199

Domino papae ADRIANO.

Inter monachos abbatiae Hugonis, et clerum de Henham controversia diutius agitata est. Monachi siquidem a nominato Hugone XXXIII solidos petebant, dicentes eos sibi deberi nomine pensionis, in quam eis tenetur ab antiquo ecclesia de Henham: adjicientes memoratum II. ad solutionem eorumdem esse ex speciali pacto, interviente fidei vinculo, litterarum testimonio obligatum. Et ut petitionis suae intentionem stabilius fundarent, se a duobus decessoribus praedicti II. Willelmo et S. sed et ab ipso Hugone dicebant recepisse praefatam pensionem, parati hoc probare incontinenti. Ad haec Humfredus [Col. 0001B] ecclesiam suam ab antiquo liberam esse dicebat: licet monachi ab Hugone antecessore ejus marcam indebitam violenter extorserunt. Negabat enim constantissime se cum ipsis de aliqua pensione reddenda quamcunque inivisse pactionem: asserens se ab abbate Abendoniae ecclesiam liberam, et sine expressione cujusque oneris accepisse, et per archidiaconum episcopi, ut mos est, in possessionem liberam canonice introductum, nec fidei, aut scripturae, aut alicujus obligationis vinculum, ex quo conveniri possit, intercessisse. Illos vero, a quibus monachi se praefatam quantitatem recepisse dicebant, asserebat jam dictae ecclesiae non fuisse personas, sed conductos sacerdotes, et ecclesiam et [Col. 0001C] praedia instructa a monachis accepisse, ut praefatae pensionis summa solvi posset. Producebat etiam testes hoc ipsum probare paratos: ipsorum quoque monachorum testimonio utebatur, contra eos proferens scriptum, quo nobis persuaserunt, praedictum Segarium non personam praedictae ecclesiae, sed vicarium, ipsumque conductitium exstitisse. Praeterea ecclesiam suam tantae paupertatis esse dicebat, ut, deductis episcopalibus et ministrorum necessariis alimentis, onus unius marcae vix posset sustinere. Sibi quoque non debere obesse, si nomine ecclesiae aliquid quandoque invitus solverit, cum et ecclesia utatur jure pupilli, et ei beneficio minoris aetatis debeat subveniri. Monachi [Col. 0002A] vero pactum intervenisse, modis omnibus probare nitebantur, producentes viros plures, qui assertionem eorum suo volebant testimonio roborare, et quoniam de paupertate ecclesiae causatus fuerat, ei XX solidos annuos sine omni onere, dum illis ecclesiam ad tempus traderet, promittebant. Quidam vero volentes inter eos componere, XL solidos annuos, deducto omni onere, dum illis ecclesiam cederet, offerebant, parati super hoc idoneos fidejussores dare. Quod cum Humfredus recipere videretur, habito incontinenti advocati sui amicorum que consilio, resiliit, dicens non esse tutum se eis aliquo modo rem suam confidere, qui eum omnino ejicere moliebantur: praesertim cum ab eis tanto opere gravaretur, ut prae timore monachorum ei [Col. 0002B] nullus amicorum suorum vel testium audeat assistere, sed et patrem suum contra ipsum venire compellerent: unde ad vestram audientiam appellavit, diem praefigens festum Epiphaniae.

Domino papae ADRIANO.

Ex mandato apostolicae sedis lator horum Berengarius in nostra praesentia stetit adversus Rogerium de Pichewurda acturus, et post multas utriusque partis allegationes inter eos compositum fuit. Sed ne processu temporis alter adversus alterum suscitandi litem ullam posset habere occasionem, [Col. 0002C] compositionem inter eos factam fidei religione juramento fecimus roborari. Porro praefatus Rogerius nihilominus, contra pactionem illam veniens et fidei religionem, compositioni stare noluit, de quo in nostra convictus praesentia, suspensionis poenam reportavit, quam postea per satisfactionem congruam, quam se praestiturum promittebat . . . . . evadens, iterum tergiversari coepit, et ut manus nostras evaderet, ad vestram appellavit praesentiam, diem praefigens Dominicam, qua cantatur: Laetare, Jerusalem. Ne vestram itaque possit circumvenire clementiam, cum manifestissime contra fidem venisse et juramentum, pro certo sciat eminentia vestrae sanctitatis.

Domino papae ADRIANO.

Ut de his, quae ad aures sanctitatis vestrae ab insulanis nostris perferuntur, cognita rei totius serie, melius ac lucidius judicare possitis, de latore praesentium, quatenus factum nobis innotuit, vestram mittimus certificare excellentiam. Bajulus quidem horum a venerabili fratre vestro Henrico bonae memoriae Eboracensi archiepiscopo presbyter ordinatus in ordine suo aliquandiu ministravit; contigit autem eum in comitatu quodam exstitisse laicorum, qui praecipitem sequentes temeritatem, homicidium quoddam inconsultius perpetraverunt. Ipse autem in comitatu existens, cum qui postea [Col. 0003B] occisus fuit, non animo occidendi, sed ut furem qui ei vestimenta sacerdotalia furto subtraxerat, persequebatur. Fratres autem ejus in persequendo eo citius incedentes, furem cum vestimento consecuti sunt, et eo vidente, ut subsequebatur, verumtamen, ut fatetur, nolente, furem deprehensum trucidaverunt: exinde evolutis paucis diebus ab archidiacono ab ordinis sui officio suspensus est, eo quod sedes Eboracensis tum temporis vacabat: nihilominus in diaconatus officio ministrare praesumpsit. Quid autem poenae ei ad peregrinationis indicium crucem gerenti infligendum sit, vestra sublimitas providebit.

Domino papae ADRIANO.

Cum inter magistrum Ricardum Licheffeldensem et Osbertum de Icco super ecclesia Bradeleia controversia esset in auditorio Cestrensis episcopi diutius protracta, tandem ad audientiam nostram translata est per appellationem. Partibus itaque e regione constitutis, jam dictus Ricardus memoratam ecclesiam sibi restitui postulavit, dicens eam pertinere quasi capellam ad ecclesiam suam et antecessorum suorum, Willelmi scilicet et Walteri tempore, quiete et pleno jure fuisse possessam. Ad haec Helias Stafford. archid. processit in medium, asserens petitionem hanc minime Ricardo competere, eo quod praebendam quamdam Ricardus in [Col. 0003D] praefata ecclesia possidebat, et ei esset ab episcopo Cestrensi donata et tradita, et chartam donationis episcopi proferebat. Praeterea dicebat litem sibi imminere super alia ecclesia ab eodem Ricardo, qui tam episcopo quam archidiacono synodalia et quosdam redditus episcopales moliebatur auferre: et ob hoc ipsum ad sedem apostolicam appellavit, diem praefigens octavum a festo. Beati Andreae. Econtra jam dictus Ricardus praebendam, quam nunc calumniatur, in manu episcopi refutasse respondit, ipsumque ad eumdem terminum ad vestram audientiam appellavit super pactionibus illicitis, et male acquisito archidiaconatu, et super introitu quem in ecclesiam de Haltona per manum laicam dicitur habuisse. Archidiaconus tamen super [Col. 0004A] ejusdem donatione ecclesiae chartam episcopi proferebat. Vobis itaque causam integram reservavimus.

Domino papae ADRIANO.

Steterunt ante nostram praesentiam latores horum W. et R., quorum R. querebatur, quod temere W. se ab ecclesia sua violenter et absque ordine judiciario expulisset, per potentatum comitis Simonis, in cujus ulteriorem familiaritatem R. dicebatur promotus, neque hac iniquitate contentus, postmodum per temeritatis suae fautores eumdem presbyterum in alterius ecclesiae suae coemeterio invasit. Eductis itaque sociorum gladiis, tensisque [Col. 0004B] arcubus et paratis, ipsemet in manu lanceam gestans necem maturam comminabatur, nisi incontinenti fidem daret se ante archidiaconum venturum, ibique memoratae ecclesiae renuntiaturum. Sacramenti itaque reverentia tentus necnon et impressionem adversarii potentis, quem non poterat nisi cum patria effugere, metuens, sicut pollicitus fuerat, in manu archidiaconi ecclesiae suae renuntiavit. Haec et his similia allegans super injuria sibi irrogata, satisfactionem petebat, duos sacerdotes in medium, qui sibi vim factam testificarentur, producens. Econtra R. vim se hujusmodi inficiabatur, modo de patronorum parma confisus, modo ad legum subtilitatem confugiens, an ecclesiam illam peteret, [Col. 0004C] quamve actionem proponeret, aut quo jure sibi satisfieri postularet, interrogabat. Porro cum veritatem facti diligentius inquirere tentaremus, ut quid juris esset postmodum lucidius appareret, R. appellationem interposuit, cui deferre habemus, diem praefigens Dominicam qua cantabitur: Quasi modo geniti, quem terminum W. coarctavit ad Beatae Virginis Purificationem.

