholicae Ecclesiae episcopus
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis episc.
- Ego Henricus Albanensis episc.
- Theobaldus Ostiensis, et Velletrensis episc.
- Ego Joannes presbyter card. tit. S. Marci.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae Transtib.
- Ego Pandulphus presb. card. tit. XII Apost.
- Ego Albinus presb. card. tit. S. Crucis in Jerusalem.
- Ego Melior presb card. SS. Joannis et Pauli tit. [Col. 1358D] Pamachii.
- Ego Adelardus tit. S. Marcelli presb. card.
- Ego Ardicio diac. card. S. Theodori.
- Ego Soffredus S. Mariae in Via Lata diac. card.
- Ego Rolandus S. Mariae in Porticu diac. card.
- Ego Petrus S. Nicolai in Carcere diac. card.
- Ego Pandulphus S. Georgii ad Velum Aureum diac. card.
Datum Veronae, per manum Alberti S. R. E. presb. card. et cancellar., Idibus Junii, indict. III, Incarnationis Dominicae anno 1185, pontif. vero D. Lucii tertii PP. anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Gratianopolitano episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
Relatum est nobis ex parte tua, quod cum nobilis vir dux Burgundiae contra te super terra de Plana et quibusdam molendinis et multis aliis controversiam suscitasset, inter vos tandem super omnibus amicabilis compositio intercessit, quae religione jurisjurandi et scripto publico dicitur roborata. Ut igitur inconcussam habeat imposterum firmitatem, eamdem compositionem, sicut de assensu partium [Col. 1359B] facta est et recepta, et in scripto publico continetur, auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus.
Nulli ergo omnino hominum liceat hanc nostrae confirmationis paginam infringere aut ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, Idus Junii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis STEPHANO, BALDAMO, DOMINICO, GARINO, hebdomadariis Spinalensis Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem.
Justis petentium desideriis dignum est nos facilem praebere consensum, et vota quae a rationis tramite non discordant, effectu prosequente complere. Quapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus grato concurrentes assensu, redditus ad sustentationem vestram a dilecta in Christo filia nostra abbatissa Spinalensi vobis canonice et integre assignatos, et a Petro Tullensi episcopo confirmatos, sicut eos juste et pacifice possidetis, [Col. 1359D] et in scriptis bonae memoriae quondam Stephani et Petri episcoporum et ipsius abbatissae authenticis continetur, vobis quatuor et successoribus vestris auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus.
Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, XIV Kal. Julii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiabus SIBYLLAE abbatissae et conventui Spinalensi, salutem et apostolicam benedictionem.
Ea quae ad divini cultus observantiam pertinent, de pontificum rationali providentia constituta, nulla debent praesumptione mutari, et ut majorem habeant firmitatem, apostolico sunt munimine confirmanda. Quapropter vestris justis postulationibus annuentes, constitutionem quam bonae memoriae Stephanus Metensis episcopus fecisse dicitur, et [Col. 1360B] scripto proprio confirmasse, videlicet ut in ecclesia vestra quatuor hebdomadarii maturae aetatis, et conversationis honestae, jugiter sua vice deserviant, apostolica auctoritate confirmamus; litteris praesentibus statuentes ut quod de praebendis eorum provida jam pridem fuit deliberatione dispositum, et hactenus observatum, inviolabiliter observetur.
Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis et constitutionis infringere, vel ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, XIII Kal. Julii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis SIMONI abbati et conventui S. Remigii, salutem et apostolicam benedictionem.
Ex tenore authentici scripti [Col. 1359] Cette charte, datée de 1182, se trouve cart. B. de Saint-Remi, p. 57. Elle ne contient rien que ne reproduise la bulle de Lucius III. venerabilis fratris nostri W. Remensis archiepiscopi, cardinalis S. Sabinae et apostolicae sedis legati, nobis innotuit quod ipse, Domino inspirante, vestrae et omnium vestrorum tranquillitati et paci prospiciens in futurum libertates et consuetudines vestras, census [Col. 1360D] etiam, bannum, justitiam, sextellarium, mercata sextae feriae et diei Dominici, furnos atque molendina, et alia quae hactenus habuistis, scripto proprio confirmavit, instituens ut homines vestri vel alii in burgo vestro manentes, Remis pro causis vel aliis quibuslibet negotiis euntes vel redeuntes, continua securitate laetentur, nec ipsi vel res eorum a praepositis vel officialibus ejus, vel ab aliis quibuslibet, capi debeant aut teneri, quandiu sub examine vestro voluerint justitiam exhibere, nisi forte in praesenti forifacto fuerint deprehensi. Unde nos factum ejusdem archiepiscopi ratum habentes, praescriptam libertatem et alia quae vobis sunt ab eodem [Col. 1361A] archiepiscopo rationabili provisione concessa, sicut in authentico ipsius archiepiscopi scripto plenius continetur devotioni vestrae auctoritate apostolica confirmamus.
Decernimus ergo, etc.
Datum Veronae, III Non. Julii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis G. priori et canonicis S. Salvatoris de Venetiis salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1361B] Ea quae judicio vel concordia finiuntur, firma debent et illibata manere, et ne processu temporis per alicujus malitiam immutentur, litterarum . . . . . nostroque praesidio communiri, cum autem inter vos et Jo. Premarinum plebanum S. Bartholomaei super quibusdam parochianis controversia fuerit aliquandiu agitata, tandem venerabilis frater noster Torcellanus . . . episcopus et dilectus filius . . . prior S. Mariae de Charitate quibus causa ipsa fuit de apostolico mandato commissa, auditis rationibus et allegationibus hinc inde propositis, diffinitam sententiam terminarunt. Nos igitur eamdem sententiam sicut rationabiliter lata est, auctoritate apostolica confirmamus et praesentis scripti patrocinio communimus.
[Col. 1361C] Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis infringere vel ei ausi temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli se noverit incursurum.
Datum Veronae, III Idus Julii.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis ISENRICO abbati monasterii S. Blasii, quod Admunt dicitur, ejusque fratribus tam praesentibus [Col. 1361D] quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Officii nostri nos admonet et invitat auctoritas pro Ecclesiarum statu satagere, et eorum quieti ac tranquillitati salubriter, auxiliante Domino, providere. Dignum namque et honestati conveniens esse dignoscitur, ut qui ad earum regimen, Domino disponente, assumpti sumus, eas a pravorum hominum nequitiis tueamur, et B. Petri atque apostolicae sedis patrocinio muniamus. Quapropter, dilecti in Domino filii, venerabilis fratris nostri Alberti archiepiscopi vestri, ac vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatum monasterium, [Col. 1362A] in quo divino mancipati estis obsequio, praedecessorum nostrorum bonae memoriae Paschalis, Innocentii, Lucii, Alexandri, Romanorum pontificum, vestigiis inhaerentes, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium inpraesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
[Col. 1362B] ( Hic enumerantur bona ut in bulla Alexandri III, data an. 1170, Febr. 4 [Col. 1361D] Vide Patrologiae tom. CC. .)
. . . . . Nec episcopo, nec abbati ipsi, nec personae alicui facultas sit bona ejusdem coenobii in feudum sive beneficium aliquibus dare, nec modis aliis alienare. Sane sepulturam ipsius loci liberam esse censemus, ut qui se illic sepeliri desideraverint, nisi excommunicati sint vel interdicti, extremae voluntati eorum nullus obsistat, salva justitia matricis Ecclesiae. Laicos sive clericos saeculares ad conversionem suscipere, vel etiam ab aliis monasteriis personas arctioris vitae desiderio, seu alia certa et rationabili causa ad vos venientes nullius episcopi, abbatis, vel praepositi vos inhibeat contradictio. Prohibemus quoque ut nulli fratrum post factam [Col. 1362C] professionem, absque abbatis totiusque congregationis permissione, liceat ex eodem claustro discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere.
Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus aut sumptibus colitis, sive de nutrimentis vestrorum animalium, nullus a vobis decimas praesumat exigere. Nulli quoque liceat monasterio angarias, vel alias novas exactiones monasticae quieti et religioni contrarias imponere. Quaecunque etiam dilectissimus filius noster Fridericus Romanorum imp. Augustus, imperialis edicti vigore vobis indulsit et privilegio confirmavit, et nos auctoritate apostolica confirmamus. In parochialibus vero ecclesiis, sive capellis, quas tenetis, liceat vobis sacerdotes [Col. 1362D] eligere et episcopo praesentare, quibus si idonei fuerint, episcopus animarum curam committat, ut de plebis cura quidem episcopo, vobis autem de temporalibus debeant respondere.
Praeterea apostolica auctoritate statuimus ut in monasteriis monialium quae vestro regimini commissa noscuntur, decedentibus abbatissis, alia cum consilio et assensu abbatis et fratrum, qui eis necessaria provident, communiter a sororibus eligantur, aut electis celebrata abbati repraesentetur, ut suo assensu et favore episcopis, in quorum episcopatibus permanent, postmodum debeat praesentari confirmanda, vel improbanda. Sane si consilio et [Col. 1363A] assensu abbatis et fratrum, qui habent illis necessaria providere, electionem moniales non fecerint, aut electio celebrata abbati tunc vestro repraesentata non fuerit, nulli episcoporum liceat personas electas absque illius repraesentatione benedicere, quae quidem ipsi abbati vestro obedientiam et subjectionem promittant. Ad haec praesenti decreto sancimus ut alicujus monasterii non cogamini regimen vel administrationem in perpetuum recipere, nisi plenam facultatem habueritis ipsum monasterium secundum statuta vestri ordinis disponendi pariter et gubernandi. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consensu vel [Col. 1363B] pars consilii sanioris, secundum timorem Dei et B. Benedicti Regulam praeviderint eligendum.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed illibata omnia et integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva Salzpurgensis archiepiscopi canonica reverentia, cui tamen omnino non liceat ei vexationem aliquam vel consuetudinem, quae regularium quieti noceat, irrogare. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, [Col. 1363C] contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, nisi praesumptionem suam digna satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.
- Ego Lucius Catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi.
- Ego Conradus Sabinens. episcopus, Maguntinae [Col. 1363D] sedis archiepiscopus subscripsi.
- Ego Theodwinus Portuensis et S. Rufinae sedis episc. subscripsi.
- Ego Heinricus Albanensis episc. subsc.
- Ego Theobaldus Ostiensis et Veleternens. episc. subscripsi.
- Ego Joannes tit. S. Marci presbyter card. subscripsi.
- Ego Laborans presbyter card. S. Mariae Transtiberim subscripsi.
- Ego Hubertus tit. Laurentii presbyter card. subscripsi.
- Ego Pandulfus presbyter card. tit. basilicae XII Apostolorum subscripsi.
- [Col. 1364A] Ego Albinus tit. S. Crucis in Jerusalem presbyter card. subscripsi.
- Ego Adelardus tit. S. Marcelli presbyter card. subscripsi.
- Ego Arditio S. Theodori diacon. card. subscripsi.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diacon. card. subscripsi.
- Ego Sofredus S. Mariae in Via Lata diacon. card. subscripsi.
- Ego Rolandus S. Mariae in Porticu diacon. card. subscripsi.
- Ego Petrus S. Nicolai in Carcere Tulliano diacon. card. subscripsi.
- Ego Radulfus S. Georgii ad Velum Aureum subscripsi.
[Col. 1364B] Datum Veronae per manum Alberti sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, XI Kal. Aug., indictione III, Incarnationis Dominicae anno 1185, pontificatus vero domini Lucii PP. III anno V [IV].
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis clericis de Rodigo salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1364C] Significante dilecto filio nostro abbate S. Benedicti super Padum cum dilecto filio nostro priore S. Cypriani de Venetiis intelleximus, quod cum decem et octo jam annis elapsis ecclesiam baptismalem in memoriam S. Joannis in villa, quae Costa dicitur, de licentia bonae memoriae V. qu. Adriensi episcopi construxissent, vos in eadem villa post appellationem ad sedem apostolicam interpositam, et denuntiationem novi operis ecclesiam novam construere in detrimentum veteris incoepistis. Ideoque causam venerab. fratri nostro Paduano episcopo committentes, per apostolica scripta mandamus quatenus cum propter hoc fueritis evocati ad ejus praesentiam accedatis, et quod inter vos judicaverit appellatione [Col. 1364D] remota suscipiatis et firmiter observetis.
Datum Veronae, VII Kal. Aug.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis R. magistro et fratribus Hospitalis Hierosolymitani, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanto per gratiam Dei obsequio pauperum et solatio infirmorum attentius insudatis et de die in diem proficitis circa opera pietatis extendentes vos ad anteriora, posteriorum obliti, tanto sincerius religionem vestram diligimus, et petitiones vestras, quae juri conveniunt [Col. 1365A] et consonant pietati, facilius debemus et volumus exaudire, ut eo devotius Regulae vestrae observantiae insistatis, quo magis eam noveritis a sede apostolica roboratam. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris postulationibus clementer annuimus, et Regulam, quam piae recordationis Raymundus magister vester de communi consilio et voluntate capituli salubriter ordinavit, et felicis memoriae Eugenius papa praedecessor noster, ut accepimus, confirmavit, auctoritate apostolica confirmamus. Fiduciam quidem habemus per Christum ad Deum, ut quemadmodum canonicis regularibus beati Augustini Regula concessa est ad salutem, ita vestram custodientes regulam, ad aeternae beatitudinis bravium pertingetis.
[Col. 1365B] Remedia praeterea ad infirmorum curam deliberatione provida constituta, videlicet ut in domo Hospitalis semper quatuor medici et totidem sint chirurgici, ad quorum dispositionem ea quae in cibariis aut aliis infirmis necessaria fuerint, ministrentur, et alia plura quae in scriptis vestris redigentes utiliter ordinastis, nihilominus approbantes, revocari a quoquam sub interminatione anathematis prohibemus, nisi forte augendo in melius mutarentur.
Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis et prohibitionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus [Col. 1365C] se noverit incursurum.
- Ego Lucius Catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi.
- Ego Theodoninus cardinalis Portuensis et Sanctae Rufinae subscripsi.
- Ego Henricus cardinalis episcopus Albanensis, subscripsi.
- Ego Theobaldus episcopus cardinalis Ostiensis et Velliternus subscripsi.
- Ego Joannes presbyter cardinalis tit. Sancti Marci subscripsi.
- Ego Laborans presbyter cardinalis S. Mariae Transtiberim tit. Calixti subscripsi.
- Ego Pandulphus presbyt. card. basilicae Duodecim [Col. 1365D] Apostolorum subscripsi.
- Ego Albinus presb. card. tit. S. Crucis in Jerusalem subscripsi.
- Ego Melior presb. card. SS. Joannis et Pauli tit. Pammachii subscripsi.
- Ego Adelardus presb. cardinalis tituli S. Marcelli subscripsi.
- Ego Ardicio diac. card. S. Theodori subscripsi.
- Ego Gratianus diac. card. SS. Cosmae et Damiani subscripsi.
- Ego Gofredus diacon. cardinalis S. Mariae in Via Lata subscripsi.
- Ego Rolandus diac. card. S. Mariae in Porticu subscripsi.
- [Col. 1366A] Ego Petrus diacon. card. S. Nicolai in Carcere Tulliano subscripsi.
- Ego Rainerius diacon. card. S. Georgii in Velabro subscripsi.
Datum Veronae per manus Alberti, sanctae Romanae Ecclesiae cardinalis, XI Kalendas Septembris, indictione IV, Incarnationis Dominicae anno 1185, pontificatus vero domni Alexandri papae III anno quarto.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis RICHARDO abbati monasterii de Burthonia, ejusque [Col. 1366B] fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Piae postulatio voluntatis effectu debet prosequente compleri, ut et devotionis sinceritas laudabiliter enitescat et utilitas postulata vires indubitanter assumat. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium de Burthona in quo divino estis obsequio mancipati, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus. Imprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus qui secundum Domini et beati Benedicti Regulam in eodem monasterio noscitur institutus, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter [Col. 1366C] observetur. Praeterea quascunque possessiones, quaecunque bona idem monasterium impraesentiarum juste et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Locum ipsum in quo idem monasterium situm est cum omnibus pertinentiis suis; villam de Burthonia cum ecclesiis et omnibus appendiciis suis, villam de Branteston, Sobenhal, terram de Tatenhille, Horniglawe, Straton, Withmere, Ansedelega; villam de Wineshult, Bersicote, Lichenhale; villam de Stapenhulle, Appelby, Adulfestre, Caldewell; [Col. 1366D] terram de Wulfricheston; villam de Derlaheston cum omnibus pertinentiis suis; villam de Bromlega cum ecclesia et omnibus pertinentiis suis; villam de Felda et villam de Lega cum ecclesia et omnibus pertinentiis suis, ex dono Wulfrici Spotti vestrae ecclesiae fundatoris. Ex donatione bonae memoriae Willielmi regis Angliae, villam de Offra cum ecclesia et omnibus pertinentiis suis; villam de Parva Offra cum capella; Findernam cum capella; Pothlac cum capella, villam de Wilentona cum ecclesia; ecclesiam Sanctae Mariae de Derbeya cum duobus molendinis, et terram in eadem villa; terram de Hanofra. Ex donatione quoque praedicti Mulfrici Spotti, Plum cum ecclesia et omnibus appendiciis suis; Acofram cum capella; Cathesturne et capellam de Blora cum [Col. 1367A] pertinentiis suis; capellam de Grendona cum pertinentiis suis; capellam de Calfdona, capellam de Scona cum tota decima; decimam de Lintona de terra illa quae pertinet ad feudum de Caldewella cum tota decima, totam etiam decimam de Truelga, decimam de Molidene, decimam de Waterfale, de parte illa quae vocatur Haselbache cum tertia garba de alia parte; terram quam habetis in Staffordia, decimam de Neutuna, terram de Hamtona, ecclesiam de Stapehull cum omnibus pertinentiis suis, decimam videlicet de Drachelawe cum capella, capellam de Hescote cum tota decima, capellam de Nova Aula cum tota decima, et totam decimam de Stantona.
Sane novalium vestrorum quae propriis manibus [Col. 1367B] vel sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos vel laicos e saeculo fugientes, liberos et absolutos ad conversionem recipere et eos absque contradictione aliqua retinere. Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum, post factam in monasterio vestro professionem, fas sit de ipso absque abbatis sui licentia, nisi arctioris religionis obtentu, discedere; discedentem vero sine communium litterarum cautione nullus audeat retinere. In parochialibus vero ecclesiis quas habetis, licet vobis clericos vel sacerdotes eligere, et dioecesano episcopo praesentare, quibus, si idonei fuerint, episcopus curam animarum committat, et ei de spiritualibus, vobis autem de temporalibus [Col. 1367C] debeant respondere. Chrisma quoque, oleum sanctum, consecrationes altarium seu basilicarum, ordinationes clericorum qui ad sacros ordines fuerint promovendi a dioecesano episcopo vobis sine pravitate aliqua praecipimus exhiberi. Cum autem generale interdictum terrae fuerit, liceat vobis, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, non pulsatis campanis, suppressa voce divina officia celebrare. Sepulturam quoque illius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat; salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur. Prohibemus etiam ut nullus archiepiscopus vel episcopus, [Col. 1367D] aut eorum officialis in vos vel ecclesiam vestram excommunicationis, vel suspensionis aut interdicti sententiam, sine manifesta et rationabili causa promulgare praesumat, vel novas aut indebitas exactiones imponat. Libertates insuper et immunitates, ac rationabiles consuetudines in ecclesia vestra hactenus observatas, ratas habemus, easque futuris temporibus illibatas volumus permanere.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare: sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis [Col. 1368A] profutura, salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani canonica justitia.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
Ego Joannes presbyter cardinalis tituli Sancti Marci subscribo, etc.
Data Veronae per manum Hugonis, sanctae Romanae Ecclesiae notarii, III Non. Septembris, indictione III, Incarnationis Dominicae anno 1185, pontificatus vero domni Lucii papae III anno quarto.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1368B] filiis canonicis Ecclesiae Spinalensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Sacrosancta Romana Ecclesia devotos et humiles filios ex assuetae pietatis officio propensius diligere consuevit, et ne pravorum hominum molestiis agitentur, tanquam pia mater, suae protectionis munimine confovere. Quapropter, dilecti in Domino filii, devotionem quam erga beatum Petrum et nos ipsos habere noscimus attendentes, praedictam ecclesiam nostram in qua providentia venerabilis fratris nostri B. [Bertranni] Metensis episcopi, divino estis obsequio mancipati, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti patrocinio communimus; statuentes ut liceat vobis personas e saeculo fugientes, liberas et absolutas ad conversionem [Col. 1368C] recipere, et sine contradictione aliqua retinere; sepulturamque ipsius loci liberam esse decernimus, et eorum devotioni et extremae voluntati qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum, a quibus mortuorum corpora assumuntur. Adjicientes auctoritate Apostolica prohibemus, ut dioecesanus episcopus ad synodum suam vos accedere non compellat, nisi in dioecesi ejus ecclesiam habeatis, vel tales excessus in vobis appareant, quod decanus vester nec possit nec debeat emendare. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam protectionis, constitutionis et prohibitionis nostrae infringere, vel ausu temerario contraire. Si quis autem hoc [Col. 1368D] attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Datum Veronae, XVII Kal. Novemb.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio GERARDO Bellunensis Ecclesiae electo, ejusque successoribus canonice substituendis in perpetuum.
Quoties a nobis petitur quod religioni et honestati conveniens dignoscitur, animo nos decet lubenti [Col. 1369A] concedere, et petentium desideriis congruum suffragium impertiri. Eapropter, dilecte in Domino fili, tuis justis petitionibus clementer annuimus, et Bellunensem Ecclesiam, cui Deo auctore praeesse dignosceris, sub beati Petri et nostra potestate suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus: in primis siquidem statuentes ut nulli laico de terris, quas in tua vel Cenetensi dioecesi excolis, sive de animalium nutrimentis, a te vel successoribus tuis decimas liceat extorquere. Decimas etiam novalium in tuo episcopatu, et curia Opitergii laboribus tuis sumptibusve cultorum concedimus te habere. Prohibemus insuper ut nulli contra voluntatem tuam liceat Ecclesiae tuae famulos recipere, vel retinere. Praeterea quascunque possessiones, [Col. 1369B] quaecunque bona impraesentiarum juste et canonice possides, aut in futurum rationabilibus modis, Deo propitio, poteris adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Plebem S. Petri de Mussolento cum capellis, et castro, et pertinentiis suis, tam in spiritualibus quam temporalibus. Plebem S. Gregorii cum capellis suis, capellam S. Petri de Tuba, capellam S. Crucis, civitatem cum curia et dominio tam spiritualibus quam in temporalibus, et cum Anta, quae est juxta civitatem. Castrum de Castellione cum plebe et capellis suis et curte, et pertinentiis [Col. 1369C] suis; castrum de Medone; castrum de Agorde cum comitatu, et cum monte de Falcata, et aliis pertinentiis suis. Medietatem castri de Zumellis, et jus ordinationis quod habes in capella ipsius castri, et in cortis ipsius; castrum S. Georgii cum pertinentiis suis. Plebem de Cadula cum capellis suis. Pontem de Polpecho cum ripa, et pedagiis suis. Plebem S. Mariae de Alpago cum capellis suis, et comitatum cum duabus decimis, quae sunt in eodem comitatu. Castellum de Pucenico cum comitatu terminante per montis summitatem Petrae Cisae, et per montem, qui dicitur Crux ferrea, et summitatem montis Caballi, Campum Sillium inter eosdem confines, et silvam cum decimis et pertinentiis suis. Plebem S. Floriani de [Col. 1369D] Zaudo cum capellis suis, et comitatum cum jurisdictione, et districtu in pertinentiis ipsius Zaudi. Districtum, et ordinationem castri de Lavatio. Montem Farrae cum decimis suis. Silvam Canalis S. Crucis a Levina Leverada respiciente ad Ecclesiam S. Crucis cum decimis et pertinentiis suis. Curtem de Fregona cum castris de Carone, cum capella S. Justi, et capellam S. Martini cum dominio et pertinentiis ejusdem. Villam de Pinedo. Castrum de Opitergio cum curte, et villis, et campaneis suis. Capellam S. Blasii, S. Petri, S. Martini, et S. Mariae cum alia capella, et campanea, quae omnes dicuntur esse in pertinentiis castri de Opitergio. Jus ordinationis earumdem in plebe S. Joannis de Opitergio; et capellae curtis Franconis, et [Col. 1370A] Livellaticum aliarum ecclesiarum, et ordinationum earumdem in pertinentiis Opitergii; curtem et castra de Soligo cum villis, et pertinentiis suis; curtem de Cendone cum capellis ipsius.
Auctoritate quoque apostolica nihilominus duximus prohibendum, ne ullus advocatus, vel minister ejus Ecclesiam tuam, vel quae ad eam pertinent, gravare, seu quibuslibet indebitis exactionibus fatigare praesumat. Prohibemus insuper ut infra fines parochiae tuae nullus sine tuo assensu capellam, seu oratorium de novo construere audeat: salvis privilegiis Romanorum pontificum. Praeterea novas et indebitas exactiones a patriarchis, episcopis, aliisque omnibus ecclesiasticis saecularibusve personis tibi sive ministris tuis [Col. 1370B] ecclesiasticis, saecularibusve hominibus, vel rebus tuis imponi auctoritate apostolica prohibemus. Ad haec libertates et immunitates a regibus et principibus, et ab aliis personis tam ecclesiasticis quam mundanis eidem concessas Ecclesiae, et antiquas et rationabiles consuetudines, integras illibatasque manere praesenti decreto sancimus. Inhibemus etiam ne interdictos ac excommunicatos tuos ad officium, et ad communionem ecclesiasticam admittere quisquam sine congrua satisfactione praesumat. Obeunte vero te nunc ejusdem Ecclesiae electo, vel tuorum quolibet successorum, nullus qualibet subreptionis astutia vel violentia praeponatur, nisi quem canonici ejusdem Ecclesiae communi consensu, vel pars consilii sanioris secundum Dei timorem, [Col. 1370C] et sanctorum Patrum institutionem providerint eligendum.
Decernimus etiam, ut nulli omnino hominum liceat praefatam Ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, salva sedis apostolicae auctoritate, et Aquileiensis Ecclesiae debita reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius Catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae episcopus.
- [Col. 1370D] Ego Henricus Albanensis episcopus.
- Ego Theobaldus Ostiensis episcopus.
- Ego Joannes presb. card. tit. Sanctae Mariae Transtib.
- Ego Laborans presb. card. tit. S. Marci.
- Ego Ubertus tit. S. Laurentii in Damaso presb. card.
- Ego Pandulfus presb. card. tit. SS. Joan. et Pauli.
- Ego Adelardus tit. Sancti Marcelli presbyter card.
- Ego Melior presb. card. tit. SS. XII Apostolorum.
- Ego Albinus tit. S. Crucis presb. card.
- Ego Ardicus diac. card.
- [Col. 1371A] Ego Rolandus Sanctae Mariae in Porticu diac. card.
- Ego Petrus S. Nicolai in Carcere Tulliano diac. card.
- Ego Rodulphus S. Georgii ad Velum Aureum diac. card.
Datum Veronae per manum Alberti S. R. E. presb. card. et cancell., XV Kal. Novembris, indict. IV, anno Dominicae Incarnationis 1185, pontificatus vero D. Lucii papae III anno V.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1371B] filiis BERTHOLDO, ecclesiae S. Mariae in Garze praeposito, ejusque fratribus, tam praesentibus quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum.
Quoties a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum suffragium impertiri. Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus clementer annuimus, et praefatam ecclesiam S. Mariae in Garze, in qua divino mancipati estis obsequio, sub B. Petri et nostra protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, [Col. 1371C] aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis:
Omnes decimae parochiae vestrae, in qua monasterium vestrum consistit et aliae decimae, quas sive in episcopatu Salzburgensi, sive in episcopatu Frisingensi, ecclesia vestra juste et legitime possidet. Omnes etiam decimae de novalibus Garzensis foresti inter Bramberg et Hollenstain nec non et silvam Aichenawe, quam Conradus archiepiscopus senior ecclesiae vestrae contulit. Capellam quoque Burthen cum dotibus et decimis, quam ejusdem loci praepositi [Col. 1371D] habuerunt, nos in communem usum fratrum regularium ibidem Deo servientium confirmamus. Praedia etiam omnia, quae Auram de Isene ecclesiae vestrae contulit cum capella in eodem praedio Isene sita, quam Conradus Salzburgensis Ecclesiae archiepiscopus petitione ipsius Auram cum omnibus ad eam pertinentibus ecclesiae vestrae tradidit et confirmavit; praedium etiam Bettenhaim cum capella in eo sita, et alias capellas ad vestrae ecclesiae jus pertinentes. In episcopatu quoque Frisingensi, capellas in fundo vestrae ecclesiae sitas Sewen, et Pennanigen cum decimis, quas praepositi ejusdem ecclesiae coram Ottone Frisingensi episcopo juste et legitime ecclesiam vestram possidere comprobaverunt, nos confirmamus.
[Col. 1372A] Sane novalium vestrorum, quae propriis manibus sumptibus aut colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas exigere vel extorquere praesumat. Liceat quoque vobis clericos et laicos e saeculo fugientes, liberos et absolutos absque alicujus contradictione ad conversionem recipere, et in vestra ecclesia retinere.
Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post factam in eodem loco professionem sine praepositi sui licentia, nisi arctioris religionis obtentu, fas sit de claustro discedere; discedentem vero absque communium litterarum cautione nullus audeat retinere.
Cum autem generale interdictum terrae fuerit, [Col. 1372B] liceat vobis, januis clausis, non pulsatis campanis, exclusis excommunicatis et interdictis, submissa voce divina officia celebrare. In parochialibus insuper ecclesiis, quas tenetis, liceat vobis sacerdotes eligere, et dioecesano episcopo praesentare, quibus, si idonei fuerint, episcopus curam animarum committat, ut ei de spiritualibus, vobis vero de temporalibus debeant respondere. Porro advocatum ecclesiae vestrae, si male se gesserit, liceat vobis sine contradictione qualibet facere ab ipso monasterio alienum, et loco ejus alium idoneum, si necesse fuerit, subrogare. Obeunte vero te nunc ejusdem loci praeposito, vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi [Col. 1372C] consensu, vel fratrum pars consilii sanioris secundum Deum et B. Augustini regulam providerint eligendum. Praeterea sepulturam ipsius loci liberam esse decernimus, ut eorum devotioni et extremae voluntati, qui se illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti sint, nullus obsistat, salva tamen justitia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assumuntur.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat ecclesiam vestram temere perturbare, aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salva [Col. 1372D] sedis apostolicae auctoritate, et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Lucius Catholicae Ecclesiae episcopus.
- Ego Theodinus Portuensis et Sancti Rufini sedis episcopus.
- Ego Henricus Albanensis episc.
- Ego Theobaldus Ostiensis et Velet. episc.
- Ego Joannes presb. card. tit. S. Marci.
- Ego Laborans presb. card. S. Mariae Trans tiberim. tit. Calixti.
- Ego Pandulfus presb. card. tit. XII Apostol.
- Ego Hubertus tit. S. Laurentii in Damaso Rom. Ecclesiae cardinalis.
- Ego Albinus tit. S. Crucis in Hierusalem.
- [Col. 1373A] Ego Melior presb. card. SS. Joann. et Pauli tit. Pammachii.
- Ego Adelardus tit. S. Marcelli presb. card.
- Ego Arditio diac. card. S. Theodori.
- Ego Gratianus SS. Cosmae et Damiani diac. card.
- Ego Goffredus Sanctae Mariae in Via Lata diac. cardin.
- Ego Rollo Sanctae Mariae in Porticu diac. cardin.
- Ego Petrus diac. card. S. Nicolai in Carcere Tulliano.
- Ego Adulfus S. Georgii ad Velum Aureum diac. card.
Datum Veronae per manum Alberti, S. Romanae Ecclesiae presbyteri cardin. et cancellarii. . . Novemb., indictione IV, Incarnationis Dominicae anno [Col. 1373B] 1185, pontificatus vero domini Lucii papae III anno IV.
LUCIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Joanni Upsalensi archiepiscopo ejusque successoribus canonice substituendis in P. P. M.
Ex injuncto nobis apostolatus officio fratres et coepiscopos nostros, tam vicinos quam longe positos, sincero charitatis affectu debemus diligere, et [Col. 1373C] Ecclesiis in quibus Domino militare noscuntur suam dignitatem et justitiam conservare. Eapropter, venerabilis in Domino frater, tuis justis postulationibus clementer annuimus, et Upsalensem Ecclesiam, cui Deo auctore praeesse dignosceris, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus; statuentes ut quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus [Col. 1373D] exprimenda vocabulis:
Mansionem in Upsalia cum pertinentiis suis, Ramby cum pertinentiis suis, Collem cum appendiciis suis, Liusabec cum pertinentiis suis. Piscationes in Elwa Karlaby cum attinentiis suis, et mansionem in Munseo cum pertinentiis suis. Libertates et immunitates a regibus et personis aliis rationabiliter ecclesiae vestrae, tam in colonis quam in aliis indultas, ratas habemus, et eas perpetuis temporibus illibatas permanere sancimus. Statuimus insuper, et sub interminatione anathematis inhibemus, ne, vacante ecclesia tua, res ejus diripere, aut eam quomodolibet perturbare vel archiepiscopi electionem canonicam impedire, quaecunque persona damnabili temeritate praesumat. Prohibemus [Col. 1374A] insuper ne interdictos vel excommunicatos tuos ad officium aut communionem ecclesiasticam, sine conscientia vel consensu tuo quisquam admittat, vel contra sententiam tuam canonice promulgatam aliquis venire praesumat, nisi forte periculum mortis immineat, ut, dum praesentiam tuam habere nequiverint, per alium secundum formam Ecclesiae, satisfactione praemissa, oporteat ligatum absolvi.
Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatam Ecclesiam temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa [Col. 1374B] sunt, usibus omnimodis profutura, salva sedis apostolicae auctoritate. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, etc.
- Ego Theodinus Portuensis et S. Rufinae sedis episcopus ss.
- Ego Henricus Albanensis episcopus ss.
- Ego Theobaldus Ostiensis et Velletrensis episcopus ss.
- Ego Joannes tit. Sancti Marci presbyter cardinalis ss.
- Ego Laborans, presbyter cardinalis, S. Mariae Transtyberim, tit. Calixti ss.
- Ego Pandulfus presbyter cardinalis tit. basilicae XII Apostolorum ss.
- Ego Albertus divina permissione tit. Sanctae Crucis [Col. 1374C] in Jerusalem presbyter cardinalis ss.
- Ego Melior presbyter cardinalis Sanctorum Joannis et Pauli tit. Pammachii ss.
- Ego Adelardus tit. Sancti Marcelli presbyter cardinalis ss.
- Ego Arditio diaconus cardinalis Sancti Theodori ss.
- Ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis ss.
- Ego Soffredus Sanctae Mariae in Via Lata diaconus cardinalis ss.
- Ego Rollandus Sanctae Mariae in Porticu diaconus cardinalis ss.
- Ego Petrus diaconus cardinalis Sancti Nicolai in [Col. 1374D] Carcere Tulliano ss.
- Ego Radulfus Sancti Georgii ad Velum Aureum diaconus cardinalis ss.
Datum Veronae per manum Alberti, sanctae Romanae Ecclesiae presbyteri cardinalis et cancellarii, Nonis Novembris, indictione quarta, Incarnationis Dominicae anno 1185, pontificatus vero domini Lucii papae III anno quinto.
Verum super eo quod in quarto et quinto gradu [Col. 1375A] consanguinitatis in provincia tua quidam dicuntur conjuncti propter duritiam populi, matrimonia ralia, licet sint contra sacrorum canonum institutionem contracta, sub silentio et dissimulatione poteris praeterire.
Quia requisistis a nobis utrum ad electionem faciendam procedere debeatis; proponentes quod eam sine assensu regio facere non audetis, si aliter fieri non possit, ad H. dilectum filium nostrum in Christo, regem Angliae, accedentes, ei studiosius insinuetis B. quondam episcopum vestrum perpetuo esse depositum, et ejusdem regis impetrato assensu, in personam honestam, litteratam et idoneam unanimiter [Col. 1375B] conveniatis, et eam in pastorem et episcopum eligatis concorditer, ut ejus providentia et gubernatione ecclesiae tam in spiritualibus quam in temporalibus grata valeant incrementa provenire.
Rotbertus de Columbellis super ecclesia cujusdam villae de Columbellis contra adversarium suum duplices litteras ad Rothomagen. archidiaconum, et Turonen. judices impetravit, ut si coram Rothomagen. obtinere non valeat archidiaconatum [archidiacono forte ] coram Turonen. judice nocere adversario suo non desistat. Quoniam igitur non [Col. 1375C] est hujusmodi malitiis indulgendum, praecipimus, quatenus utraeque litterae viribus careant, et si quid per eas factum fuerit, irritum habeatur, et vacuum.
Cum te consulente postulas edoceri, utrum ad te pertineat sententia in causis, quas judices in tua provincia delegati a nobis protulerint, confirmare, licet de causis nihil in tua praesentia sit tractatum; consultationi tuae taliter respondemus, quod, sententiam ipsam, nisi velis, non teneris confirmare, sed id tibi ex officii debito noveris imminere, ut si ad mandatum eorumdem judicum, sententia non possit exsecutioni mandari, eis praestes auxilium [Col. 1375D] et favorem; et ipsam etiam, si noveris rationabiliter latam, poteris confirmare.
Significavit nobis W. clericus de Cothosinori [ Cotosmor ], quod cum ecclesiam ipsam canonice sit adeptus, et per XXX annos et amplius in pace possederit, S. clericus, qui pluribus beneficiis ecclesiasticis dicitur abundare, ipsum obtentu quarumdam litterarum, quas a sanctae recordationis Alex. [Col. 1376A] papa praedecessore nostro dicitur impetrasse, cum ea occasione, quod filius sit illius, qui proxime in eadem ecclesia ministravit, trahens in causam multipliciter inquietare praesumit. Quia igitur injustum est, et absonum rationi, ut idem W. eadem ecclesia, ex quo in ea per tot tempora dicitur fuisse, debeat tali occasione privari: dis. per A. s. m. qua. Si quae praemisimus, veritate noveritis subnixa, ipsum a memorato clerico talis occasionis obtentu non dimittatis super ecclesia ipsa aliquatenus molestari, sed faciatis eum sicut justum videritis, eam [fuerit, eamdem] pacifice possidere.
[Col. 1376B] Ex conquestione B. clerici . . . . et infra: Quoniam igitur ea quae sunt contra Ecclesiae disciplinam, ratio postulat emendari: dis. V. per A. s. m. qua. Si quod asseritur, noveritis ratione subniti, praefatum R. a praedicta ecclesia sub. ap. ob. faciatis amoveri; et eamdem B. praefato, si idoneus fuerit assignari, non obstantibus litteris nostris pendente ap. a sede ap. impetratis. Si autem R. rationabile impedimentum non ostenderit; quia non sit appeliationem interpositam prosecutus, eum in expensas necessarias ap. re. alteri parti condemnetis.
[Col. 1376C] Improba pestis falsitatis, quam falsarii quidam in terra charissimi in Christo filii nostri illustris H. regis Anglorum morantes ad confingendas [ al. consignandas, al. confringendas, al. confingentes], litteras publicas invenerunt in communem noscitur excrevisse perniciem, ita ut litterarum nostrarum auctoritas in aliquibus locis in quadam dubitatione jam fluctuaret, nisi tantae praesumptionis excessum censura Ecclesiae quaerat pariter, et emendet. Unde nos de tua praesertim industria confidentes, exsecutionem rei hujusmodi tibi duximus committendam, per A. s. p. mandantes, quatenus falsarios ipsos qualicunque casu reperire, Deo volente, poteris, si clerici sunt, ab ordine, et beneficio, si quod [Col. 1376D] habent, absque ulla dilatione, et appellatione privatos, districta facias sub custodia detineri, donec quid de ipsis agendum sit, plenius tibi ex nostra responsione mandetur. Si quos vero laicos deprehenderis inter eos, charissimo in Christo filio nostro R. Anglorum regi tradas illos pro meritis judicandos, ut in judicio videlicet, tam ecclesiastico quam mundano, pestis illa quae communiter omnibus perniciosa dignoscitur, cum suis auctoribus condemnetur.
Decreta
Vestra duxit devotio inquirendum ut consulamus fratribus vestris parochiales ecclesias adeuntibus, quorum clerici concubinas habent, de hoc enim diversae videntur sacrorum canonum sententiae emanasse; alicubi enim dicitur: Nullus audiat missam presbyteri, qui indubitanter concubinam habet; alibi non potest aliquis, quantumcunque pollutus, Dei sacramento polluere, quae purgatoria sunt cunctarum cogitationum, etc. Quia omnia in fide Christi purgantur. Caeterum aliud est quando crimen notorium non diffitetur presbyter, vel de ipso canonice est condemnatus; aliud est cum penitus est occultum, [Col. 1377B] vel adhuc ab Ecclesia toleratur. Item a talium officiis abstinere ut peccandi licentia aliis auferatur, et ad dignae poenitentiae fructum attrahantur. Aliud si [Col. 1378A] tanquam innocentium ministeria reputantur. Sine dubitatione itaque teneatis, quod a clericis, et presbyteris, quanquam fornicariis, quandiu adhuc celantur, nec opus evidentiam habet, licite audiantur divina officia, et alia suscipiantur ecclesiastica sacramenta.
Quaesitum est a nobis ex parte tua, si judex ordinarius, vel alius, cui judex delegatus mandavit partes citari vel ut exsequatur sententiam, delegato judici teneatur obedire. Cum autem non sua, sed delegantis vice fungantur, et cum jurisdictio delegatur, omnia delegari quae ad jurisdictionem faciunt videantur, merito delegatus potest tam ordinarium, [Col. 1378B] quam alium cui mandaverit cogere ad efficiendum quod praecipitur, et ei qui obedire contempserit poenam infligere competentem.
Epistolae ad Lucium III
Beatissimo domino et Patri suo LUCIO, per Dei gratiam universalis Ecclesiae summo pontifici, B., Dei et sua miseratione Agennensis Ecclesiae humilis minister, salutem et promptam cum debita subjectione ad quaecunque possit obsequia voluntatem.
Ex Scripturarum testimonio didicimus et illum per quem veritas occultatur, et per quem mendacium profertur, eidem poenae obnoxios. Hinc est quod nos ad petitionem clericorum Ecclesiae Rotho [Col. 1377D] magensis de sepultura regis Henrici junioris, ne per nostram taciturnitatem justitia sustineat detrimentum, beatitudini vestrae veritatem rei gestae significamus. Noverit itaque vestra paternitas quod, cum de mandato domini regis patris sui H. intuitu pacis reformandae ad ipsum venissemus, eum in lectum aegritudinis decumbentem invenimus. Qui cum a nobis extremam unctionem et alia quae in extremis agentibus ministeria solent exhiberi, cum summa humilitate ac devotione recepisset, tandem [Col. 1378C] apud ecclesiam Beatae Mariae de Rothomago nominatam sepulturam elegit. Verum cum nos et quamplures alii viri religiosi, attenta difficultate itineris, et loci remotione ei attentius consuleremus ut apud monasterium de Grandimonte eligeret sepulturam, nullatenus eum a suo potuimus proposito revocare. Quid inde sit faciendum gloriosa vestrae sanctitatis providentia moderetur. Conservet Dominus sanctitatem vestram incolumem per multa tempora.
[Col. 1378D] Sanctissimo Patri et domino LUCIO, Dei gratia summo pontifici, et omnibus fidelibus ad quos praesens scriptum pervenerit, ODO dux Burgundiae, salutem.
Ad vestram, Pater sancte, omniumque fidelium volo notitiam pertingere, me interfuisse, et audisse quando Henricus rex, Henrici regis Angliae filius, in extremis agens, elegit sibi sepulturam apud Rothomagum, rogans plurimum ut in civitate Rothomagensi in ecclesia cathedrali sepeliretur, etc.
Venerabili Patri et domino L. Dei gratia summo pontifici, castellanus Sancti Audomari, salutem et reverentiam debitam et devotam.
Constet sanctitati vestrae me interfuisse et audisse quando Henricus rex, Henrici regis Anglorum filius, in extremis agens, elegit sibi sepulturam in civitate Rothomagensi in cathedrali ecclesia, corpusque suum eo usque deferri suppliciter exoravit. Bene valeat sanctitas vestra nunc et semper.
Reverentissimo in Christo Patri suo et domino L., Dei gratia Romanorum pontifici, R. per eamdem gratiam dux Narbonensis, comes Tolosanus, marchio Provinciae, salutem et seipsum.
Paternitati vestrae his praesentibus apicibus significamus nos morti regis Angliae junioris interfuisse, qui, nobis audientibus, in ecclesia Rothomagensi sibi elegit sepulturam, licet a pluribus rogaretur vel moneretur ut in ecclesia Grandimontis sibi sepulturam [Col. 1379C] eligeret, nunquam potuit revocari a proposito suo, quin in ecclesia Rothomagensi juxta sepulturam avunculi sui Guillelmi sibi sepulcrum collocari precaretur, etc.
Reverendo Patri et domino LUCIO, Dei gratia summo et universali pontifici, ROLANDUS, eadem gratia Dolensis electus, suae sanctitatis servus, et [Col. 1379D] alumnus apostolicae sedis, subdiaconorum minimus, et Silvanus, dictus abbas Rievallensis, debitae subjectionis reverentiam.
Cum litteras quas Hugo episcopus redarguerat falsitatis, eidem episcopo dedissemus, et eas in quibus processus rei continetur, acceptaque a domino rege Scotorum licentia, recedere cum festinatione vellemus, dominus rex me Dolensem electum diligenter et affectuose rogavit ut per dominum Joan. episcopum transitum facerem, etsi ex parte sua Dunkeldensem episcopatum cum redditibus quos antea in episcopatu Sancti Andreae habuerat, cum augmento quadraginta marcarum annuatim percipiendarum, [Col. 1380A] cancellariam quoque regiam in signum dilectionis offerrem; adjecitque se ei et suis omnia ablata redditurum, praeter hoc solum quod ad manus ejus devenisse sciebat, eumque in plenitudinem suae gratiae recepturum, sicut antea fuerat ei oblatum. Volebat tamen quod idem Joannes episcopus omnia instrumenta sua combureret, quae super facto Sancti Andreae fuerant a piae recordationis Alexandro praedecessore vestro obtenta. Permittebat quoque quod Hugo episcopus ad Glascuensem episcopatum transferretur, si aliter episcopus Joannes consentire non vellet. Et si fieri non posset, tamen concederet, quod obtulerat: sed episcopum Joannem non ita diligeret, nec ei plenam gratiam redderet. Quae omnia, cum in praesentia domini Hugonis Dunelmensis [Col. 1380B] episcopi obtulissem domino Joanni, benigne concessit, dicens tamen quod nunquam Hugonem episcopum in Ecclesia Sancti Andreae permitteret remanere. Volebatque quod instrumenta praedicta in aliquo loco reponerentur, ita quod nunquam sibi contra voluntatem regiam eis uti liceret.
Sic igitur ad regis praesentiam redeuntibus nobis, episcopo Joanne prope Rokelburg spectante, dominus rex proposuit nobis quod multum ei placeret si Hugo episcopus posset in Ecclesia Sancti Andreae remanere; et rogabat me ut episcopum ad hoc inducere laborarem. Et cum ego dicerem ei quod nunquam eum de caetero super hoc rogarem, quia [Col. 1380C] non poteram in hac parte proficere, dixit: «Bene credo quod ex quo dominus Joannes ad pacem et dilectionem meam rediit, hoc consideratione meae dilectionis, et ad precum mearum instantiam sustinebit; et de eo libenter cum eo loquerer.» Et rogavit me rex ut ei consulerem quod veniret loqui cum eo. Missis igitur clericis regis ad episcopum Joannem, respondit quod non veniret, quia a quibusdam consiliariis domini regis audiisset quod dominus rex semper ad hoc omnibus modis nitebatur ut Hugo in episcopatu Sancti Andreae remaneret; et si venire vellet, illi non poterant ei securum praestare conductum. Cumque illi in haec verba rediissent, dominus rex quemdam episcopum, abbates, comites et barones ad eumdem episcopum transmisit, [Col. 1380D] rogans ut locuturus cum eo veniret ad eum; praecepitque eis ut eidem episcopo omnem securitatem praestarent: qui redeuntes dixerunt quod dominus Joannes, quia praesentiens quod dominus rex vellet episcopum Hugonem in Ecclesia Sancti Andreae remanere, respondit se nunquam ad regem venturum, nisi primo jurarent quod dominus rex omnia quae ei per me obtulerat, observaret; sed jurare nolebant: et sic dominus Joannes ad propria remeavit. Nos vero praedictis episcopis Joanni et Hugoni statuimus terminum in Kalendas Octobris veniendi ad vos, et vestro parere judicio. Valete.
Notitia
[Col. 1381A] Defuncto Hugone episcopo, nepos ejus summum pontificem appellavit ne alius patrui in locum eligeretur priusquam isset ipse Romam et rediisset praepositurae confirmationem impetraturus. Verum eo contempto presbyteri undecim novemque diaconi praeter alios inferioris ordinis in unum convenere, quem ut summo pontifici probarent, decanum S. Petri et priorem S. Eusebii tam pro se quam pro abbate S. Laurentii destinarunt, quos pars adversa per comitem Nivernensem deterruit ne proficiscerentur. Tertia enim post primam electionem die, Hugonis idem nepos, propria ipse neglecta appellatione alteram instituit electionem, cujus auctores fuere cantor, archidiaconus et thesaurarius Ecclesiae, e presbyteris unus Hugo frater Fr. Gaufridi, [Col. 1381B] quem electum conjectant, qui sigillum Ecclesiae tenebat, et e diaconis solus Stephanus, ut scilicet uno nominato duo ejicerentur, et sic tertius quem volebant sufficeretur. Quibus acceptis Eugenius III tribus, quorum unus erat S. Bernardus, totum id negotium commisit, quibus subjecit quem a S. Bernardo indicatum promoveri volebat, abbatem, ut videtur, Rigniacensem. Bernardi quidem et alterius in unum convenere suffragia quem indicaverat Eugenius, altero reclamante et secretum summi pontificis prodente: unde sanctus Bernardus ab Eugenio papa postulavit (epist. 280) suppleri quod minus erat. Restauratis igitur comitiis, quibus interfuit S. Bernardus (ex epist. 282) , clerici qui prius in partes dissilierant, concordes in Alanum abbatem [Col. 1381C] Ripatorii convenere pridie Kalendas Dec. 1152. Huic autem cui statim adversatus Ludovicus VII rex a quo obtentus non fuerat assensus, brevi a S. Bernardo mitigatus videtur; nam Alanus eodem anno testis fuit donatarum monasterio Arremarensi a Godefrido episcopo Lingonensi ecclesiarum. Insequenti testis fuit judicii a Ludovico VII in gratiam [Col. 1382A] Godefridi ejusdem lati adversus Odonem Burgundiae ducem. Anno 1154 Anastasius IV bulla Alano data jus confirmavit in abbatem S. Germani. Delegatus ab eodem pontifice conciliavit Senonis, anno eodem, monachos de Charitate et canonicos de Castro Rainardi, dissidentes de praebenda a monachis percipienda in ecclesia canonicorum.
Circa id tempus cum Theobaldo Parisiensi episcopo a papa judex constitutus est accusationum in abbatem Latiniacensem latarum. Interfuit anno 1156 detectioni et expositioni tunicae Jesu Christi apud Argentolium. Solemnes apud Vizeliacum ordines ab abbate invitatus celebravit 10 Martii 1156. Guillelmus comes Antissiodorensis anno 1157 ex formula clientelari apud eum professus est, et convenit [Col. 1382B] de justitia Conadae et aliis capitibus. Eodem anno Alanus Pontiniacenses exemit a censu quem solvere tenebantur monachis de Cella. Jus vacantis annonae canonicae regularibus Sancti Eusebii canonicis ab Humbaldo decessore concessum ex sententia capituli, ratum habuit an. 1159, quod apostolica sancivere auctoritate Alexander III et Adrianus IV. Revelationi reliquiarum S. Genovefae astitit Parisiis 10 Jan. 1161. Insequenti Alexandrum III apud Montempessulanum convenit, et cum eo in Octavianum schismaticum excommunicationis sententiam tulit. Bullam ab eo obtinuit quam post Sammarthanos recudimus in appendice [Col. 1381C] Vide Patrologiae t. CC in Alexandro III. , ut duelli loco testes, instrumenta, aliasque adhiberet probationes. Sed bulla fallit vel in loco ubi data legitur, [Col. 1382C] vel in anno pontificatus. In Galliis enim adhuc versabatur Alexander anno IV. Praemonstratensibus S. Mariani canonicis largitiones a praedecessore Hugone factas cum ecclesiae Tangiacensis auctario confectis tabulis approbavit anno 1163. Sancti Amatoris prioratum eodem anno Sancti Satyri Bituricensis monasterio univit, et cum Hugone Senonensi [Col. 1383A] praesule dissidentes Wilencum Molismi abbatem et Heribertum de Meriaco arbiter in concordiam reduxit. Anno 1164 Guillelmum comitem quem infensissimum patiebatur tunc temporis regi ob infestationes quibus in Vizeliacenses grassabatur invisum placavit. Eodem anno cum controversia quae olim fuerat inter Hugonem et Willelmum comitem Nivernensem recruduisset, eam composuit de mandato summi pontificis Godefridus quondam Lingonensis episcopus, tum privatam vitam apud Claramvallem ducens, statuitque ut quae inter Hugonem episcopum et comitem sanctae memoriae Bernardus Clarevallensis abbas quondam composuerat inviolabiliter observarentur. Eodem adhuc anno monachis Donziaci confirmavit ecclesias de Pogniaco et de Boiaco. [Col. 1383B] Ascelinum abbatem Rigniaci exemit anno 1165 a solvendis monasterii sui decimis in dioecesi Antissiodorensi. Exstinctam cathedralis ecclesiae praeposituram, sed jam toties redivivam novo diplomate [Col. 1384A] sepelivit, et ejus jura ac proventus canonicis concessit anno 1166. Insequenti renuntiata dignitate in manibus archiepiscopi Senonensis absque licentia summi pontificis qui inde conquestus est, solitudinis avidus, pontificatus adepti XIV, Ripatorium secessit, ubi testamentum condidit anno 1182; illud habes apud Camusatum et in appendice nostra. Superstes adhuc anno 1183 monachos de Ripatorio cum Arremarensibus dissidentes conciliavit, quin anno 1185 subscripsit chartae Petri comitis pro monachis Boni Radii. Demum Claramvallem repetiit, ubi sanctissime decessit pridie Idus Oct. in ipsa S. Bernardi cellula, quam post Godefridi Lingonensis episcopi obitum inhabitandam susceperat. Ejusdem Godefridi ad dexteram jacet versus chorum [Col. 1384B] monachorum. Praeter aliquot Alani epistolas epitome ab illo Vitae S. Bernardi conscripta exstat typis impressa.
Epistolae
Charissimo domino suo LUDOVICO magnifico regi Francorum, A. Antissiodorensis dictus episcopus salutem et devotum per omnia servitium.
Non miretur regia majestas quod, superveniente necessitate, aures vestrae magnificentiae toties inquietamus, toties crebris infestationibus agitati, sub umbra alarum vestrarum fugere compellimur. Adhuc enim manus comitis extenta, nec avertit indignationem suam ab Ecclesia. Tendit arcum suum adhuc spirans minarum, omnia pro voluntate quaerens disponere, omnia subjicere sub pedibus suis. Verum alii circumquaque vicini, ejus exemplo ducti, non dicam ad hoc ab eo inducti, sed ejus gratiae obtentu et amoris occasione inventa calumnias [Col. 1383D] movent. Plura de casamento suo esse contendunt, quibus quoniam non pro voluntate sua satisfacimus, cuncta diripere, et cum jam multa rapuerint, majora inferre de die in diem minantur. Cum autem non sit qui audeat se murum pro domo Dei opponere, nec sit qui adjuvet nisi dominus meus [Col. 1384C] rex, rogamus magnificentiam vestram, de qua non minimum adjutorii speramus, cui de facili est cunctis silentium imperare, ut aliquem de vestris nobis transmittatis, qui Varziacum et Apogniacum, aliamque terram nostram custodiat et tueatur. Comes enim nondum fidelitatem mihi fecit, sed nec facturum se promittit. Et nisi Dominus qui imperat ventis et mari nobis manum adjutorii sui porrexerit, plures nobis inferri molestias in futurum speramus.
Charissimo domino suo LUDOVICO, magnifico regi Francorum, A. Antissiodorensis dictus episcopus salutem et devotum servitium.
Frequenter annuntiatum est celsitudini vestrae de [Col. 1384D] vexatione qua comes Nivernensis ecclesiam Sancti Stephani Antissiodorensis aliasque Ecclesias ad eam pertinentes affligit, et vehementer opprimit; et credo quia compatimini. Qualiter autem ego et ipse ante dominum papam convenerimus, quid vero ibi actum fuerit, quo modo etiam comes se ibi habuerit, [Col. 1385A] gestus, incessus ad terrorem praetenderit, et cum indignatione recesserit, dominus Nivernensis viva voce vobis plenius intimabit. Caeterum, terra nostra vestra est, et in vestra protectione et potestate consistit, et servientes vestri deputati sunt ad custodiendam terram. Rogamus proinde magnificentiam vestram ut comitem Nivernensem, sicut scitis, et sicut expedit, conveniatis, ne in res nostras, imo vestras, violenter audeat manus extendere, et damnum aliquod inferre. Caeterum de domino Bituricensi, qui multum fidelis, et major columna Ecclesiae in regno vestro, vos plurimum rogamus, ut tantum virum sicut decet regiam dignitatem vestram more solito benigne supportetis, ne de ejus gravamine [Col. 1385B] episcopi regni vestri scandalizentur, imo de vestrae benignitatis exhibitione in ipsum ab omnibus nobis condignae gratiarum actiones referantur. Si quis autem de eo adversi aliquid susurraverit, pro religionis suae reverentia non omni verbo credatis.
Charissimo domino suo LUDOVICO, excellentissimo regi Francorum, A. Antissiodorensis dictus episcopus, sic regnare ut Regi summo valeat placere.
Sublimitati vestrae gratias agimus de eo quod nuntium nostrum, qui ierat Senonas nuntiare vobis mala quae dominus de Firmitate terrae nostrae inferre non desinit, benigne suscepistis, et pacem, sicut [Col. 1385C] regiam decebat majestatem, nobis de caetero conservari mandastis. Porro propter frequentes incursiones guerrarum, quae a longo tempore terram nostram vexare consueverunt, ita eam innumeris persecutionibus huc usque constat opprimi, ut pene nihil in eo remanserit, ipsamque ad paupertatem et inopiam redigi constiterit. Nunc vero Apogniacum et terram contiguam dominus de Firmitate et sui ita vexant et opprimunt, ut homines nostri ad culturam terrae egredi non audeant. Nam post mandatum vestrum, quod ei de conservanda nobiscum pace fecistis, nostram praesumpsit rapere praedam. His igitur consilium apponite. Nam si eorum malignitas impunita remanserit, nihil praeter culturas terrae et vineas forsitan nobis remanebit.
Reverendo domino suo LUDOVICO, magnifico regi Francorum, A. Dei gratia Antissiodorensis episcopus, salutem et servitium.
Tertia die ante Purificationem dies assignata exstitit [Col. 1386A] inter me et comitem Nivernensem in praesentia domini Senonensis. Ad ipsum vero diem dominus Trecensis, abbas Sanctae Columbae Senonensis, et multi alii prudentes viri convenerunt, qui eorum quae tractanda erant mediatores exstiterunt. Porro requisivi ab eo ut mihi fidelitatem faceret sicut fecerat pater suus: quam se debere plane negavit, cum multi assisterent parati probare patrem suum fidelitatem mihi fecisse. Quorum probatione repudiata, judicio stare noluit si eorum probatio esset recipienda, sed nec damna Ecclesiae nostrae aliarumque Ecclesiarum restituere. Cum autem diceret de rebus Ecclesiarum nihil se habere, cum multi parati essent probare eum plura habuisse, eorum probationem refutavit, et ad quindecim dies [Col. 1386B] post Pascha appellavit.
Illustri domino suo charissimo LUDOVICO, magnifico regi Francorum, A. Antissiodorensis dictus episcopus, sic regnare ut Regi regum valeat placere.
Serenitati vestrae et regiae magnificentiae quantas possumus gratias referimus, pro vigili cura et sollicitudine quam erga nostram Ecclesiam, imo vestram, exhibuistis in rebus illius conservandis et manutenendis: et omnes qui audierunt laetati sunt, et Deum in vobis et de vobis glorificaverunt. Veniens itaque nuntius vester diem me constituisse [Col. 1386C] mihi et comiti assignavit; quem laetus suscipiens, ad illum ire omni occasione remota paratus fui. Verum priusquam ille veniret, comes Nivernensis litteras suas ad capitulum Cisterciense direxerat; quibus perspectis, dominus et venerabilis Godefridus quondam Lingonensis episcopus, dominus Pontiniacensis et dominus Clarevellensis abbates, diem constituerunt mihi et comiti, cupientes inter nos et comitem pacem reformare. Cum igitur ego et turba virorum probabilium et religiosorum ad diem convenissemus, comes ea quae ad pacem sunt satis benigne se libenter facere significavit, et dicto domini G. quondam Lingonensis episcopi, Pontin. et Clarevall. abbatum stare se spopondit. Compellentibus [Col. 1386D] vero cunctis, et laudantibus ut totam causam in dicto illorum poneremus, distulimus, donec prius consilium vestrum et voluntatem super hoc haberemus. Significate igitur nobis quid vobis placuerit. Nam secundum consilium vestrum et voluntatem parati sumus in hoc negotio agere
Charta
[Col. 1387A] Ego GODEFREDUS, episcopus quondam Lingonensis, notum fieri volo tam praesentibus et futuris, quod de quibusdam querelis quae inter dominum Alanum venerabilem episcopum Antissiodorensem, et Willelmum illustrem comitem Nivernensem agitabantur, auxiliante Deo, per manum nostram et Wichardi Pontiniacensis, et Gaufridi Claraevallis abbatum, de jure et consuetudinibus praedictorum episcopi videlicet et comitis inquisita diligentius veritate, tali modo amicabili facta est compositio. Salva igitur inprimis, et approbata charta quam inter praedecessorem hujus dominum Hugonem episcopum et avum istius comitis, comitem scilicet et de Carthusia sanctae memoriae, Bernardus Claraevallis abbas composuit, statutum est a nobis, ut [Col. 1387B] quidquid in ea diffinitum est, et ipsorum sigillis firmatum, ratum habeatur, et tam ab episcopo quam a comite cunctis diebus inviolabiliter observetur. Igitur de terra mercati quae tam episcopi quam comitis communis est, cognitum est, quia neutri eorum eam dare alicui, vel aliquid ibi facere sine assensu alterius licet, excepto quod comes in ea stalla concedere solis cambiatoribus potest, tantummodo ad cambiandum, quae tamen ab eis ad alios usus transferri non possunt: ita duntaxat, ut si pretium exinde comes habuerit, episcopus medietatem habeat, de theloneo quod episcopus et vicecomes accipiunt, ministeriales comitis nihil se intromittere habeant. Terra quae Kalende Maii appellatur liquet quia episcopi est: unde comes nihil [Col. 1387C] ibi facere habet, et quod in ea construxerat aedificium cadat. Similiter domus juxta pontem, quia cognitum est et manifestum constructam eam esse super aquam quae a ponte inferius, juris episcopi est, cadat. Equitaturas hominum episcopi, vel ecclesiarum [Col. 1388A] ministerialibus comitis capere ad aliquid faciendum, vel alicubi mittendum non licet, sed et pro munitionibus faciendis, vel reficiendis nihil ab hominibus episcopi, vel ecclesiarum est exigendum. Aliquoties homines episcopi apud ministeriales comitis conqueruntur, et eis justitiam facere nolunt, nisi pro ipsis se justitient, etiam hi quidem non debent nisi de mercato viventes, unde manifestum est quia ideo non est eis justitia subtrahenda seu neganda. Praeterea contingere solebat quod homines comitis hominibus episcopi sua credebant, et cum non possent credita rehabere, propter hoc res aliorum hominum episcopi capiebant, quod dictum est omnino fieri non debere; credentiae enim a nullo nisi ab eo cui sunt creditae, sunt [Col. 1388B] requirendae. Recognitum est praeterea quod in feodatis servientibus quos episcopus habet Antissiodori, vel alibi etiamsi de mercato vivant, comes nullam omnino in foro, aut alio in loco pro aliquo forisfacto, nisi per episcopum habet justitiam seu potestatem. Ut igitur praescripta compositio rata et inconcussa perpetuo maneat, episcopi, comitis et nostro sigillo eam confirmavimus, notatis testibus qui nobiscum praesentes interfuerunt. Henricus venerabilis Trecensis episcopus et Girardus ejusdem archidiaconus, Guido Antissiodorensis praepositus, Willelmus decanus, Stephanus cantor, Stephanus cellarius, Garnerius senescallus, Stephanus de Petrapertusa milites, Stephanus episcopi [Col. 1388C] praepositus, Raaudus, burgenses Antissiodorenses.
Actum anno ab Incarnatione Domini 1164. regnante Ludovico Francorum rege Christianissimo.
Diplomata
In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego [Col. 1388D] ALANUS Antissiodorensis episcopus. Quoniam certum est episcopum Christi vicarium esse, ejusdem Christi pauperum debet necessitatibus subvenire. [Col. 1389A] Eapropter praedecessor noster Hugo Antissiodorensis episcopus plurima largitus est canonicis regularibus Praemonstratensis ordinis, quos zelo religionis succensos apud Antissiodorum in ecclesia S. Mariani ibidem Deo servituros instituit. Si quidem donavit eis praenominatam ecclesiam S. Mariani, cum quibusdam eidem ecclesiae appendentibus vineis, ecclesiam S. Martini, ecclesiam S. Salvii, et sedem molendini super Belcham fluvium, cum terra et censu pertinentibus ad molendinum. Donavit etiam eis ecclesiam B. Mariae in suburbio sitam, cum censibus et vineis, terris, decimis, pratis, servis et ancillis, et omnibus appendentibus prope Longene positis, et praebendam integram in Ecclesia S. Stephani. Haec omnia canonici de manu episcopi accipientes, [Col. 1389B] ea tamen seu simplicitate, seu nimia donantis confidentia sigillo episcopali non confirmantes, nunc a nobis deposcunt ista confirmari. Ne igitur de his aliquam in futurum sustineant calumniam, ipsa eadem quae donavit, assensu et concessione totius capituli Sancti Stephani, et precibus Willelmi comitis Nivernensis, postea Carthusiae conversi, non etiam laudante ipso capitulo, donamus: quibus etiam donis, ex episcopali benignitate, ecclesiam de Tangiaco donantes adjungimus: et ut rata, inconvulsaque eis permaneant, conscribi, sigillorumque, nostri videlicet et communis capituli S. Stephani caracteribus fecimus consignari.
Actum est hoc anno ab Incarnatione Domini 1163.
Ad episcopalis officii discretionem pertinet loca religiosa non solum tutari et conservare, verum etiam ipsam religionem in meliorem statum promovere. Inde est quod ego ALANUS Dei gratia Antissiodorensis dictus episcopus, ecclesiam B. Amatoris ex officio mihi injuncto et apostolicae auctoritatis mandato, cum illis possessionibus, quas canonici regulares tunc tenebant, ecclesiae S. Satyri in perpetuum concedo, salvis institutionibus quae sunt inter ecclesiam S. Amatoris et B. Stephani, et ea conditione ut per episcopum prior ibi de domo illa constituatur, et ibidem juxta consuetudinem et disciplinam [Col. 1389D] praenominatae ecclesiae vivat, et cum suis [Col. 1390A] fratribus, adjuvante gratia Domini, ordinem B. Augustini teneat, et cum fuerit constitutus nisi per episcopum amoveatur. Ne qua vero deinceps inter episcopum et canonicos controversiae oriatur occasio, constitutum est meo et eorum assensu, ut de vineis episcopi in quibus canonici decimam requirebant, episcopus singulis annis duodecim modios vini persolvat, decem de rubeo et duos de albo. In terra vero quae Cunemine dicitur, episcopi quoties culta fuerit, canonici decimam habeant. Facta est autem haec constitutio in octavis B. Stephani in capitulo Antissiodorensi Guidone praeposito, Rainaudo archidiacono, Rodulpho thesaurario, Stephano cantore praesentibus et assistentibus, sub assensu etiam totius capituli, anno ab Incarnatione [Col. 1390B] Domini 1163, domino Alexandro III summo pontifice, Ludovico rege Francorum, Willelmo juniore comite Nivernensi.
Ego ALANUS Dei gratia Antissiodorensis episcopus, notum fieri volo praesentibus et futuris, quod bonae memoriae Hugo episcopus Antissiodorensis, assumptus in episcopum de ecclesia S. Germani Antissiodorensis cui multo praefuit, S. Mariae Donziaci et monachis ibidem Domino famulantibus ecclesiam S. Vincentii de Pogniaco et ecclesiam S. Peregrini de Boiaco donavit. Deinde tempore meo orta contentione de praesentatione presbyteri de Boiaco, virorum [Col. 1390C] probabilium testimoniis super hoc susceptis, vestigiis illius sancti viri inhaerens, donum illud de ecclesia de Pogniaco et de ecclesia de Boiaco factum confirmavi cum praesentatione presbyteri, salvo jure episcopali, retenta illa parte decimarum quae juris Ecclesiae Antissiodorensis erat tempore Hugonis episcopi Antissiodorensis assumpti in episcopum de ecclesia Pontiniacensi, et illa parte census quam Benedictus presbyter habebat. Hujus rei testes sunt Rainardus abbas Boni Radii, Mauricius prior de Donziaco, cujus tempore hoc factum fuit, Stephanus cellerarius, Rainaudus canonici Antissiodorenses, Arnaudus et Gaufridus monachi de Donziaco, Arnaudus praepositus et Willelmus canis putidus.
[Col. 1390D] Actum anno ab Incarnatione Domini 1164.