Domino papae ADRIANO.

Adversus nobilem virum comitem Rogerium et Osbertum clericum suum Ernaldus de Divisis in praesentia nostra querelam deposuit, dicens sibi a comite, ut Osbertum suum intruderet, ecclesiam de [Col. 0004D] Hentona violenter et contra omnem reverentiam juris esse ablatam, quam canonice, ut dicebat, diu possederat auctoritate venerabilis fratris nostri J. Sar. episcopi, cujus chartam, quae donationis ejus titulum astruebat, in medium proferebat: et ut possessionem suam omni solemnitate juris doceret esse subnixam, concessione cujusdam militis, quem ecclesiae advocatum esse dicebat, se eamdem obtinuisse ab episcopo asserebat, et ob hoc sibi ecclesiae et omnium ablatorum restitutionem fieri postulabat. Tandem post multas citationes et comminationes, a comite, qui haec omnia inficiabatur, restitutionem ecclesiae, quam praedictus Ernaldus petebat, extorsimus, dummodo comes et suus O. citra frustratorias dilationes, et aliarum difficultatum [Col. 0005A] molestias, ad quaestionem juris admitterentur. Cum ergo partibus super hoc dies esset praefixa, ea die jam dictus O. et procuratores comitis adversus praenominatum E. petitorium instituerunt, dicentes ipsum injuste occupare ecclesiam, quam sine assensu comitis, et advocatorum ejusdem ecclesiae, quam contra consuetudinem totius Ecclesiae et regni Anglorum, contra constitutionem regis et antiquam omnium procerum dignitatem ingressus erat manu et violentia praedonis, qui praefato comiti totum fundum, in quo saepe dicta ecclesia sita est, diu abstulerat. Proferebatur insuper mandatum regis, quo praecipiebamur comiti super advocatione ecclesiae suae justitiam exhibere, aut O. praetaxatam ecclesiam restituere, qua post decessum regis contra [Col. 0005B] ipsius edictum fuerat destitutus. Ad haec Ernaldus se juste per episcopum assensu advocati ecclesiam possidere dicebat. Sed advocatus ille et alii amici ejus, potentatu et injuriis comitis, ut asserebat, adeo terrebantur, quod nullus eorum in hoc judicio et regno contra ipsum apparere audebat, praesertim cum comes et suus O. non modo sua, sed et se regiae magnitudinis pondere in judicio tutarentur contra pauperem, quem ab ecclesia sua multis annis excluserant. Hac de causa ad vestram appellavit audientiam, praefigens diem qua cantatur: Ad te levavi (Psal. CXXII) . Osbertus vero sibi causam vel ecclesiam tanti non esse respondens litis cessit appellationi.

Domino papae ADRIANO.

Precibus nobilis viri Rag. de Sancto Walerico, venerabili fratri nostro Ricardo Londoniensi episcopo dedimus in mandatis, ut ei de comite Alberico, a quo sibi 60 marcas fide interposita deberi dicebat, canonicam justitiam exhiberet. Episcopus vero, causis quibusdam intervenientibus mandatum nostrum exsequi praepeditus, cognitionem venerabilibus viris Rad. Lond. decano, Hug. archidiacono delegavit. Cum ergo reus tertio legitimis intervallis citatus esset, et auctore probato propositam intentionem implens, non faceret copiam sui, nec, ut oportebat, sufficientes excusatores aut [Col. 0005D] responsales misisset, memoratus R. actor magna postulavit instantia ut judices seu tramites juris suo officio fungerentur: illis autem respondentibus cognitionem causae, non decisionem, sibi ab episcopo delegatam esse, et ob hoc eo inconsulto in causa non posse procedere, praenominatus R. expetiit, ut aut procederent, si licebat, aut patentibus litteris sibi traditis, agitationem negotii episcopo significarent: et quia ab eis in hac petitione non meruit exaudiri, eosdem ad nostram audientiam appellavit. Cum itaque die praefixa in praesentia nostra adessent, et rei seriem praefato modo partes exponerent, saepedictus Rag. dicens se a delegatis sibi judicibus delusum, ipsos ad sedem apostolicam intimavit, diem praefigens in Octavis Pentecostes. [Col. 0006A] Illi vero suam excusantes innocentiam dicebant episcopum decisionem causae proprio reservasse examini, et se in causa nequaquam malignatos esse, parati hoc ipsum juramento corporaliter praestito demonstrare. Vos autem, cui diffinitionis, ut oportuit, reservatus est calculus, causae finem debitum imponetis.

Domino papae ADRIANO.

Veniens ad nostram praesentiam prior Rumeliacensis postulabat ecclesiam de Coggeshala, quam monachi de Coggeshala per intrusionem occupaverant, nostro officio sibi restitui. Elapsis vero paucis diebus, abbas citatus et fratres jam dicti loci coram [Col. 0006B] nobis apparuerunt, priori super ecclesia illa responsuri. Cum vero prior suam intentionem renovasset, abbas, habito consilio cum fratribus, respondit se jam dictam ecclesiam canonice habuisse assensu cujusdam Theobaldi, qui in Rumiliacensi monasterio prior exstiterat, conventu prioris concessionem annuente, et approbante. Adjecerunt etiam se de donatione istius ecclesiae, pro pensione, de qua monasterio Rumiliacensi solvenda inter eos convenerat, testes habituros de monachis Rumiliacensibus. Ut autem suis instrumentis et testibus uti possent ad suam innocentiam ostendendam, terminum sibi postulabant indulgeri: quod cum judicio obtinuissent, Rumiliacum profecti, coadunatis universis fratribus in capitulo, [Col. 0006C] eos, quorum nitebantur testimonio, minime repererunt, quia cum prior loci omnibus fratribus in virtute obedientiae injunxisset ut egredientibus aliis illi soli remanerent, qui concessioni saepe dictae ecclesiae abbati et monachis praedictis factae interfuerant, nec unus solus, ut nobis dictum est, remansit. Quod cum fratres memorati loci vidissent, astruere coeperunt, P. W. I. et R. ad aliud coenobium ex industria prioris missos esse, ne suae veritati testimonium perhiberent. In praesentia tandem venerabilis fratris nostri Milonis episcopi Morinorum, praefatum priorem appellaverunt, ibidemque ad apostolatus vestri excellentiam eumdem, ut ex testimonio quorumdam abbatum accepimus, [Col. 0006D] invitaverunt.

Domino papae ADRIANO.

Causam, quae inter abbatem de Coggeshala et priorem Rumiliacensem super ecclesia de Coggeshala multum et diu agitata est, nequaquam potuimus terminare, quia post multas citationes et dilationes in nostram praesentiam venerunt, et ibidem uterque alterum ad apostolatus vestri praesentiam invitavit. Prior Rumiliacensis abbatem appellavit, eo quod sibi ecclesiam saepe dictam auferebat et decimas parochianorum, quos a domibus et terris expulerant, diemque praefixit Octavas Pentecostes. Monachi vero exinde suam [Col. 0007A] praetendentes paupertatem se priorem in praesentia episcopi Morinorum ad audientiam vestram appellasse, et festum Sancti Lucae terminum suae appellationi fecisse allegarunt, et eamdem coram nobis appellationem renovaverunt.

Domino papae ADRIANO.