Testamentum
[Col. 1389D] Quod de consilio et voluntate capituli nostri factum et confirmatum est, ut nullatenus infirmetur, fidei committimus litterarum, ut certum habeant et ratum posteri quod exaratum est in praesenti. Eapropter [Col. 1390D] ego dictus abbas de Ripatorio, ad praesentium et posterorum notitiam scriptum relinquo quod venerabilis dominus Alanus quondam Antissiodorensis episcopus, ne quid de bonis quae habebat [Col. 1391A] remaneret intestatum, sic suum per manum nostram disposuit testamentum: In primis de grangia, quae Via-Domange ( hodie Vaudemanche) dicitur, ordinatum et statutum ut possessionum suarum termini ab ea nullatenus transferantur; sed eas ut in praesenti possidet, si perpetuo grangia remaneret, perpetuo possidebit. Quod si aliquando acciderit ut infra muros Doschiae ( hodie Dosches) terminos dilatare, ita ut juxta se quatuor carrucatas terrae habeat, tunc etiam termini terrarum quae extra rivum de Germont continentur ad voluntatem abbatis et fratrum sanioris consilii poterunt transportari. Dabitur etiam singulis annis per singulas solemnitates, quibus fratres conveniunt ad audiendum verbum Dei, et in festivitatibus S. Bernardi et in [Col. 1391B] anniversario ejusdem Alani de frumento ejusdem grangiae libra panis albi per singulos: et si, urgente temporum necessitate, aliqua earum solemnitatum transfertur, aut sermo dimittitur, hujus tamen dispositio statuti nullatenus dimittatur: De vinea vero de Valière dictum est et consensum, quod tota usui conventus deputabitur, et ne pro cultura hujus cellarii gravarentur, quinque arpenta vinearum, quae in monte de Teneleriis ( hodie Tennelières) continentur, quae sibi emerat idem, eisdem assignavit, ut fructum quem inde reciperent, ad ejusdem cultum vineae resignarent. Dedit nobis praeterea septem calices, et omnes libros suos tam [Col. 1392A] claustrales quam ecclesiasticos, statuens et praecipiendo disponens, ut de libris et calicibus nullus extra Ripatorium efferatur, aut quomodolibet asportetur. Hoc totum factum est hac ratione et consilio ut si apud Claram-Vallem in sepulcro patrum suorum fuerit tumulatus, totum quod de libris dictum est ratum permanebit et stabile, sin autem totum cassabitur, nec ratum nec stabile permanebit. Quod verbum, licet moleste haberemus, utpote tanti Patris absentiam non amantes, tamen quoniam res erat ei pro anima, et cordi sibi erat ab antiquo S. Bernardo consepeliri, ut simul resurgeret, licet inviti sepulturam concessimus ut rogavit, et omnia haec ut dicta sunt et conscripta, ne processu temporum deperirent, sub anathematis inseruimus [Col. 1392B] interminatione, et sic sigilli nostri impressione et sui annuli appositione jussimus roborari. Verumtamen quoniam nihil majus debetur homini, quam ut dilectionis affectus qui viventi est exhibitus, mortuo non negetur, praesenti scripto adjicientes statuimus, ut cum ex hoc mundo transierit, sacerdotes quinque missas, clerici duo psalteria, laici tres centum Pater noster exsolvant. In anniversario autem sic agetur, missa pro eo dicetur in conventu singulis annis, divinum officium pro ea die celebrabant sacerdotes, clerici quinquaginta psalmos, et laici centum Pater noster exsolvent. Actum anno Incarnationis Verbi 1182 [Col. 1391] Hujus testamenti authenticae tabulae, membraneae, suis sigillis integris munitae servantur adhuc in Archivio Publico Trecensi.
Vita S. Bernardi
(Vide Patrologiae tom. CLXXXV, Opp. S. Bernardi tom. IV.)
Notitia historico-litteraria
PETRUS, cognomento Monoculus, Claraevallis abbas octavus, natione Gallus, stirpe nobilis, factus primum monachus Claraevallis, atque inde postquam Gaufridus per electionem ab ecclesia Igniacensi ad regimen Claraevallis transiit, anno 1162 in Gaufridi locum apud Igniacum abbas electus fuit. Cui praefuit [Col. 1393] Ecclesiae ad annum usque 1179 quo ex abbate Igniaci, invitus ad matris Ecclesiae Claraevallensis clarum administrandum admovetur. Scripsit elegantes Epistolas de diversis argumentis, quas mss. in bibliotheca Sancti Germani Parisiensis a monacho Transmundo collectas vidi, impressasque habet Bertrandus Tissier tome III, pag. 264, Bibliothecae Veterum Patrum Ordinis Cisterciensis. Hic judex apostolicus una cum abbate Cistercii inter Grandimontenses dissidentes mittitur, quorum clericos seu sacerdotes ex propriis domibus ab insolentibus laicis fratribus pulsos, apud Claramvallem gratanter accepit. Functus item legatione ad Henricum imperatorem. Tandem cum ex officio Ecclesias ordinis sui visitaret, Fusniaci extremum spiritum exhalat, quarto Kalendas Decembris, anno 1186, quem sanctitatis opinione celebrem emigrasse, tradit Chronicon Antissiodorense. Delatus ad Claramvallem in primo sancti Bernardi conditorio seu loculo, inter Gerardum communi coenotaphio ita inscripto reconditur: Sub hac cellula lapidea jacent dominus Gerardus martyr egregius, sextus Claraevallis abbas: et dominus Petrus, octavus, miraculis clarus, cujus Vita in volumine beati Bernardi habetur. Agunt de Petro Claraevallis abbate Caesarius in opere De miraculis sui temporis; et abbas Conradus in Exordio Magno Cisterciensi, quos adeas si plura cupis. Haec fratres Sammarthani in Gallia Christiana, tomo IV, pag. 256, in Abbatibus Claraevallensibus.
Epistolae B. Petri
Crescit diei malitia, etc. Vide inter variorum epistolas ad Alexandrum III, post ipsius Regesta, Patrologiae, t. CC.
Quid facimus, pie Pater, etc. Vide ubi supra.
Non est timendus de importunitate contemptus, in quos porrigitur de pietate contuitus, quia nunquam importune charitas petitur, cui semper in promptu est abundantius concedere, quam rogetur. Haec est enim quae in Apostolo et apostolicis viris, quales vos esse non improbe dixerim, non solum impendit, sed et superimpenditur. Haec est, quae cum scandalizatis uritur, cum infirmantibus infirmatur (II Cor. XI) . Haec denique quae nobis apud vos ex praecedentium contemplatione sanctorum spem bonam et in reliquum pollicetur. Ex ea igitur est, quod praesidia vestra pro nostris non solum [Col. 1393C] necessitatibus, sed et necessitudinibus requirentes, causam vobis nostri Heduensis episc. commendamus, cui cum aedificet et bonorum religio famam, et religionis bonitas conscientiam, peperit ei virtus aemulos, cum non daret malignitas inimicos. Quidam namque de domesticis suis ad insipientiam sibi contra stimulum calcitrantes, nuper adversus eum erexere calcaneum, et celebris innocentiae virum ad sedem apostolicam provocarunt. Improbi namque [Col. 1394A] homines, et jurgiorum scandalis assueti, nesciunt omittere, ne priscae consuetudini pareant, quod post antecessorum inquietiones et lites, in hujus quoque perturbationes insurgant. Hujus itaque vobis et simplicitatem et justitiam commendantes rogamus, et petimus, ut status ejus, qui adversae malignitatis flatibus quatitur, benignitatis vestrae robore fulciatur.
Post acceptam de antiqua hostilitate victoriam, qua in manibus vestris sancta mater Ecclesia devicto schismate triumphavit, post exploratae fidei [Col. 1394B] laboriosos agones, quibus per vos imperii virtus, et gloria imperatoriae majestatis enituit, non defuit vobis angelus Satanae qui malitiae suae colaphis caedet et triumphantem, ne vel magnitudo vos tantae operationis extolleret, vel felicium prosperitas continuata successuum patientiae vestrae meritum non monstraret. Audivit, et laetata est Sion, ea quae fidei vestrae integritate fecistis. Audivimus, et compassi sumus, ea quae ex aliena perfidia tolerastis, gratias agentes ei, qui vos pro augmento gloriae vestrae et incursibus tentationis exposuit, et tentari intolerabiliter non permisit. Liberatum ergo vos de manibus impiorum, laetis quidem rumoribus auribus laetissimis audientes, non cessamus orare pro vobis, et gratias agere, ut Dominus Deus noster [Col. 1394C] aeternam vobis gloriam pro publicae pacis administratione retribuat, et sudores patientiae vestrae manu placidae consolationis abstergat. Et quoniam exspectationi filiorum nostrorum de Eberbac gratia vos divina restituit, eos et domum ipsam, quae hactenus sub umbra nominis vestri servata est, et in omnibus prosperata, multo magis nunc vestra, quaesumus, praesentia foveat, et laedi vel turbari in aliquo non permittat. Crescat erga illam gratia, quam [Col. 1395A] a vobis, cum discederetis acceperat, cujus utique status in hoc potissimum vestri reditus oportunitate dirigitur, si vetus misericordia novis miserationibus cumuletur. Specialiter autem charissimum fratrem nostrum, vestrum vero devotissimum filium, A. abbatem ejusdem loci, qui domno G. exinde redeunti successit, vestrae benevolentiae commendamus, rogantes per mansuetudinem Jesu Christi, ut eum tanquam viscera nostra refoveatis in Domino, scientes procul dubio, quod nobis et universo ordini exhibitum reputabitur, quidquid ei pacis atque solatii vestrae charitatis munere conferetur. Si quis autem in suggillationem ipsius aliquid vobis sinistri suggesserit, mentiatur potius iniquitas sibi, et os loquentis iniqua vestris redargutionibus obruatur.
Perfusus amaritudine spiritus, et tactus dolore cordis intrinsecus, quid dicam vobis, Pater, vel quid faciam, nescio, afflictione valida et miseria saturatus. Vos autem ex his quae scribentur attendite et videte, si est dolor similis, sicut dolor meus (Thren. I, 12) . Obductam namque praeteriti vulneris cicatricem scidit nuper ictus acerbior: ut qui parricidalia dudum funera in Patris nece defleveram, eadem cogar et nunc in Claraevallis primogenito deplorare. Ad majorem vero mearum miseriarum cumulum [Col. 1395C] uterque quodammodo inter manus meas exstinctus est, uterque, me praesente, peremptus: ut gladius doloris hujus eo crudelius orbati senis animam pertransiret, quo me miserum feriret cominus, et pressius e vicino confoderet. Accidit enim ante paucos hos dies, ut in domo Trium Fontium, quae prima est in filiabus nostris, visitationis ageremus officium; et ecce abbas ejusdem loci sacrarium ecclesiae, ubi altare B. Bernardi nuper erexerat, peculiarem orationem solito celebraturus ingreditur, quatenus post haec missarum solemnitatibus celebratis devotior nobis et negotiis instantibus redderetur. Cumque ibi moram faceret, et cum angelis Dei assisteret coram Domino, adfuit etiam inter eos Satan, permissus in eum extendere manum [Col. 1395D] suam: ut ille innocentissimus Pater ibi reciperet mortem, ubi vitae requirebat auctorem. Ingressus est namque post eum vir Belial nomine Simon, qui clauso ostio ut occideret in abscondito, Patrem suum praedictum abbatem vibrata in caput ejus acie securis aggreditur; nec prius a vultus et verticis concisione destitit, quam ille non jam miser, sed adhuc miserabilis Pater laureatus suo sanguine spiritum in ejus quem orabat manibus exspiraret. Post haec una hora transacta abiit crudelissimus parricida, et missam celebrare non timuit; ut velamentum sceleris devotione sibi ascisceret sacerdotii. Diu enim prae tumultu lugentium et concurrentium [Col. 1396A] monachorum ignoratus parricida delituit: quamvis vox sanguinis sine intermissione fluentis virum sanguinum, quoties feretro cominus accessisset, stillicidiali quodam testimonio demonstraret. Unde postmodum pro his et aliis quibusdam conjecturalibus signis ad rationem positus, reum se patrati facinoris confitetur: dignus quidem qui nullam consequatur veniam, qui nullam in eo reperit mortis causam. Et ecce nunc, Pater optime, captus et catenatus tenetur in vinculis: pro quo vobis instantissime supplicamus, ut praefixa die consilio, et habita deliberatione cum fratribus, talis in eum definiatur poena, quod similis praesumptionis debeat finiri materia.
Quibus est cor unum, et anima una in Domino, consequens est, caetera quoque fore communia, quae sub certa lege incommutabilis aequitatis, vel gratuita benignitas sortis melioris indulserit, vel tristis illisio casus asperioris infligit. Probat hoc in dolore vulneris vestri Patrum ordinis immoderata compassio, in quorum pectora moeroris participatione transfunditur, quidquid illud est, quo pro recentis enormitate facinoris vestra fraternitas contristatur. Sentiunt, sentiunt ad se pertinere pro virili portione, quod plangitis; quia quod vos urit [Col. 1396C] singularitate discriminis, in illis succendit affinitas charitatis. Suadent autem, et a vobis cupiunt, ut jam tandem doloris hujus consolatione suscepta actus vestros provida circumspectione valletis, talesque vos exhibeatis in posterum, quod infortunii praesentis acerbitas, non tam praeteritorum poena neglectuum, quam subsequentium aestimetur custodia meritorum. Porro de illo miserabili parricida definito consilio statuerunt, ut quamvis non solum praesentia, sed memoria quoque ejus horrorem pariter renovet et dolorem, eum tamen pro majori scandalo devitando usque ad capitulum sub districta faciatis custodia conservari, pane tantummodo et aqua vitam miseri sustentantes, excepto quod ei [Col. 1396D] tribus diebus hebdomadae pulmentum aliquod vestra poterit humanitas erogare. Cavendum est enim et nobis et vobis, ut cum volumus ne de vinculis nostris effugiat, hunc in manibus nostris famis violentia non exstinguat. Videte ergo, ne contemnatis unum ex his duobus: quia quod ordinis decrevit auctoritas, vestra debet omnino religiositas aemulari. Quod autem superagendum est negotiis vestris, ecce nos domi sumus, parati ad omne subsidium consolationis et pacis, quando consilii tempus venerit coram vobis.
Non parvus in charitate profectus ostenditur, cum fraternae pacis lucrum peculiariis quaestibus antefertur. Est enim, ut ait Apostolus, quaestus magnus pietas cum sufficientia (I Tim. VI) , cui nos potissimum oportet intendere, qui terrena credimur pro coelestibus dimisisse. Unde quoniam ille in negotiatione pecoris, quod a fratribus vestris emerat, ad summam fere trecentorum solidorum se asserit circumventum; volumus ut discretio vestra rem diligenter inquirat, et, si verum esse compererit quod asseritur, damnum praedicti N. compensatione rationabili moderetur. Sic enim et hic glorificabitur Deus; cui acceptabile sacrificium in ara cordis [Col. 1397B] incenditur, cum terrenae cupiditatis arvina charitatis ignibus adoletur.
Operantem in vobis gratiam Dei nostri, quam velut olivam fructiferam in pectore vestro plantavit Omnipotens, gaudenter inspicimus et suspicimus reverenter; scientes, quod nunquam se in bonae operationis ramos tam late diffunderet, nisi eam superni roris irriguum in ipso de quo pullulat charitatis cespite fecundaret. Huic ergo totis in Christo congaudentes affectibus, juges ei profectus et fructus uberes imprecamur; ut ita nimirum per [Col. 1397C] salutiferas actiones erumpat indesinenter in publicum, quod indeficiens capiat in intimis incrementum. Capiet autem, si erogare non desinat; quia oleum pietatis et miserationis unguentum quanto copiosius in fraternas necessitates effunditur, tanto donis potioribus augmentatur. Nescit enim subjacere gratia divina defectibus: sed sua potius attenuatione pinguescens, inde reparatur ad lucrum, unde videbatur incurrisse dispendium. Instate igitur, sicut et facitis, operibus pietatis, ut et vobis acquiratis pro meritorum retributione coronam: et nobis de salute vestra perennem faciatis commeare laetitiam.
Susceptis cum gratiarum actione litteris quas misistis, ad placandum regis [Col. 1397D] Regem Angliae hic intellige. animum nuntios et scripta dirigimus; sperantes, quod si rei gestae dignoverit puritatem, serenabitur clementia vultus ejus: et convertet ad misericordiam, quod disponebat ad iram. Vos quoque ne ignorata veritate dubia pro certis accipere debeatis, credite potius nobis, fidem si placet fidelissimo testimonio commendantes, quod quidquid de illo factum est et statutum, necessitas egit juris, et sinceritas aequitatis: [Col. 1398A] nec fuit ibi consideratio prava, quae regis honorificentiae derogaret: sed simplex et opportuna provisio, ne puritas Ordinis, nomenque personae ignominia crescente vilesceret. Quod autem captum se asserit et velut in carcere constitutum, viderit ipse quid dicat; ne forte hoc magis pro carcere deputet, quod non permittitur circuire terram et perambulare eam, ut vadens loquatur adversus fratres suos, et contra filios matris suae ponat scandalum. Aures ergo vestras vanis amodo suggestionibus obstruentes, agite, quaesumus, et apud Dominum regem state pro nobis; ut non contineat in ira misericordias suas, nec habeat, se judice, reos, quos sinceritas probat inculpatae actionis innoxios. Domum vero Mortuimaris consueta pietate respiciat, [Col. 1398B] ne et ipsa loco supplicii luat, quod ad instar et consuetudinem vivi maris carnem mortuam non retentat.
Gravis jactura est, et pluribus onusta dispendiis, cum eatenus damnum rei corporalis incurritur, ut et charitatis simplicitas deludatur. Quod ideo dicimus, quia librum quem remisistis nobis nimio neglectu pessumdatum, et stillicidii alluvione complutum, cum incaute servassetis, cautissime remisistis: procurante videlicet portitore, ut eum noctu redderet, et ipse antelucanus in crastinum causa nondum [Col. 1398C] cognita pertransiret. Quasi non sufficeret, quod injuriam damni dati serotinus hospes occuluit, nisi denuo confidentiam nostram fuga redderet improvisae festinationis illusam. Quo autem adhuc illi alium a nobis accipere librum, quibus priorem dimiserat sub tali ludificatione confusum? Licet ergo pro illa, quae omnia sustinet, charitate, praeteritam ad praesens dissimulemus offensam; similia tamen a simili formidantes, librum alium quem habetis ex nostris, confestim nobis volumus resignari: scientes in se potius retorquere periculum, qui experientia praecedentis incommodi, futuri non declinat infortunia detrimenti.
Pervenit ad nos ea quam misistis pagina litterarum, quae et eximiae devotionis erat plena dulcedine, et regiae rutilabat fidei claritate. Liquido namque nobis illarum tenore innotuit, quod cum praesto sit vobis de honore principali sublimitas, mentis multo magis humilitas vos honorat, quae in serenissimo corde vestro mundanae potentiae fastum reprimit, dum illud in ambitum beatitudinis coelestis attollit. Hinc est quod praeter morem caeterarum nostri temporis feminarum, in pauperibus Christi Christianam non erubescitis paupertatem: dum illorum [Col. 1399A] suffragia devotissime quaeritis, quos ipsa magis vestro suffragio sustentatis. Et unde tantus tenor humilitatis in virgine, nisi de amore et imitatione illius, qui se ipsum exinanivit, nasci dignatus ex virgine? Nunc ergo, Domine Jesu Christe, seminator pietatis humilisque consilii, accipe seminum fructus, quos in Tharasia seminasti. Vos autem excellentissima domina, quam supernus Dominus tanta benedictione praevenit, ut prius didiceritis coelos amare quam terras, agite quod agitis, diligite quod amatis: ut, post praesentis gloriae floridum principatum, corruptibilem regni hujus coronam incorrupto diademate commutetis. Pauperes vero fratres nostros, imo ex vestra familiaritate jam divites, magnificentiae vestrae, etiam cum non oporteat, [Col. 1399B] commendamus, quatenus et nos circa illos paternae sollicitudinis comprobemus affectum, et vobis merces operis geminetur, si quod ultronea liberalitate facitis, commonitionis quoque nostrae obedientia faciatis.
Piae dignationis vestrae gratiam, qua nos regiae salutationis alloquio praevenistis, obviis brachiis [Col. 1399C] pronae humilitatis amplectimur; gratias agentes Deo, qui sic vos fecit gloria terrenae dignitatis excelsum, ut magis amore coelestium humilitatis vos fecerit apice gloriosum. Sic enim humiliter, sic benigne vestra se nobis gloria in litteris quas misistis insinuat: ut militem potius videantur sonare, quam principem: nisi quod ille vere est eminentissimus principatus, qui Christi fide cernitur et humilitate subnixus. Jam vero quas vobis litteras redhibere poterimus, qui paupertatem fratrum nostrorum pauperem esse non sinitis, quam continuae beneficentiae donis et protensis locorum finibus ampliatis? Intende, quaesumus, Christe Jesu, et haec sancta opera regiae hujus pietatis accepta: ut qui pauperibus tuis liberam reddit hujus saeculi sollicitudinem, [Col. 1399D] perennem cum eis habeat in domo Patris tui tuo munere mansionem. Nos quoque pro modulo nostro, piissime princeps, benevolentiae vestrae divitias venerantes, oblationem monasterii de Castineria, quod piae religionis amore in ordinis nostri titulum transcribere cogitastis, gratanter accipimus: promptam gerentes in Domino voluntatem, ut cum abbas loci venerit, subventionem a nobis et opem recipiat congruentem. Quod autem ad orationum pertinet suffragia quae petistis, nunquid potestis bonorum nostrorum non esse participes, quibus in tantum sumus pro tanta benevolentia debitores?
Discipulorum Christi exemplo ducimur, etc. Vide in Alexandro III, ubi supra.
Amplissimos regiae dilectionis affectus, quos ad universas Ecclesias regni vestri ob reverentiam summi Regis expanditis, ad cumulum consuevistis initiatae circa nos charitatis asciscere, ut gratiam caeteris ex vestra pietate communem, nobis faceretis absque aliorum praejudicio singularem. Sic enim [Col. 1400B] piissimum pectus vestrum coelestis gratiae opes amplificant, ut abundet in eo quod universitas hauriat; et non desit eidem, quod familiaris affectio jure proprietatis invadat. Nos ergo specialis gratiae praerogativa gaudentes, tanto securius in necessitatibus nostris ad thronum vestrae majestatis accedimus, quanto clarioris certitudinis argumenta ex ipso dilectionis privilegio jam tenemus. Nunc ergo Claraevalli vestrae granditer vos adesse necesse est: quae si humano praejudicio pastorem suum regnantibus vobis amiserit, non restat ei amplius in quo confidere ultra de homine vel velit omnino, vel possit. Misimus autem nuntios nostros ad vos, qui nimirum ut fideles inveniantur, necesse est completum iri, quod nobis per eos de vestrae protectionis [Col. 1400C] magnificentia respondistis. Nam dominus cardinalis qualiter impleverit quod promisit, inopinata mutatione tam itineris quam voluntatis ostendit. Superest igitur, ut fidei vestrae sinceritas opem nobis fraudatae consolationis instauret, scribendo domino papae, ut in hoc exterminium pacis nostrae neque nunc assentiat, neque in posterum cujuslibet desolatae Ecclesiae voces in consuetudinem nostrae turbationis admittat. Improbum namque est, et sacris legibus interdictum, ut quis cum detrimento locupletetur alterius. Et nos certe pro utilis electione pastoris frustra videmur studio devotae orationis insistere, si ex usu contingat nostras nos lacrymas alienis potius consolationibus profudisse.
Digne quidem prudentia tua, sed non minus dignanter excusat, quod regalis obsequii functionibus occupatus, promissam nobis adventus tui laetitiam statuto exhibere tempore nequivisti. Illud tamen oportet agnoscas; quod excusatio ista non satisfacit votis, etiamsi videatur satisfecisse judiciis, eo quod charitatis affectibus non praescribit, quidquid improvidus casus quantumlibet juste necessitatis invexerit. Quid enim si non possis explicare [Col. 1401A] quod cupio? Ego tamen nequeo non amare quod amo, nec minus subinde in summam desideriorum suorum contumax flamma ferventis amoris attollitur, etiamsi superjectae difficultatis obice reprimatur. Habet enim et hic suum non improba dilectionis improbitas, ut plerumque dum assequi cupita non possumus, quod negat impossibilitas ardentius cupiamus. De caetero vestrum est, omnimodis procurare, ut non ablatum nobis sit, sed dilatum, quod de adventu vestro pia fuerat familiaritate dispositum. Dehinc vero quod status nostri notitiam dari vobis per litteras postulastis, ex illa nimirum prodiit charitate, qua vestrum non immerito facitis, quidquid nobis pepererit vel prosperitas laetum, vel sinisteritas luctuosum. Et nos quidem et Claraevallis [Col. 1401B] vestra per gratiam Dei satis prospere agimus; excepto quod novissime diebus istis non leviter nos tetigit manus Domini: quos, ut utriusque parentis orbaremur solatio, una die dira valde perculit, in abbatis absentia, mors prioris. Nos autem alterius gementes obitum, alterius reditum praestolantes [Col. 1401D] Henricus abbas tunc creatus est cardinalis. , inter moerores et gaudia medii suspiramus · inde utique magis tristes, quod praedicti Patris adventum, quem jamdiu inaniter sustinemus, prae taedio morae sperare desinimus.
[Col. 1401C] Scimus, fratres, quod supernorum dona charismatum fraternae participationis communione proficiunt, et eo copiosius intra possessorum suorum mentes exuberant, quo largius in subsidia proximorum derivatione quadam traducis charitatis emanant. Inde est, quod in nostrae fraternitatis suffragia requisiti, votis vestris libenter annuimus, concedentes utique vobis perpetuum Deo in orationum nostrarum participatione consortium; ut et nos, quod oppido postulamus, communione vestrarum gratum Deo participium consequamur. Sic enim dum nostra in alterutrum bona dividimus, in amorem Dei sub vinculo pacis mentes intimas adunamus: et quod divinitus habebatur in singulis, hac unitate proficit universis. Quapropter monemus vos et exhortamur [Col. 1401D] in Domino, ut jam deinceps hujus communionis intuitu ad gratiam Dei nobis et vobis pariter promerendam in divini operis ministerio studiosius vigiletis, plena manu in benedictionibus seminantes, quod plena tandem falce in aeternis messionibus colligatis. Expandatur in cordibus vestris justitiae suae, ostium claudatur ineptiis, et amor saeculi, vel saecularium potestatum divini amoris custodiae postponatur. Ipsae quoque necessitudines naturales in affectibus vestris non praejudicent veritati; quia nec regnum Dei caro et sanguis assequitur; nec vobis ullatenus expedit, ut si pro Christo saeculum [Col. 1402A] reliquistis, Christum pro saeculo reciprocatione damnabili relinquatis.
Audito surgentis fremitu tempestatis, quam contra vos et domum vestram flatus diabolicae malignitatis exagitat; instamus qua possumus prece sollicita dormientem denuo suscitare Jesum, ut surgat nunc, et opituletur vobis, et in tanta vos necessitate non deserat. Speramus autem, et in ipso confidimus, quod surgens surget ventis imperaturus et fluctibus, ut fiat ex commotione tranquillitas et statuta procella turbationis hujus in [Col. 1402B] auram, mitescant et sileant fluctus ejus. Vobis autem, charissimi, oportunitas indulta est exerendae virtutis, ut quid in pace profeceritis, in persecutione monstretis: et nunc de thesauris vestris explicetis ad meritum, quidquid negotiantibus vobis venisse putatis in lucrum. Ecce enim super vos quasi picea nox caliginosae tribulationis oppanditur; sed agite, ut nox sicut dies illuminetur, fiatque nox ista illuminatio vestra in deliciis vestris, cum effulserit in obscuritate turbinis, quod olim accendistis in lumine claritatis. Sic enim scriptum est: In die mandavit Dominus misericordiam suam et nocte canticum ejus (Psal. XLI) . Quod est hoc canticum, nisi gratiarum actio et vox laudis; in quam tunc [Col. 1402C] praecipue jubemur erumpere, cum gravius contra nos mala vitae praesentis erumpunt? Ad hoc canticum invitabat discipulos, qui dicebat: Omne gaudium existimate, fratres mei, cum in varias tentationes incideritis (Jac. I) . Et ne qua dubietas de vehementia tentationis obrepat, attendite quod alius non alio spiritu praedicavit: Fidelis est, inquit, Deus, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis; sed faciet cum tentatione proventum, ut possitis sustinere (I Cor. X) . Vos ergo, fratres, ponite in cordibus vestris patientiam servare continuam: et de malitia illusoris lucrum facite charitatis. Rectas facite vias vestras, et studia vestra ad Dominum dirigantur: ut fiat in vobis, quod legitis. Cum placuerint Domino viae hominis, inimicos quoque [Col. 1402D] ejus convertet ad pacem. Quis enim nocebit vobis, si boni aemulatores fueritis? Perseveret in vobis disciplina Ordinis, fraternitatis amor, sinceritas charitatis: et jam nulla timeatur adversitas, ubi nulla dominatur iniquitas. Vivat in vobis timor Dei, saeculique contemptus, et victa sunt omnia. Nos quoque juxta quod ipsi petitis, ad dominum regem [Col. 1402D] Regem Angliae intellige. , aliasque personas, nuntios litterasque direximus; sperantes, quod in proximo vobis pax et tranquillitas oportune subrideat, dummodo virga disciplinae quam geritis, nec decidat his flatibus, nec arescat.
Pro causa fratrum nostrorum de Fontibus, quae a domino papa vestrae committitur pietati, vobis quidem de superfluo scribimus; cum credamus, satis superque vestris pectoribus insitum, ut judicetis in justitia pauperes, et arguatis in aequitate pro mansuetis terrae. Causa quoque ipsa, sicut bene confidimus, ita fovetur beneficio juris, ut non multum debeat officio judicantis. Verum, quia sic eis visum est, visum est et nobis, ut vestram humiliter excellentiam imploremus; quatenus intret in conspectu vestro gemitus afflictorum; nec patiamini, ut illius pauperes legibus onerentur iniquis, qui [Col. 1403B] humanae diffinitionis judicia statera ponderaturus est aequitatis. Veniet, veniet dies illa, quidquid interim Christi pauperes patiantur, quando stabunt in magna constantia adversus eos, qui se angustiaverunt et qui abstulerunt labores eorum. Perhibemus autem et nos testimonium veritati, quod vir venerabilis D. Philippus, cujus verbo dominus Eboracensis videtur inniti, tanquam ille ex parte conventus et causae abrenuntiaverit et querelae, contra omnino asserit et testatur, hoc solum se dixisse commemorans, expedire magis eis misericordiam sui et patroni et pontificis exspectare, quam cum eo sub dubiae litis marte contendere. Quocirca rogamus vos et obsecramus in Christo Jesu, ut quemadmodum [Col. 1403C] accepistis a domino papa, quomodo vos oporteat ambulare, et in causae examinatione procedere, ita Patres, agere studeatis, et commissum [Col. 1404A] vobis negotium juxta mera causae merita diffinire. Scitis enim, quam periculosum sit deferre personae si exinde contingat aliquid deperire justitiae.
Cur eos disjungat vel apex unus in litteris, qui uno junguntur apice dignitatis: vel cur diversitas quaeratur in chartulis, ubi simplex viget unitas charitatis? Duobus ergo vobis scribimus, tanquam uni; quia dum in uno quolibet suscipimus alterum, singularem affectum colimus in pluralitate duorum. Domesticus vobis est Ecclesiae nostrae status, a quibus non peregrinatur affectus. Posita est, ut scitis, [Col. 1404B] inter gentes indomitas, et Gallica fortitudine contumaces; quae dum sua per intemperantiam prodigunt, aliena per violentiam diripiunt et praedantur. Ideoque mediante sollicitudine vestra rescriptum nobis petimus sedis apostolicae prorogari: quo archiepiscopis et episcopis terrae nostrae generalis mandati statuatur auctoritas, ut de malefactoribus nostris plenam nobis justitiam faciant, nec in eos aliqua postmodum absolutio prodeat, si digna satisfactio non praecedat. Cessent a sacri participatione mysterii villae, oppida, civitates, quandiu ibi B. Remigii praeda constiterit; ut proveniat nobis rerum indemnitas amotarum, dum illis interdicitur solemnitas divinorum. Haec interim per vos, et quidem magna deposcimus; in quibus si nobis dilectio [Col. 1404C] vestra responderit, fiet, ut cum oportuerit, majora poscamus.
Epistolae Aimerici patriarcha Antiochenae
Anno ab Incarnat. Domini 1164 missa est haec [Col. 1404D] epistola a patriarcha Antiochiae regi Francorum Ludovico, ita se habens.
AIMERICUS Dei gratia sanctae sedis apostolicae Antiochiae patriarcha LUDOVICO, regi Francorum illustri, salutem et patriarchalem benedictionem.
Regiae majestati decebat nos semper laeta scribere, [Col. 1405A] et splendorem pectoris ejus verborum splendore et dilectione fovere. E contrario autem semper factum est nobiscum. Continuae quippe sunt occasiones flebiles, continuus dolor et gemitus, nec possumus loqui, nisi in quibus versamur. Sic enim vulgo dicitur, ubi dolor ibi lingua et manus. Mortes Christianorum frequentes et captivationes, quas quotidie videmus, consumptio etiam Orientalis Ecclesiae, inenarrabili nos affligunt dolore, qui ad internecionem penitus excruciati, in amaritudinibus animae viventes morimur, et amariorem morte vitam ducentes, ad cumulum miseriarum nostrarum ex toto non possumus mori, nec est qui recogitet in corde suo, et clementia motus manum porrigat ad sublevandum. Sed ne verbis diutius immoremur, [Col. 1405B] perrarus qui apud nos est populus Christianorum, una nobiscum ad vos clamat, clementiam vestram praeeligens, quae post Deum sufficiat nos et Ecclesiam Dei in Oriente liberare. Et ut ordo rerum circa nos gestarum ex toto notus sit vobis, Quadragesima quae proxima praeteriit, quidam de hominibus illis qui circa nos sunt inter Saracenos major habetur et christianitatem nostram super omnes qui longe ante fuerunt oppressit, princeps militiae ejus et Damascum procurans, qui possessurus cum ingenti Turcorum manu intravit Aegyptum. Rex igitur Aegypti, qui et soldanus Babyloniae dicitur, de sua suorumque virtute diffidens, adversus supervenientem gentem Turcorum bellicosissimam consilium habuit quocunque modo posset regem [Col. 1405C] Jerusalem quaerere adjutorem, sapienti usus consilio, malens regnare sub tributo, quam spiritu privari simul et regno. Ille igitur, ut diximus, ingressus est Aegyptum, et quibusdam terrae illius sibi faventibus, civitatem quamdam occupavit, quam et munivit. Interea soldanus cum domino rege pactionibus agens, de persolvendo omnibus annis tributo, de captivis Christianis omnibus liberandis ex Aegypto, dominum regem auxiliatorem suscepit. Qui instante articulo profectionis suae nobis et novo principi nostro cognato suo Boamundo, illius Raymundi principis filio, in reditum usque suum tam regni sui quam et terrae commiserat curam. Magnus itaque ille Christiani populi [Col. 1405D] interfector, e vicino nobis positus, collectis undique infidelium regibus et populis, volens licentius transire ad depopulandum regnum Jerosolymitanum, ut quam posset opem ferret homini suo in Aegypto laboranti, principi nostro pacem et trevias obtulit, multotiesque requisivit, nec fuit principis consilium usque in domini regis reditum illi de pace acquiescere. Cum igitur videret quod proposuerat se explere non posse, fremebundus in nos arma convertit, et quoddam castellum nostrum Harenc nomine, duodecimo ab urbe nostra milliario distans obsedit. Obsessis autem ad nos jugiter clamantibus, qui circiter septem millia erant inter bellatores, mulieres et infantes, nec cessantibus diu noctuque, ut misereremur eorum, die etiam designato ultra [Col. 1406A] quem tenere non possent, contractis undique viribus, princeps noster die Sancti Laurentii egressus, Antiochiam usque ad castellum, salvis omnibus qui cum eo erant, perrexit. Turci vero, sicut sunt callidi, obsidionem dimittentes, non longe a castello inter angustias locorum in terra sua substiterunt. Altera autem die nostri ad id locorum Turcos insecuti, cum se non satis sapienter agerent, commisso praelio terga dederunt, adeoque infeliciter pugnatum est, ut nullus ex nobis fere evaderet alicujus nominis, nisi quem fortitudo equi, aut casus aliquis de tumultu illo eripuit. Retentus est princeps, retentus est et comes Tripolis quidam Graecus etiam Calamannus magni nominis dux Mamistiensis, Hugo de Lusiniano, fratres Templi [Col. 1406B] et Hospitalis aliqui, qui de terra Tripolis cum comite venerant: detruncati alii, alii capti, de populo nullis aut perraris salvatis, ad summum penitus consumptis hominibus, et equis, et armis. Post Christianorum stragem, ad castellum praedictum Turci revertentes, illud obtinuerunt, ex pactione debilem multitudinem tam mulierum quam infantum et vulneratorum usque Antiochiam perducentes. Qui postmodum ad urbem accedentes, totam terram pervagati sunt, usque ad mare in ore gladii, et igne circa omnia, quae in oculis eorum fuerunt, pro libitu tyrannidem exercentes. Testis est Deus, quia reliquiae, quae remanserunt nobis, minime sufficiunt diurnis nocturnisque excubiis murorum, quorum custodiam etiam eis quos suspectos [Col. 1406C] habemus, ex penuria hominum tradimus et tutelam: portas, relicto ecclesiarum usu, clerici et presbyteri custodiunt; nos ipsi murorum vigiliis surgentes insistimus, fracturas eorum ex terrae motu multas in multo labore quomodo possumus, sine intermissione reficimus: et hoc totum frustra, nisi benigniori vultu nos respexerit Deus; neque enim speramus diu subsistere, attendentes virtutes hominum hujus temporis deperiisse et nullas esse; sed hoc facimus, ut quidquid potuit fieri, intentatum non fuerit a nobis. Super omnia in hoc nos inducit sola anchora, quae relicta est spei nostrae, quod ab omnibus audivimus de magnitudine vestra, quia semper haec ad nos anhelans super reges Occidentis [Col. 1406D] universos in ore habeat Orientem. Unde datur intelligi nobis, quia non erit gaudium vestrum plenum, donec impleveritis, quod aliquando propter merita nostra non est datum nobis, et est nobis spes, quod in manu vestra visitabit Dominus populum suum, et miserebitur nostri. Ingrediantur in aures summi et incomparabilis principis suspiria et gemitus Christianorum, pungant cor ejus tormenta et dolores captivorum. Et ne longius modum excedamus epistolae, aut sub exspectatione hac vana deficiamus, umbraque mortis diutius consumamur, rescribere nobis et respondere dignetur majestas regia placitum suum, et non erit nobis grave quidquid in verbo ejus sustineamus. Augeat Dominus Jesus Christus in corde regis desiderium quod de [Col. 1407A] sideramus, ut accendat illud in cujus manu corda sunt regum. Amen.
AIMERICUS, Dei gratia sanctae et apostolicae sedis Antiochiae patriarcha, HENRICO, per eamdem gratiam Anglorum illustrissimo regi, dilecto domino et amico, in illo regnare per quem reges regnant.
Condignum et inaestimabilem dolorem nostrum pro insperato et terribili quod nobis, imo toti Christianitati nuper accidit, infortunio, cum lacrymis et singultibus excellentiae vestrae per haec praesentia denuntiamus. Audiat vobiscum omne saeculum dolorem [Col. 1407B] nostrum, ut sciat unde veniat, aut quo tendat noster luctus et nostra lamentatio. Quarto die mensis Julii, anno Incarnati Verbi millesimo centesimo octogesimo septimo, Saladinus, collecta hostium peregrina multitudine, praelium commisit cum his qui erant in terra Hierusalem Christianis, et fusis eorum copiis de ipsis pro velle suo triumphavit, vivifica cruce ludibrio Turcorum exposita, capto rege et magistro Templi, Raymundo quoque principe propriis manibus nefandi Saladini interfecto: et episcopis, cum Templariis et Hospitalariis, et cum omni fere multitudine MCC et peditum triginta millia in tuitione S. crucis gladiis jugulatis, excepta multitudine copiosa quae postea in urbibus quas cepit, est interempta vel captivata. Satiatus [Col. 1407C] denique sanguine Christianorum, Tiberiadem cepit et munivit: deinde civitatem nobilem Accaron [Accon], Cayphas, Caesaream, Joppen, Nazareth, Sebasten, Neapolim, Lydden, Ramatham, Arsur, Hebron, Bethlehem et tunc demum sanctam civitatem Hierusalem, et sepulcrum Domini obsedit, jurans quod ipsum frustatim comminuet, et ejus minutias in profundum maris projiciet. Pro residuis formidolosa nos detinet haesitatio, ignorantes diem et horam in qua subjiciantur ditioni ejus et habitatores earum vel captiventur, vel occidantur, maxime cum victualibus et aequitaturis et armis bellicis et defensoribus constet esse spoliatos.
Pro hac tanta ira et indignatione Dei in nos effusa [Col. 1407D] desuper, panem nostrum cum lacrymis manducamus et turbamur terrore horribili, ne sepulcrum Dominicum exteris tradatur nationibus, ne pauci, qui remansimus in terra Christiana, si tardaverit succursus, urgentibus inimicis, nostras cervices gladiis ferientium supponamus. Et quidem prudentia et opinione et divitiis caeteris regibus Occidentalibus praeeminetis; cujus auxilium semper exspectavimus: precamur ut Terrae Sanctae potenti festinanter succurratis auxilio. Et si tardaveritis sepulcrum Dominicum cum Antiochia nobili civitate, et terra sibi adjacente in opprobrium sempiternum exteris subjacebit nationibus. Mementote laudis et nominis vestri, ut Deus qui vos sublevavit [sublimavit] in regnum, per vos exaltetur. Et si huic tam [Col. 1408A] digno operi volueritis magnum apponere, ut veniatis, vel optatum nobis mittatis succursum: totius Terrae Sanctae liberatio vobis post Deum imputabitur, et nos ipsi, in quantum possumus, lugentes, et rea pectora nostra percutientes ad Deum clamamus ut ipse donet vobis, et velle et posse ad ipsum sic perficiendi ad laudem et gloriam sui nominis: quatenus in hoc mortis articulo Terrae Sanctae et nobis clementer succurratis. Alioquin nobis, qui variis subjacentes periculis diutino languori succumbimus, jam necesse erit exspirare, et fuso sanguine Christianorum, Dominicum sepulcrum, et Antiochiam nobilem civitatem cum terra sibi adjacenti in opprobrium sempiternum exteris nationibus subjacere. Rogamus praeterea, ut dilectos fratres Cabilonensem, [Col. 1408B] et Valeniensem episcopos, quos pro hoc ipso ad vos mandavimus, commendatos habeatis. Valete.
(Vide in Hugone Etheriano, Patrologiae tom. CCII.)
Frater TERRICUS, pauperrimae domus Templi dictus magnus praeceptor, omnisque fratrum pauperrimus, [Col. 1408C] et fere omnino annihilatus conventus, universis praeceptoribus et fratribus Templi, ad quos litterae istae pervenerint, salutem et in illum suspirare in quo sol et luna mirantur.
Quot quantisque calamitatibus ira Dei, nostris peccatis exigentibus, nos in praesenti flagellari permiserit, nec litteris, nec flebili voce (proh dolor!) explicare valemus. Turci enim immensam suarum gentium multitudinem congregantes, Christianorum nostrorum fines acriter invadere coeperunt; contra quos nostrarum gentium phalanges coadunantes, infra octavas beatorum Petri et Pauli in eos congredi, et versus Tiberiadem (quam violenter, castro solo relicto, ceperant) iter arripere praesumpsimus. Cum nos in scopulis pessimis impulissent, [Col. 1408D] nos ita acriter impugnaverunt, quod S. cruce et rege nostro captis, et omni multitudine nostra interfecta, et fratrum nostrorum (ut in veritate credimus) eodem die ducentis et tricenis decollatis (exceptis illis sexagenis qui prima die Maii interempti sunt), vix dominus comes Tripolis, et dominus Reginaldus Sidonis, dominusque Ballovius, et nos de illo miserabili campo evadere potuimus. Deinde pagani Christianorum nostrorum sanguine debacchati versus civitatem Accon cum omni sua multitudine venire non distulerunt, quam violenter capientes, totam terram fere invaserunt: Jerusalem et Ascalon, et Tyro, et Berithon nobis, et Christianitati solis adhuc relictis. Istas etiam civitates omnibus earum fere civibus interfectis, nisi divinum, [Col. 1409A] et vestrum praesto sit auxilium nullo modo retinere poterimus. Civitatem etiam Tyrum inpraesentiarum acriter obsidentes, die noctuque, expugnare non cessant, et tanta est eorum copia, quod totam terrae faciem a Tyro usque ad Jerusalem, et usque ad Gazam velut formicae cooperuerunt. Nobis ergo et Christianitati Orientis, ad praesens omnino deperditae, quantocius succurrere dignemini, ut per Deum et vestrae fraternitatis eminentiam, residuas civitates, vestro fulti adminiculo, salvare possimus. Valete.
Charissimo domino HENRICO, Dei gratia illustri Anglorum regi, duci Normanniae et Aquitaniae, et comiti Andegaviae, frater TERRICUS, quondam magnus praeceptor domus Templi Hierusalem, salutem in eo qui dat salutem regibus.
Sciatis quod Hierusalem cum arce David reddita est Saladino. Syrii autem habent custodiam Sepulcri usque ad quartum diem post festum S. Michaelis; et ipse Saladinus in domo Hospitalis permisit remanere decem de fratribus Hospitalis ad custodiendum infirmos usque in unum annum. Fratres vero Hospitalis de Belliverio optime resistunt Saracenis adhuc, et duas jam carvanas Saracenorum expugnaverunt, in quarum alterius captione, omnia arma et utensilia [Col. 1410A] et victuaria quae erant in castro Fabae, quod Saraceni destruxerant, viriliter lucrati sunt. Adhuc etiam resistunt Saladino Gragchus [Gregeus] Montis regalis, et Mons regalis, et Saphet Templi, et Gragchus Hospitalis, et Margatum, et castellum Blancum, et terra Tripolis, et terra Antiochiae. Capta autem Hierosolyma, Saladinus crucem de templo Domini deponi fecit, et eam per duos dies per civitatem in ostentum fustigando portari fecit. Deinde fecit templum Domini aqua rosata intus et exterius, sursum et deorsum lavari, et legem suam desuper illud per quatuor partes miro tumultu acclamari. A festo vero S. Martini usque ad Circumcisionem Domini obsedit Tyrum, tredecim pierariis die nocteque, lapides in eam incessanter jactantibus. In [Col. 1410B] vigilia S. Sylvestri dominus Conradus marchio milites et pedites per murum civitatis disposuit, et armatis septemdecim galeis et decem aliis naviculis, cum auxilio domus Hospitalis et fratrum Templi adversus galeas Saladini dimicavit, easque expugnans, undecim ex eis retinuit, et magnum Alexandriae admiraldum cum octo aliis admiraldis cepit, Saracenorum multitudine interfecta. Reliquae vero galeae Saladini Christianorum manus evadentes, ad Saladini exercitum confugerunt, quibus praecepto, illius ad terram extractis, ipse Saladinus igne apposito in cinerem et favillam fecit redigi; nimioque dolore commotus, equi sui auriculas et caudam amputans, equum illum per totum exercitum videntibus omnibus equitavit. Valete.
Ordo rerum
ARNULFUS LEXOVIENSIS EPISCOPUS.
- Notitia. 9
- J. A. Giles epistola dedicatoria. 15
- J. A. Giles praefatio. 15
- ARNULFI EPISTOLAE AD HENRICUM II REGEM ANGLIAE, S. THOMAM ARCHIEP. CANT. ET ALIOS. 17
- I. — Praefatio ad Aegidium archidiac. Rothom. 17
- II. — Ad dominum papam Coelestinum. 18
- III. — Ad eumdem. 19
- IV. — Ad Robertum Lincolniensem episcopum. 20
- V. — Ad Sugerium abbatem S. Dyonisii. 21
- VI. — Ad dominum papam Eugenium. 21
- VII. — Ad eumdem. 22
- VIII. — Ad Danielem priorem S. Barbarae. 23
- IX. — Ad Arnaldum Bonaevallensem abbatem 23
- X. — Ad dominum papam Alexandrum cum esset cancellarius. 25
- XI. — Ad G. monialem. 25
- XII. — Ad dominum papam Adrianum. 27
- XIII. — Ad eumdem. 28
- XIV. — Ad magistrum Petrum Helye. 29
- XV. — Ad Arnaldum Bonaevallensem abbatem. 29
- XVI. — Ad Radulphum de Diceto Londoniensem archidiaconum. 29
- XVII. — Ad papam Adrianum. 30
- [Col. 1410] XVIII. — Ad Joannem Neapolitanum et Willelmum Papiensem cardinalem. 31
- XIX. — Ad abbatem S. Ebrulfi. 32
- XX. — Ad eumdem. 33
- XXI. — Ad dominum papam Alexandrum, de promotione sua. 34
- XXII. — Rescriptum domini papae Alexandri. 36
- XXIII. — Ad archiepiscopos et episcopos Angliae. 37
- XXIV. — Ad cardinales Romanae Ecclesiae de electione domini papae Alexandri. 40
- XXV. — Ad Henricum Pisanum legatum Romanae Ecclesiae. 45
- XXVI. — Ad eumdem. 46
- XXVII. — Ad Willelmum Cenomannensem episcopum. 48
- XXVIII. — Ad Hugonem Rothomagensem archiepiscopum. 48
- XXIX. — Ad sanctum Thomam dum esset regis Angliae cancellarius. 49
- XXX. — Ad dominum papam Alexandrum. 50
- XXXI. — Ad eumdem. 51
- XXXII. — Ad eumdem. 55
- XXXIII. — Ad Thomam Cantuariensem archiepiscopum. 55
- XXXIV. — Ad eumdem. 56
- [Col. 1411] XXXV. — Ad eumdem. 63
- XXXVI. — Ad eumdem. 64
- XXXVII. — Ad eumdem. 65
- XXXVIII. — Ad Ludovicum regem Franciae. 69
- XXXIX. — Ad Arnaldum Pictaviensem archidiaconum. 69
- XL. — Ad dominum papam Alexandrum. 70
- XLI. — Ad eumdem. 70
- XLII. — Ad eumdem. 71
- XLIII. — Ad eumdem. 73
- XLIV. — Ad Gilbertum Londoniensem episcopum. 74
- XLV. — Ad abbatem Gristanensem. 74
- XLVI. — Ad Walterum Albanensem episcopum 75
- XLVII. — Ad episcopum Engolismensem. 76
- XLVIII. — Ad Arnaldum Bonaevallensem abbatem. 76
- XLIX. — Ad Aegidium Ebroicensem electum. 77
- L. — Ad Ricardum de Almar., praecentorem Lincolniensem. 79
- LI. — Ad papam Alexandrum de dissolutione monasterii Gristanensis. 79
- LII. — Ad abbatem Gristanensem. 81
- LIII. — Ad Laurentium Westmonasteriensem abbatem. 81
- LIV. — Ad dominum Henricum Remensem archiepiscopum. 82
- LV. — Ad dominum papam Alexandrum. 83
- LVI. — Ad eumdem pro Gilberto Londoniensi episcopo. 84
- LVII. — Ad Joannem et Willelmum cardinales, pro Rogerio Eboracensi archiepiscopo. 87
- LVIII. — Ad dominum papam Alexandrum, pro Joscelino Salesberiensi episcopo. 88
- LIX. — Ad Baldewinum Noviomensem episcopum. 90
- LX. — Ad Aegidium Ebroicensem episcopum. 90
- LXI. — Ad dominum papam Alexandrum. 90
- LXII. — Ad eumdem. 91
- LXIII. — Ad monachos Bernacenses. 92
- LXIV. — Ad dominum papam Alexandrum. 92
- LXV. — Ad eumdem. 93
- LXVI. — Ad Ricardum Pictaviensem archidiaconum. 94
- LXVII. — Ad Henricum regem Anglorum. 95
- LXVIII. — Ad dominum papam Alexandrum. 97
- LXIX. — Ad eumdem. 97
- LXX. — Ad Willelmum Cenomanensem episcopum. 99
- LXXI. — Ad dominum Lucium papam III. 100
- LXXII. — Ad abbatem Cisterciensem et fratres ejus. 102
- LXXIII. — Ad Ricardum Pictaviensem archidiaconum. 103
- LXXIV. — Ad legatos Albertum et Theodwinum. 103
- LXXV. — Ad Nicolaum monachum de monasterio Arramatano. 104
- LXXVI. — Ad Bartholomaeum Exoniensem episcopum. 105
- LXXVII. — Ad abbatem Sancti Ebrulfi. 105
- LXXVIII. — Ad abbatem de Curia Dei. 106
- LXXIX. — Ad abbatem Cisterciensem. 106
- LXXX. — Ad Henricum Fiscanensem abbatem. 107
- LXXXI. — Ad dominum papam Alexandrum. 107
- LXXXII. — Ad Henricum Fiscanensem abbatem. 108
- LXXXIII. — Ad dominum Willelmum de Papia cardinalem. 109
- LXXXIV. — Ad legatos Albertum et Theodwinum. 110
- LXXXV. — Ad Albertum et Theodwinum cardinales. 111
- LXXXVI. — Ad dominum papam Alexandrum. 112
- LXXXVII. — Ad Henricum Baiocensem episcopum. 112
- LXXXVIII. — Ad Cantuariensem et Tarentasiensem archiepiscopos. 113
- LXXXIX. — Ad Rotrodum Rothomagensem archiepiscopum. 114
- XC. — Forma transactionis de quadam commissione. 114
- XCI. — Ad Henricum regem Angliae seniorem. 115
- XCII. — Ad eumdem. 117
- XCIII. — Ad eumdem. 117
- XCIV. — Ad Willelmum decanum Baiocensem. 118
- XCV. — Ad . . . 119
- XCVI. — Ad dominum papam Alexandrum. 120
- XCVII. — Ad eumdem 120
- XCVIII. — Ad Hugonem Lexoviensem archidiaconum, nepotem suum. 121
- XCIX. — Ad Henricum regem Angliae seniorem. 122
- C. — Ad Walterum de Constantiis. 123
- CI. — Ad Henricum regem Angliae seniorem. 123
- CII. — Ad dominum papam Alexandrum. 124
- CIII. — Ad eumdem. 125
- [Col. 1412] CIV. — Ad Dominum Petrum cardinalem. 125
- CV. — Ad dominum papam Alexandrum. 126
- CVI. — Ad eumdem. 127
- CVII. — Ad Ricardum Wintoniensem episcopum 128
- CVIII. — Ad Henricum regem Angliae. 129
- CIX. — Ad dominum papam Alexandrum. 131
- CX. — Ad eumdem. 131
- CXI. — Ad eumdem. 133
- CXII. — Ad eumdem. 135
- CXIII. — Ad eumdem. 136
- CXIV. — Ad eumdem. 137
- CXV. — Ad Ricardum Wintoniensem episcopum. 139
- CXVI. — Ad dominum papam Alexandrum. 139
- CXVII. — Ad Petrum cardinalem. 140
- CXVIII. — Ad Theodwinum cardinalem. 141
- CXIX. — Ad dominum papam Alexandrum. 141
- CXX. — Ad Bartholomaeum Exoniensem episcopum. 142
- CXXI. — Ad Gilbertum Lexoviensem archidiaconum. 143
- CXXII. — Ad Ricardum Wintoniensem episcopum. 143
- CXXIII. — Ad Nicolaum Meldensem episcopum. 144
- CXXIV. — Ad abbatem Claraevallensem. 144
- CXXV. — Ad Willelmum Remensem archiepiscopum. 145
- CXXVI. — Ad Ricardum Abrincensem episcopum et collegas ejus. 146
- CXXVII. — Ad Henricum regem Anglorum. 146
- CXXVIII. — Ad eumdem. 148
- CXXIX. — Ad Ricardum Wintoniensem episcopum. 149
- CXXX. — Ad Henricum regem Angliae. 150
- CXXXI. — Excusatio cujusdam episcopi. 151
- ARNULFI SERMONES. 151
- I. — Sermo habitus in concilio Turonensi. 151
- II. — Sermo de eodem. 157
- III. — Sermo in synodo. 161
- IV. — Sermo in Annuntiatione gloriosae Virginis Mariae. 167
- TRACTATUS DE SCHISMATE orto post Honorii II papae decessum. 173
- ARNULFI CARMINA. 195
- I. — De Nativitate Domini. 195
- II. — Ad Henricum Wintoniensem episcopum. 195
- III. — De innovatione vernali. 196
- IV. — De alterna temporum successione. 197
- V. — Ad poetam mendicum. 197
- VI. — Ad Scaevam, de anu non reformanda. 197
- VII. — Ad juvenem et puellam affectuosius se invicem intuentes. 198
- VIII. — Ad lascivos sodales. 198
- IX. — Super sepulcrum regis Henrici, in quo cerebrum et cor ejus sepulta sunt. 198
- X. — Quomodo pauperi vel diviti sit dandum. 199
- XI. — Epitaphium Mathildis imperatricis, regis Henrici filiae, et alterius regis Henrici matris. 199
- XII. — De eadem 199
- XIII. — Sub cruce, ex persona Crucifixi. 200
- XIV. — Ad nepotem suum, cum esset adolescens. 200
- XV. — Epitaphium Algari Constantiensis episcopi. 200
- XVI. — Epitaphium Hugonis Rothomag. archiepiscopi. 200
- Notitia historico-litteraria. 201
- Notitia altera. 201
- HISTORIA RERUM IN PARTIBUS TRANSMARINIS GESTARUM a tempore successorum Mahumeth usque ad annum Domini MCLXXXIV. 209
- Prologus. 209
- CAPUT PRIMUM. — Quod tempore Heraclii Augusti, Homar, filius Catab, tertius post Mahumeth dux Arabum, universam occupavit Syriam. 213
- CAP. II. — Quae fuit occasio quod ita subito Orientem occupavit; et quod idem Hierosolymam veniens templum Domini reaedificari praecepit. 214
- CAP. III. — Quanto tempore sub alternis dominiis Syria jugum passa est servitutis: et quomodo fidelibus, qui sub infidelium ditione degebant, utilis fuit amicitia magnifici imperatoris Caroli, cum Aarum rege Persarum contracta. 215
- CAP. IV. — Quomodo in potestatem devenit Aegyptii caliphae, et quomodo Heque nequissimo regnante, servitutis jugum super fideles factum sit intolerabilius; et de ruina ecclesiae Hierosolymitanae. 217
- CAP. V. — Quae erat conditio fidelium per illud tempus inter infideles. 218
- CAP. VI. — Quomodo patri nequam filius Daber egregius [Col. 1413] moderator regni successit: et precibus domini Romani, Constantinopolitani imperatoris, reaedificatur ecclesia, cooperante Joanne Cariamte, Constantino monacho necessaria ministrante. 219
- CAP. VII. — De ortu et prima origine gentis Turcorum. 220
- CAP. VIII. — Quot et quantis vitiis per illud tempus subjectus esset mundus. 223
- CAP. IX. — Quomodo, peccatis exigentibus, Persae usque ad Hellespontum universas occupaverunt regiones. 224
- CAP. X. — Quomodo per idem tempus fidelium turbae ad Urbem sanctam accedebant et qua conditione habebantur tam intus quam extra: et quomodo in manus Turcorum iterum restituta est civitas. 226
- CAP. XI. — De adventu viri Dei Petri Eremitae; et collatione ejus et venerabilis viri Simeonis patriarchae Hierosolymorum. 227
- CAP. XII. — Revelatio quae facta est eidem Petro, in ecclesia Sanctae Resurrectionis. 228
- CAP. XIII. — De controversia inter imperatorem Henricum et Gregorium papam septimum: et quomodo Urbanus, ejus successor, Petrum ab Hierosolymis reversum benigne suscepit. 229
- CAP. XIV. — De ingressu domini Urbani papae ad partes ultramontanas, et synodo apud Clarammontem habita. 231
- CAP. XV. — Exhortatio domini papae ad populum, pro via Hierosolymitana. 231
- CAP. XVI. — Qui de principibus ad iter se obtulerunt; et de signo crucis, quod ituri vestibus suis in signum voti et futurae peregrinationis imprimebant. 234
- CAP. XVII. — Nomina principum qui de regno Francorum et Teutonicorum iter assumpserunt. 236
- CAP. XVIII. — Galterus Sensaveir primus viam ingressus, Constantinopolim pervenit. 237
- CAP. XIX. — Petrus Eremita subsecutus, per Hungariam transiens, Hungarorum sentit perfidiam. 239
- CAP. XX. — Apud Niz, urbem Bulgariae, inter peregrinos et Bulgaros tumultus oritur periculosus. 240
- CAP. XXI. — Petrus fugientem suum revocat exercitum, et iterum cum Bulgaris quaerit pacifice convenire; sed factus est error novissimus pejor priore, et dissipatae sunt ejus legiones. 241
- CAP. XXII. — Petrus, recollecto profligatarum legionum suarum residuo, Constantinopolim pervenit; et, transito Bosphoro, castrametatur in Bythinia 242
- CAP. XXIII. — Exercitus ejus, eo absente, a finibus Nicaenis praedas agit, et juxta urbem Nicaenam oppidum expugnat. 243
- CAP. XXIV. — Solimannus, Turcorum princeps, praedictum recuperat oppidum; et quotquot in eo reperit gladio perimit. 244
- CAP. XXV. — Concitatur adversus eumdem Solimannum ob caedem fratrum universus exercitus, et pugnans adversus eum consumitur. 245
- CAP. XXVI. — Solimannus victor, nostrorum castra diripit, residuum populi aut captivum trahit, aut perimit; castrum Civitot obsidet; sed, audita imperatoris legatione recedit. 246
- CAP. XXVII. — Godescalcus sacerdos quidam Teutonicus, iterum exercitum ducens, in Hungariam pervenit. 246
- CAP. XXVIII. — Epistola regis Hungarorum ad praedictum Godescalcum et ejus exercitum; et interitus eorumdem miserabilis. 247
- CAP. XXIX. — Quomodo praecedentes exercitus subsecuta est insensatorum hominum multitudo infinita, Judaeorum interimens populum, et absque disciplina incedens. 248
- CAP. XXX. — Quomodo castrum Meeszburg obsederunt, et septuagintos ex Hungaris interfecerunt; et tandem divinitus in fugam versi, pene omnes ab Hungaris interfecti sunt. 249
- CAPUT PRIMUM. — Quo tempore dux Godefridus iter arripuerit, et qui nobiles cum eo, et quomodo usque in Hungariam pervenerit. 249
- CAP. II. — Legatio ejusdem ducis ad Calemanum regem Hungariae, per Godefridum de Asca, et responsum ejusdem regis ad eumdem ducem. 251
- CAP. III. — Colliguntur ad invicem rex et nostri principes et datur Balduinus ducis frater regi obses; transcursaque Hungaria et fratre recepto, dux a rege multis muneribus honoratur. 253
- CAP. IV. — In terram imperatoris nostrae legiones ingrediuntur: describitur introitus, et Graecorum miseria significatur. 254
- CAP. V. — Dux legatos ad imperatorem dirigit, ut Hugonem [Col. 1414] Magnum, et alios nobiles solvat, quos detinebat in vinculis: universa regio praedae exponitur et tandem nostri Constantinopolim perveniunt. 255
- CAP. VI. — Imperator ad se ducem invitat, ille renuit introire; graves oriuntur inter eos inimicitae: fraude imperatoris, ducis exercitus transfertur ad locum angustiorem. 256
- CAP. VII. — Descriptio urbis Constantinopolitanae. Dux legatos ad imperatorem dirigit; exercitus noster a Graecis ex improviso sustinet insidias. 257
- CAP. VIII. — Ad urbem revertitur exercitus, et ingens pugna committitur, Graecorum fit strages maxima. 258
- CAP. IX. — Populus ad arma convolat, regionem depopulatur universam: ingens fit in castris victualium opulentia. 259
- CAP. X. — Nuntius Boamundi ad ducem accedit, ne cum imperatore conveniat deposcit: responsio ducis. 260
- CAP. XI. — Imperatormisso filio Joanne Porphyrogenito et dato obside, ducem ad se invitat. Dux ad eum ingreditur, eum imperator adoptat; pax inter eos reformatur. 260
- CAP. XII. — Dux muneribus cumulatus, sumpta ad tempus licentia egreditur: rerum venalium forum exhibetur; ducis legiones Bosphorum transeunt et in pago Chalcedonensi castrametantur. 261
- CAP. XIII. — Boamundus accelerat, describuntur nobiles qui eum sequuntur; imperator occulte ei parat insidias. 262
- CAP. XIV. — Epistola imperatoris Alexii ad Boamundum. Irruit clam exercitus imperatoris in castra Boamundi. Capiuntur quidam, qui malitiam imperatoris detegunt. 263
- CAP. XV. — Occurrit dux domino Boamundo, et invitum quasi ad imperatorem introducit; ubi plurimum honoratur. Tancredus interim legiones transfert in Bithyniam, ubi ducis cohortibus sociantur. 264
- CAP. XVI. — Comes Flandrensium Robertus cum suis adest, ab imperatore vocatus introducitur, et muneribus ingentibus susceptis, mare transit, et praedictis sociatur principibus. 265
- CAP. XVII. — Comes Tolosanus, et episcopus Podiensis cum suis agminibus per Dalmatiam properant, multam difficultatem itineris in ea regione perpessi. 266
- CAP. XVIII. — Apud Durachium eidem comiti imperialis occurrit legatus; episcopus Podiensis a Bulgaris capitur; sed Domino miserante, liberatur. Iterum apud Rodestum tam imperatoris quam principum nostrorum eidem occurrit legatio. 268
- CAP. XIX. — Comes, relicto exercitu, ad imperatorem properat; cum eo non convenit. Imperator fraudulenter praecipit ut in ejus irruatur exercitum. 269
- CAP. XX. — Comitis absentis clam a Graecis impugnatur exercitus. Comes indignatur; imperator, facti poenitens, et sibi timens, principum interventionem postulat, suam allegans innocentiam. 269
- CAP. XXI. — Comes, intervenientibus principibus, imperatori reconciliatur. Invitat imperatorem, ut cum reliquis principibus proficiscatur Qui mare transierant versus Nicaeam contendunt. Comes eos protinus insequitur. 271
- CAP. XXII. — Robertus, Normannorum comes, et dominus Eustachius ducis frater, cum suis legionibus Constantinopolim perveniunt, ab imperatore ingentibus donis et multa praeventi honorificentia. Deinde transeuntes Hellespontum reliquis principibus se associant. 272
- CAP. XXIII. — Tatinus quidam imperatori familiaris, nostris associatur principibus, vir subdolus nimium, et iniquitate notabilis. 274
- CAPUT PRIMUM. — Descriptio urbis Nicenae et ejus praerogativae; quod Solimannus, qui in ea dominabatur, ex universo Oriente, Turcorum ingentes contra nos collegerat copias, latens insidiis, ut nostros irrueret. 274
- CAP. II. — Nostri urbem acrius impugnant: cives tamen per lacum liberum habent discursum. Solimannus consolatoriam civibus mittit epistolam. 276
- CAP. III. — Capitur epistolae bajulus, et universa principibus hostium reserat secreta. Comes Tolosanus (qui solus aberat) velox accedit, a principibus reliquis citatus. 276
- CAP. IV. — Solimannus de montibus descendens, in castra violenter irruit; sternitur ejus exercitus; signa victoriae ad imperatorem diriguntur; ille principes remunerat. 277
- CAP. V. — Locantur principes deputatis sibi stationibus, et urbs undique obsessa impugnatur; quidam nobiles procumbunt in acie. 278
- CAP. VI. — Machina quaedam muro applicata, a civibus obteritur, sub qua multi nostrorum pereunt. Lacus nostrorum [Col. 1415] obstat conatibus. 279
- CAP. VII. — Nostri naves a mari deferunt in plaustris; lacum occupant; cives nostrorum admirantur argumentum et desperant. 280
- CAP. VIII. — Iterum ex omni parte civitas oppugnatur. Comes Tolosanus contra se positam turrim machinis et omni arte debilitare nititur; sed, resistentibus civibus, opera consumitur. 281
- CAP. IX. — Factum Godefridi memoriale. Cives in machinas nostras ignem immittunt; casus cujusdam viri nobilis lamentabilis. 281
- CAP. X. — Quidam principibus se offert artifex, machinam construit, turrim suffodit suffossam diruit. 282
- CAP. XI. — Uxor Solimanni cum duobus filiis fugiens capitur. Desperant cives; cum Tatino Graeco de deditione tractant; mittuntur ad imperatorem super eo a principibus nuntii. 284
- CAP. XII. — Imperator, missis nuntiis, urbem recipit; principibus gratias agens, munera mittit. Indignatur populus; pacta confracta queritur; captivos Constantinopolim ductos, imperator remittit ad propria muneribus honoratos. 285
- CAP. XIII. — Soluta obsidione iter arripuit exercitus. Dividuntur ab invicem principes. Solimannus cum innumeris copiis iterum occurrit. 286
- CAP. XIV. — Pugna committitur. Cadit Willelmus Tancredi frater, et totus Boamundi in arcto nimis constituitur exercitus. Tancredus pene capitur. 287
- CAP. XV. — Adsunt reliqui principes; fratribus oppressis subveniunt; vertitur in fugam Solimannus; perit ejus exercitus; nostri uberrima reportant spolia. Iterum munitur exercitus. 288
- CAP. XVI. — Pisidiam ingressae prae aquarum inopia supra modum laborant legiones. Periclitatur miserabiliter exercitus. 289
- CAP. XVII. — Dividuntur ab invicem quidam de principibus, et circumjacentes oberrant regiones. Dux cum urso dimicans pene occiditur. 290
- CAP. XVIII. — Comes Tolosanus ad mortem infirmatur. Exercitus Lycaoniam pertransiens, Maresiam pervenit. Uxor Balduini moritur. 291
- CAP. XIX. — Tancredus in Ciliciam descendens, Tarsum obsidet. Balduinum ducis fratrem ad easdem partes hostem venientem suscipit. 292
- CAP. XX. — Balduinus Tancredi vexillum de arce civitatis dejici mandat; suum ibidem locat. Tancredus indignatus recedit. Guelfo Adamam occupat. 294
- CAP. XXI. — Tancredus, Mamistram in eadem regione violenter obtinet. 295
- CAP. XXII. — Balduinus Tarsum occupat. Trecenti de nostris casu miserabili, ante portam urbis pereunt. 295
- CAP. XXIII. — Populus contra Balduinum arma corripit; sed tandem sedatur. Classis quaedam apud Tarsum applicat virorum Occidentalium. 296
- CAP. XXIV. — Balduinus, Tarso capta, Mamistram venit; pugnant invicem ipse et Tancredus; sed mox reconciliantur. 297
- CAP. XXV. — Balduinus ad majorem revertitur exercitum. Tancredus universam impugnat et obtinet Ciliciam. Finitimi principes, oblatis muneribus, ei se conciliare festinant. 298
- CAPUT PRIMUM. — Balduinus, ducis frater, ad majorem reversus exercitum, instinctu Pancratii iterum assumpta militia, in partem septentrionalem descendit et usque ad Euphratem universam occupat regionem. 299
- CAP. II. — Fama ejus longe lateque diffunditur, a civibus Edessanis vocatur. Transito Euphrate, illuc accelerat, insidias in itinere perpessus; occurit ei populus Edessanus, et multa laetitia in urbem introducit. 300
- CAP. III. — Dux civitatis, facti poenitens, ejus successibus invidet; pacta rescindere nititur, sed tandem victus a populo eum fraudulenter adoptat in filium. 301
- CAP. IV. — Rogatu civium Samosatum obsidet; cives adversus ducem suum, virum inutilem, conspirant, recolentes quantas eis intulerat injurias. 302
- CAP. V. — Edessani ducem praedictum interficiunt, Balduinum sibi praecipiunt in dominum; ipse vero Samosatum praedictam a Balduc, qui ei praeerat, multo emit pretio. 303
- CAP. VI. — Sororgiam civitatem obsidet. Obsessam violenter occupat, gratiam apud populum suum demerens infinitam. 304
- CAP. VII. — Directi quidam a majore exercitu, urbem Artesiam violenter occupant. Quo rumore exciti Antiocheni, illuc cum multa properant militia; nostris insidias [Col. 1416] praestruunt, urbem impugnant; nihil proficientes redeunt, ponte tamen prius communito. 304
- CAP. VIII. — Major exercitus Artesiam pervenit: inde, praemissis quibusdam, qui praetentarent vias ad pontem accedunt, et invitis hostibus, fluvium transeunt. 306
- CAP. IX. — Descriptio urbis Antiochenae et ejus dignitatis. 307
- CAP. X. — In qua provincia sita est; descriptio quoque situs ejus. 308
- CAP. XI. — Quis erat dominus in ea, et quomodo audito nostrorum adventu, urbem prius communierat, ex vicinis urbibus; copiis in ea collectis. 311
- CAP. XII. — Deliberatio nostrorum principum, et accessus expeditionum ad urbem. 312
- CAP. XIII. — Disponuntur principes circa urbem stationibus congruis, et urbem valiant obsidione; cives timore consternantur. 313
- CAP. XIV. — Nostri super flumen pontem erigunt ligneum, ut liberius pabulatum exeant. In castra comitis Tolosani a civibus fiunt eruptiones repentinae. 314
- CAP. XV. — Comes contra eos varia percurrit argumenta; tandem porta, objectis molibus, obturatur. 315
- CAP. XVI. — Nostris pabulatum egressis, hostes occurrerunt; fit conflictus acerrimus: multi ex utroque exercitu cadunt, tum confossi armis tum submersi flumine. 317
- CAP. XVII. — Consumptis necessariis, coepit fames invalescere, populus inopia laborare, pluviorum intemperie putrescere tentoria, exercitus deperire. 318
- CAP. XVIII. — Boamundus et Flandrensis, cum ingenti militia pabulatum exeunt. Cives interim in castra clam irruunt, nostris damnum et injuriam irrogantes. 319
- CAP. XIX. — Qui pabulatum exierant, inventis hostibus et devictis, cum praeda redeunt et spoliis uberibus. 320