Clerici quatuor, a judicio venerabilis fratris nostri episcopi Londoniensis a priore Rumiliac. per appellationem tracti, in nostra praesentia constiterunt, a quibus idem prior se querebatur nuper spoliatum quadam capella ecclesiae suae de Reia absque judicio, quam annis 60 et eo amplius quiete inconcusse possederat. Ad cujus rei probationem [Col. 0007B] his allegationibus utebatur, primo quia sacerdotes illi qui ad memoriam hujus aetatis poterant pervenire, ambas pariter nomine monasterii Rumiliacensis possederant; tum quia ad advocationem ejusdem domini aequaliter utraque pertinere videbatur, et quia eamdem capellam in parochia de Reia sitam esse asserebant. Postremo quia corpora defunctorum ad capellam pertinentium ex jure et consuetudine in saepe dicta ecclesia sepeliebantur. Contra haec illi, eo quod sibi de mandato, ut dicebant, non constaret, cautionem de rato a memorato priore exigebant. Prior vero hanc cautionem exigi non oportere asserebat, cum de mandato constaret, tam ex litteris abbatis Cluniacencis et conventus Rumiliacensis, quam ex apicibus domini Morinensis [Col. 0007C] episcopi. Praeterea dilatoriam hanc exceptionem in initio oportuerat eos opposuisse in auditorio domini Londoniensis, ex abundanti tamen ne causam diutius possent more suo protrahere praefati laici, nobis idoneos fidejussores dedit. Adversarii vero de legum subtilitate nitentes aliam satisdationem sibi fieri exigebant, eo quod si pro se lata foret sententia, post tempora nostra captiosum illud futurum esset, si denuo monachi litem movere tentarent, maxime cum iidem laici saepius a diversis personis se litibus et sumptibus super hac eadem causa vexatos esse quererentur. Prior vero sufficere debere contendebat, quod judici fides facta foret. Quibus in hunc modum contendentibus, [Col. 0007D] nos interlocuti sumus, nihil tale ab Ecclesia Romana ad nos usque emanasse, nec meminisse nos aliquid hujusmodi in decretis expressum, et contra consuetudinem regni Anglorum esse quod postularent. Unde praefati viri, accepta occasione, audientiam vestram appellarunt, diem praefinientes Octavas Pentecostes. Cum ergo causam integram ut oportuit majestati vestrae reservaremus definiendam, prior se admodum gravatum esse conquestus est, quod de transmarinis partibus ad nos saepius veniens, nec per nos, nec per dominum Lond. aliquam sit justitiam assecutus, quod ab Ailwardo archiepiscopo saepe injuste in hac causa vexatus sit, et quod nunc tandem justitia sua interventu appellationis fere in annum differretur, [Col. 0008A] jam dictum archidiaconum, quem videlicet laicis patrocinantem, per quem, ut dicebat, haec mala sibi proveniebant, ad sedem apostolicam appellavit, diem praefigens in Octavas Beati Martini.

Domino papae ADRIANO.

Alanus de N. ecclesiam illam, qua se injuste spoliatum esse dicebat, officii nostri auctoritate sibi restitui postulabat, praesente A. ejusdem ecclesiae possessore, cui diem respondendi A. post multas citationes peremptorium praefixeramus. Alanus vero petitionem A. exceptione rei judicatae submovere nitebatur, dicens eum a possessione jam dictae ecclesiae cecidisse, judicio venerabilis fratris nostri [Col. 0008B] Ricardi London. episcopi, tum archidiaconi, lata sententia pro Ernardo decessore; et super hoc litteras domini episcopi hoc attestantes in medium proferebat. Econtra A. sententiam illam, si lata fuit, ei suffragari non posse respondit, cum res inter alios acta vel judicata aliis prodesse non debeat vel obesse. Et licet merito posset de sententiae iniquitate causari, qua absens nec contumax condemnatus est, cum aliquantulo causae suae dispendio, propter reverentiam episcopi sui domini Londoniensis, cujus ad praesens sibi quantum fuit nolebat attentare sententiam, omisso judicio possessorio petitorium instituit, asserens ecclesiam suam esse, et se personam ejus a tempore Mauricii bonae memoriae Londoniensis episcopi exstitisse, et se hoc [Col. 0008C] tempore Gilberti piae recordationis episcopi Lond. legitimorum assertione testium canonice comprobasse, plures producens testes, quos eidem judicio interfuisse dicebat. Cum ergo ex mandato nostro testes examinassent venerabiles fratres nostri, Rogerius Eboracensis archiepiscopus, Hilarius Cicestrensis, Robertus Lincolniensis episcopi, et alii prudentes viri, quibus injunxeramus, eos concordes in omnibus invenissent, et nos audito testimonio causam fine debito terminare disponeremus, Ernaldus sententiam nostram interposita appellatione praevenit, diem praefigens Dominicam, qua cantabitur: Quasi modo geniti. Nos ergo ut oportuit majestati apostolicae deferentes, causam terminandam [Col. 0008D] sanctitati vestrae integram reservavimus.

ADRIANO papae.

Inter Ricardum clericum et Rad. Mansellum, super ecclesia de Presteberia controversia diutius agitata est. Cum vero venerabilis frater noster Walterus Conventrensis episcopus post multas citationes eam tandem debito fine terminare disponeret: Ricardus, utpote qui praefatam ecclesiam sibi, utpote violenter et sine judicio destitutus, restitui postulabat, probationes quibus se contra Rad. abundare dicebat, in synodo Cestrensi ab episcopo exactae sunt. Producti sunt itaque septem testes, qui, sicut ex testimonio episcopi praefati [Col. 0009A] accepimus, Ricardum in praefata ecclesia canonice institutum, et sine judicio ejectum jurejurando firmaverunt. Intervenientibus vero precibus domini regis causa, antequam sententia ferretur, sortita est dilationem. Unde memoratus Ricardus nostram audientiam appellavit: illis autem die praefixa conspectui nostro astantibus, Ricardus restitutionem jam dictae ecclesiae petens, querimoniam instauravit, producens tres testes, qui sicut in foro episcopi, ita et in audientia nostra eum canonice institutum, et sine judicio ejectum asserebant. Ad haec Rad. quod in praesentia episcopi gestum est sibi non debere obesse respondit, cum et ipse ante dilationem meruerit, et illo absente saepedicti Ric. ab episcopo inciviliter sit recepta probatio. Illis ergo instantibus, [Col. 0009B] ut a nobis eo praesente et audiente eorum probatio reciperetur, Rad. duobus testium crimina in modum exceptionis opposuit, alterum, scilicet sacerdotem, dicens infamem reumque homicidii, et falsificationis monetae, multisque latrociniis involutum: alterum vero Andream acolytum esse asseruit homicidam: tertium vero reliquit intactum. Ad haec quoque crimina comprobanda dilationem sibi petiit indulgeri. Nos itaque ne non malitiae, sed justitiae causa dilationem petere videretur, ab eo legitimam exegimus cautionem, qua nobis fidem faceret, se non animo malignandi, aut frustratoriae dilationis causa eam postulare. Cum vero a nobis dilationis spatium ultra canonicam et legitimam definitionem, [Col. 0009C] quam ei offerebamus, obtinere non posset, ad vestram praesentiam appellavit a pridie Kal. Aprilis praefixa Dominica, qua cantabitur: Ad te levavi (Psal. CXXII) . Actor vero de temporis prolixitate causatus terminum coarctavit diem Pentecostes.

ADRIANO papae.

Litteras sanctitatis vestrae debita cum veneratione suscepimus, quibus continebatur ut tam domino Londoniensi quam capitulo ejusdem Ecclesiae, itemque Waltero sacerdote ante nostram praesentiam, evocatis, controversiam quae inter eos vertebatur, appellatione remota fine canonico terminaremus. Partibus itaque e regione constitutis, cum [Col. 0009D] Walterus proponeret duos de praecipuis illius Ecclesiae viris, H. archidiaconum, et magistrum Albericum, ambos ex parte capituli sibi denuntiasse, alterum autem, videlicet magistrum A., ex parte episcopi sibi dixisse, ut in sacerdotem ordinaretur, altario B. Pauli sicut unus ex aliis ministraturus, non solum dominus Londoniensis verum et universum capitulum se id mandasse constanter sunt inficiati. Duo quoque memorati viri pro se respondentes idem diffitebantur, fatentes tamen quod ex proprio motu animi magistrum Walterum tanquam amicum super ordinatione convenerint, interrogaverint, consuluerint, ut ad ordinem presbyteratus accederet dicentes hoc placere capitulo: nihil tamen istorum ex parte capituli se dixisse, aut aliquid [Col. 0010A] promisisse asserebat. Deinde cum super his consilium haberemus, assidentibus nobis venerabilibus fratribus nostris Roberto Lincol. Willelmo Norwic. Hilar. Cicestr. episcopis, Londoniensem episcopum, ejusque conventum a petitione Walt. absolvimus, eo quod adversus eos nullas afferret probationes. Porro quoniam duo viri praenominati ex confessione sua quacunque aliquomodo teneri videbantur, ad emendicatum pro paupere decurrentes suffragium, sacramentum eis detulimus, ut se ex parte episcopi et capituli nihil Waltero denuntiasse et promisisse innuerent, qui cum propositis sacrosanctis evangeliis jurare parati assisterent, Walterus in appellationem prorupit adversus Londoniensem episcopum, et ejus decanum, et saepedictos [Col. 0010B] Hug. archid. et magistrum A. personae tamen decani deferens, ut per procuratorem appellationem istam prosequatur, senectuti et invaletudini ejus parcens. Diem autem ejus praefinivit octavas B. Andreae apostoli. Sed quia auctoritate apostolici mandati omnis in hac causa inhibita fuerat appellatio, ad ulteriora procedentes accepto sacramento a memoratis viris, eosdem omnino absolvimus.