- CAP. XX. — Suenno, Danorum regis filius, exercitum subsequens, cum suis copiis juxta urbem Finiminis a Turcis interficitur. 321
- CAP. XXI. — Tatinus, vir subdolus, tanquam victualium commercia missurus, et imperatorem rogaturus ut subveniat, ab exercitu discedit non rediturus. 321
- CAP. XXII. — Fame invalescente et lue pestifera populum occupante, triduanum ab episcopis indicitur jejunium. Dux Godefridus plenam recipit sanitatem et exercitus de ejus salute consolationem. 322
- CAP. XXIII. — Exploratorum, qui missi erant ab hostibus, importunitas per quoddam domini Boamundi factum memoriale compescitur. 323
- CAP. XXIV. — Aegyptius calipha nuntios dirigit ad principes, foedus postulans, et eorum gratiam sibi conciliare quaerens. 324
- CAPUT PRIMUM. — Cives Antiocheni a finitimis subsidia vocant et obtinent: eorum auxilia circa castrum Harenc tentoria locant. 324
- CAP. II. — Nostri principes, peditibus ad castrorum tuitionem relictis, cum equestri manu hostibus praecedunt obviam, victores in castra redeuntes. 326
- CAP. III. — Cives cognito auxiliarium suorum casu graviter consternantur. 327
- CAP. IV. — Nostri castrum aedificant. Naves Januensium in portu applicant. Populus ad mare descendit, et insidias passus ex parte corruit. 328
- CAP. V. — Consilium ducis, et opus admirabile, contra sinistrum casum qui acciderat. 329
- CAP. VI. — Hostes redeuntes cum victoria ante portam civitatis nostrorum gladio obtruncantur; cadunt ex eis duo millia. Dux loricatum per medium dividit. 330
- CAP. VII. — Nostri in capite pontis praesidium construunt, victoriae signum ad naves dirigunt. 332
- CAP. VIII. — Civitas subito amplius angustiatur, munitione nova super occidentalem constituta. 333
- CAP. IX. — Dispersi ad exercitum redeunt. Balduinus ab Edessa singulis principibus munera dirigit. 334
- CAP. X. — Nuntiatur in castris, hostilium copiarum adventus. Stephanus Blesensium comes, simulata aegritudine, ad mare descendit, non rediturus. 336
- CAP. XI. — De statu civitatis dicitur. Boamundi cum quodam fideli de civitate, gratia contracta describitur. 337
- CAP. XII. — Consilium per internuntios inter Boamundum, et praedictum fidelem virum. 338
- CAP. XIII. — Laborat Boamundus ut ei civitas concedatur; solus Tolosanus comes contradicit. 339
- CAP. XIV. — Qui in subsidium Antiochenis properabant, Edessam obsident; sed, resistente viriliter Balduino, vacui recedentes Euphratam transeunt. 339
- [Col. 1417] CAP. XV. — Nostri exploratores dirigunt de adventu hostium solliciti. 340
- CAP. XVI. — Convenientes ad invicem deliberant. Boamundus secretum refert quod ei commiserat amicus. 341
- CAP. XVII. — Gavisi principes Boamundo urbem concedunt, ipse cum amico de urbe tradenda tractat secretius. 342
- CAP. XVIII. — Cives praedictum virum suspectum habent; ipse, coram principe, suam declarat innocentiam. 343
- CAP. XIX. — Quantis angustiis fidelium populus, qui in urbe erat premeretur: et quomodo eis strages destinata quievit. 345
- CAP. XX. — Juxta consilium praedicti viri, exercitus de castris egreditur, circa noctem reversurus. 346
- CAP. XXI. — Boamundus amicum sollicitat, ut opus compleatur: ille fratrem non consentientem perimit. Christianos per scalam demissam in urbem recipit. 347
- CAP. XXII. — Intromissi aperiunt portam; exercitus, jam facti conscius, in urbem irruit. Civitas expugnatur. 348
- CAP. XXIII. — Cives in praesidium se receptant; Acxianus extra urbem fugiens occiditur; multi de monte praecipites prosternuntur. 349
- CAP. I. — Describitur mons, et pars ejus ab hostibus occupatur, custodibus illuc locatis. Emittuntur ad mare qui populum evocent; et illatis victualibus civitas communitur. 351
- CAP. II. — Trecenti a majore hostium praemissi exercitu, ante urbem discurrunt. Rogerius de Barnavilla incautius occurrens occiditur. 352
- CAP. III. — Princeps major accedit, castra locat, in montibus supra praesidium. Dux in porta Orientali prosternitur, ducenti pereunt de nostris. 353
- CAP. IV. — Nostri infra urbem secus radicem montis vallum ducunt; pugnatur ibi; vincuntur hostes. Princeps hostium de monte descendit, urbem obsidet a parte inferiori. 354
- CAP. V. — Populus infra urbem multa laborat inedia. Quidam nobiles clam inde aufugiunt; Boamundus universis praeficitur. 355
- CAP. VI. — Comes Flandrensis praesidium ante Pontis portam, quoniam conservare non poterat, ultro deserit et incendit. Princeps hostium quosdam de nostris captivos in Persidem dirigit. 356
- CAP. VII. — Fame invalescente, populus ad immundos invitus convertitur cibos. 358
- CAP. VIII. — Hostes clam unam pene de turribus occupant; Henricus de Ascha resistit viriliter, et pluribus occisis arcem obtinet violenter. 359
- CAP. IX. — Hostes ad mare descendunt, incendunt naves et in via de nostris multos perimunt. 360
- CAP. X. — Stephanus comes Carnotensium ad imperatorem Constantinopolim proficiscitur. 361
- CAP. XI. — Oratio ejus ad eumdem imperatorem, mendacio plena, perniciosa fidelibus. 362
- CAP. XII. — Revertitur imperator ad propria: expeditiones quas in nostrorum subsidium collegerat, dissolvit, verbo credens praedicti comitis. 363
- CAP. XIII. — Hostes, cognito imperatoris recessu, instant amplius. Desperant nostri, obsequia negant. Boamundus urbem incendit ut eos de latebris eliciat, principes fugam meditantur, dux resistit. 364
- CAP. XIV. — Petro cuidam fit revelatio; lancea Domini reperitur. Iterum confortatur populus. 365
- CAP. XV. — De communi principum consilio mittitur Petrus Eremita legatus ad hostes: intrepidus peragit legationem. 366
- CAP. XVI. — Revertitur Petrus ad proceres; hostium superbiam nostris insinuat; bellum indicitur. 367
- CAP. XVII. — Ordinatis aciebus, urbem egrediuntur, Tolosano comite ad urbis tutelam derelicto. 369
- CAP. XVIII. — Hostium princeps exitum parat impedire, sed nostri viriliter erumpunt. 370
- CAP. XIX. — Nostris egredientibus ros de supernis infunditur, in quo consolationem receperunt universi. 371
- CAP. XX. — Curbagath suas instruit acies; pugnatur cominus. Solimannus a tergo irruens, aciem Boamundi graviter opprimit; subveniunt principes. Turci deficientes ignem subjiciunt, ut fumum excitent. 372
- CAP. XXI. — Fugit hostium princeps; legiones eorum perimuntur; qui evaserant versi sunt in fugam. 374
- CAP. XXII. — Redeuntes a caede hostium nostri, de castris eorum infinita reportant spolia. 375
- CAP. XXIII. — Civitate composita, ecclesias mundant [Col. 1418] et reparant; clericum in eis ordinant studiose. 376
- CAP. I. — Diriguntur nuntii ad imperatorem Hugo Magnus et comes Heumaucorum; Balduinus comes in via deficit; Hugo Magnus non revertitur. Podiensis episcopus moritur; lues oritur. 377
- CAP. II. — Vociferatur populus ut Hierosolymam eatur; differtur iter usque ad Kal. Octobris. Boamundus in Ciliciam descendit, et regionem recipit universam. 378
- CAP. III. — Dominus Hasarth contra dominum suum Rodohan a duce petit auxilium. Dux, evocato fratre Balduino, illuc properat. 379
- CAP. IV. — Balduinus fratri occurrit cum ingentibus copiis. Reliqui principes ministrant auxilium. Fugit Rodohan. Quidam ex nostris in via pereunt; occiduntur hostium ad decem millia. 380
- CAP. V. — Dux, cladem declinans, in terram fratris secedit; quorumdam proditorum illic oppida diruit. Properant illuc et alii quidam principes, ut Balduini munificentiam consequantur. 381
- CAP. VI. — Cives Edessani, indignati, quod comes eorum solis uteretur Latinis, adversus eum conspirant: super quo Balduinus commonitus, conspiratores interficit. 382
- CAP. VII. — Balas proditionem adversus comitem molitur; comes sibi praecavet; capiuntur ex ejus sociis quidam. Fulcherus Carnotensis casum reddit leviorem. Balduc proditor occiditur. 383
- CAP. VIII. — Comes Tolosanus Albaram occupat: episcopum in ea constituit. Classis Teutonicorum applicat in portu. Clades non cessat. 385
- CAP. IX. — Civitatem Marram obsident; obsessam capiunt. Dominus Wilhelmus Aurasicensis episcopus moritur. Gulferus de Turribus insignis habetur. 385
- CAP. X. — Dux ad fratrem revertitur, licentiam impetrat: Rediens ad exercitum, insidias patitur in via; sed illaesus evadit. 387
- CAP. XI. — Apud Marram oritur contentio inter comitem Tolosanum et Boamundum. Boamundus partes comitis apud Antiochiam occupat. Principes apud Rugium conveniunt, nihil utile statuentes. Populus fame laborat. 387
- CAP. XII. — Comes in terras hostium ingressus, praedas inde ducit; populum vociferantem non perferens, iter arripit. Junguntur ei Normannorum comes et Tancredus. 389
- CAP. XIII. — Praedonum incursus in itinere comitis sustinet exercitus: contra quos comes prudenter irruit. Castrum repugnans effringitur Ante Archis castra locantur et finitimorum nuntii ad principes accedunt. 390
- CAP. XIV. — Describitur Archis. Captivi ex nostris qui in urbe Tripolitana detinebantur, urbem obsidendam significant. 391
- CAP. XV. — A castris egressi quidam urbem Antaradon occupant viriliter; unde cum spoliis uberibus ad castra redeunt, et continuant obsidionem. 392
- CAP. XVI. — Dux Godefridus cum Flandrensium comite et expeditionum residuo Laodiciam pervenit, Guinimerum a vinculis expedit, classem ei restituens, Boamundus usque ad praedictam urbem abeuntes prosequitur. 392
- CAP. XVII. — Dux et qui cum eo erat exercitus Gabelum obsidet. Tolosani fraus intercedit. Archis properantes reliquis associantur principibus; obsidio non proficit. 393
- CAP. XVIII. — Renovatur quaestio de lancea Domini. Inventor rogum intrat accensum; paucis post diebus moritur. 395
- CAP. XIX. — Nuntii, qui a nostris principibus missi fuerant in Aegyptum, revertuntur. 396
- CAP. XX. — Imperatoris legati adsunt. De Boamundo conquerentes, imperatorem nuntiant venturum; principes dissentiunt; pugnatur cum Tripolitanis et vincuntur hostes, nostri victores in castra redeunt. 397
- CAP. XXI. — Praeses Tripolitanus multa pecunia et muneribus a nostris pacem impetrat. Principes de fidelium consilio, qui in illis partibus habitant, viam eligunt maritimam. 398
- CAP. XXII. — Proficiscentes urbes praetereunt in littore maris sitas, Liddamque et Ramulam perveniunt. 399
- CAP. XXIII. — Hierosolymitae viris fortibus, armis et victualibus, urbem communiunt diligenter. Cives fideles ex plurima parte extra urbem projiciunt, 401
- CAP. XXIV. — Bethlehemitae ad principes legatos dirigunt; dirigitur illuc Trancredus, qui ecclesiam et locum occupat. 402
- CAP. XXV. — Proficiscens exercitus Hierosolymam pervenit; sed interim excitatur tumultus, in quo cadunt nonnulli de hostibus. 404
- CAP. I. — Descriptio situs urbis sanctae, in qua ostenditur quas regiones et quae habeat loca per circuitum. 405
- CAP. II. — Quibus nominibus et quot appellatur civitas, et quod David eam regni solium constituerit. Quomodo Aelius Adrianus de clivo in montis verticem transtulerit. Et quaedam iterum de situ ejus. 406
- CAP. III. — Quod partem duorum montium intra muri ambitum contineat, et quod sit Dominicae resurrectionis, in alto vero templum Domini, et quae sit forma utriusque ecclesiae. 408
- CAP. IV. — Quod in loco arido et inaquoso sita sit civitas. De fonte Siloe. Et quomodo cives, audito nostrorum adventu, lacus dissipaverint, et obstruxerint fontes. 410
- CAP. V. — Quo tempore noster exercitus ante urbem advenerit; et quis fuit nostrorum, hostiumve numerus; et quo ordine castra sunt locata. 412
- CAP. VI. — Quinta post obsidionem die urbem impugnant: ductu cujusdam fidelis in silvas descendunt, trabes deferunt, erigunt machinas. 413
- CAP. VII. — Siti populus fatigatur; dumque aquas quaerunt longe positas, et reliqua vitae necessaria, ab hostibus perimuntur frequenter. 414
- CAP. VIII. — Cives machinas construunt; ad resistendum se praeparant; fideles, qui cum eis erant, angariis afficiunt. 415
- CAP. IX. — Classis Januensium apud Joppen applicat; mittuntur de exercitu, qui eos ad obsidionem deducant; patiuntur in itinere, qui missi fuerant, hostium insidias. 417
- CAP. X. — Qui in classe advenerant, ad exercitum se conferunt et in erigendis machinis plurimas praestant commoditates. Pacificantur ad invicem Tolosanus et Tancredus. 418
- CAP. XI. — Indicantur populo Litaniae. In montem Oliveti ascendit universus populus. 419
- CAP. XII. — Dux et duo majores comites de noctu castra sua transferunt; per gyrum ante urbem eriguntur machinae. 420
- CAP. XIII. — Oppugnatur civitas et vehementissimus hinc inde fit conflictus; sed nox interposita litem dirimit. 421
- CAP. XIV. — Nocte illa in multa anxietate tam obsidentes quam obsessi permanent. 423
- CAP. XV. — Sequenti die redeunt in idipsum, et solito vehementius impugnatur civitas. Pereunt veneficae, quae nostram machinam fascinatum venerant. 423
- CAP. XVI. — Datur signum a monte Oliveti divinitus; et populus, qui fatigatus erat, redit in pugnam acrius. 424
- CAP. XVII. — In parte australi Tolosanus cum suis urbem nihilo segnius impugnat. 425
- CAP. XVIII. — Dux, et qui cum eo erant, a castello ligneo pontem super murum deponunt, suos immittunt. Urbs capitur, porta aperitur, et noster introducitur exercitus. 426
- CAP. XIX. — Dux cum suis per civitatem discurrens, stragem operatur innumeram. Tolosanus a parte australi violenter ingreditur, et suas introducit legiones. Civium pars in praesidium civitatis se recipiunt. 427
- CAP. XX. — Cives in atrium templi se conferunt. Tancredus illuc eos persequitur. Fit strages innumera, et sanguis ibidem funditur infinitus. 428
- CAP. XXI. — Urbe composita, sedatur tumultus; et armis depositis, orationis gratia loca circumeunt venerabilia, diem agentes solemnem. 429
- CAP. XXII. — Podiensis episcopus et alii quidam qui in itinere dormitionem acceperant visi sunt in civitate et apparuerunt multis. 430
- CAP. XXIII. — Viri fideles, qui in urbe habitabant, Petro Eremitae, cui suam commiserant legationem, ingentes gratias exsolvunt et honore debito prosequuntur. 431
- CAP. XXIV. — Civitas mundatur de interemptorum cadaveribus. Qui in arcem se contulerant Tolosano comiti se dedunt. Dies illa in perpetuum celebris constituitur. 432
- CAP. I. — Octava die, post urbem captam, principes conveniunt, ut ex se unum eligendo urbi et regioni praeficiant; clerus indiscrete nititur contraire. 433
- CAP. II. — Principes, neglecta cleri contradictione, dominum ducem eligunt, et electum cum hymnis et canticis sepulcro Domini repraesentant. 434
- CAP. III. — Dux promotus a comite Tolosano turrim David quam ab hostibus susceperat, reposcit. Dissentiunt principes, sed tamen turrim obtinet postulatam 435
- [Col. 1420] CAP. IV. — Episcopus Marturanensis, vir subdolus et nequam, quemquam Arnulphum sibi similem in patriarcham nititur promovere; sed non proficit. Crux Dominica reperitur. 436
- CAP. V. — Quis et unde fuerit et quibus majoribus progenitus dux Godefridus aperitur. 437
- CAP. VI. — Matris praesagium de futuro statu filiorum. 438
- CAP. VII. — Recensetur factum ejus memorabile in quadam monomachia. 438
- CAP. VIII. — Factum ejusdem egregium in victoria imperatoris Henrici, contra Radulphum pseudoregem Saxonum. 439
- CAP. IX. — Quam pia liberalitate erga ecclesias quae sunt Hierosolymis, abundaverit; et quod humilitatis intuitu regio diademate noluit insigniri. 441
- CAP. X. — Princeps Aegyptius militiam et vires suas omnimodas contra nostros excitat et in Syriam dirigit. 441
- CAP. XI. — Dux e diverso completis apud Hierosolymam litaniis et orationibus, circa Ramulam congregatis principibus, expeditiones colligit. 442
- CAP. XII. — Committitur praelium et nostris divinitus confertur victoria, receptis divitiis innumerabilibus. 443
- CAP. XIII. — Discedunt principes ab invicem; Normannus et Flandrensis repatriant; Tolosanus redit Constantinopolim; Tancredus urbi praeficitur Tiberiadensi. 445
- CAP. XIV. — Boamundus Antiochenorum princeps et Balduinus comes Edessanorum, Hierosolymam veniunt, Nativitatem Dominicam ibi celebrantes. 446
- CAP. XV. — Daimbertus Ecclesiae Pisanae archiepiscopus, Hierosolymitanae praeficitur Ecclesiae patriarcha. 447
- CAP. XVI. — Studio malignorum inter ducem et patriarcham graves cum simultate suscitantur quaestiones super turri David, et quarta parte civitatis. 448
- CAP. XVII. — Qua ratione quarta pars civitatis in jus et potestatem domini patriarchae cesserit. 448
- CAP. XVIII. — Item de eodem: et quae loca venerabilia saepe dicta pars infra se contineat. 449
- CAP. XIX. — Quis fuerit regni status per illa tempora; et quomodo dux urbem maritimam Assur obsedit; et qua de causa eamdem solverit obsidionem. 451
- CAP. XX. — Factum memoria dignum, quod eidem in eadem obsidione accidit. 452
- CAP. XXI. — Boamundus, Antiochenorum princeps apud urbem Meleteniam capitur. 453
- CAP. XXII. — Factum ducis dignum memoria in regione Arabum. 453
- CAP. XXIII. — Obitus ducis, et sepultura. 454
- CAP. I. — Dominus Balduinus, Edessanorum comes, defuncto fratri succedit in regno. 455
- CAP. II. — De corporis habitudine, et qualitate morum ejusdem domini Balduini. 455
- CAP. III. — Comes Garnerus, defuncto duce, turrim occupat; praedictum Balduinum occultis citat internuntiis. 456
- CAP. IV. — Epistola domini Daimberti ad principem Antiochenum. 457
- CAP. V. — Accedit Balduinus Hierosolymam, et circa fluvium Canis hostium reperit insidias. 459
- CAP. VI. — Vincuntur hostes, et expedito itinere Balduinus pervenit Hierosolymam. 460
- CAP. VII. — Patriarcha Daimbertus, Balduini timens adventum, in ecclesiam montis Sion, relicta domo patriarchali, se confert. 461
- CAP. VIII. — Comes versus Ascalonem expeditiones dirigit; Jordanem transit; terras hostium ingreditur; tandem Hierosolymam redit. 462
- CAP. IX. — Reconciliatis ad invicem patriarcha et comite, comes in regem inungitur. 463
- CAP. X. — Tancredus veteris memor injuriae, ab eo discedit, ab Antiochenis vocatus. 463
- CAP. XI. — Rex, Jordane transito, de hostium finibus praedam trahit innumeram; et factum ejus commendabile describitur. 463
- CAP. XII. — Principes occidentales iterum ad iter se accingunt, et cum ingentibus copiis perveniunt Constantinopolim. 464
- CAP. XIII. — Imperator Alexis nomine, more solito, eis per Turcos molitur insidias; prosternuntur ex parte plurima peregrini; et qui residui sunt, Hierosolymam pervenerunt, comitem Tolosanum secuti. 465
- CAP. XIV. — Rex Antiopatridam obsidet, et obsessam occupat violenter. 466
- CAP. XV. — Idem rex Caesaream obsidet urbem maritimam, et obsessam impugnat. 468
- CAP. XVI. — In oratorio civitatis civium multitudo perimitur infinita, et urbi captae assignatur archiepiscopus. 469
- [Col. 1421] CAP. XVII. — Rex, Ramulam veniens, hostium qui advenire dicebatur exspectat exercitum; et cum eis pugnans, obtinet victoriam. 469
- CAP. XVIII. — Inde Joppem transit, et consternatos ejusdem cives confortat. 471
- CAP. XIX. — Principes qui de novo advenerant Tortosam capiunt, et captam comiti tradunt Tolusano; deinde Hierosolymam properant; rex eis usque Berithum obviam egreditur. 472
- CAP. XX. — Aegyptii cum infinitis copiis fines ingrediuntur nostros. Rex illis occurrit; incautius pugnat cum eis et vincitur. 473
- CAP. XXI. — Rex, fugiens de praelio, in castrum Ramulense se recipit; cujusdam Arabis beneficio eripitur, aliis ibidem peremptis. 474
- CAP. XXII. — Rex per diverticula fugiens, Arsur, inde Joppem pervenit. Conveniunt de regno universi, ut regi subveniant; pugnatur cum hostibus; nostri victores evadunt. 475
- CAP. XXIII. — Tancredus interim urbes nobilissimas, Apamaniam et Laodiceam, in suam recipit ditionem. 477
- CAP. XXIV. — Balduinus de Burgo, comes Edessanus, Gabrielis ducis filiam uxorem ducit. 477
- CAP. XXV. — Boamundus a vinculis hostium solutus redit Antiochiam, et Daimbertum patriarcham ad se confugientem benigne suscipit. 478
- CAP. XXVI. — Expulso Daimberto, quidam Ebremarus, Hierosolymis inordinate praeficitur. Rex Ptolemaidem obsidet, nec proficit; rediens inde sauciatur. 479
- CAP. XXVII. — Comes Tolosanus ante urbem Tripolim castrum aedificat, cui nomen est Mons Peregrini. 480
- CAP. XXVIII. — Rex iterum Ptolemaidam obsidet; et Januensium fretus auxilio, obsessam urbem occupat violenter. 480
- CAP. XXIX. — Carra Mesopotamiae a Tancredo, Balduino et aliis obsidetur. Cives, fame compulsi, de tradenda urbe consilium ineunt. 481
- CAP. XXX. — Nostri disceptantes de imperio urbis, ea excidunt; cives subsidia recipiunt; pugnatur ibi cominus; vincuntur nostri, fitque casus nostris valde periculosus. 482
- CAP. I. — Boamundus, Antiochenorum princeps, commisso principatu Tancredo, transfretans in Franciam properat, Francorumque regis filiam ducit uxorem. Hierosolymorum patriarcha Romam petit. Rex uxorem legitimam absque causae cognitione deserit. 483
- CAP. II. — Dominus Raimundus Tolosanus comes n oritur. Willelmus Jordanis, ejus nepos, ei succedit. Rodoan, Turcorum princeps magnus, fines nostros ingreditur, cui Tancredus occurrit, et confusum vertit in fugam. 485
- CAP. III. — Aegyptii cum ingentibus copiis regno se infundunt; quibus rex occurrens, captis nonnullis, pluribus interemptis, reliquos in fugam adegit. 486
- CAP. IV. — Daimbertus patriarcha cum prosecutione apostolicarum rediens litterarum, apud Messanam urbem Siciliae moritur. Ebremarus sedis illius incubator, Romam contendit. Legatus Arelatensium archiepiscopus Gibelinus mittitur, qui postmodum in patriarcham substituitur. 488
- CAP. V. — Vir nobilis Hugo de Sancto Aldemaro Tiberiadensium dominus, in montibus qui urbi praeeminent Tyrensi castrum locat, cui nomen est Toron; idemque non multo post cum Damascenis confligens, lethaliter confossus, sed tamen victor, occubuit. Ascalonitae quoque nostris volentes praetendere insidias in laqueum quem paraverant incidunt. 489
- CAP. VI. — Boamundus de Francia in Apuliam reversus cum ingentibus copiis Graecorum fines depopulaturus ingreditur; demumque in Syriam volens redire, relicto Boamundo filio vita decedit. 490
- CAP. VII. — A finibus Orientalibus item ingentes Turcorum copiae partes Edessanas occupare nituntur; sed Tancredus una cum rege resistunt viriliter. 491
- CAP. VIII. — Balduinus comes Edessanus redit de vinculis hostium, et Joscelinus cum eo; et adversus Tancredum guerram excitant. 493
- CAP. IX. — Bertramus, comitis Tolosani filius, cum classe Januensium in Syriam descendit, patri quaerens succedere; Willelmus Jordanis contradicit. Capitur Biblium. 493
- CAP. X. — Rex Balduinus Tripolim properat; fervet obsidio, et capitur civitas. 495
- CAP. XI. — Balduinus comes Edessanus, ad socerum Gabrielem Meleteniam descendit, ubi factum ejus exstat satis memorabile. 496
- [Col. 1422] CAP. XII. — Bethlehemitica ecclesia per regis studium ad cathedralem erigitur dignitatem. 497
- CAP. XIII. — Obsidetur terra marique civitas Berythensium; et secundo capitur mense. 499
- CAP. XIV. — Danorum et Norvegiorum classis descendit in Syriam; quorum ope rex Sidonem obsidet et capit; narraturque casus circa regem mirabilis 501
- CAP. XV. — Moritur Gibelinus Hierosolymorum patriarcha; succedit ei vir impius et nequam Arnulfus. 502
- CAP. XVI. — Ab Oriente Turcorum ingens manus, et innumerabiles copiae finibus se infundunt Antiochenis; sed Tancredus, una cum Tripolitano comite Bertramo, resistit viriliter. 503
- CAP. XVII. — Tyrus obsidetur; sed, resistentibus potenter civibus, obsidentium deluditur intentio. 504
- CAP. XVIII. — Moritur dominus Tancredus, relicto principatu Rogero Ricardi filio. 505
- CAP. XIX. — Menduc, Turcorum princeps potentissimus, iterum cum ingentibus copiis regnum ingreditur; rex ei occurrens, conficitur; supra vires universa regio fatigatur. 505
- CAP. XX. — Ascalonitae impugnant Hierosolymam; sed tandem hostium dissolvuntur acies, et redeunt ad propria. 507
- CAP. XXI. — Comitissa Siciliae, regis uxor futura, in portu applicat Acconensium. 507
- CAP. XXII. — In regione Edessana fames oritur valida. Balduinus Joscelinum consanguineum suum capit, et ab universa regione violenter exire compellit. 508
- CAP. XXIII. — Terraemotus ingens partes concutit Antiochenas. Borsequinus quoque, Turcorum satrapa potentissimus, in eadem desaevit regione. 510
- CAP. XXIV. — Ascalonitae urbem Joppensem obsident; sed regis adventum formidantes, infecto negotio recedunt ad propria. 511
- CAP. XXV. — Borsequinus iterum Antiochenorum vexat fines; sed occurrente sibi principe Rogero cum suis auxiliis, confusus in fugam vertitur, legionibus dissolutis. 513
- CAP. XXVI. — Arnulfus Hierosolymorum patriarcha, super multis accusatus, Romam proficiscitur. Rex in Syria Sobal trans Jordanem castrum, cui nomen Mons Regalis est, aedificat. 514
- CAP. XXVII. — Rex videns urbem sanctam habitatoribus vacuam, Syros fideles ex Arabia deducit; quibus conferens domicilia, urbis eos constituit habitatores. 515
- CAP. XXVIII. — Rex cleri suggestione a domino papa postulat, ut quascunque urbes subegerit, Hierosolymitanae subdantur Ecclesiae. Subjiciunturque variarum epistolarum rescripta. 516
- CAP. XXIX. — Rex ad mare Rubrum descendit; regionem perlustrat: comitissam Siciliae, quam uxorem deduxerat, remittit ad propria, aegritudine fatigatus. 519
- CAP. XXX. — Ante urbem Tyrensem castrum Alexandrium, quod vulgari Scandalium dicitur, aedificatur. 520
- CAP. XXXI. — Rex in Aegyptum descendit; Pharamiam occupat; in aegritudinem incidit, qua fatigatus in eodem itinere vita decedit; Hierosolymis juxta fratrem sepelitur. 520
- CAP. I. — Balduinus, comes Edessanus, sublimatur ad regnum; describitur quis et unde fuerit. 521
- CAP. II. — Qua de causa profectus est Hierosolymam, quando electus est in regem. 522
- CAP. III. — Modus electionis aperitur et memorabile factum comitis Boloniensium Eustachii describitur. 523
- CAP. IV. — De habitudine corporis, moribus et conversatione ejusdem regis. 524
- CAP. V. — Alexius Constantinopolitanus imperator, dominus quoque Paschalis papa, sed et comitissa Siciliae, quae Hierosolymorum regina fuerat, moriuntur. 525
- CAP. VI. — Aegyptiorum exercitus tam navalis quam terrestris in regnum ingrediuntur; rex cum suis occurrit, sed non conveniunt. Arnulfus Hierosolymorum patriarcha moritur; substituitur ei Gormundus. 525
- CAP. VII. — Ordo Militiae Templi Hierosolymis instituitur. 526
- CAP. VIII. — Papa Gelasius defungitur; cui Calixtus succedit. 527
- CAP. IX. — Gazzi, quidam Turcorum satrapa potentissimus, partibus Antiochenis, cum ingentibus se infundit copiis, universa depopulans. 528
- CAP. X. — Princeps Rogerus occumbit in acie; et noster prosternitur exercitus. 529
- [Col. 1423] CAP. XI. — Rex et comes Tripolitanus Antiochiam properant, ut praedicto Gazzi resistant. 530
- CAP. XII. — Rex cum eodem comite, cum praedicto Gazzi congrediuntur; et eo in fugam verso, acies ejus prosternunt pluribus interemptis, regique principatus cura committitur. 531
- CAP. XIII. — Apud Neapolim, urbem Samariae, concilium celebratur. 533
- CAP. XIV. — Rursum Gazzi praedictus, renovatis expeditionibus, fines ingreditur Antiochenos, cui rex occurrit. Gazzi vero apoplexia tactus moritur. 534
- CAP. XV. — Rex civibus Hierosolymitanis omnimodam donat libertatem; et suo communit privilegio. 535
- CAP. XVI. — Doldequinus, Damascenorum rex, Tiberiadensium fines depopulatur; rex occurrit, urbem diruit Gerazum. 535
- CAP. XVII. — Balac, Turcorum potentissimus princeps, fines Antiochenos violenter ingreditur; comes Joscelinus ab eodem capitur; rex quoque in ejus vincula decidit captus ab eodem. 535
- CAP. XVIII. — Quidam Armenii, ut regem expediant, gravi se exponunt periculo; castrum in quo detinebantur captivi, occupant; liberatur comes Joscelinus. 537
- CAP. XIX. — Balac iterum idem castrum violenter recipit praedictis Armeniis gladio interemptis. 538
- CAP. XX. — Comes Joscelinus congregata ingenti militia, ut dominum regem expediat, Antiochiam pervenit; sed facti quod acciderat novitate motus, acies dissolutas remittit ad propria. 539
- CAP. XXI. — Iterum Aegyptii cum ingentibus copiis regnum ingressi sunt; sed occurrentibus nostris manu valida, miserabiliter prosternuntur. 540
- CAP. XXII. — Dux Venetiae cum classe numerosa descendit in Syriam. 541
- CAP. XXIII. — Classem hostium circa Joppem repertam idem dux violenter effringit et convertit in fugam, galeis pluribus retentis. 542
- CAP. XXIV. — Regni principes cum eodem duce conveniunt, et Tyrus obsidetur. 543
- CAP. XXV. — Rescriptum privilegii, continentis consonantiam pactorum inter Venetos et principes regni Hierosolymorum pro Tyrensi obsidione. 544
- CAP. I. — Describitur Tyri antiquitas et nobilitas simul. 547
- CAP. II. — Quantum protenditur, et quas partes habeat Syria. 549
- CAP. III. — Descriptio regionis ejusdem urbi adjacentis, et commoditatum quas praestat. 550
- CAP. IV. — Quod saepius priscis temporibus obsessa fuerit. 552
- CAP. V. — Describitur civitas et status civium et conditio aperitur. 553
- CAP. VI. — Locatur obsessio, et principibus in ea parte designantur; et civitas hostiliter impugnatur. 554
- CAP. VII. — Damasceni qui in civitate erant, resistunt animosius; civibus aliquantulum remissis. 555
- CAP. VIII. — Ascalonitae Hierosolymam accedunt ut urbem impugnent; sed, in reditu, a civibus male tractantur. 555
- CAP. IX. — Rex Damascenorum Doldequinus, ut solvat obsidionem accedit; nostri occurrunt; ille territus a proposito discedit. 556
- CAP. X. — Cives in nostras machinas ignem adhibent, nostri resistunt viriliter; ab Antiochia quidam jaculandi habens peritiam, a nostris evocatur. 557
- CAP. XI. — Balac apud Hierapolim occiditur; quo rumore audito, noster exercitus fit hilarior, et ad impugnandam urbem insistunt animosius. 558
- CAP. XII. — Ascalonitae iterum, dum noster in obsidione adhuc detinetur exercitus, partes vastant Hierosolymitanas. 559
- CAP. XIII. — Cives famis importunitate laborant; ad deditionem se praeparant. Doldequinus in eorum subsidium roperat, sed incassum; nostris civitas resignatur. 559
- CAP. XIV. — Urbe capta, in castra cives egrediuntur; nostri quoque urbem occupant. 561