ADRIANO papae.

Sanctitatem vestram circa plurima novimus occupatam, utpote quae sola inter homines totius [Col. 0010C] Ecclesiae Dei incolumitati semper invigilat. Oportet itaque qui ad aures vestras accedit sermonem ferre abbreviatum: noster autem voce quidem brevis est, sed toto dilatatus affectu, eoque magis quod ad Ecclesiae Anglorum utilitatem proficit, et gloriam nominis vestri. Venerabilis frater noster Nigellus Eliensis episcopus in explendo mandato vestro super revocandis illis quae bellica tempestas Ecclesiae suae extorserat, laborat ad sanguinem, et nihil veretur, dum Ecclesiae sibi commissae prospiciat, et vestrae satisfaciat voluntati. Laboribus quidem ejus, sumptibus et doloribus, qui ei viciniamur, omnes compatimur et tanto amplius quia adversus eum nondum quievit indignatio vestra, sed in cervicem apostolica manus extenta est. Verumtamen ut auris [Col. 0010D] paterna quod dici credimus expedire, patienter admittat, ei mandatum vestrum non debuit esse captiosum, sed ex quo in exsequendo obediens inventus est et fidelis, ipsum vestro auxilio oportuerat roborari. Fiat ergo, si placet, quod patrem, quod Romanum decet pontificem, ut jam dictus episcopus auxilium vestrum inveniat in tribulatione, quam pro exsecutione mandati vestri humiliter portare videtur. Restituite ei, si placet, gratiam vestram, et adversus hostes Ecclesiae fortius dimicabit. Ei namque ad bestias pugnandum est. Quis unquam suum suspendit athletam, ut fortius dimicaret? Pugnam episcopo indixistis, et manus ejus tenetis alligatas. Majestatis itaque vestrae pedibus provoluti supplicamus, ut, soluto episcopo, in eos [Col. 0011A] qui contra episcopum et nos ipsos, imo, quod majus est, contra apostolicas sanctiones bona Ecclesiae ausu sacrilego detinere praesumunt, debitae animadversionis poena retorqueatur, et apostolici nominis contemptores vestris stimulis urgeantur ad viam, ad quam, arcu quam gladio, facilius et felicius reducantur.

ADRIANO papae.

Sanctitatis vestrae mandatum nuper accepimus, ut quod de ortu et nativitate venerabilis viri Gauterii canonici Sancti Rufi ex diligenti inquisitione nobis innotuerit, majestati vestrae significare non differamus. Res autem, quam quaeritis, apud nos multa [Col. 0011B] quaestione non indiget, cum luceat per se ipsam adeo, ut prae nobilitate majorum, claritas totius cognationis latere non possit. Praefatus namque Gauterius, sicut pro certo novimus, filius fuit illustris militis, de matre nobili, legitimo susceptus matrimonio, et nobilem nostrum W. de Braiosa vicina sanguinis cognatione contingit. Porro in episcopatu Cicestrensi diutius honestissime conversatus est, et claritatem quam a majoribus contraxit propriae virtutis titulo decoravit, et semper in omnibus apud nos incessit sine querela. Haec quidem de eo, nobis et venerabili fratri nostro Cicestrensi episcopo, et aliis convicinis, celebri totius provinciae testimonio nota sunt.

ADRIANO papae.

In causa quae inter G. latorem horum et Gregorium quemdam vertebatur, in praesentiam nostram per appellationem tracta, hoc modo processum est. Aug. filius Gregorii et procurator asserebat dominum suum ecclesiam de Becles possedisse, eaque absque ordine judiciario spoliatum, laicos quosdam et unum clericum, quem iste inimicum suum causatus est, in suae assertionis testimonium producebat. Econtra Gaufridus Gregorium possedisse inficians, dicebat, post tempora illa, de quibus Aug. loquebatur, Bald. quemdam per abbatem Beati Edmundi, et conventum domino Norwicensi ad praefatam ecclesiam [Col. 0011D] in plena synodo fuisse repraesentatum, cumque dominus Norwicensis, utrum eadem ecclesia vacaret, diligenter disquisisset, habito tractatu cum fratribus capituli eam vacare respondit archidiaconus caeteris attestantibus in publica audientia, et ita introductum B. memorabat, cui et iste se successisse referebat, ingressus sui satis idonea proferens instrumenta. Aug. vero testes suos audiri instanter postulabat. Deinde Gaufridus Gregorium per procuratorem semper litigare, nunquam sui copiam facere, cum tamen sanus et prope esset, querebatur, adjiciens, si personam ejus videret, ipsum talem esse ostensurum, quod nec hanc ecclesiam nec aliam possidere posset. Hujusmodi loquebatur quasi crimen aliquod vellet intentare. Porro cum exigeremus, [Col. 0012A] ut rem nobis manifestius aperiret, ad examen apostolicae sedis Gregor. appellavit, ibi dicturus ea quae in Anglia non audebat exprimere, eo quod regis sit ministerialis. Appellationi autem diem praefinivit Dominicam qua cantabitur: Quasi modo geniti.

ADRIANO papae.

Super ecclesia de Bolteford inter Alexandrum Malambestiam, et Rogerum presbyterum controversia diutius agitata est: tandem cum Alexander auctoritate episcopi Lincolniensis in jam dictae ecclesiae possessionem propter contumaciam Rogerii esset inductus, et restitutionem fructuum praeceptorum [Col. 0012B] a memorato Rogerio peteret, Rogerius ad nostram audientiam appellavit. Cum ergo causas appellationis, praesente adversario, Rogerius allegaret se ab episcopo Lincolniensi in eo contra rationem juris gravatum asseruit, quod absens, inauditus, et indefensus, spoliatus est, contumacia sibi imposita, cum nulla unquam vocationem judicis contumaciter neglexisset. Praeterea si contumax exstitisset, possessionem suam intra annum venienti et parato satisdare judicio sisti sibi restituendam esse dicebat de jure legum, et canonum, et sanctae Ecclesiae Romanae consuetudine, vestigia cujus, ut justum est, Anglorum Ecclesia imitatur. Illo itaque ut satisdationem reciperemus instante, restitutionem possessionis petente, Alexander, praefigens Dominicam [Col. 0012C] proximam post octavas Paschae, vestram audientiam appellavit, qui per misericordiam Domini finem causae debitum imponetis.

ADRIANO papae.

Cum inter priorem de Pritelewella, et Robertum quemdam controversia super ecclesia Wacheringiis, quadam collusione, ut de eadem ecclesia Ricardo de Ambli praejudicium fieret, verteretur, absente eo et non citato, Ricardus de Ambil, qui praefatae ecclesiae fuerat possessor, per ejusdem prioris concessionem, reclamantibus quibusdam clericis Ricardi, iterum atque iterum absentiam ejus, praetendentibus [Col. 0012D] et eum non citatum objicientibus, dominus Londoniensis, nihilominus pro Ricardo sententiam tulit adversus priorem, qui sic vinci victoriam reputavit. Deinde cum incontinenti facta appellatione, a clericis Ricardi de Ambli ad nostram praesentiam, dominus Londoniensis sententiam suam, misso quodam sacerdote Willelmo, niteretur exsecutioni mandare, clerici Ricardi Robertum non admiserunt, nec injuriose restiterunt, sicut postmodum sacerdos confessus est, sed adversariorum manus vi moderatissima repulerunt. Quamobrem dominus Londoniensis, audita querimonia Roberti, quod in se manus violentas clerici de Ambli injecissent, eos denuntiavit excommunicatos; G. scilicet sacerdotem, S. A. quos licet hujus criminis [reos] crederemus, [Col. 0013A] saepenumero mandavimus domino Londoniensi quatenus eos pro non excommunicatis haberet, ut fuerunt die appellationis ad nos factae, aut saltem accepto sacramento ab eis quod juri parerent, absolveret. Quod cum facere distulisset, ab eis sacramentum, quod judicio ecclesiastico parerent, accepimus, die sibi praefinito, adversariis in probatione deficientibus, et audita reorum purgatione, ab objecto sibi crimine os absolvimus.