- CAP. XV. — Rex a vinculis solvitur; Halapiam obsidet, sed occurrentibus hospitibus solvitur obsidio; rex Hierosolymam revertitur; Calixtus papa moritur, substituitur ei Honorius. 562
- CAP. XVI. — Bursequinus Turcorum princeps fines Antiochenos depopulatur; rex occurrit, et cum eo congreditur; hostium prosternitur exercitus. 563
- CAP. XVII. — Rex Ascalonitas prosternit, et simul Aegyptios, qui ad eorum subsidium convenerant. 564
- [Col. 1424] CAP. XVIII. — Rex fines Damascenorum ingreditur; occurrit ei Doldequinus; pugna committitur; victor redit noster exercitus. 565
- CAP. XIX. — Comes Tripolitanus urbem Rapfaneam occupat. Henricus Romanorum imperator, moritur; Lotharius ei substituitur. 567
- CAP. XX. — Iterum Bursequinus fines Antiochenos ingreditur; tandem a suis confossus interiit. Classis Aegyptia in Syriam ascendit; sed, infecto negotio, damnum perpessa, revertitur. 568
- CAP. XXI. — Boamundus Junior Antiochiam pervenit; rex ei terram suam restituit, filia sua Halis nomine, in uxorem data. 569
- CAP. XXII. — Inter eumdem et Boamundum et Joscelinum comitem Edessanum, graves oriuntur inimicitiae; sed et rex celer advolat et componit. Africani urbem Siciliae Syracusam violenter effringunt. 570
- CAP. XXIII. — Tyri, primus Latinorum constituitur archiepiscopus. 571
- CAP. XXIV. — Fulco, Andegavensium comes, vocatus accedit; eique Milisendis, primogenita regis filia, in uxorem datur. 573
- CAP. XXV. — Gormundus Hierosolymorum patriarcha moritur; Stephanus ei substituitur. Inter regem et patriarcham quaestiones oriuntur difficiles. 573
- CAP. XXVI. — Rex, princeps Antiochenus, comes Tripolitanus, comes Edessanus, fines Damascenorum ingrediuntur; sed confusi, exercitus parte amissa, redeunt. Moritur Stephanus patriarcha; Willelmus ei substituitur. 574
- CAP. XXVII. — Boamundus, Antiochenorum princeps, in Cilicia circa Mamistram occiditur. Rex Antiochiam properat. Boamundi uxor patrem advenientem tentat repellere; sed civium opera regi traditur civitas, exclusa principissa. 576
- CAP. XXVIII. — Rex Hierosolymam revertitur; valida correptus aegritudine moritur; cum aliis regibus in ecclesia Dominici Sepulcri tumulatur. 578
- CAP. I. — Quis moribus, et quibus majoribus editus fuerit dominus Fulco, tertius Hierosolymorum rex. 577
- CAP. II. — Quod antequam vocaretur a domino Balduino rege causa peregrinationis Hierosolymam venerat; et de ejus in regem promotione. 580
- CAP. III. — Senior Joscelinus Edessanus comes, aeger in lectica hostibus occurrit et obtenta victoria carne solvitur; et de filio ejus Joscelino. 581
- CAP. IV. — Rex vocatur ab Antiochenis; et malitia principissae aperitur. 582
- CAP. V. — Properanti Antiochiam comes Tripolitanus se opponit, sed a rege devincitur. Res Antiochena in tuto collocatur. 583
- CAP. VI. — Iterum ab Antiochenis revocatur. Sanguinus in finibus Tripolitanis castrum quoddam obsidet; rex sororis interventu obsidionem solvit. 584
- CAP. VII. — Rex Antiochiam properat; hostes qui convenerant in fugam vertit, hostium spoliis ditantur Antiocheni. 584
- CAP. VIII. — Hierosolymitanus patriarcha et regni principes praesidium fundant valde necessarium, cui nomen Castrum Arnaldi. 585
- CAP. IX. — De regis consilio mittitur ad Raimundum Pictaviensium comitis filium, qui Constantiam Boamundi ducat uxorem. 586
- CAP. X. — Bernardus, Antiochenus patriarcha, moritur; Radulphus Mamistranus archiepiscopus ei succedit cum tumultu. 587
- CAP. XI. — Papa Honorius vita decidit; substituitur ei Innocentius; oritur schisma periculosum. Willelmus Tyrensis archiepiscopus carne migrat; Fulcherius ei substituitur; Romam proficiscitur; pallium petit et obtinet. 588
- CAP. XII. — Praecipit Romana Ecclesia ut idem obediat Hierosolymitano pontifici; et eum locum obtineat apud eum, quem prius obtinuerat apud Antiochenos. 589
- CAP. XIII. — Mandatur ejus suffraganeis ut ei obediant; et ad hoc diriguntur epistolae. 590
- CAP. XIV. — Aperitur unde et ex qua causa haec inter duos patriarchas orta sit controversia; et qua ratione se quisque tueatur. 592
- CAP. XV. — Comes Joppensis apud regem accusatur, et grandis in regno excitatur tumultus. 594
- CAP. XVI. — Galterus Caesariensis comitem ad duellum provocat; ille se ad hostes confert; a suis destituitur. 595
- CAP. XVII. — Civitas Joppensis obsidetur; regni principes de pace tractant; Belinus interim ab hostibus capitur. 596
- [Col. 1425] CAP. XVIII. — Comes Joppensis apud Hierosolymam malitiose vulneratur; fit tumultus iterum; sed recepta convalescentia, ex condicto mare transit. 596
- CAP. XIX. — Fit treuga cum Damascenis; restituuntur captivi qui apud Belinas capti fuerant. 598
- CAP. XX. — Raimundus Pictaviensium comitis filius occultus accedit, et Antiochiam perveniens, Boamundi filiam Constantiam uxorem ducit, invita et renitente principissa, ejusdem puellae matre, et obtinet principatum. 599
- CAP XXI. — Quis et qualis, et ex qua majorum prosapia fuerit Raimundus describitur. 600
- CAP. XXII. — Ad comprimendam Ascalonitarum insolentiam rex castrum aedificat, cui nomen Gybelin, quod alio nomine Bersabee dicitur. 601
- CAP. XXIII. — Comes Tripolitanus proditione quorumdam ex suis juxta Montem Peregrinum occiditur; succedit ei filius Raimundus; necem paternam ulciscitur. 602
- CAP. XXIV. — Joannes imperator Constantinopolitanus versus Antiochiam properans, Ciliciam occupat universam. 602
- CAP. XXV. — Sanguinus castrum, cui nomen Monteferantus, obsidet; rex cum comite Tripolitano obsidionem quaerit solvere, sed deficiunt; et victi, comes capitur, rex in castrum se recepit. 604
- CAP. XXVI. — Sanguinus iterum castrum obsidet; obsessi finitimos ad subsidium undique evocant. 605
- CAP. XXVII. — Bezeuge, Damascenorum procurator, Neapolim incendit et depopulatur. 606
- CAP. XXVIII. — Festinatur ad regis subsidium; sed obsessis majores interim inferuntur molestiae. 607
- CAP. XXIX. — Adest subsidium; sed interim rex ad deditionem inclinatur; et, paciis initis, sospes ad propria regreditur. 608
- CAP. XXX. — Princeps Antiochiam reversus, urbem obsessam reperit; imperatori totis viribus contradicit; sed tandem quorumdam interventu, eidem reconciliatur. 609
- CAP. I. — Imperator Caesaream obsidet; principe et Edessano comite in ejus obsequio constitutis. 609
- CAP. II. — Indignatus idem, imperfecto negotio, obsidionem solvit Antiochiam reversus. 612
- CAP. III. — Imperator a principe civitatis repetit praesidium, quasi moram in regione facturus. 612
- CAP. IV. — Excitatur in civitate tumultus; timet imperator et petitionem remittit; et sedatur scandalum, eodem ab urbe egresso. 614
- CAP. V. — Mittuntur legati, qui indignationem imperatoris mitigent, et obtinent; imperator ad propria redit. 615
- CAP. VI. — Hierosolymorum rex ultra Jordanem praesidium obsidet et occupat violenter. Apud Thecuam nostri miserabiliter prosternuntur. 616
- CAP. VII. — Sanguinus regnum Damascenorum inquietat; Damasceni a nostris auxilium postulant, et interpositis obtinent conditionibus; Sanguinus ad propria revertitur. 618
- CAP. VIII. — Obsidetur civitas Paneadensis, Damascenis praebentibus auxilium. 629
- CAP. IX. — Princeps Antiochenus et Tripolitanus comes ad eamdem accedunt obsidionem: et urgentissime impugnatur civitas. 620
- CAP. X. — Principe et comite praesentibus, machina ad oppugnandam urbem erigitur; civibus spe subsidii strenue se defendentibus. 621
- CAP. XI. — Legatus Ecclesiae Romanae applicat; ad obsidionem accedit; capitur civitas; ibique ordinato episcopo, Hierosolymam principes omnes proficiscuntur. 622
- CAP. XII. — Princeps Antiochenus cum adversariis Antiocheni patriarchae conspirat; patriarcha Romam proficiscitur. Capitur a duce Apuliae Rogerio; sed tandem cum eo pacificatus, Romam pervenit. 624
- CAP. XIII. — Accusatur ab adversariis; tandem cum plenitudine gratiae ad propria revertitur. 625
- CAP. XIV. — Rediens a clero suo, instinctu principis non recipitur; in terram secedit comitis Edessani; tandem cum principe pacificatus, Antiochiam ingreditur. 626
- CAP. XV. — Lugdunensis archiepiscopus, apostolicae sedis legatus, apud Accon defungitur; dirigitur ad idem Albericus, episcopus Hostiensis. Synodus apud Antiochiam indicitur. 627
- CAP. XVI. — In coetu episcoporum adversus patriarcham accusatio proponitur; citatur, sed venire differt. Serlo Apamensis archiepiscopus, ejus fautor deponitur. 627
- CAP. XVII. — Patriarcha, quasi contumax, absens deponitur; [Col. 1426] ignominiose tractatus, vinculis mancipatur; Romam iterum profectus, ex parte gratiam obtinet; sed rediens veneno interit. 629
- CAP. XVIII. — Legatus Hierosolymam redit; synodum celebrat; templum dedicat Dominicum. 630
- CAP. XIX. — Rursus imperator in Syriam descendit; ad pacta prius inita principem invitat. 631
- CAP. XX. — Cives, missa legatione ad imperatorem, pactis contradicunt, et ingressum inhibent. 632
- CAP. XXI. — Imperator ad regem Hierosolymorum nuntios dirigit, simulans se habere propositum loca visitandi venerabilia; et super eodem recipit a rege responsum. 633
- CAP. XXII. — In Cilicia moram faciens, lethaliter sauciatur imperator, dum venationi operam dat. 633
- CAP. XXIII. — Sublimato ad imperium juniore filio, defungitur imperator. Exercitus, duce Manuele imperatore substituto, domum revertitur. 634
- CAP. XXIV. — Rex et regni principes ante Ascalonam castrum fundant cui nomen Ibelim. 635
- CAP. XXV. — Iterum ante eamdem Ascalonam de communi principum consilio castrum aedificatur, cui nomen est Blancaguardu. 636
- CAP. XXVI. — Regina in loco cui Bethania nomen, monasterium aedificat; et amplissimo ditat patrimonio, sororem ibi praeficiens. 637
- CAP. XXVII. — Rex in campestribus Acconensibus leporem agitans, de equo ruit praeceps; moritur; Hierosolymis inter suos praedecessores sepelitur. 638
- CAP. I. — Praemittitur praefatiuncula brevis. Defuncto Fulconi succedit filius ejus, Balduinus III; et qualis corpore fuerit describitur. 639
- CAP. II. — De moribus et conversatione ejus. 640
- CAP. III. — De promotione ejus in regno; et quandiu matris tutela regnaverit. 642
- CAP. IV. — Sanguinus Edessam obsidet; et describitur ejusdem civitatis situs. 642
- CAP. V. — Capitur civitas et populus ejus occiditur. 644
- CAP. VI. — Trans Jordanem castrum cui nomen Vallis-Moysi per regem acquiritur. 645
- CAP. VII. — Sanguinus moritur dum obsidet Calagembar; succedit ejus filius Noradinus. 646
- CAP. VIII. — Nobilis quidam ex Damascenis, Bostrensis civitatis procurator, cum rege paciscitur; et exercitus regni versus Bostrum properat; Ainardus Damascenorum procurator factum nititur impedire. 647
- CAP. IX. — Procedens exercitus, infinita sustinet pericula. 648
- CAP. X. — Ad locum pervenientes destinatum, civitatem reperiunt ab hostibus occupatam; et infecto negotio, reditus indicitur. 650
- CAP. XI. — Rediens exercitus, intolerabilia patitur pericula; stupent hostes nostrorum perseverantiam. 652
- CAP. XII. — Mittitur ad hostes pro pace legatus, quidam nobilis de hostibus cadit, dissolvitur hostium exercitus; noster liberior proficiscitur. 653
- CAP. XIII. — Perveniunt Gadaram nostrae legiones; describitur locus; et ad propria revertitur exercitus. 654
- CAP. XIV. — Cives Edessani comitem vocant; comes accelerat; et urbem ignorantibus recipit hostibus. 655
- CAP. XV. — Noradinus occurrit; urbem obsidens, nostros angit miserabiliter. 656
- CAP. XVI. — Comes cum suis egrediens, ad propria redire contendit; insequitur Noradinus; obtruncat exercitus; comes fuga elabitur. 656
- CAP. XVII. — Moritur Hierosolymitanus patriarcha Willelmus; Fulcherius Tyrensis archiepiscopus ei substituitur; Tyrensi Ecclesiae per regiam violentiam intruditur Radulphus, regius cancellarius. 658
- CAP. XVIII. — Excitatur populus Occidentalis; et ad subveniendum Orientalibus Christianis iter arripiunt Romanorum imperator Conradus, et Ludovicus rex Francorum, cum aliis multis principibus. 659
- CAP. XIX. — Imperator praecedens cum expeditionibus suis, Constantinopolim pervenit. Soldanus Iconiensis contra eum insidias praestruit. 660
- CAP. XX. — Transito Hellesponto seducitur imperator Conradus, Graecorum malitia; et ad loca periculosa nimis ejus trahitur exercitus. 661
- CAP. XXI. — Absentant se malitiose, qui ejus exercitui a Graeco imperatore duces erant dati: et periclitatur imperatoris exercitus. 662
- CAP. XXII. — Irruunt e repente super Teutonicorum legiones Turci, et eas obtruncant; evadit tamen imperator. 664
- [Col. 1427] CAP. XXIII. — Rex Francorum transito Hellesponto apud Nicaeam Bithyniae, cum suis pervenit legionibus; colloquuntur sibi ad invicem; imperator Constantinopolim revertitur. 665
- CAP. XXIV. — Rex Francorum alia procedens via, Ephesum pervenit; Guido comes de Pontivo ibi moritur. Franci Meandrum fluvium transeunt, invitis hostibus. 666
- CAP. XXV. — Francorum, casu mirabili, prosternitur exercitus; pars quae praecesserat, evadit. 667
- CAP. XXVI. — Rex, casu evadens, ad eos qui praecesserant, se colligit; residuum exercitus apud Attaliam pervenit, inde in Syriam transfretans. 668
- CAP. XXVII. — Raymundus, princeps Antiochenus, regem Francorum apud portum Sancti Simeonis honeste recipit; deducit Antiochiam; sed tandem male dividuntur ab invicem. 670
- CAP. XXVIII. — Hieme transcursa, Conradus imperator, usus navigio, in Syriam pervenit; comes quoque Anfossus apud Acconensem applicat civitatem moriturque apud Caesaream. 671
- CAP. XXIX. — Rex Francorum ab Antiochia digressus, Hierosolymam properat; mittitur ei obviam Hierosolymitanus patriarcha. 671
- CAP. I. — Apud Ptolemaidam urbem maritimam curia celebratur generalis, nominanturque principes qui ad eam convenerunt. 673
- CAP. II. — Urbem Damascenam proponunt obsidere, et ex condicto ad eam accedunt. 674
- CAP. III. — Describitur situs Damascenae urbis 675
- CAP. IV. — Nostri pomaeria civitatis violenter effringunt, et fluvium invitis hostibus occupant in manu forti. Factum imperatoris eximium et admirabile describitur. 676
- CAP. V. — Desperant cives, et de fuga cogitant, ex nostris principibus quosdam data corrumpunt pecunia, quorum persuasione in oppositam civitatis partem transfertur exercitus. 677
- CAP. VI. — In nostrorum castris victus deficit; detegitur proditorum malitia; et soluta nostri redeunt obsidione. 678
- CAP. VII. — Diversae ponuntur opiniones, quis tantae proditionis auctor fuerit. Iterum Ascalonam proponunt obsidere, sed non proficiunt. 679
- CAP. VIII. — Imperator Conradus ad propria regreditur, rege Francorum in Syria moram faciente. 680
- CAP. IX. — Noradinus ingreditur fines Antiochenos; princeps Raimundus occurrit; pugnatur inter eos. Princeps Raimundus occiditur. 681
- CAP. X. — Noradinus universam regionem pro suo tractat arbitrio. Rex illuc properat, solatium ministraturus. Soldanus Iconensis terram comitis ingreditur Edessani. 682
- CAP. XI. — Comes Edessanus, post regis ab Antiochia discessum ab hostibus capitur, ubi et ignominiose moritur. 684
- CAP. XII. — Rex cum regni principibus juxta Ascalonam Gazam reaedificat. 685
- CAP. XIII. — Inter regem et matrem ejus graves oriuntur simultates; et matre ignorante rex coronatur. 686
- CAP. XIV. — Regnum inter se dividunt filius et mater. Rex Hierosolymam ingreditur violenter et matrem in arce obsidet Davidica; tandem pax cum tranquillitate reformatur. 687
- CAP. XV. — Soldanus Iconensis, comitatum Edessanum rursum ingreditur; rex illuc cum omni celeritate properat. 688
- CAP. XVI. — Imperator Constantinopolitanus exercitum ad partes dirigit Antiochenas; comitatum Edessanum sibi resignari postulat; obtinet postulatum; Graecis castella resignantur; rex inde Latinos educit. 689
- CAP. XVII. — Noradinus regi occurrit; exitum impedire procurat. Rex, licet cum difficultate, Antiochiam redit. Noradinus, ejectis Graecis universam occupat regionem. 690
- CAP. XVIII. — Rex principissam monet, ut unum de principibus in maritum accipiat, qui regioni possit praeesse; sed non proficit. Rex inde Tripolim accedit, ad propria reversurus. 692
- CAP. XIX. — Rex et mater ejus apud Tripolim conveniunt ut comitem uxori reconcilient; sed non proficiunt. comes ab Assissinis in porta civitatis occiditur. 693
- CAP. XX. — Turcorum ingens multitudo Hierosolymam venit, ut eam occupet, sed egredientes nostri eos in virtute magna prosternunt. 694
- CAP. XXI. — Rex, regnique principes, Ascalonam properant, ut pomoeria circa urbem depopulentur; sed promoto ad amplius proposito, urbem obsident. 695
- CAP. XXII. — Describitur situs civitatis, et commoditas [Col. 1428] aperitur. 696
- CAP. XXIII. — Ordinatur obsidio, et praeficiuntur qui classi praesint, et qui legiones per terram moderentur. 698
- CAP. XXIV. — Secundo obsidionis mense adest peregrinorum transitus, multas deferens ad opus obsidionis commoditates. 699
- CAP. XXV. — Quinto mense, classis Aegyptiorum ad urbem accessit, multam obsessis civibus afferens consolationem. 700
- CAP. XXVI. — Constantia, Antiochenorum principissa, Rainaldo de Castellione nubit. Noradinus quoque regnum Damascenorum occupat violenter. Amalricus Sidoniensi praeficitur Ecclesiae. 700
- CAP. XXVII. — Qui in obsidione sunt, urbem instanter impugnant. Cives machinam exteriorem nituntur exurere. Murus civitatis ex parte corruit; nostri volentes ingredi, ex parte pereunt: noster desperat exercitus. 701
- CAP XXVIII. — Iterum confortantur nostri, et ad continuandam obsidionem animantur, insistentes animosius. 703
- CAP. XXIX. — Ascalonitae desperant, et de communi consilio ad deditionem inclinantur. 705
- CAP. XXX. — Missis de majoribus civitatis, apud regem, obtinent liberum cum uxoribus et liberis et omni substantia exitum, et urbem resignant. 706
- CAP. I. — Rainaldus de Castellione, princeps Antiochenus, patriarcham Antiochenum ignominiose tractat; ille in regnum confugit. Oritur fames valida super terram. 707
- CAP. II. — Defuncto Anastasio, substituitur ei Adrianus. Imperator Fredericus Romae coronatur. Inter papam et regem Siciliae Willelmum graves oriuntur inimicitiae. 709
- CAP. III. — Inter dominum patriarcham et fratres Hospitalis quaestiones suscitantur de decimis et quibusdam injuriis, quae ab ecclesiis eis inferebantur. 710
- CAP. IV. — Describitur unde habuit ortum et initium domus Hospitalis. 711
- CAP. V. — Quomodo Aegyptius calipha ad petitionem Amalphitanorum, locum eis designari praecipit, ubi ecclesiam aedificent. 712
- CAP. VI. — Patriarcha, cum plurima parte episcoporum Orientalium, Romam proficiscitur, ad Adrianum papam. 714
- CAP. VII. — Imperator Constantinopolitanus, consentiente papa, Apuliam invadit. Dominus patriarcha cum suis ad curiam pervenit. 715
- CAP. VIII. — Adrianus papa Beneventum properat; patriarcha illuc festinat, proponit actiones; sed corrupta muneribus curia, justitia opprimit. Revertitur infecto negotio ejus patriarcha. 716
- CAP. IX. — In Aegypto tumultus excitatur civilis; fugit soldanus ab eis, et occiditur a nostris; capitur ejus filius Nosceradinus. 718
- CAP. X. — Princeps Rainaldus insulam Cyprum occupat, et ejus habitatores spoliat violenter. 719
- CAP. XI. — Rex contra pacta et pacis foedus, quod cum eis pepigerat, Turcos et Arabes in silva capit Paneadense. 720
- CAP. XII. — Henfredus constabularius urbem Paneadensem pro parte dimidia, Hospitalariis concedit; capitur a Noradino subsidium quod inferebatur, et civitas obsidetur. 721
- CAP. XIII. — Rex, illuc properans, obsidionem solvit; sed incaute rediens noster exercitus, hostium insidias in itinere patitur periculosas. 723
- CAP. XIV. — Rex apud castrum Japhet, fugiens de praelio se recipit, prosternitur exercitus; et de principibus plurimi capiuntur. 724
- CAP. XV. — Noradinus iterum Paneadem obsidet, sed, rege rursum occurrente, non proficit. 725
- CAP. XVI. — Comes Flandrensium Theodericus applicat. Mittuntur nuntii Constantinopolim, qui domino regi uxorem petant. 726
- CAP. XVII. — Rex, cum universis regni viribus et comite Flandrensium, Antiochiam properat. Noradinus desperatam incurrit aegritudinem. 727
- CAP. XVIII. — Obsidetur Caesarea et post modicum violenter effringitur. 728
- CAP. XIX. — Noradini frater ad nos transit. Hierosolymitanus patriarcha Fulcherus moritur. Spelunca trans Jordanem nostris restituitur. Rex in partibus Antiochenis castrum Harenc obsidet: et obsessum occupat. 730
- CAP. XX. — Hierosolymis Amalricus prior ecclesiae Dominici Sepulcri in patriarcham eligitur; de ejus electione inter episcopos oritur contentio. 732
- [Col. 1429] CAP. XXI. — Noradinus in regione Suitae, speluncam obsidet nostram; rex occurrens obsidionem solvit; pugnat cum nostris Noradinus, et vincitur. 732
- CAP. XXII. — Redeunt nuntii, qui Constantinopolim pro regio matrimonio missi fuerant; et regi uxorem ducunt, neptem imperatoris. 733
- CAP. XXIII. — Imperator Constantinopolitanus Antiochiam venit; princeps Raynaldus de eo quod in Cyprios commiserat satisfaciens, ei reconciliatur. 734
- CAP. XXIV. — Rex ad partes illas properans, ab eodem imperatore honeste suscipitur et infinita reportat munera. 736
- CAP. XXV. — Imperator Antiochiam ingreditur, in cives multam liberalitatem exercens; unde postmodum ad propria revertitur. 737
- CAP. XXVI. — Adriano defuncto in Ecclesia Romana schisma oritur periculosum. 738
- CAP. XXVII. — Noradinus, Iconiensis soldani fines ingressus, partem ejus violenter occupat. Rex Damascenorum fines depopulatur. 739
- CAP. XXVIII. — Princeps Antiochenus Rainaldus ab hostibus capitur, et apud Halapiam vinculis mancipatur. 740
- CAP. XXIX. — Joannes quidam Romanae Ecclesiae presbyter cardinalis, in Syriam descendit legatus; de ejus susceptione inter episcopos oritur dissonantia. Amalrico Joppensi comiti, fratri regis, filius nascitur Balduinus. 741
- CAP. XXX. — Rex ab Antiochenis vocatus, illuc properat; imperiales legati adsunt, uxorem domino suo, unam de consanguineis domini regis postulantes. 742
- CAP. XXXI. — Rex sororem comitis Tripolitani, virginem illustrem Milisendem nomine, ei deputat; sed post annum eam repudiat imperator, et uxorem ducit Mariam principis Raimundi filiam. 743
- CAP. XXXII. — Rex circa Antiochiam castrum reaedificat, quod dicitur Pons-Ferri. Regina Milisendis mater ejus moritur. 745
- CAP. XXXIII. — Comes Tripolitanus pro repudio sororis iratus, imperatori quantas potest irrogat injurias. 745
- CAP. XXXIV. — Rex apud Antiochiam pharmacum bibit; unde in suprema deductus aegritudine, quaerebat ad propria reverti, sed invalescente aegritudine, in itinere apud Berithum vitam finit. 746
- CAP. I. — Domino Balduino fratri Amalricus succedit in regno. 747
- CAP. II. — Describitur qualis moribus fuerit; et de vita et conversatione ejus. 748
- CAP. III. — De corporis habitudine; et de quadam quaestione, quam cuidam suo familiari solvendam obtulit. 750
- CAP. IV. — Quod antequam coronaretur, coactus est ab uxore sua, quam contra sacros duxerat canones, discedere. 751
- CAP. V. — Rex in Aegyptum descendit; cum Dargan soldano pugna committitur. Savar Siraconum introducit in Aegyptum; Dargan ad regem, pacem postulans, legatos dirigit. 752
- CAP. VI. — Petrus archiepiscopus Tyrensis defungitur; succedit ei dominus Fredericus Acconensis episcopus. 754
- CAP. VII — Dargan, soldanus in Aegypto, dolo suorum occiditur. Savar soldanus efficitur. Regem invitat; rex in Aegyptum descendit; Siraconus violenter expellitur 754
- CAP. VIII. — Noradinus circa partes Tripolitanas vincitur, et fuga vix nostrorum manus effugit. 755
- CAP. IX. — Noradinus in partibus Antiochenis castrum Harenc obsidet; princeps Antiochenus, comes Tripolitanus, Calamannus, Ciliciae procurator, capiuntur. 755
- CAP. X. — Comes Flandrensium Theodericus in Syriam descendit. Noradinus Paneadem obsidet, et occupat obsessam. 756
- CAP. XI. — Rex de Aegypto rediens Antiochiam proficiscitur. Princeps, data pro se pecunia, restituitur libertati. Spelunca Sidoniensis hostibus traditur. Item trans Jordanem aliam speluncam hostes accipiunt. 758
- CAP. XII. — Describitur compositoris hujus historiae in patriam reditus; et de ejus processu aperiuntur nonnulla. Siraconus in Aegyptum descendit multam secum trahens militiam. 759
- CAP. XIII. — Rex Siraconum subsequens, similiter descendit in Aegyptum, Aegyptiis auxilium ministraturus. 760
- CAP. XIV. — Describitur Cahere; et quis ejus loci primus fundator fuerit, aperitur. 761
- [Col. 1430] CAP. XV. — Accedenti Siracono rex occurrit obviam; ille regem praeveniendo transit flumen. 762
- CAP. XVI. — Savar soldanus ut regem detineat pactis innovatis, elaborat. 762
- CAP. XVII. — Mittitur ad calipham qui foedus innovent; et describitur regiae domus magnificentia. 763
- CAP. XVIII. — Complentur pacta; et in eorum confirmationem calipha dexteram dat Hugoni Caesariensi. 764
- CAP. XIX. — Dicitur quare princeps Aegyptius dicatur Mulene. 765
- CAP. XX. — Subjungitur quare idem ipse dicatur calipha; et quomodo sit adversarius Baldacensi caliphae. 766
- CAP. XXI. — Rex super Nilum pontem aedificat. Siraconus in insulam descendit. Rex eum insequitur. 767
- CAP. XXII. — Describitur insula; et quot et quibus ostiis mare ingrediatur Nilus. Nostri, ejectis hostibus, insulam occupant; fugit Siraconus in solitudinem. 768
- CAP. XXIII. — Describitur Aegypti regio et qualis sit aperitur. 770
- CAP. XXIV. — Inter regem et Siraconum pugna committitur in solitudine, maximo utriusque partis periculo. 771
- CAP. XXV. — Siraconus infra Alexandriam se recipit. Rex illuc properans, urbem obsidet. 773
- CAP. XXVI. — Describitur Alexandriae situs. 774
- CAP. XXVII. — Rex obsidionem continuans, cives Alexandrinos molestat gravissime. 775
- CAP. XXVIII. — Siraconus haec audiens, cum Hugone Caesariensi de pace loquitur. 777
- CAP. XXIX. — Hugo cum rege et principibus, foederis complet tenorem. 778
- CAP. XXX. — Resignatur regi civitas, et pax indicitur Alexandrinis. 778
- CAP. XXXI. — Rex victoria potitus, receptis suis universis ad propria revertitur. 779
- CAP. I. — Dominus Hernesius, Caesariensis archiepiscopus, et Odo de Sancto Amando regius pincerna a Constantinopoli redeunt, uxorem futuram regi secum ducentes. Rex in ecclesia Tyrensi coronatur, et uxorem ducit. 779
- CAP. II. — Andronicus quidam imperatoris consanguineus, Theodoram, Balduini regis viduam, secum per terras hostium abducit. 780
- CAP. III. — Petracensis Ecclesia et Ebronensis episcopis datis ordinantur. Stephanus, regis Siciliae cancellarius, et Panormitanae Ecclesiae electus, in Syriam descendunt. Comes Nivernensis Willelmus apud nos defungitur. 781
- CAP. IV. — Imperatoris legati ad regem accedunt, pacta quaedam a domino rege postulantes. Mittitur Tyrensis archidiaconus, et pacta proposita cum imperatore complet. 782
- CAP. V. — Rex in Aegyptum cum suis descendit; et contra foederis formam, quam cum Aegyptiis peregerat, eis bellum infert. 783
- CAP. VI. — Obsidetur civitas Belbeis, et expugnatur obsessa. Soldanus regem infinita promissa decipit pecunia. 784
- CAP. VII. — Rex ante Cahere castra locat, exspectans promissam a soldano pecuniam. 785
- CAP. VIII. — Classis nostra per Nilum immissa, nostro se adjungere exercitui conatur; sed, re infecta, domum revertitur. 785
- CAP. IX. — Rex, obsessa Cahere urbe, pecuniam a soldano promissam exspectat. Soldanus vero a pactis resilire tentat et Turcorum implorat auxilium. 786
- CAP. X. Milo de Planci sinistro consilio regis mentem subvertit. Siraconus ab Aegyptiis vocatus accedit; rex ei occurrit in solitudine; sed, eo non invento, infecto negotio redit ad propria. 786
- CAP. XI. — Siraconus Aegyptum occupat; soldanum interficit; et ipse paulo post vita defungitur. 788
- CAP. XII. — Salahadinus, ejus ex fratre nepos, defuncto succedit, et regnum obtinet Aegypti. 789
- CAP. XIII. — Bernardus monasterii montis Thabor abbas, Liddensi Ecclesiae praeficitur. Fredericus Tyrensis archiepiscopus ab Occidentalibus principibus petiturus auxilium ad partes dirigitur occiduas. 789
- CAP. XIV. — Imperator pactis volens satisfacere, classem in Syriam dirigit, et quosdam de suis principibus. 790
- CAP. XV. — Rex in Aegyptum descendit cum suis expeditionibus; Graecis quoque, tam navigio quam per terram eum sequentibus. 791
- [Col. 1431] CAP. XVI. — Rex Damiatam obsidet; et in ejus expugnatione tam Latinorum quam Graecorum inutiliter desudat exercitus. 792
- CAP. XVII. — Oritur in castris fames, et nostra classis pene tota incenditur, tandem solvitur obsidio opera consumpta inutiliter. 794
- CAP. XVIII. — Revocatis expeditionibus, rex ad propria revertitur. Graecorum classis in redeundo pene tota deperit, sinistris acta flatibus. 795
- CAP. XIX. — Terraemotus maximus pene universum concutit Orientem, et urbes dejicit antiquissimas. 796
- CAP. XX. — Salahadinus nostros fines ingreditur, et castrum cui est nomen Darom obsidet. 797
- CAP. XXI. — Rex cum modica militum manu illi occurrit; plures ex nostris tam in urbe Gaza, quam in itinere, ab hostibus obtruncantur. 799
- CAP. XXII. — Salahadinus ad propria revertitur. Rex quoque, reparato castro, quod ex parte dirutum fuerat, rediit Ascalonam. 800
- CAP. XXIII. — Eodem quoque anno gloriosus Christi martyr, Thomas Cantuariensis archiepiscopus in propria occiditur ecclesia. 801
- CAP. XXIV — Rex, assumptis secum aliquot de principibus suis, Constantinopolim proficiscitur; imperator eum multiplici honore praevenire satagit. 801
- CAP. XXV. — Introductus ante imperatorem, honeste tractatur; et frequentia cum eo de rebus necessariis miscet colloquia. 803
- CAP. XXVI. Completis negotiis et muneribus cumulati, tam rex quam ejus principes, ad propria revertuntur. 804
- CAP. XXVII. — Rex apud Sephorim exercitus convocat. Fredericus Tyrensis archiepiscopus ab ultramontanis partibus redit. Dominus Willelmus, Acconensis episcopus, in Romania occiditur. 805
- CAP. XXVIII. — Milo Armenius, frater domini Toros, Noradino conjunctus, partes vexat Antiochenas; rex illuc properat, ut ejus compescat malitiam. 807
- CAP. XXIX. — Salahadinus trans Jordanem castrum, cui nomen Mons Regalis est, obsidet; sed nihil proficiens, ad propria revertitur. 809
- CAP. XXX. — Salahadinus terram trans Jordanem universam depopulatur. Rex, in loco cui nomen Carmelus, exercitum detinet. Comes Raimundus Tripolitanus de carcere revertitur. 809
- CAP. XXXI. — Describitur Assissinorum secta, et missio legati eorum ad dominum regem. 810
- CAP. XXXII. — Occiditur a fratribus militiae Templi Assissinorum legatus; et ingens in regno excitatur tumultus. Radulphus Bethleemita episcopus vita decedit. 811
- CAP. XXXIII. — Moritur Noradinus. Rex Paneadem obsidet, et facta treuga recedit; collecta aegritudine Hierosolymam proficiscitur, ubi et infra paucos dies vita decedit. 813
- CAP. I. — De primis auspiciis Balduini IV, Hierosolymorum regis sexti; de moribus, aetate et forma corporis. 813
- CAP. II. — Quo tempore inunctus et coronatus fuerit. 815
- CAP. III. — Anno ejus regni primo classis Siculorum regis Alexandriam veniens damnum incurrit enorme. Comes Tripolitanus regni procurationem, et regis tutelam tanquam agnatorum proximus poscit. 816
- CAP. IV. — Milo de Planci apud Accon occiditur. Tyrensis archiepiscopus Fredericus moritur. 816
- CAP. V. — Describitur comes Tripolitanus; quis moribus, et ex quibus majoribus fuerit; quomodo regni procurationem susceperit; hujus historiae conscriptor, cancellarius regis efficitur. 818
- CAP. VI. — Salahadinus, vocantibus eum Damascenis, Damascum obtinet, et reliquas regionis partes. Dirigitur contra eum Tripolitanus comes, qui ejus obsistat moliminibus. 819
- CAP. VII. — Assignantur causae quare contingat quod super populum nostrum, solito amplius, hostes invalescant. 820
- CAP. VIII. — Mussalae dominus in nepotis subsidium properat. Salahadinus proficit; regionem occupat universam. Comes cum eo paciscitur; obsides recipit. 822
- CAP. IX. — Magnardus Berythensis episcopus moritur. Hujus conscriptor historiae ad Tyrensem metropolim promovetur. 823
- CAP. X. — Rex Damascenorum regionem ingreditur, et eam depopulatur. Hernesius, Caesariensis archiepiscopus, defungitur. 824
- CAP. XI. — Rex iterum fines hostium Damascenorum [Col. 1432] ingressus, vallem, cui cognomentum est Bachar, depraedatur. Rainaldus de Castellione et Joscelinus regis patruus a vinculis hostium solvuntur. 824
- CAP. XII. — Dominus imperator Constantinopolitanus apud Iconium ignominiose conficitur. 826
- CAP. XIII. — Guillelmus Junior, marchio de Monteferrato, in Syriam veniens, regis sororem uxorem ducit. 826
- CAP. XIV. — Comes Flandrensium, diu exspectatus, regnum ingreditur. 828
- CAP. XV. — Qui cum comite venerant, seducunt eum, monentes ne regni principibus acquiescat. 829
- CAP. XVI. — Imperatoris Constantinopolitani adsunt legati, petentes instanter pacta quae cum domino eorum rex inierat impleri, et contra Aegyptum expeditiones praeparari. 830
- CAP. XVII. — Comes factum impedit, ab honesto alienus proposito. 831
- CAP. XVIII. — Imperatoris legati ad propria redeunt. Comes versus partes Antiochenas contendit. Balianus domini regis Amalrici viduam uxorem ducit. 832
- CAP. XIX. — Comes Flandrensis, una cum principe Antiocheno et Tripolitano comite, castrum Harenc obsidet, et sine fructu laborat. 833
- CAP. XX. — Salahadinus cum multitudine infinita ab Aegypto veniens regnum ingreditur; ante Ascalonam se locat rex, cum universis regni viribus illi obviam occurrit; ante praedictam urbem conflictus cum hostibus habetur maximus. 834
- CAP. XXI. — Hostes regionem longe lateque depopulantur, urbes et suburbana succendunt. 835
- CAP. XXII. — Rex Ascalona egressus, hostibus occurrit; ordinantur utrinque acies; procinctus fit ad dimicandum. 836
- CAP. XXIII. — Committitur pugna; vincitur Salahadinus, et in fugam cum supremo periculo et ignominia vertitur. 837
- CAP. XXIV. — Pluviarum intemperies et frigus insolitum eos qui ex acie fugerant, fatigant supra vires, occiduntur ex eis innumeri, capiuntur quamplures. Rex Hierosolymam victor revertitur. 838
- CAP. XXV. — Qui in partibus Antiochenis castrum Harenc obsederant, infecto negotio, reversi sunt ad propria. 839
- CAP. XXVI. — Romae generalis synodus indicitur. Rex super fluenta Jordanis, infaustis avibus castrum aedificat; aedificatum templariis tradit. 841
- CAP. XXVII. — Rex in terras hostium ingressus, damna patitur enormia. Henfredus regius constabularius, occasionem mortis ibi colligens, defungitur. 842
- CAP. XXVIII. — Salahadinus regionem ingreditur Sidoniensem; rex, convocatis regni viribus, hostibus occurrit. 843
- CAP. XXIX. — Committitur pagna; nostri vincuntur; capiuntur ex eis quamplures. 844
- CAP. XXX. — Salahadinus castrum, quod de novo aedificatum fuerat obsidet; obsessum occupat; diruit occupatum. Henricus, comes Trecensis, Petrus, regis Francorum Ludovici frater, in Syriam veniunt. 846
- CAP. I. — Rex sororem suam, quae marchionis uxor fuerat, cuidam adolescenti, Guidoni videlicet de Liziniaco uxorem tradit. Cum Salahadino, paribus conditionibus, praeter solitum, treuga firmatur. 847
- CAP. II. — Salahadinus partes Tripolitanas hostiliter invadit; et segetes et terrae bona depopulatur. 848
- CAP. III. — Classis Aegyptiorum ad insulam Aradum accedit; comes Tripolitanus cum Salahadino foedus init. 849
- CAP. IV. — Tyrensis archiepiscopus a Constantinopoli regreditur; dominus Ludovicus, rex Francorum, vita decessit. 849
- CAP. V. — Rex sororem suam juniorem Henfredo tertio uxorem tradit. Constantinopolitanus imperator vita defungitur. 851
- CAP. VI. — Princeps Antiochenus occasione pellicis, quam uxori viventi superduxerat, anathemati subjicitur. In Alexium imperatorem conspiratur. 852
- CAP. VII. — Hierosolymitanus patriarcha Antiochiam dirigitur ut rei periclitanti tentet afferre remedium. Alexander papa vita decedit 852
- CAP. VIII. — Noradini filius moritur, domino Mussulae consanguineo suo haereditate relicta. 855
- CAP. IX. — Inter regem et Tripolitanum comitem simultas oritur periculosa, et usque ad odium manifestum procedit. 856
- CAP. X. — Constantinopoli tumultus oritur; et praevalente viro nequam Andronico, Latinorum populus exturbatur. 857
- [Col. 1433] CAP. XI. — Causae tumultus et dissensionis assignantur. 858
- CAP. XII. — Urbem et palatia, interfectis nobilibus, Andronicus occupat, et violenta dominatione populum opprimit. 859
- CAP. XIII. — Populus Latinorum, qui in galeis se receperat, insulas et loca maritima hostiliter depopulatur. 860
- CAP. XIV. — Salahadinus foedus, quod cum domino rege inierat, rescindit; rex illi ultra Jordanem occurrit. Turci vicum Buriam effringunt, habitatoribus ejus in captivitatem redactis. 862
- CAP. XV. — Idem castrum nostrum in nostra regione Suicide, speluncam videlicet munitissimam, occupat violenter. 863
- CAP. XVI. — Idem fines nostros violenter ingreditur; apud castrum Torbelet pugna committitur, ancipiti victoria. 865
- CAP. XVII. — Idem, classe vocata ex Aegypto, urbem obsidet Berythensium. 867
- CAP. XVIII. — Rex ad ejus liberationem properans, usque Tyrum pervenit. Salahadinus obsidionem solvit. 868
- CAP. XIX. — Salahadinus Euphratem transit, Mesopotamiam ingressus. 870
- CAP. XX. — Rex fines Damascenorum hostiliter depopulatur. 871
- CAP. XXI. — Idem praesidium quod proxime Salahadinus occupaverat, obsidet; obsessum occupat, et Christianitati restituit. 872
- CAP. XXII. — Rex iterum fines Damascenorum cum suis expeditionibus ingreditur. 874
- CAP. XXIII. — Census in regno colligitur, quo contra futuros casus regnum se tueatur. 875
- CAP. XXIV. — Salahadinus Halapiam obsidet, et obsessam quibusdam conditionibus interpositis obtinet. Princeps Antiochenus cum Rapino, Armenorum duce Tarsum commutat. 878
- CAP. XXV. — Rex apud Nazareth aegritudine correptus valida Guidonem de Liziniaco, comitem Joppensem, regni procuratorem constituit. 879
- CAP. XXVI. — Salahadinus cum ingentibus copiis fines nostros ingressus, circa partes Scythopolitanas consedit. Nostri occurrunt ei. 881
- CAP. XXVII. — Fames in exercitu oritur valida; tandem, sine commisso praelio, tam nostri quam hostes ab invicem discedunt. 882
- CAP. XXVIII. — Salahadinus urbem Petracensem trans Jordanem obsidet, et obsessam impugnat hostiliter. 884
- CAP. XXIX. — Rex comiti Joppensi regni administrationem aufert; Balduinum nepotem suum regio diademate coronat. 886
- CAP. XXX. — Rex, congregatis copiis, ultra Jordanem festinat, ut obsessis subveniat. Salahadinus obsidionem solvit. 887
- Praefatio. 889
- CAP. I. — Inter regem et comitem Joppensem nutrita diu simultas erumpit in lites exsecrabiles; reconciliationis nulla apparet spes. Tripolitanus regni administrationem et tutelam regiam obtinet. 890
- GUILLELMI TYRENSIS CONTINUATA BELLI SACRI HISTORIA. 891
- I. — Rex infans, accepto a baronibus hominio, custodiendus traditur comiti Jocelino. Aquarum in civitate defectus. Puteus prope fontem Siloe detectus. 895
- II. — De fonte Siloe. Inducias cum Saladino paciscitur comes Tripolitanus. 897
- III. — Bonifacius marchio Montisferrati crucesignatur, uti et Conradus filius ejus qui Constantinopolim appulit. 898
- IV. — Andronici imperatoris C. P. impudicitiae. Quirsacum seu Isaacum accessit occidendum. Qui et ipse, occiso Langosto, imperii coronam occupat. 900
- V. — Andronicum ignominiose habitum feminarum furori occidendum permittit. 900
- VI. — Imperium invadit Alexius, capto et excaecato fratre suo. 901
- VII. — Imperatrix Alexium, filium caute mittit Hungariae regi custodiendum. Junior rex Jerosolymitanus moritur. 901
- VIII. — Joppensis comitissa regni corona decoratur. 903
- IX. — Guido de Lezignano fit rex de Jerusalem. 904
- I. — Barones, accepta Guidonis in regnum assumptione. Hunfridum regem statuunt constituere. At ille regiam [Col. 1434] coronam respuit. 903
- II. — Guidoni regi barones hominium praestant. 905
- III. — Guido rex exercitum parat in comitem Tripolitanum, qui suum in auxilium Saladinum accersit. Comiti pacem oblaturos nuntios dirigit rex. 906
- IV. — Interim comes liberum filio Saladini ingressum permittit in terras Christianorum. Milites Templi obviant Saladino a quo delentur. 907
- V. — Turcae capita occisorum Christianorum tollunt. Beleanus, accepta Christianorum profligatione, eam reginae significat. Nuntii ad comitem accedunt et eum regi reconciliant. 908
- VI. — Rex comiti venit obviam. Vera crux ad exercitum ducitur. 910
- VII. — Regi traditur thesaurus regis Angliae. Saladinus Tyberiadem obsidione cingit. 910
- VIII. — Tyberiadi nullum ferendum auxilium censet comes Tripolitanus. Econtra magister Templi, cujus consilium rex sequitur. 911
- IX. — Saladinus per sagam exercitum Christianorum incantare laborat. 912
- X. — De electione Eraclii patriarchae. Ejus electioni adversatur archiepiscopus Tyrensis. 914
- XI. — Archiepiscopum veneno necat Eraclius impudicitiis deditus. 915
- XII. — Guidoni regi obviant Sarraceni qui Christianos, rege capto, penitus profligant. 915
- XIII. — Verae crucis amissio. 916
- XIV. — Saladinus regem captivum et alios viros nobiles sibi repraesentari jubet. Raynaldo principi caput amputat. Regem in vinculis Damascum mittit, Tyberiadem capit. 917
- XV. — Beleanus accedit Jerusalem et ibidem quasi invitus a patriarcha retinetur. 918
- XVI. — Saladinus plures capit civitates. Tyrum Christianis Deus conservat. 918
- XVII. — Conradus filius marchionis Montisferrati, relicta C. P, venit Acconem. 919
- XVIII. — Deinde ad Tyrum properat, cujus custodia ei committitur. Tyrum obsidet Saladinus. Obsidionem solvit, Caesaream et Joppem capit. Ascalonem capit, et regem captivum libertate donat. 919
- XIX. — Saladinus civibus Jerusalem denuntiat ut sibi civitatem tradant. 921
- XX. — Saladinus totum regnum, excepto Tyro et Jerusalem, capit. 921
- XXI. — Saladinus obsidet Jerusalem, cui viriliter resistunt Christiani. Saladinus mutat obsidionis locum. 922
- XXII. — Christiani consilium capiunt de reddenda civitate. Illam interim Turcae adorientes repelluntur. 923
- XXIII. — Preces Christianorum propter eorum peccata Deus non exaudit. Tractatur cum Saladino de reddenda civitate. 924
- XXIV. — Conditiones tractatus. 924
- XXV. — Saladino redditur civitas. 926
- XXVI. — Saladinus mille captivos libertate donat. Plures alii liberantur. 928
- XXVII. — Quam bene Christianos habuerit Saladinus. Comes Tripolitanus Christianos recipere recusat. 928
- XXVIII. — Saracenorum in Christianos charitas. 929
- XXIX. — Saladinus templum aqua rosacea lavari facit. Tyrum obsidet. 930
- XXX. — Missum Tyro auxilium vi ventorum repellitur. Conradi industria Saraceni ante Tyrum patiuntur detrimentum. 931
- XXXI. — Saraceni deleti in maritimo et terrestri praelio solvunt Tyri obsidionem. 932
- XXXII. — Archiepiscopus Tyrensis Romam venit. Guillelmus rex Siciliae sibi ascribit Terrae Sanctae amissionem. 933
- XXXIII. — Rex Siciliae auxilium mittit Terrae Sanctae. 933
- XXXIV. — Papa Christianos principes invitat ad ferendum Terrae Sanctae subsidium. Primus crucesignatur imperator Alemanniae. Qui aquis in Armenia suffocatur. Franciae et Angliae reges crucesignantur. Saladinus obsidet Tripolim. Obsidionem solvit. 934
- XXXV. — Saladinus capit Valentiam et Bybium. 936
- I. — Rex Guido Tyrum tendit, cujus ei denegatur introitus. Acconem obsidet. 937
- II. — Bellum inter Franciae et Angliae reges. Pax inter eos. Richardus rex coronatur. 937
- III. — Duo reges crucesignati in Terram Sanctam proficiscuntur cum pluribus aliis principibus et nobilibus. 938
- IV. — Rex Francorum Messanae hibernat. Charitas apud Acconem 939
- [Col. 1435] V. — Christiani in exercitu Saracenorum cibos quaerentes perimuntur. Reginae obitu regnum defertur Isabellae uxori Hufridi quae ab ipso separatur. 939
- VI. — Angliae rex Panormum appulit. Rex Franciae Acconem advenit. Ejus sorore rejecta, filiam regis Navarrae ducit uxorem Richardus. 940
- VII. — Rex et regina Angliae Cyprum accedunt. 941
- VIII. — Rex Angliae Cyprum insulam capit. Accone regi Galliae reddita, fit pax cum Saladino. 942
- IX. — Capta Accone sua cuique antiqua redditur haereditas. 943
- X. — Saladinus recusat reddere S. Crucem et solvere redemptionem admiralium. Rex Franciae aegrotat, et redit in Galliam. Richardus rex versus Jerusalem tendit. 943
- XI. — Dux Burgundiae cum baronibus Francicis Acconem se recipit. Joppen obsidet Saladinus. Richardus rex Joppense recuperat castellum. Et vitat insidias Saladini. 944
- XII. — Saladinus solvit obsidionem Joppensem et pugnat cum Christianis. Ascalonem expugnat rex Angliae. 945
- XIII. — Griphii a Latinis caeduntur. Cyprum insulam regi Guidoni vendit Richardus. 946
- XIV. — Guidoni regi Cypri succedit Aymericus, ejus frater. 947
- XV. — Marquisus, depraedatis Assissinorum navibus, occiditur dolo, ut creditur, regis Angliae. Henricus comes Campaniae desponsat ejus uxorem. 947
- XVI. — Richardus, destructa Ascalone et duobus castellis, inducias cum Saladino paciscitur et in patriam revertitur. 948
- XVII. — Richardus, mutato habitu, proficiscitur, et a duce Austriae capitur. 950
- XVIII. — Angli terras invadit rex Philippus. Richardus promisso redemptionis pretio, libertate donatur. 951
- XIX. — Henricus imperator fit rex Siciliae. 951
- XX. — Henricus imperator classem praeparat in sacram expeditionem. 952
- XXI. — Henricus imperator rex Cypri coronatur. Saladini obitus. Saladinus, Saladini filius, Joppen obsidet et vi expugnat. Henrici comitis luctuosa mors. 952
- XXII. — Soldani Aegypti obitus. Rex Cypri corona Jerosolymitana donatur. 954
- XXIII. — Aimericus rex Baruch obsidet. 954
- XXIV. — Civitatem capit. 955
- XXV. — Aimericus Baruch ingreditur. Mortuo imperatore, inducias cum soldano paciscitur. 955
- XXVI. — Rex Armeniae Antiochenum principem capit et terram ejus devastat. Pacem inter eos componit Henricus comes Campaniae. Antiocheno principi defuncto succedit comes Tripolitanus. Qui adversus Armenium confoederatur Halapae soldano. Armenus Antiochiam superat et rex coronatur. 957
- XXVII. — Henricus comes cum honore excipitur a principe Assissinorum. 958
- XXVIII. — Henricus imperator ante mortem providet filio suo. 959
- XXIX. — Imperatrix, coronato filio, moritur. 959
- XXX. — Galterius Branensis comes occiditur. 960
- XXXI. — Confoederatio inter Angliae regem et Balduinum comitem Flandriae adversus regem Francorum. 960
- XXXII. — Rex Angliae in pago Lemovicino sagitta interimitur. Otto fit imperator. 961
- XXXIII. — Multi Franciae barones crucesignantur. 962
- XXXIV. — De Fulcone de Milli. 962
- XXXV. — Crucesignati ex Gallia diversis viis proficiscuntur, et a soldano omnes capiuntur. 963
- XXXVI. — Soldanus Aegypti praeparat se ad resistendum Christianis. Soldanus Halapi obsidet Damascum. 964
- XXXVII. — Veneti crucesignatos in Terram Sanctam transferre recusant, nisi prius in expugnanda Sclavoniae civitate quadam eos juvent. Ea de re ad papam queritur rex Hungariae. 966
- XXXVIII. — Pontifex eos excommunicat. Crucesignati per diversas vias proficiscuntur. Versus Anthiochiam tendunt. 967
- XXXIX. — Acconenses commeatum Saracenorum intercipiunt. 968
- XL. — Rex Haimericus pactas cum Saracenis inducias violat. 968
- XLI. — Rex terras Saracenorum depraedatur, ac tandem crucesignatis recedentibus cum eis inducias facit. 969
- XLII. — Consilium de restituendo Isaaco imperio C. P. 970
- XLIII. — Alexius imperator praeparat se ad resistendum Isaaco nepoti. 971
- XLIV. — Galli C. P. appulsi turrim Golgotham dictam [Col. 1436] impugnant et expugnant. Alexius in Latinos egreditur Constantinopoli. 972
- XLV. — Veneti civitatem capiunt. Galli legitimum imperatorem suo throno restituunt. 972
- XLVI. — Marcofles, occiso imperatore, invadit imperium. Galli et Veneti Constantinopolim expugnant. 972
- XLVII. — Latini depraedantur C. P. 973
- XLVIII. — Balduinus comes Flandriae fit imperator C. P. 975
- XLIX. — Conspiratio adversus Latinos Andrinopoli. Latini obsident Andrinopolim. 976
- L. — Balduino imperatori dedere sese volunt cives Andrinopolis, modo iis non imperent Veneti. Veneti vitant ne imperator cum iis paciscatur. Blacci et Comani veniunt in auxilium Andrinopolis. A quibus occiditur comes Ludovicus. 977
- LI. — Imperator insiliens in Blaccos et Comanos, ab iis occiditur. Solvitur obsidio Andrinopolis. 979
- LII. — Henricus, audita morte imperatoris ad cujus veniebat auxilium, Rodestam se recipit. 979
- LIII. — Henricus, imperatoris frater, constituitur imperii administer, deinde post annum imperator. 980
- LIV. — Petrus Romam profectus a papa coronatur imperator. Tendit C. P. 982
- LV. — Imperator occiditur. Frater comitis Namurcensis fit imperator. 982
- LVI. — Imperatoris mater aquis submergitur. Ejus uxori nasus et labia imputantur. Ipse vero moritur. 983
- LVII. — Otho imperator coronatus invadit Ecclesiae terras. Excommunicatur. 983
- LVIII. — Otho frustra Siciliam invadere tentat. Fridericus Siciliae rex sororem regis Aragonum uxorem postulat. 984
- LIX. — Ei conceditur. 985
- LX. — Papa Fridericum hortatur ut transeat in Germaniam Aquisgrani coronandus. 985
- LXI. — Coronatus crucesignatur. Ejus mortem frustra tentat Otho. 985
- LXII. — Philippus rex Othoni adversatur qui in eum foedus init cum Anglis et Flandris. Rex Angliae victus a Ludovico regis Francorum filio. Pugna Bovinarum in qua victor rex Francorum. 986
- LXIII. — Othonem persequitur Fridericus, cui imperialia insignia resignat. 987
- LXIV. — Joannes de Brana fit rex Jerosolymitanus 988
- LXV. — Papa crucem praedicari mandat. Jacobus de Vitriaco eligitur episcopus Acconensis. 989
- LXVI. — Christiani obsident montem Thabor. Obsidionem solvunt. 989
- LXVII. — Rex Joannes Damietam obsidere deliberat. 990
- LXVIII. — Papa crucesignatos et legatos Damietam mittit. 991
- LXIX. — Soldanus muros Jerusalem et vicinorum castrorum destruit. 991
- LXX. — Christiani trans flumen tentant transire. 992
- LXXI. — Christiani trans flumen transeunt et Damietam obsident. Saraceni muniunt castella prope Acconem. 992
- LXXII. — Pugna inter Christianos et Saracenos prope Acconem. Christiani a Saracenis victi. 994
- LXXIII. — Damieta a Christianis capta. Divisio inter regem et cardinalem. 995
- LXXIV. — Relicta Damieta, rex Armeniam, deinde Acconem proficiscitur. Cardinalis exercitum et peregrinos molestat. 996
- LXXV. — Cardinalis salutaria spernit consilia. Peregrini a Saracenis capti. 996
- LXXVI. — Duo Christiani ad soldanum pergunt Christum praedicaturi. Soldanus pro Damieta Christianis offert regnum Jerosolymitanum. 997
- LXXVII. — Papa Fridericum accersitum Romam coronat jubetque ut ad recuperandam Terram Sanctam transfretet, quod ille pro tempore recusat. 999
- LXXVIII. — Christiani Babylonem obsidere deliberant. 999
- LXXIX. — Soldanus Christianis cum regno Jerosolymitano offert inducias annorum XXX. 1000
- LXXX. — Cardinalis pacem recusat. 1000
- LXXXI. — Saraceni praecludunt Christianis vias laxantque aquarum repagula. 1001
- LXXXII. — Colloquium inter regem et soldanum, et pax inter eos. 1001
- LXXXIII. — Redditur Saracenis Damieta. Rex transfretat et Romam venit. 1002
- LXXXIV. — Rex Galliam, Angliam et Hispaniam adit. Filiam ejus ducit imperator. Dissidium imperatoris et regis. 1003
- [Col. 1437] LXXXV. — Rex et imperator reconciliantur. Imperator simulat transfretare in Terram Sanctam. 1004
- LXXXVI. — Imperator a papa excommunicatur. Mortuo Conradino, peregrini quaedam muniunt castella. 1005
- LXXXVII. — Imperator, papa non monito, transfretat et tractat de pace cum soldano. A papa petit absolutionem. 1005
- LXXXVIII. — A Templariis male excipitur imperator, pacemque facit cum soldano. 1006
- LXXXIX. — Pacis conditiones. 1007
- XC. — Papa copias ministrat regi Joanni qui imperatoris terras invadit. Imperator terras suas recuperat, pacem cum pontifice facit et ab eo absolvitur. 1007
- XCI. — Saraceni a Christianis victi. 1008
- XCII. — Regi Joanni offertur imperium Constantinopolis, quod ille recusat. Sed haeredi imperii dat filiam suam uxorem; imperium administrat. 1008
- I. — Aelis regina Cypri reposcit regnum Jerosolymitanum tanquam sibi debitum. 1009
- II. — Rex Joannes ut se gesserit Constantinopoli. 1010
- III. — Soldanus Babylonis Damietam obsidet et expugnat. 1011
- IV. — Fridericus, facta pace cum Gregorio papa, simulat se velle transfretare in Terram Sanctam. 1011
- V. — Christiani Terrae Sanctae in locis tutissimis se recipiunt. 1012
- VI. — Christiani Saracenos Hierosolymis caedunt. 1012
- VII. — Imperator jubet expelli Joannem Ibelinum e Cypri regno. Quod rex recusat facere. 1013
- VIII. — Castellum Baruth obsidetur. 1014
- IX. — Fridericus imperator regni administrum constituit Richardum filium Augerii. 1014
- X. — Oratio Beliani ad Richardum regni administrum, quam ille parvi facit. 1015
- XI. — [Sine rubrica.] 1015
- XII. — Regni habitatores immunitates et sua privilegia tueri conantur. 1016
- XIII. — Joannes Ibelinus Cypri regem orat, ut ad recuperandam terram suam se adjuvet, quod rex concedit. 1017
- XIV. — Idem petit a baronibus apud Acconem existentibus. 1017
- XV. — Joannes Ibelinus accedit Acconem hortaturque populum ut salendras marescalci diripiat. Obsidet Tyrum. 1018
- XVI. — Richardus marescalcus Cyprios nihil tale cogitantes capit. 1019
- XVII. — Rex Cypri ducitur Acconem. 1020
- XVIII. — Joannes Ibelinus cum rege Cyprum se recipit. 1020
- XIX. — Richardus magnam partem regni Cypri expugnat. 1021
- XX. — Rex Henricus in Cyprum redit et Richardum insequitur. 1021
- XXI. — Pugna inter Cyprios et Apulos qui vincuntur. 1022
- XXII. — Richardus in Armeniam se recipit. Henricum rex obsidet Ceranniam. 1022
- XXIII. — Obitus Aelidis reginae et Bohemundi. Bellum inter soldanum de Hamano et Hospitale. 1023
- XXIV. — Faciunt pacem. Templi etiam milites cum Armenis pacem faciunt. 1023
- XXV. — Nuntii Romam missi pacem faciunt cum imperatore. Quae a regni incolis improbatur. 1024
- XXVI. — Gaufridus Letort ad papam venit qui et ipse pacem damnat. Mors soldani Babylonici. 1025
- XXVII. — Imperator Fridericus Lombardiam ingressus Mediolanenses impugnat. 1026
- XXVIII. — Gregorius papa indicit generale concilium, ad quod vias praecludit Fridericus. Relatos capit et in vincula conjicit. 1027
- XXIX. — Plures crucesignati in Gallia transfretant. 1028
- XXX. — Christiani a Turcis deleti. 1028
- XXXI. — Soldanus Hamani terras suas dolose offert Christianis. 1029
- XXXII. — Soldanus Damasci inducias offert Christianis. 1029
- XXXIII. — Induciae jurantur. 1030
- XXXIV. — Rex Navarrae, Britanniae et Hospitalarii etiam inducias jurant. 1031
- XXXV. — Radulfus Suessionensis ducit Aelidem matrem regis Cypri, obtinetque regni Hierosolymitani administrationem, 1031
- XXXVI. — Richardus, frater regis Angliae, in Terram Sanctam transfretat, et mox in patriam redit. 1032
- [Col. 1438] XXXVII. — Belianus civitatem Tyrum capit. 1033
- XXXVIII. — Quam reposcit Radulfus Suessionensis et ei negatur. Innocentius IV indicit concilium Lugdunense ad quod imperatorem citat. Ille per nuntios excusat se apud papam. 1033
- XXXIX. — Imperator deponitur. Guillelmus Hollandiae comes imperator eligitur. 1034
- XL. — Richardus Friderici marescalcus multis jactatus ventis contrariis Tyrum redit, ubi traditur Beliano. 1035
- XLI. — Soldanus Babylonis delet Christianos. 1036
- XLII. — S. Ludovicus rex Francorum crucesignatur. 1037
- XLIII. — Soldanus Damasci a soldano Halapiae victus. Soldanus Babylonis obsidet et capit Damascum et plures alias civitates et castella. 1038
- XLIV. — Christiani commeatum et auxilium ferunt Ascaloni. 1038
- XLV. — Ascalonem expugnant Saraceni. 1039
- I. — S. Ludovicus transfretat et capit Damietam. 1039
- II. — Apud Masoram occisi comes Atrebatensis, Salisberiensis, et Codiciaci. 1041
- III. — Corradini filii Friderici mali mores. S. Ludovicus Caesaream et Joppen munitionibus firmat. 1042
- IV. — De Alexandro papa IV. Varia ab anno 1255 ad 1260. 1043
- V. — Tartari capiunt Jerusalem, postea caeduntur a soldano Babylonico. 1044
- VI. — De Urbano papa IV. Saraceni obsident Antiochiam et solvunt obsidionem. Obsidio Tyri et ejusdem solutio. 1044
- VII. — De Clemente IV papa. Carolus Andegavensis fit rex Siciliae. Obitus Clementis papae; electio Gregorii XI. 1046
- VIII. — Soldanus Babyloniae expugnat castrum Arsur. 1047
- IX. — De Carolo Andegavensi Siciliae rege. 1047
- X. — De Mainfredo Friderici filio. 1048
- XI. — Soldanus Babylonis Saphis castellum expugnat. 1049
- XII. — Acconem obsidet soldanus Babylonicus. Ludovicus cruce iterum signatur. 1049
- XIII. — Soldanus Babylonicus expugnat Joppen et Antiochiam. 1050
- XIV. — Varia ad annum 1269. Pugna inter Saracenos et Christianos. 1050
- XV. — Ludovicus transfretat. 1051
- XVI. — Varia ad annum 1271. 1051
- XVII. — Induciae inter regem Cypri et Jerusalem et soldanum Babylonicum. 1053
- XVIII. — Regis Armeniae et ducis Burgundiae obitus. 1053
- XIX. — Obitus magistri Templi. 1053
- XX. — Concilium Lugdunense. 1054
- XXI. — Obitus soldani Babylonici. 1055
- XXII. — Bellum inter Saracenos et Hispanos. 1055
- XXIII. — Regnum Navarrae transit ad Gallos. 1056
- XXIV. — Blanca regina Castellae in Galliam redit. 1057
- XXV. — Bellum inter Galliae et Castellae reges. 1057
- XXVI. — De Gregorio X papa. 1058
- XXVII. — Decima bonorum Ecclesiae pro subsidio Terrae Sanctae. 1058
- Glossarium vocum Gallicarum exoticarum. 1059
- Notitia episcopatuum Orientalium. 1063
- Notitia. 1067
- Notitia diplomatica. 1069
- I. — Monasterii S. Petri ad Vincula Ravennatis protectionem suscipit bonaque ac jura confirmat, imposito monachis duodecim monetae Papiensis denariorum censu annuo. 1071
- II. — Monasterii S. Mariae Gallomontensis protectionem suscipit possessionesque ac privilegia confirmat. 1071
- III. — Ecclesiam Lucensem tuendam suscipit, ejusque possessiones et privilegia confirmat. 1071
- IV. — Philippo archiepiscopo Coloniensi significat se praeposito Bonnensi mandasse ut comitem Sainensem, si illata monasterio Siegburgensi damna non compensasset, excommunicatione afficeret. 1077
- V. — Privilegium pro abbatia Sanctae Mariae Suessionensi. 1077
- VI. — Monasterium Siegburgense tuendum suscipit et ejus bona juraque confirmat. 1077
- VII. — Monasterii S. Petri Cerretensis, dioecesis Volaterranae, protectionem suscipit bonaque ac privilegia confirmat. 1079
- [Col. 1439] VIII. — Bulla pro fratribus Hierosolymitani Hospitalis. 1081
- IX. — Archipresbytero et canonicis ecclesiae Lucensis significat priorem S. Fridiani privilegiorum confirmandorum causa ad sese venisse. Affirmat se eorum jura tuiturum. 1082
- X. — Privilegium pro parthenone Sancti Hilarii. 1083
- XI. — Ad clerum Teutonicum. 1085
- XII. — Canuto, regi Sueciae, Aegidium episcopum Arusiensem commendat. 1085
- XIII. — Privilegium pro ecclesia SS. Crispini et Crispiniani de Cavea Suessionensi. 1086
- XIV. — Privilegium pro abbatia S. Germani Parisiensis. 1088
- XV. — Monasterii S. Augustini Cantuariensis super benedictione abbatis privilegium ab Alexandro III institutum confirmat. 1090
- XVI. — Richardo archiepiscopo, et archidiacono Cantuariensi interdicit, ne de possessione monasterii S. Augustini, hominibus, clericis vel ecclesiis, lite pendente super privilegiis, ullatenus se intromittant. 1090
- XVII. — Hominibus ad jurisdictionem monasterii S. Augustini Cantuariensis spectantibus, tam clericis quam laicis, interdicit, ne archiepiscopo in aliquo respondeant vel ejus officialibus, donec de privilegiis falsis quaestio terminetur. 1090
- XVIII. — Richardo archiepiscopo Cantuariensi interdicit ne ab abbate S. Augustini professionem aliquatenus exigat. 1090
- XIX. — Rogero abbati S. Augustini Cantuariensis interdicit ne archiepiscopo professionem faciat aut promittat. 1091
- XX. — Henrico, Anglorum regi, monasterium S. Augustini Cantuariense commendat. 1091
- XXI. — Monasterium S. Augustini Cantuariense in jussu sedis apostolicae affici interdicto vetat. 1091
- XXII. — Ecclesiae S. Salvatoris Venetae possessiones et privilegia confirmat. 1091