ADRIANO papae.

Causa quae vertebatur inter magistrum Jord. Fantasma et magistrum Joannem Joichel., clericos domini Wintoniensis, super Winton. tandem translata [Col. 0013B] est ad audientiam nostram. Auditis ergo allegationibus magistri Jord. et instrumentis diligenter inspectis, memorato Joanni vestra et nostra auctoritate inhibuimus, ne contra voluntatem Jord. scholas regere praesumeret in praefata civitate. Die vero sequenti in nostra praesentia constiterunt, multa in se proponentes ad invicem: Jordanus, siquidem jamdictum Joannem contra religionem fidei in praedicta civitate sibi scholas usurpasse, et damna plurima intulisse dicebat, officio nostro sibi super his satisfieri postulans. Econtra Joannes se judicio synodi super fidei laesione innocentiam suam purgasse asserebat, et magistrum Jordanum, cui similis purgatio adjudicata est, quoniam super fidei laesione [Col. 0013C] similiter fuerat impetitus, omnino defecisse dicebat, petens ut urgeremus vel ad purgationem ex judicio praestandam, vel ad implendam pactionem quae fide interposita dicebatur fuisse roborata. Illis itaque sic altercantibus, Joannes vestram audientiam appellavit, dicens se ostensurum quod saepedictus Jordanus religionem fidei et sacramenti temeraverat, diem praefigens nativitatem Beati Joannis. Cum vero Jord. prolixitatem temporis causaretur, eo quod ab initio Decembris usque ad finem Junii terminum prorogasset, eam saepefatus Joannes in festum Beati Michaelis protelavit. Nos autem quaestionem criminum vestrae reservantes discretioni, quia de jure scholarum magistri Jordani constabat, communicato fratrum nostrorum Cicestrensis, Herefordensis, et [Col. 0013D] Wigornensis episcoporum consilio, domino Wintoniensi dedimus in mandatis, ne praefatum Jordanum super scholis pateretur a Joanne ulterius fatigari: et si eum inveniret vestrae et nostrae auctoritatis contemptorem, ipsum publice denuntiaret anathematis vinculo innodatum. Postmodum vero elapsis paucis diebus in nostram praesentiam redierunt, Jordano veterem querelam innovante. Dicebat enim Joannem post interdictum usurpasse scholas, et in sententiam anathematis incidisse. Joannes vero hoc constantissime inficiatus est, paratus incontinenti tactis sacrosanctis evangeliis jurare, quod post prohibitionem nostram a magisterio destiterat. Econtra [Col. 0014A] Jordanus se die praefixa probaturum dicebat, assertione legitimorum testium, quod post edictum magisterium exercuerat, sed Joannes diem recipere recusavit, dicens se jam in procinctu Romani itineris esse, vos autem, auctore Domino, litigiis eorum finem debitum imponetis.

ADRIANO papae.

In causa quae vertitur inter Willelmum filium Godefridi, et Willelmum Lichefeldensis ecclesiae canonicum, super ecclesia de Salawa, quam sanctitas vestra venerabili fratri nostro Gauterio Conventrensi episcopo delegavit, ad nostram audientiam appellatum est, eo quod Willelmus filius G. curiam [Col. 0014B] episcopi suspectum haberet ut dicebat episcopo tum ei omnem juxta mandatum vestrum justitiam offerentem. Cum ergo jamdictus Willelmus resistente adversario in praesentia nostra suam proponeret actionem, eidem Willelmus Lichesfeldensis fori praescriptionem opposuit, appellationem ad nos factam asserens non tenere, eo quod a judice delegato nisi ad delegantem appellari non liceat. Alter itaque Willelmus statim ad sedem apostolicam appellavit, diem praefigens Kalendas Maias.

ADRIANO papae.

Cum inter Robertum Winegotum, et Willelmum de Sturministra super quibusdam parochianis et decimis, [Col. 0014C] sedente Adelelmo archidiacono Dorsetae controversia verteretur, Robertus petente ea sibi restitui, eo quod aliquando sibi adjudicata et resignata fuissent, quod et testibus se probare paratum asserebat, praedictus Willelmus, adversus quem ut possessorem petebatur, ad nostram audientiam appellavit. Cum itaque nostro se conspectui ambo praesentassent, eo quod Willelmus, licet appellaverit, minime instructus venerat, ad venerabilem fratrem nostrum Jocelinum Saresberiensem dioecesanum eorum episcopum causam duximus remittendam, qui cum in synodo sua de causa sufficienter cognovisset, ita et ut ad pronuntiandum accingeretur, saepedictus W. secundo auditorium appellavit. Cum autem [Col. 0014D] die appellationi praefixa in praesentia nostra ambo litigaturi consisterent, saepedictus Robertus, petitione sua semper praefatis parochianis et decimis exposita, tres testes produxit sacerdotes, jurare paratos se praesentes adfuisse cum ordine judiciario adjudicatum fuerat Roberto jus parochiale quod petebat, cum decimis. Quibus diligenter examinatis, et satis concordibus inventis, cum jam post suscepta testium juramenta pronuntiaturi essemus, assidentibus nobis venerabilibus fratribus nostris, Hilario Cicestrensi, Gilberto Herefordensi, et Ricardo Londinensi episcopis, saepedictus Willelmus absque ullius gravaminis allegatione, tertio, contra ⁜ (2) [Col. 0015A] juris formam ut nobis visum est, ad consistorii vestri excellentiam appellavit, terminum appellationi praefigens Dominicam qua cantabitur: Laetare Jerusalem. Robertus vero terminum coarctavit, diem praefigens Epiphaniam.

ADRIANO papae.

Controversiam, quae inter Robertum quemdam, et Ricardum de Ambly vertebatur, super ecclesia de Wacheringiis, serenitas vestra nobis decidendam delegavit. Partibus itaque e regione constitutis, cum assiderent nobis venerabiles fratris nostri, Ricardus Londoniensis et Hilarius Cicestrensis episcopi, Robertus memoratam ecclesiam petebat, quam sibi [Col. 0015B] in curia Londoniensi adjudicatam asserebat. Econtra Ricardus quadam collusione adversus monachos de Pritelewella dictatum esse judicium allegabat, se vero ecclesiae possessorem nunquam citatum, nullam inter se et Robertum latam fuisse sententiam constanter asseverans, quod et ipse Londoniensis episcopus palam nobis omnibus confessus est. Robertus itaque ad haec nihil respondens, audientiam vestram appellavit, diem constituens Oct. B. Andreae.

ALFREDO Wigorn. episcopo.

Super prudentia vestra satis admirari non possumus, quae, nostro, et fratrum nostrorum consilio [Col. 0015C] postposito vel contempto, in se videtur provocare indignationem superiorum fere omnium potestatum. Summus pontifex, serenissimus princeps, illustris regina, a fraternitate vestra modicum quid exspectant, in quo honestati et indemnitati vestrae, quam utilitati eorum, magis prospectum erit. Certe si rem grandem eorum quilibet peteret sigillatim, jure optimo debuerat exaudiri. De nobis et fratribus nostris taceatur ad praesens, quos, si placuisset, non oportebat in consilio vestro locum tenere novissimum. Vereor, dilectissime frater, vereor ne consiliarii vestri consilium insipiens et inutile dederint, dum nobis omnibus apud vos praeferri studuerint. Omnes consulunt in commune, ut juxta principum [Col. 0015D] voluntatem magistro Salomoni cedant ecclesiae, quae in transactionem Godefridi et Willelmi venisse dicuntur. Nonne fuerat eorum tam laudabilis non modo acceptanda, sed praevenienda voluntas? Honestum et litteratum virum vestris volunt obsequiis mancipare, et dum liberalitatis vestrae munus implebitis, id agere ne fiant irrita quae de labiis episcopi processerunt. Fuerat sane contemplatione litterarum et morum, et jure societatis antiquae asciscendus, id etiam nemine postulante. Nonne indignus est, in opportunitatibus suis, fratrum consilio, qui illud tam leviter aspernatur? Nonne preces illius merentur excludi, qui tam piam voluntatem principum non [Col. 0016A] admittit? ut de aliis taceatur qui tamen apud vos plurimum posse debent ex merito, voluntas domini papae pleniori benignitate interpretanda erat. Vulgo dici solet et acceptum fideliter, verum est, quia summi pontificis voluntas decretum est: et ne in jure constituendo causarumque discissionibus duntaxat obtinere credatur, faciendi necessitatem, cum innotuerit, amantium devotioni solet indicere. Sed forte dicetis hoc demeruisse magistrum S. qui adversus innocentiam vestram reginae animum concitavit: quid hoc aliud est quam reginam, quae eum vobis audientibus excusavit, ream mendacii facere? Et quia voluntatem domini papae vobis innotuisse non ambigimus, fraternitati vestrae praesentium significatione praecipimus, ut eam impleatis, prohibentes [Col. 0016B] ne quid contra eam super ejusdem ecclesiis innovetur: praecipimus etiam ut nobis faciatis copiam litterarum, quas G. archid. super hoc attulit. Novit discretio vestra quid eum sequatur, qui scit et non facit Domini voluntatem.

Regi Anglorum.

Sicut clementioris famae beneficio nobis innotuit, virtus vestra semper in Domino prosperatur, qui successus vestros adjectis successibus cumulare non desinit, et in tanto prosperorum cursu, vestri et sui dedit habere notitiam. Et quidem quae apud nos sunt, tanta pacis et quietis laetitia perfruuntur, [Col. 0016C] ut bellicae tempestatis, et cladis publicae, totamque praecedentium malorum seriem regni vestri felicitas praeter opinionem popularem demulceat, vel omnino absorbeat. Digitus Dei est hic, qui in manu pueri sui domini mei regis aurea reformat saecula, et omnium auctore Domino molestiarum a commissis vobis nationibus et linguis, propulsavit incursum. Tantae tamen felicitati derogatur in uno, quod, languentibus desideriis, diutius destituimur corporali praesentia vestra, qui majestatis, et virtutis vestrae beneficiis indesinenter affluimus. Scimus quid loquamur, qui et ex abundantia cordis loquimur, et pro regni vestri incolumitate aetatem ex parte transegimus in laboribus et aerumnis. Verumtamen quia, urgente amoris fide, non possumus pro vobis [Col. 0016D] non esse solliciti, beatitudini vestrae, quam in longa et felicia tempora protendat Dominus, supplicamus, ut per latorem praesentium ea quae circa vos sunt nobis significare dignemini. Certo quidem certius est, quod ab incolumitate vestra, non modo totius insulae, quae vobis votis felicibus salutem precatur, salus pendet, sed omnium etiam circumjacentium nationum.

H. episcopo Dunelmensi.

Juxta relationem vestram habemus quod possimus [Col. 0017A] de fraternitate vestra causari, qui ex constitutione sacrorum canonum, coepiscopis denuntiasse debuistis flagitiosum illum, quem epistola vestra nobis depinxit, ab ecclesia vestra ob tanti sceleris atrocitatem, anathemate condemnatum. Nos autem, licet venerabilis fratris nostri Eboracensis archiepiscopi litteris fretus fuerit, et pro eo multi et magni viri, culpam aut omnino reticentes, aut minuentes supplicaverunt: ei neque communionem indulsimus, nec itineris poenam remisimus, sed tantum terminum prorogavimus usque ad exaltationem Sanctae Crucis, nihil eorum quae ei injuncta fuerunt, in aliquo immutantes. Quia ergo malitia sua aut fallacia ei lucrosa esse non debet, eumdem fraternitati vestrae juxta canonicos sanctiones tractandum relinquimus, [Col. 0017B] mandantes ut pro modo culpae tanti flagitii, scelus ea severitate puniatis, ut delictum ejus, auctore Domino, per poenitentiam deleatur, et caeteri vel timoris metu a similibus terreantur. Nos enim per misericordiam Domini criminum patroni esse noluimus, sed ultores, gratum habentes, quod zelum justitiae inter barbaros retinetis, ratum habituri quidquid secundum Dominum statuetis in illos, qui crucifixum adhuc, qui in Ecclesia adorandus est, persequuntur.

Arguendus eram, Pater, si non conatibus meis in exsecutione mandati vestri necessitas potius quam [Col. 0017C] negligentia obstetisset. Ergo quia magistrum Willelmum, ex quo a vobis discessi, videre non potui, antequam visis litteris vestris ipsum ad dom. A. per dom. archiepiscopum ad impetrandas inducias fecerim evocari. Laboravit ad haec archiepiscopus, et ego adhibitis sociis laboravi, sed non periit in eo labor noster. Veniet itaque ad diem sibi praefixum, et forte qui nostras contempsit, si tamen necesse fuerit, preces nostras admittet. Convenimus super negotio dominum Cicestrensem, explorantes animum ejus quem procul dubio in hac re timere non oportet, quia nobis jurejurando firmavit, quod licet sibi ipsi magnam irrogaretis injuriam, nullam sibi vellet fieri ultionem, nisi adeo enormis esset, quod salvo [Col. 0017D] honore dissimulari non posset. Novit enim innocentiam vestram, et quem in se habeatis affectum. Praecepit ergo ut vobis scriberem sibi non displicere, si mandatum domini papae ad unguem exsequimini. Scit etiam quia necesse est vobis ut illud impleatis. Vestro quoque A. dedit in mandatis ut vobis dicat, quatenus scripto meo credatis. Scitis forte quare ipsum hoc idem scribere non decuerit. Hoc quidem vult haberi secretum. In festo Magdalenae, de pertinentiis ecclesiae de Celcra, quae ad jus vestrum pertinet, ante dominum archiepiscopum litigabitur. Consulo ut ipsa die aliquis vestrorum adsit, saltem cursor cum rescriptis munimentorum vestrorum, et jus vestrum possimus protestari. Si quid est quod nuntii vestri attulerint quod ad Wigornensem [Col. 0018A] spectat, sine mora exhibeatur et ei et archiepiscopo.

Domino papae ADRIANO.

Immoderatus amor tantam mihi dedit audaciam, ut sollicitare praesumem pro meis, et amicorum meorum necessitatibus, cum sim pulvis et cinis, apostolicam majestatem: verum pro his fiducialius supplico, quos vobis, Pater amande, et sanctae Romanae Ecclesiae fideliores agnosco, inter quos est venerabilis Pater dominus Norwicensis, qui sicut promptiori et pleniori devotione apostolatui vestro submittitur, in Ecclesia Anglorum fructuosius famulatur. Ita manifestis calumniis saepius affligitur, [Col. 0018B] indebitis vexationibus mandatorum vestrorum occasione prosternitur, sicut ex rescriptis episcoporum potestis percipere. Walchelinus archidiaconus comprehensus in operibus manuum suarum, ut non modo mandatum nostrum, sed justitiam Domini evacuet, et sacrarum constitutionum laqueos, et judicum manus effugiat, religionem vestram circumvenire nititur, sub praetextu et habitu restitutionis, cum tamen per ipsum steterit, si quid ei deest, quo minus eam habuerit. Taceo quod in redemptionem criminis multa promisit, in contemptu sedis apostolicae ab ea reversus, plura commisit. Ad injuriam vestram venio: spurium, quem ei revertenti a vobis focaria peperit, de sacratissimo nomine vestro appellari praecepit Adrianum: eamdem [Col. 0018C] reliquit pater gravidam, sed provida dispositione statutum est, ut si forte pepererit masculum appellent Beneventum, quia illic peregrinatur pater, si feminam, dicatur Adriana. O verum Romani pontificis amicum! qui et in flagitiis ipsius habet memoriam, et de bonitate vestra, quam impune deludit, nequitiae suae nomen imponit! Hic est, domine, hic est, qui sanctum episcopum ea sola ratione persequitur, quia criminibus ejus episcopus adversatur. Cum videatis iniquum, cujus crimina manifesta sunt, praecedentia ad judicium, non ponetis cum eo malitiae portionem, licet ille vos, quantum in se est, infamiae suae reddat participem. Cum enim, etsi non dejectus, a vobis redire debuerit, vel [Col. 0018D] correctus, facta sunt semper hominis illius novissima deteriora prioribus. Dicam, Pater, dicam quod consonat voce omnium fama concelebrat, qui hunc dimittit, justitiae inimicus est, et vitio consensus, justitiae, honestatis et incontinentiae profanator. Wigorniensis episcopus, cui commissa est causa ejus, in exsecutione mandati vestri piger est, in proximo insulam egressurus. Placeat ergo vobis ei subrogare quemcunque volueritis in Anglia justitiae amatorem, ut causa episcopi quandoque debitum finem sortiatur.