- XXIII. — G. abbati Vizeliacensi et ejus successoribus usum mitrae concedit. 1093
- XXIV. — Pacem inter monachos et burgenses Trenorcienses confirmat. 1094
- XXV. — Monasterii Bonifagetensis protectionem suscipit, possessionesque ac privilegia confirmat. 1094
- XXVI. — Delegatis apostolicis mandat ut inquirant de inobedientia plebani ecclesiae S. Bartholomaei, eamque si invenerint, puniant. 1097
- XXVII. — Transactionem initam inter comitem Joigniaci et abbatissam S. Juliani Antissiod. confirmat. 1098
- XXVIII. — Monasterii S. Petri Stivagiensis possessiones quasdam, ab ecclesia Hohenburgensi datas confirmat. 1098
- XXIX. — Ecclesiae S. Petri Jovillarensis protectionem suscipit, possessionesque ac privilegia confirmat. 1100
- XXX. — Monasterio S. Augustini Morinensi ecclesiam Qualquellensem asserit. 1103
- XXXI. — Monasterii S. Mariae Soroensis protectionem suscipit, possessionesque ac privilegia confirmat. 1104
- XXXII. — Ad Simonem Meldensem episcopum. — Confirmat ipsius statutum de residentia eorum qui personatum obtinent in ecclesia Meldensi. 1106
- XXXIII. — Bona et libertates S. Mariae Regiae-Vallis confirmat. 1107
- XXXIV. — Monasterii S. Mariae de Nemore protectionem suscipit, possessionesque ac privilegia confirmat. 1110
- XXXV. — Ecclesiae S. Mariae Eugebinae possessiones et privilegia confirmat. 1115
- XXXVI. — Ad J. priorem et fratres ecclesiae S. Frigdiani Lucensis. 1116
- XXXVII. — Ecclesiae S. Waldetrudis Montensis protectionem suscipit bonaque ac privilegia confirmat. 1116
- XXXVIII. — Parthenonis S. Mariae et S. Petri de Caroti Castro protectionem suscipit, possessionesque ac privilegia confirmat. 1118
- XXXIX. — Privilegium super redemptione decimarum Osnaburgensis ecclesiae 1120
- XL. — Privilegium de decimis laico non concedendis. 1121
- XLI. — Privilegium de sepultura in ecclesia Osnaburgensi. 1121
- XLII. — Ecclesias et bona monasterii S. Cassiani de Carisio confirmat. 1121
- XLIII. — Privilegium pro ecclesia Mutinensi. 1124
- XLIV. — Privilegium concessum canonicis ecclesiae Placentinae. 1126
- XLV. — Canonicorum Placentinorum institutum sancit. 1126
- [Col. 1440] XLVI. — Ad episcopos et clericos Scotiae. — De absolutione Willelmi, regis Scotiae. 1127
- XLVII. — Monasterii Bellelagiensis protectionem suscipit, possessionesque ac jura confirmat. 1127
- XLVIII. — Privilegium pro monasterio S. Quintini Montensis. 1130
- XLIX. — Ad Theobaldum abb. Clun. — Statuit quod nullus ordo seu religio alia ponatur in parochiis juris Cluniacensium. 1132
- L. — Bona et jura prioratus Sancti Petri de Rumiliaco, Boloniensis dioecesis, confirmat. 1133
- LI. — Monasterii Reichenbacensis protectionem suscipit, possessiones confirmat, privilegia amplificat. 1134
- LII. — Ecclesiae Grandensis privilegia, petente Henrico patriarcha, confirmat. 1135
- LIII. — Monasterii S. Mariae Cellae superioris Wirzeburgensis possessiones confirmat. 1136
- LIV. — Ecclesiam S. Mariae de Reno tuendam suscipit et ejus bona ac jura confirmat. 1138
- LV. — Burgundi episcopi Argentinensis statuta de juribus praepositi Haseiacensis et canonicorum ibidem confirmat. 1140
- LVI. — Monasterio Repsholtensi asserit reditum, a Liemaro quondam archiepiscopo Hamburgensi concessum. 1143
- LVII. — Gerardo archiepiscopo Ravennati mandat ut sacramentum apud se dicere plebis S. Mariae in Portu, plebis S. Martini in Maiera incolas atque alios in ditione Ferrariensi jubeat, quos, jurata archiepiscopi obedientia, Ferrariensium consulum jussu, Pericinus eorum internuntius, exemerat. 1144
- LVIII. — Monasterium Dudleyense tuendum suscipit et ejus possessiones ac privilegia confirmat. 1144
- LIX. — Privilegium pro ecclesia S. Mariae Alteriacensi. 1146
- LX. — Ecclesiae S. Mariae Magdalenae Vesontionensis possessiones confirmat. 1150
- LXI. — Ecclesiae S. Mariae Lausannensis protectionem suscipit, canonicorumque possessiones confirmat. 1150
- LXII. — Confirmatio bonorum ecclesiae Silvanectensis. 1151
- LXIII. — Petro, abbati Casinensi, asserit ecclesiam S. Nicolai de Gurgo, a Barasone, Judice Arborensi, collatam. 1155
- LXIV. — Universis ecclesiarum praelatis mandat ut excommunicent eos qui monachis ad generale capitulum Cluniacense euntibus insidias posuerint. 1157
- LXV. — Ad Guidonem Senonensem archiepiscopum. 1157
- LXVI. — Monasterii S. Mariae Murelensis protectionem suscipit, possessionesque confirmat. 1158
- LXVII. — Ecclesiam Signiensem tuendam suscipit et ejus bona ac privilegia confirmat. 1158
- LXVIII. — Ecclesiam Ravellensem tuendam suscipit et ejus bona confirmat, petente Joanne episcopo. 1160
- LXIX. — Stephano Augustodunensi et Manassi Lingonensi episcopis mandat, videant ne contra privilegium monachis Cisterciensibus concessum agatur. 1161
- LXX. — Monasterii S. Mariae Baumgartensis patrocinium suscipit, et bona juraque confirmat. 1163
- LXXI. — Transactionem a Guichardo archiepiscopo Lugdunensi, cum Guigone, comite Forensi, factam confirmat. 1165
- LXXII. — Canonicis Astensibus ecclesiam S. Michaelis de Intercisio asserit. 1165
- LXXIII. — Privilegium pro capitulo Remensi. 1166
- LXXIV. — Petentibus canonicis Placentinis sententiam inter ecclesiam Placentinam et Alphonsum, quondam episcopum Papiensem, latam corroborat. 1166
- LXXV. — Monasterio S. Dionysii asserit ecclesias ab archiepiscopis Senonensibus concessas. 1166
- LXXVI. — Monasterio S. Dionysii asserit ecclesiam de Forest et altaria quaedam, ab episcopis Cameracensibus concessa. 1167
- LXXVII. — Henrico episcopo et Willelmo decano et canonicis Bajocensibus concedit ut tam ipsi quam successores eorum apud ecclesiam cathedralem valeant sepeliri. 1167
- LXXVIII. — A [delheidem] abbatissam et sorores Quedlinburgenses reprehendit «quod censum, ad indicium perceptae libertatis Romanae Ecclesiae debitum, diminuant, et cum in eisdem privilegiis sit expressum quod libram argenti Romano pontifici annuatim tribuere debeant, nonnisi marcam velint exsolvere, libram ibi marcam debere intelligi asserentes.» Attamen, petente S. praeposito Moguntino concedit «ut nonnisi marcam defaecati argenti ad pondus Coloniense ulterius annis singulis persolvant. 1168
- [Col. 1441] LXXIX. — Ad Petrum abbatem et capitulum Casinense. 1168
- LXXX. — Monasterio S. Remigii Remensi privilegia varia concedit. 1168
- LXXXI. — «Refutationem pravae consuetudinis, quam Bulcardus de Montemorenciaco in vineis monasterii S. Dionysii, in Dioilo villa sitis, habebat, et rotaticum quod in terra sua idem Bulcardus habebat, sicut ea monasterio remisit,» confirmat. 1169
- LXXXII. — Ad capitulum Narbonense. 1170
- LXXXIII. — Abbatem et monachos Uranenses jubet archiepiscopo Ravennati obedire. 1171
- LXXXIV. — Vizeliacensi et Flavinianensi abbatibus mandat, cogant canonicos Cabilonenses et Matisconenses, ut monasterio Trenorciensi subtractas ecclesias restituant. 1171
- LXXXV. — Sententiam ab archiepiscopo Viennensi, et episcopo Genevensi in comitem Genevensem latam, confirmat. 1172
- LXXXVI. — Ecclesiae Basenvillensis immunitatem confirmat. 1172
- LXXXVII. — Ad Willelmum Remensem archiepiscopum. — Queritur quod solvat ligatos ab episcopo Belvacensi. 1173
- LXXXVIII. — Monachis S. Pancratii concedit ne filii eorum qui ecclesias monasterii tenuerint, ipsas ecclesias jure sucessionis habeant. 1173
- LXXXIX. — Monasterii S. Mariae Mirae-Vallis protectionem suscipit, bonaque ac privilegia confirmat. 1173
- XC. — Ecclesiae S. Dionysii de Passu protectionem suscipit, et possessiones confirmat. 1176
- XCI. — Ecclesiam S. Eusebii Vercellensem tuendam suscipit, canonicorumque possessiones confirmat. [Fragmentum.] 1177
- XCII. — Petro episcopo et capitulo Carnotensi concedit ut honores Carnotensis ecclesiae aliis de caetero minime concedantur, nisi qui residentiam se promiserint habituros. 1177
- XCIII. — Joanni Magalonensi episcopo ecclesias quasdam confirmat. 1177
- XCIV. — Episcopum Catanensem, archiepiscopi Monteregalensis suffraganeum factum, pallii gestandi potestate privat. 1178
- XCV. — Monasterium Monteregalense sedem archiepiscopalem constituit. Abbatem Guille mum archiepiscopum consecrat, pallioque ornat atque episcopatus Catanensis metropolitam declarat. 1178
- XCVI. — Cephaloediensi et Pactensi episcopis praecipit, ut Richardo, archiepiscopo Massanensi, obtemperent. 1183
- XCVII. — Ecclesiam S. Stephani Pratensem tuendam suscipit, et ejus bona ac jura confirmat. 1184
- XCVIII. — Compositionem Caldenbornensis monasterii et Rodensis confirmat. 1185
- XCIX. — Privilegium pro monasterio Wilbacensi. 1186
- C. — Monasterium S. Laurentii Aversanum tuendum suscipit, ejusque bona ac jura confirmat. 1188
- CI. — Ecclesiam Aeserniensem, rogatu Rainaldi episcopi, tuendam suscipit et bona ejus confirmat. 1190
- CII. — Privilegium pro abbatia S. Gisleni. 1192
- CIII. — Privilegia fratrum militiae Templi Hierosolymitani confirmat. 1195
- CIV. — Ecclesiae S. Petri Ratisponensis protectionem suscipit et privilegia bonaque confirmat. 1200
- CV. — Monasterium S. Martini in Insula Barbara tuendum suscipit, possessionesque et privilegia confirmat. 1202
- CVI. — Monasterii S. Dionysii protectionem suscipit, possessionesque ac jura confirmat. 1205
- CVII. — Monasterium SS. Florae et Lucillae Arretin. sub protectione sanctae Romanae Ecclesiae recipit, ejusque bona enumerat et confirmat. 1208
- CVIII. — Monasterii S. Himerii protectionem suscipit, possessionesque ac privilegia confirmat. 1210
- CIX. — Abbati Siegburgensi scribit ut vel ipse afferat vel mittat testimonia ad id necessaria, quod saepe petierit, ut Anno, monasterii patronus, sanctus declararetur. Monet ut nuntio hanc epistolam perferenti aliquod honestum beneficium ecclesiasticum tribuat. 1213
- CX. — Ecclesiae S. Aniani Aurelianensis protectionem suscipit, bonaque confirmat. 1213
- CXI. — Privilegia parthenoni S. Zachariae Veneti ab Alexandro III concessa confirmat. 1215
- CXII. — Monasterii Ebersheimensis tutelam suscipit, possessionesque et jura confirmat. 1217
- CXIII. — Monasterii S. Nicolai Hermeriensis protectionem [Col. 1442] suscipit, bonaque ac privilegia confirmat. 1220
- CXIV. — Privilegium pro canonicis Reginensibus. 1222
- CXV. — Ad universos Germaniae praesules. — Christianum I. archiepiscopum Moguntinum pie defunctum precibus eorum commendat. 1224
- CXVI. — Ad Petrum abbatem et fratres Casinenses. 1225
- CXVII. — Capitulum Terracinense tuendum suscipit ejusque bona confirmat. 1225
- CXVIII. — Monasterii S. Petri Thierhauptensis protectionem suscipit, possessionesque ac privilegia confirmat. 1226
- CXIX. — Sententia in sacrilegos juris ecclesiastici pervasores, quibus omne aufertur appellationis remedium. 1227
- CXX. — Privilegium pro abbatia Longipontis. 1227
- CXXI. — Constitutum, a canonicis S. Ursi de Augusta cum episcopo Augustensi per Haimonem archiepiscopum Tarentasiensem de ecclesiis quibusdam factum, confirmat. 1228
- CXXII. — Petro Cisterciensi et Petro Claraevallensi abbatibus scribit Petri quondam archiepiscopi Tarentasiensis in sanctorum numerum referendi nondum esse tempus. Mandat ut de actibus ejus et conversatione ea quae certa sint in scripta redigi faciant. 1229
- CXXIII. — Judicium in raptores, qui remedio appellationis abutebantur contra statuta ecclesiastica. 1229
- CXXIV. — Privilegium pro monasterio S. Matthaei de Castello. 1229
- CXXV. — Ad Mauritium Parisiensem episcopum. — Contra presbyteros fornicationis accusator. 1231
- CXXVI. — Sententiam a Theodino, episcopo Portuensi, et Octaviano, SS. Sergii et Bacchi diacono cardinali, latam inter Oderisium episcopum Pennensem et Senebaldum abbatem S. Quirici de Intethroco, confirmat. 1232
- CXXVII. — Monasterii Lehonensis privilegia confirmat. 1234
- CXXVIII. — Monasterium S. Trinitatis Florentinum tuendum suscipit, et ejus possessiones ac jura confirmat. 1234
- CXXIX. — In ecclesia Mutinensi institui canonicos, nisi ab omnibus canonicis aut saniori parte electos, vetat. 1236
- CXXX. — Canonicis Mutinensibus capellam S. Dalmacii asserit. 1237
- CXXXI. — Monasterio S. Georgii in Silva Nigra cellam S. Marci confirmat. 1237
- CXXXII. — Ordinis Praemonstratensis protectionem suscipit, legesque ac privilegia confirmat. 1238
- CXXXIII. — Abbati et monachis Classensibus praecipit ut archiepiscopo Ravennati obediant. 1244
- CXXXIV. — Fratribus Casae-Dei significat se in Coena Domini (die 29 Martii) Lantelmo abbati ejusque successoribus mitrae usum concessisse. 1244
- CXXXV. — Bona et jura prioratus S. Arnulphi Crispeiensis, ordinis Cluniacensis, Silvanectensis dioecesis, confirmat. 1245
- CXXXVI. — R. decano et capitulo Rothomagensi mandat, cum mortuus archiepiscopus sit, ut Willelmum electum Constantiensem, a suffraganeis ecclesiae Rothomagensis episcopis consecrandum curent. 1248
- CXXXVII. — Privilegium pro monasterio S. Severi Ravennate. 1249
- CXXXVIII-CXXXIX. — Ecclesiam de Capite Ursuli tuendam suscipit, ejusque bona ac privilegia confirmat. 1251
- CXL. — Possessiones ecclesiae collegiatae B. Mariae Brugis recenset, easque privilegio apostolico confirmat. 1252
- CXLI. — Statutum pro juramento personarum super residentia. 1253
- CXLII. — Concordiam Guichardi Lugdunensis archiepiscopi confirmat. 1254
- CXLIII. — Monasterii Loetiensis possessiones confirmat. 1254
- CXLIV. — Monasterii Capeiensis protectionem suscipit et possessiones confirmat. 1255
- CXLV. — Privilegia, immunitates ac possessiones canonicae S. Ursi de Aosta confirmat. 1257
- CXLVI. — Bulla pro capitulo S. Martini Turonensis. 1259
- CXLVII. — Bulla pro ecclesia S. Martini Turonensis. 1260
- CXLVIII. — Bulla pro capitulo S. Martini Turonensis. 1260
- CXLIX. — Aimerico priori et capitulo Silviniacensi concedit ne quis infra ejusdem ecclesiae parochias sine ipsorum [Col. 1443] assensu ecclesiam vel capellam construat, nec excommunicationis sive interdicti sententiam in Silviniacenses promulget. 1262
- CL. — Monasterium S. Mariae Noviportus tuendum suscipit, et ejus bona ac jura confirmat. 1262
- CLI. — Donationes Godefridi I, Henrici I et Godefridi II, Brabantiae ducum, in favorem equitum Templariorum confirmat. 1262
- CLII. — Monasteria Camaldulensia adimi congregationi vetat. 1263
- CLIII. — Monasterii S Benigni Divionensis possessiones et privilegia confirmat. 1266
- CLIV. — Ecclesiam S. Petri Nessinam tuendam suscipit ejusque possessiones ac privilegia confirmat 1268
- CLV. — Parthenonem SS. Salvatoris et Juliae Brixien. sub sanctae Romanae Ecclesiae protectione cum suis bonis, juribus et jurisdictionibus confirmat. 1269
- CLVI. — Bulla papae pro monasterio Boni-radii. 1272
- CLVII. — Monasterium Altahense superius tuendum suscipit et ejus bona juraque confirmat. 1273
- CLVIII. — Privilegium de usu mitrae pro abbatibus S. Michaelis Bambergensis. 1275
- CLIX. — Bononiensem et Mutinensem ecclesias testatur a sese, salvo jure Gerardi archiepiscopi Ravenn tis, consecratas esse. 1276
- CLX. — Privilegium pro ecclesia S. Thomae Regiensi. 1276
- CLXI. — Privilegium pro ecclesia S. Evasii de Casali. 1278
- CLXII. — Monasterii S. Petri Radoliensis protectionem suscipit et bona confirmat. 1280
- CLXIII — Privilegium pro ecclesia Tarvisina. 1284
- CLXIV. — Canonicorum Tarvisinorum possessiones ac privilegia confirmat. 1285
- CLXV. — Monasterii S. Petri Viennensis protectionem suscipit. 1288
- CLXVI. — Privilegium pro ecclesia Magdeburgensi. 1288
- CLXVII. — Privilegium pro monasterio SS. Petri et Pauli Munsteriensi. 1290
- CLXVIII. — Ecclesiam Feltriensem tuendam suscipit, ejusque possessiones et privilegia confirmat, petente Drudone episcopo, 1292
- CLXIX. — Privilegia et possessiones abbatiae Corbeiensis confirmat. 1294
- CLXX. — Privilegium pro ecclesia S. Martini Turonensis. 1296
- CLXXI. — Decretum contra haereticos. 1297
- CLXXII. — Gabrieli praeposito et canonicis Aquileiensis Ecclesiae quae jam Alexander III papa confirmaverat, eadem et iisdem verbis asserit privilegia, his paucis mutatis: «Praeterea, sicut Burkardus, Aquileiensis Ecclesiae advocatus, et postea Henricus placitum advocatiae in manibus bonae memoriae patriarchae Ulrici refutarunt pro se, etc.» 1300
- CLXXIII. — Ad capitulum Rothomagense. — Gratam habet electionem factam de Lincolniensi episcopo in Rothomagensem archiepiscopum. 1300
- CLXXIV. — Ordinis Cisterciensis abbatibus concedit «ut nulli omnino liceat in eos vel monasteria eorum seu fratres inibi constitutos excommunicationis vel suspensionis seu interdicti sententiam promere, neve abbates ullam professionem facere compellantur.» 1301
- CLXXV. — Privilegium pro congregatione Veronensi. 1302
- CLXXVI. — Privilegium pro ecclesia S. Ursi de Augusta. 1303
- CLXXVI bis. — Bulla pro Hermanno abbate Rhenhardsbornensi. 1305
- CLXXVII. — Roberto archiepiscopo Viennensi, ejusque suffraganeis ordinem Carthusiensem commendat. 1305
- CLXXVIII. — Domus Carthusiensis protectionem suscipit possessionesque confirmat. 1306
- CLXXIX. — Privilegium pro monasterio S. Bertini Sithiensi. 1307
- CLXXX. — Canonicis regularibus monasterii Sanctae Mariae ad Carceres in territorio Estensi privilegia renovat. 1309
- CLXXXI. — Ad Henricum Anglorum regem. 1311
- CLXXXII. — Ad eumdem. — Pro subventione facienda terrae Hierosolymitanae. 1312
- CLXXXII bis. — Privilegium pro ecclesia S. Germani Montensi. 1313
- CLXXXIII. — Pactensem et Cephaloediensem episcopos obedire Richardo archiepiscopo Messanensi jubet. 1315
- CLXXXIV. — Synagogae Stampensis, Judaeis a Philippo [Col. 1444] Francorum rege expulsis, in ecclesiam S. Crucis mutatae, protectionem suscipit. 1315
- CLXXXV. — Privilegium pro eadem ecclesia. 1316
- CLXXXVI. — Privilegium pro fratribus S. Bertini Sithiensis. 1316
- CLXXXVII. — Privilegium pro monasterio de Curia Dei. 1317
- CLXXXVIII. — Decano Cenomanensi, J. de Veteri-Ponte, archidiacono Rothomagensi, et magistro Hug. Januensi mandat ut in Dolensis et Turonensis ecclesiarum controversia testimonia testium praescribant. 1317
- CLXXXIX. — Monasterium Fullinense episcopis Marchiae Tarvisinae commendat. 1318
- CXC. — Archiepiscopis et episcopis in regno Francorum constitutis mandat ut monachis S. Dionysii ad exsequenda monasterii jura opitulentur. 1319
- CXCI. — Parthenoni S. Zachariae Veneto asserit bona a Leonardo comite concessa. 1320
- CXCII. — Episcopo Veronensi praecipit ut a laicis decimas exhiberi canonicis Veronensibus jubeat. 1320
- CXCIII. — Castellano Veneto et Torcellano episcopis mandat, ut quosdam ecclesiae S. Salvatoris parochianos ad solvendas decimas cogant. 1321
- CXCIV. — Privilegium pro monasterio Remensi. 1321
- CXCV. — Bulla pro capitulo S. Martini Turonensis. 1321
- CXCVI. — Bulla pro canonicis S. Petri Suessionensis. 1322
- CXCVII. — Arnaldo Blesensi, canonico ecclesiae Remensis, villam de Fraillicourt asserit. 1322
- CXCVIII. — Privilegium pro monasterio Leodiensi S. Jacobi. — Confirmat ipsi ecclesiam S. Mariae Magdalenae. 1323
- CXCIX. — Monachis S. Remigii in generalibus excommunicationibus sive interdictis, ostiis clausis officia celebrare permittit. 1324
- CC. — Civium Remensium consuetudines et libertates a Willelmo archiepiscopo institutas confirmat. 1324
- CCI. — Privilegium pro abbate monachisque Lacensibus. 1325
- CCII. — Ad Walterum archiepiscopum Rothomagensem. — Non instituendos in ecclesiis, nisi qui vel sint aut proxime futuri sint sacerdotes, et residere ibidem parati sint: nec minus idoneos, etiamsi a patronis praesentati fuerint. 1325
- CCIII. — Clericis Osnabrugensibus concedit facultatem condendi testamentum. 1326
- CCIV. — Monasterio Cluniacensi asserit locum a Joceranno Grosso concessum. 1326
- CCV. — Ad Radulphum Andegavensem episcopum. 1327
- CCVI. — Monasterio Altembergensi villam Isacherode asserit. 1327
- CCVII. — Mauritio episcopo Parisiensi concedit ne feoda Parisiensis episcopatus sine consensu ipsius obligari possint, vel vendi. 1328
- CCVIII. — Abbatibus monasterii S. Georgii in Silva Nigra usum mitrae, chirothecarum et sandaliorum concedit. 1328
- CCIX. — Ad Philippum archiepiscopum et B. praepositum Coloniensem. 1329
- CCX. — Episcopo Senogalliensi mandat, ne ecclesiae Ravennatis privilegia laedi sinat. 1329
- CCXI. — Conventui S. Remigii Remensis et decimam de Besenes et privilegia quaedam confirmat. 1329
- CCXII. — Sententiam de praebenda ecclesiae S. Exuperii Corboliensis a J., quondam episcopo Carnotensi, latam inter eamdem ecclesiam et monasterium S. Dionysii confirmat. 1330
- CCXIII. — Balduino, archiepiscopo Cantuariensi susceptum munus gratulatur, palliumque per Transmundum, notarium suum, mittit. 1331
- CCXIV. — Privilegium priori Carthusiensi et omnibus ordinis fratribus concessum. 1331
- CCXV. — Privilegium pro monasterio sancti Gisleni. 1332
- CCXVI. — Joanni priori et fratribus de Valle S. Joannis Seitzensis permittit, et episcopum quemcunque invitent ad ordines accipiendos si tempore ordinationis dioecesanus nequeat. 1335
- CCXVII. — Adelberto archiepiscopo Salzburgensi ejusque suffraganeis commendat monasterium Rotense. 1335
- CCXVIII. — Ecclesiae S. Mariae Ratisponensis protectionem suscipit juraque confirmat. 1336
- CCXIX. — Privilegium pro monasterio Raitenhaselacensi et reliquis ordinis Cisterciensis coenobiis. 1338
- CCXX. — Monasterii Parisiensis in pago Alsaciensi protectionem suscipit bonaque confirmat. 1339
- [Col. 1445] CCXXI. — Ad Guillelmum episcopum Pictaviensem. — De quibusdam abusibus in dioecesi Pictaviensi corrigendis. 1341
- CCXXII. — Privilegium pro monasterio de Valle S. Joannis Seizensi. 1342
- CCXXIII. — Monasterii S. Mariae de Charitate protectionem suscipit, possessionesque et privilegia confirmat. 1343
- CCXXIV. — Romani monasterii protectionem suscipit, immunitatemque talliarum seu aliarum novarum et indebitarum exactionum confirmat. 1344
- CCXXV. — Privilegium pro monasterio S. Miniatis juxta Florentiam. 1345
- CCXXVI. — Privilegium pro capitulo Pistoriensi. 1347
- CCXXVII. — Monasterii Scotorum S. Jacobi Ratisponensis tutelam suscipit, possessionesque ac privilegia confirmat. 1349
- CCXXVIII. — Bulla pro capitulo S. Martini Turonensis. 1350
- CCXXIX. — Fundatio monasterii de Trutenhusen ordinis S. Augustini dioecesis Argentinae, seu potius ejusdem fundationis confirmatio. 1350
- CCXXX. — Privilegium pro monasterio S. Mariae Holmecoltramensi. 1354
- CCXXXI. — Hartwigo II, archiepiscopo Hamburgensi, significat se inobedientes Daciae, Sueciae, Norwegiae episcopos propter tumultuosum regnorum illorum statum evocare distulisse. 1356
- CCXXXII. — Privilegia pro monasterio SS. Petri et Viti Calavenensi. 1357
- CCXXXIII. — Compositionem factam inter Joannem Gratianopolitanum episcopum et Hugonem ducem Burgundiae confirmat. 1359
- CCXXXIV. — Hebdomadariis ecclesiae Spinalensis redditus quosdam asserit. 1359
- CCXXXV. — Privilegium pro parthenone Spinalensi. 1360
- CCXXXVI. — Privilegium de libertate burgi S. Remigii ab archiepiscopo concessa et quod homines ejusdem burgi capi non debent Remis et de mercatis. 1360
- CCXXXVII. — Sententiam ab episcopo Torcellano et priore Charitatis delegatis apost. latam pro monasterio S. Salvatoris approbat. 1361
- CCXXXVIII. — Bona et privilegia coenobii Admontensis confirmat, et nova de electionibus abbatissarum et aliorum monasteriorum regimine superaddit. 1361
- CCXXXIX. — Clericis de Rhodigo significat se delegasse episcopo Patavino causam novae ecclesiae ab ipsis constructae in praejudicium ecclesiae S. Jo. Baptistae de Costa subjectae monasterio S. Cypriani de Muriano. 1364
- CCXL. — Privilegium pro fratribus ordinis S. Joannis Hierosolymitani. 1364
- CCXLI. — Privilegium pro monasterio Burthonensi. 1366
- CCXLII. — Privilegium pro canonicis ecclesiae Spinalensis. 1368
- CCXLIII. — Privilegium pro ecclesia Bellunensi. 1368
- CCXLIV. — Ecclesiae S. Mariae Garzensis tutelam suscipit bonaque et jura confirmat. 1371
- CCXLV. — Ecclesiae Upsalensis protectionem suscipit, et possessiones juraque confirmat, petente Joanne archiepiscopo. 1373
- CCXLVI. — Ad Spalatensem archiepiscopum. 1374
- CCXLVII. — Ad decanum et canonicos Vocestem. 1375
- CCXLVIII. — Ad . . . 1375
- CCXLIX. — Ad Cantuariensem archiepiscopum. 1375
- CCL. — Ad . . . 1375
- CCLI. — Ad Barch. episcopum, et abbatem de Abanden, et priorem S. Frigidae. 1376
- CCLII. — Ad . . . 1376
- I. — Ad magistrum et fratres militiae S. Jacobi. — De cohabitatione clericorum et mulierum. 1377
- II. — Ad Norvicensem episcopum. 1378
- I. — Bertrandi episcopi Agennensis ad Lucium. — Quod Henricus rex Angliae junior sepulturam elegit in ecclesia Rothomagensi. 1377
- II. — Odonis ducis Burgundiae ad eumdem. — Ejusdem argumenti. 1378
- III. — Castellani Sancti Audomari ad eumdem. — Ejusdem argumenti. 1379
- IV. — R. ducis Narbonensis ad eumdem. — Ejusdem argumenti. 1379
- V. — Rolandi, Romanae Ecclesiae subdiaconi, et Silvani, Riavellensis abbatis, legatorum apostolicae sedis, ad Lucium. — De negotio S. Andreae in Scotia. 1379
- Notitia. 1381
- EPISTOLAE QUINQUE ALANI, ad Ludovicum Juniorem Francorum regem. — Ut ecclesiam Antissiodorensem contra vexationes comitis Nivernensis tueatur. 1383
- Epistola prima. 1383
- Epist. II. 1384
- Epist. III. 1385
- Epist. IV. 1385
- Epist. V. 1386
- Charta qua Godefridus quondam Lingonensis episcopus, Wichardus Pontiniacensis et Gaufridus Claraevallensis, abbates, controversiam inter Alanum Antissiodorensem et comitem Nivernensem ortam componunt. 1387
- I. — Charta Alani episcopi pro monasterio S. Mariani. 1387
- II. — S. Amatoris prioratus S. Satyri Bituricensis monasterio unitur. 1389
- III. — Alanus monachis Donziaci confirmat ecclesias quasdam. 1390
- Testamentum Alani. 1390
- Vita sancti Bernardi auctore Alano. 1391
- Notitia historico-litteraria. 1391
- I. — Ad Alexandrum III papam. Queritur a saecularibus vexari ordinem Cisterc. litibus, direptione bonorum, etc., et opem pontificis adversus haec mala implorat. 1293
- II. — Ad eumdem. — Gratias agit pontifici pro collatis beneficiis, praesertim coenobio Balernensi (quod est de linea Claraevallis) cujus inchoatum judicium adversus iniquos celeriter terminari exoptat. 1393
- III. — Ad cancellarium. — Commendat ei Heduensem episcopum a suis ad sedem apostolicam appellatum. 1393
- IV. — Ad Moguntinum archiepiscopum. — Ejus virtutes extollit, deinde caenobium Eberbacense ejusque abbatem illi commendat. 1394
- V. — Ad abbatem Cisterciensem. — Mortem abbatis Trium-Fontium a pessimo quodam interempti nuntiat. 1395
- VI. — Ad conventum Trium-Fontium. — Monet conventum illum, ut diligenter servent homicidam, nec fame enecent. 1396
- VII. — Ad abbatem Cariloci. — Mercatori, qui se in negotiatione pecoris dicebat circumventum, reddi quod justum fuerit praecipit. 1396
- VIII. — Ad Simonem Montisacuti. — Hortatur illum, instare operibus pietatis erga proximos. 1397
- IX. — Ad Vintoniensem episcopum. — Ait se in quodam negotio regem non inhonorasse, sed ordinis puritati consuluisse, adversus falsum fratrem: et domum Mortuimaris commendat. 1397
- X. — Ad abbatem de Vallibus. — Queritur librum quem commodaverat, pessumdatum stillicidio fuisse, et noctu restitutum, ne pateret detrimentum. 1398
- XI. — Ad reginam Tarasiam. — Laudat reginam, maxime ob liberalitatem in pauperes, et in Ordinem. 1398
- XII. — Ad regem Portugaliae. — Regis humilitatem, cujus praeventus litteris fuerat, commendat, ac in Ordinem charitatem: acceptatque coenobium de Castineria sibi ab eodem rege oblatum. 1399
- XIII. — Conventus Claraevallis, ad papam Alexandrum. — Orat conventus pontificem, ne suo abbate Henrico, qui ad Tolosanum episcopatum quaerebatur, destituatur. 1400
- XIV. — Conventus Claraevallis, ad regem Francorum. — Orat regem ne permittat abbatem suum sibi auferri, et Tolosanum episcopum constitui. 1400
- XV. — Conventus Claraevallis, ad dominum Cadorum archidiaconum. — Moleste se ferre ait, quod non potuerit ejus visitatione honorari; et mortem prioris sui nuntiat. 1400
- XVI. — Ad religiosos in Germania constitutos. — Conventus Claraevallensis abbatibus Germaniae participationem orationum, etc., communicat. 1401
- XVII. — Ad conventum Mortuimaris. — Afflictos hortatur ad exerendam virtutem, et patientiam exhibendam. 1402
- XVIII. — Ad Batoniensem episcopum, et abbatem Fordensem. — Commendat causam monachorum de Fontibus. 1403
- XIX. — Ad Albanensem et Praenestinum episc. — Rogat ut eorum malefactores coerceantur. 1404
- EPISTOLAE AIMERICI ET TERRICI Templariorum magni praeceptoris. 1404
- I. — Aimerici patriarchae Antiocheni ad Ludovicum regem Francorum. — Relata Turcorum in Christianos victoria, ipsius implorat auxilium. 1405
- [Col. 1448] II. — Aimerici ad Henricum Anglorum regem. — Ejusdem argumenti. 1407
- III. — Aimerici ad Hugonem Etherianum. — Librum ejus contra doctrinam Ecclesiae Graecae laudat. 1408
- IV. — Terrici, magni Templariorum praeceptoris, ad universos fratres Templi. — De clade Christianorum. 1408
- V. — Ejusdem ad Henricum regem Anglorum. — De expugnatione Hierosolymae. 1409
GUILLELMUS TYRENSIS ARCHIEPISCOPUS.
LIBER PRIMUS.
LIBER SECUNDUS.
LIBER TERTIUS.
LIBER QUARTUS.
LIBER QUINTUS.
LIBER SEXTUS.
LIBER SEPTIMUS.
[Col. 1419] LIBER OCTAVUS.
LIBER NONUS.
LIBER DECIMUS.
LIBER UNDECIMUS.
LIBER DUODECIMUS.
LIBER TERTIUS DECIMUS.
LIBER QUARTUS DECIMUS.
LIBER QUINTUS DECIMUS.
LIBER SEXTUS DECIMUS.
LIBER SEPTIMUS DECIMUS.
LIBER OCTAVUS DECIMUS.
LIBER NONUS DECIMUS.
LIBER VICESIMUS.
LIBER VICESIMUS PRIMUS.
LIBER VICESIMUS SECUNDUS.
LIBER VICESIMUS TERTIUS.
LIBER VICESIMUS SECUNDUS IN CONTINUATIONE.
LIBER VICESIMUS TERTIUS.
LIBER VICESIMUS QUARTUS.
LIBER VICESIMUS QUINTUS.
LIBER VICESIMUS SEXTUS.
LUCIUS III PONTIFEX ROMANUS.
EPISTOLAE ET PRIVILEGIA LUCII III PAPAE.
ANNO 1181.
ANNO 1182.
ANNO 1182-1183.
ANNO 1183.
ANNO 1184.
ANNO 1181-1185.
ANNO 1184-1185.
ANNO 1181-1185.
DECRETA LUCII III.
EPISTOLAE VARIORUM AD LUCIUM III PAPAM.
[Col. 1446] ALANUS ANTISSIODORENSIS EPISCOPUS.
DIPLOMATA ALANI.
B. PETRUS CLARAEVALLIS ABBAS OCTAVUS.
EPISTOLAE B. PETRI.
[Col. 1447] AIMERICUS PATRIARCHA ANTIOCHENUS ET TERRICUS TEMPLARIUS.
[Col. 1447] FINIS TOMI DUCENTESIMI PRIMI.