Domino papae ADRIANO.

Ad ostium majestatis vestrae pulsare toties erubescerem, [Col. 0019A] nisi pudorem meum et devotionis meae sinceritas, et eminentiae vestrae benignitas animaret, et eorum, quibus nulla ratione deesse possum, instantia me ad scribendum compelleret vel invitum. Sanctorum fratrum, quid apud Meritonam Domino famulantur, et luce bonorum operum illustrant insulam nostram, vexationibus et injuriis tanto magis compatior, quanto certius habeo eosdem a laesione omnium abstinere, et quod omnibus insulanis patet, utilitati proximorum totis viribus inservire. Ad vestrum ergo apostolatum confugere compelluntur, ut laboribus eorum manum misericordiae porrigatis. Inter caetera ecclesiam de Effingeham, quam eis, petente domino fundi, donavit dominus Winton., et gloriosus decessor vester Eugenius, secutus ejusdem [Col. 0019B] domini Wintoniensi scriptum, sub privilegio confirmavit, in injuriam apostolicae majestatis, et confusionem sanctorum canonum contulit memoratus episcopus cuidam publicano fere laico filio sacerdotis, qui in ea ecclesia ministraverat. Ecclesiam quoque eorum de Uppetona miles quidam dissimulante episcopo impune suis decimis spoliavit. Hoc autem, praepediente magnitudine quorumdam justitiae detrahentium, et invalescente malitia multorum, nisi urgente mandato vestro non potuerit emendari. Placeat ergo dignationi vestrae, praedictorum fratrum causas, et personas benigne admittere, et cito remittere, quia temeritas eorum, qui in usus pauperum, ultra quam hunc, domi expendunt, [Col. 0019C] moram refugit longiorem. Profecto si latores praesentium familiarius inspexeritis, multarum magnarumque virtutum parvum hospitiolum in altero poteritis admirari, et cum utrumque charitati vestrae commendet spiritus: alteri caro et sanguis gratiam compacabit. Prosit Meritonensibus, quod dum essetis in ecclesia Beati Rufi, bonus odor eorum ad vos usque pervenit, et quod mihi servo vestro communicare solebat inter loquendum dignatio vestra.

Domino papae ADRIANO.

In amicorum negotiis aures clementiae vestrae pulsare praesumo, cui forte satis esse debebit, si vel [Col. 0019D] in propriis merear exaudiri: verum hanc timiditati meae contulistis audaciam, quando me occasionem scribendi vobis ex multorum negotiis rapere praecepistis. Nunc autem quia latoris praesentium Willelmi necessitati deesse non potui, majestati vestrae quanta possum devotione, tanta mente pedibus vestris prostratus supplico, ut laboribus ejus nunc tandem debitum finem imponatis; jam enim secundo ad sedem apostolicam adversarii sui malitia trahitur, qui ad appellandum velox, ad prosequendum tardus, sacrorum canonum non magis ignarus, quam contemptor, fautor curiae, persecutor Ecclesiae, suffragio saecularium potestatum, Catholicae unitatis robur nititur enervare. Hoc novo tergiversationis genere nostrates instruit ad Romanum [Col. 0020A] pontificem, et regem et reginam pariter appellare, ut pro reverentia vestra, episcoporum manus effugiat, et regis vel reginae indignationem provocet ad innocentiam conterendam.

ADRIANO papae.

Silentium, quod mihi indixeram, venerabilis Pater, Eliensis episcopus interrupit, qui me majestati vestrae devotionis suae indicia compulit nuntiare. Credit enim se posse apud eminentiam vestram fidelium vestrorum testimonio et intercessione juvari, et quia devotionis suae fidem mihi, vestra gerenti negotia, manifesta operis exhibitione monstravit: [Col. 0020B] serenitati vestrae attentus supplico, ut ei gratiam illam integram conservetis, quam a benignitate vestra promeruit, antequam super capita filiorum hominum thronum vestrum Dominus exaltaret. Petit hoc ipsum dominus Cantuariensis, apud quem eentum marcas sterlingorum deposui, quas ad mandatum vestrum implendum a praefato episcopo acceperam. Pronus quidem est in obsequium vestrum memoratus episcopus, sed longe pronior erit, si ei clementiae vestrae dulcedinem porrexeritis, memor eorum quae mihi revertenti a majestate vestra injuncta sunt. Unum eorum, quorum recepi curam, ei credidi commendandum. Ut ergo gratia vestra possit esse securior, ei, si placet, indultae relaxationis [Col. 0020C] litteras transmittatis. Valeat in aevum paternitas vestra, et utinam memoriter teneat quod omnes sciunt et in auribus vestris paucissimi profitentur, Romanum pontificem non posse diu pontificari.

Licet silere disposuerim, negotium domini papae quod gessi cum domino Eliensi me compulit aures apostolicas litteris onerare. Necesse ergo est ut intentionem meam vestra industria prosequatur. Cum enim negotium viriliter gestum sit, juris auctoritate quod factum est roborabitur. Centum marcas sterlingorum, sicut dominus Boso praeceperat, nobis ad [Col. 0020D] implendum mandatum domini papae tradidit dominus Eliensis, decem quoque marcas pro marca auri domino Bosoni per dominum Cantuariensem et me transmittit. Agite itaque cum domino B. ut indultae absolutionis, sicut promisit, episcopo litteras mittat. In quo itaque gravari non debet, si accepto auro verba remiserit. De caetero nihil est apud nos innovatum, nisi quod inter archiepiscopum Eboracensem et abbatem Gloucestrensem pax reformata est, archiepiscopo liti renuntiante, accepto reditu XCIV librarum. Praeterea consulo, ut in itinere isto vel unius anni contrahatis societatem bonorum cum annona: caetera victualia Lond. cara sunt, quibus prope fluenta magister Rad. abundat. Cum deductis sumptibus XV millia alecium exspectant.

JOANNI thesaurario Cantuariensi.

Licet vestro sim offensus silentio, amicos tamen alloquor vel offensus. Alloquor quidem, sed alio sermone quam negligentia vestra meruerit. Fueratis etenim de immoderato silentio objurgandi, sed indignantis spiritum venerabilis Pater Rod. episcopus Sancti Andreae cohibuit, personam suam et causam industriae vestrae commendari desiderans: vexat eum abbas Calcoensis, Acephalorum provocatus exemplo, et per viam inobedientiae quam Christus ignorat, quamdam libertatis imaginem apprehendens ad episcopalis auctoritatis parilitatem assurgit. Episcopi vero causam vobis Pater Cantuariensis [Col. 0021B] commendat, et ego, et quem contemnere non audebitis, humilis commendat et justus, Christus Dominus nomen illi. Silentii vestri vitium aliquatenus in episcopi causa purgabitur, dum tamen culpa praecedens continuatione sui non vertatur in crimen. Si vero amplius silueritis, non credatis vobis esse parcendum, quia qui nunc amicis non datis verba, extorquebimus vel verbera. Apud nos nihil est innovatum, nisi quod dominus Eliensis mandato domini Bosonis satisfecit, sicut illi et vobis secundo jam scripsi.

WILLELMO Norwicensi episcopo.

Multorum excessibus viam aperit, qui subjectorum [Col. 0021C] dissimulatis erroribus, ei praestat audaciam delinquendi. Tu autem in injuriam sedis apostolicae et contemptum nostrum graviter diceris deliquisse, qui postquam ad nos super causa quae vertebatur inter Alexandrum de Draitona et Radulfum extraneum, appellatum fuit, in praejudicium Alexandri, contempta auctoritate nostra, aliquid ausus es innovare. Unde tibi praecipiendo mandamus, quatenus proxima Dominica, qua cantabitur: Cantate Domino, nostro conspectui appareas, responsurus memorato Alexandro et R. fratri ejus, de inobedientia et contemptu domini papae, et nostro, et participatione sacrilegii, anathematis: hoc quoque provideas ne multiplicis incontinentiae, qua nomen tuum sinistrae [Col. 0021D] famae rumor aspersit, quod minime optamus, reus inveniaris. Nos enim tantos excessus praeterire non poterimus incorrectos, ne ex negligentia officii nostri gravius corripiamur ab eo, apud quem, sicut nec munerum, ita non est acceptio personarum.

JOANNI thesaurario Eboracensi.

Post discessum magistri Willelmi et Rad., quibus negotium, de quo locuti sumus, multa precum instantia commisi, Norwicum profectus sum, ibique negotium vestrum quanta oportuit devotione et fide gessi. Mea ergo instantia, et amicorum nostrorum, Joannis monachi, et magistri N., quod vobis debebatur a domino Norwicensi obtinui, licet ille de [Col. 0022A] vobis plurimum conquereretur, et forte merito. Dicebat enim quod cum inter amicos vos praecipuum reputaret, solus in necessitatis articulo ab eo defecistis. Hoc autem contigit cum sub discrimine capitis adversus archidiaconum suum in summo honoris, et famae periculo dimicaret. Urgebant mala undique, hinc auctoritas apostolica, inde majestas regis. Alterum, potestati faventes sanguini ejus undique imminebant, et, quod perniciosius reputabat, inimici hominis domestici ejus. Amicorum tunc imploravit opem, exploravit fidem, aliisque sibi pro modulo suo assistentibus, solus faciem avertistis in die belli. Cum ergo apud vos sui omnes repulsam paterentur, tandem ipse in propria persona accessit, sed non est exauditus pro reverentia sua. Noluistis enim [Col. 0022B] differre prandium, dum instantis pugnae videretis eventum. Porro discipulus, qui Dominum cum juramento negaverat, urgente charitate, Dominum sequebatur ut videret finem. Vos autem accessistis ad mensam, dum ille, cui promittebatis amoris obsequium traheretur ad crucem. His vero de causis credidit vos illius contemnere beneficium, cui in tanta necessitate noluistis praestare subsidium. Ego vero istas et alias objectiones ejus, etsi mihi validae viderentur, quasi aranearum fila dissolvi, et tandem homini persuasi ut vos inter fidelissimos, et amicissimos reputet. Scio enim quod juxta verbum meum operam dabitis, et diligentiam, ut ope vestra tutus sit ab aemulorum suorum insidiis. Sexaginta solidos, quos ab eo accepi, tradidi A. vestro quem oportebat [Col. 0022C] rasuras distrahere, si clericorum vestrorum vellet impedire clamorem: an benefecerim, rescribetis. Praeterea qualiter me cum domino Eliensi versari oporteat, rescribite; an in pondere an puri argenti pecuniam exigere debeam. A vobis namque et non aliunde mandatum accepi. Transii enim fere rem omnino non praetereundam, cum ad incolumitatem honoris et utilitatis vestrae plurimum spectaverit. Si dominus Eboracensis regem coronare vel aliquid aliud adversus Ecclesiam temeritatis instinctu moliri tentaverit in provincia nostra, nolite communicare illi, sed ausum reprimite, quia injuriarum nostrarum ultor est Dominus ultionum Cantuariensium Deus: si tamen vos aquilonares sedes nostra laesit [Col. 0022D] in aliquo, satisfacere prompti sumus, dum tamen gravemini nobiscum calculum ponere.

Praesentium attestatione notum facimus universitati vestrae, controversias, quae inter venerabilem fratrem nostrum Ricardum Londoniensem episcopum et Henricum de Londonia vertebantur, amicabili compositione in hunc modum esse sopitas. Nobis siquidem assidentibus viris venerabilibus Roberto Lincolniensi, Willelmo Norwicensi, Gileberto Hereford., et Hilario Cicestrensi episcopis, idem Henricus in medio contendens asserebat archidiaconatum Colecestrensem, et ecclesias de Fuleham et Stubeham juste sibi competere, et ipsum episcopum teneri obnoxium ad sex libras annuatim sibi persolvendas, [Col. 0023A] et ad haec incontinenti probanda et testes producere, et instrumenta proferre paratus erat. Factum est itaque utriusque partis assensu, nostra interveniente auctoritate, quod Rogerum le Brun ecclesiam de Fuleham, quam tenebat, in manu episcopi sponte refutavit, et idem episcopus statim eam praedicto Henrico concessit, et inde eum investivit, hac inserta conditione, quod cum idem Rogerus ecclesiam de Stubeham morte aut sponte, vel quacunque ratione tenere desierit, Henricus eam sicut suam libere recipiet, et post ecclesiam de Fuleham episcopo Londoniensi, qui pro tempore fuerit, resignabit. Et haec volente Rogero pro bono pacis consentiente facta sunt, ipso et decano, et capitulo ecclesiae Beati Pauli Londoniensi praesente et [Col. 0023B] annuente, unde et Henricus propter haec memoratis controversiis omnino renuntiavit, et episcopo plenarie reconciliatus est, ita quod episcopus et Ecclesia ejus chartis suis hanc compositionem debent confirmare. Et nos igitur ipsam auctoritate sedis apostolicae, cujus vice fungimur, roboramus, et inconvulsam manere praecipimus.

Excellentissimo domino et Patri A. Dei gratia summo pontifici T. Sanctae Cant. Ecclesiae minister humilis S. et O. S. Do.

Apostolicae sedis mandata filii obedientes exsequuntur: qui eis reluctantur, constat damnationis in se provocare sententiam. Nos autem ab initio [Col. 0023C] promotionis vestrae, interdum cum salutis vitaeque discrimine, summi pontificis amplexati sumus obedientiam, et antequam nos innocentiae crimen subruat, desideramus vita luceque privari. Et vos quidem, si reminisci placet, obedientiae nostrae prompta habetis experimenta. Nam decessorum vestrorum tempore, naufragium, exsilia, nuditatem, pericula mortis, sicut Ecclesia Domini novit, pro fide sanctae Romanae Ecclesiae non subterfugimus, sed ex adverso principum stetimus, parati, si opus esset, pro indemnitate Ecclesiae proprium sanguinem immolare. Vestris quidem creditoribus satisfecimus, et onus vestrum libentissime transtulimus in humeros nostros. Nunc demum onus vestrum potius [Col. 0023D] portamus, quam nostrum, eo quidem gravius, quo, nisi provideritis, non modo vestram minuet auctoritatem, sed Romani pontificis, quod magis veremur, gloriam annulabit. Si quidem latorem praesentium Hugonem fidelem vestrum, juxta mandatum vestrum exigente contumacia domini Londoniensis praebenda Londoniensis Ecclesiae investivimus. Episcopus tamen non modo nostris, sed apostolicis decrevit obviare mandatis. Vos itaque, si placet, honorum vestrum servabitis, et faciem nostram ex causa obedientiae confundi non patiemini. Nam qui sedis apostolicae contemnit legatum, eum videtur potius contemnere qui misit illum. Caetera, quae ad praesentem articulum pertinent, lator praesentium [Col. 0024A] poterit viva voce commodius aperire.

Pastorum absentia vel negligentia tantam infert ecclesiis laesionem ut quod facile, aut brevi tempore, in moribus aut rebus periit, vix magno labore, multa vigilantia, longo temporis spatio valeat in staurari. Exercitus namque, rapinae, multiplex temporalium jactura eminent, domi grassatur hostis, imo ramorum et religionis tam propagine quam radice succisa, leo rugiens expositum invenit ubique quem devoret. Qui vero, in tanto periculo constitutus, non timet; non tam examinis quam examinatus est. Sed et illorum, qui tantis debent morbis occurrere [Col. 0024B] vel mederi, periclitatur salus, nisi totam vigilantiam suam erogent in procuranda salute subditorum. Unde et nos desolationi vestrae paterno compatientes affectu, a domino nostro rege obtinuimus, ut secundum institutionem sacrorum canonum pastorem idoneum vobis praeficere valeamus. Res autem celeritatem et diligentiam exigit, cum omnis mora salutis differendae periculum trahat, et ecclesiae vestrae status in eo versetur calculo, ut religiosis vestris lugendus potius quam referendus videatur. Religio perit interius, exteriora distrahuntur, diripiuntur, et defluunt; non est domi qui auxilium porrigat aut consilium. Morbus jam inveteratus est, cum diu defuerit qui haec mala propulsare vellet [Col. 0024C] et posset. Quia ergo praesentiam nostram vobis ad praesens non possumus exhibere, venerabiles fratres nostros Gauter. Conventrensem et Alf. Wigornensem, episcopos, dilectos filios vestros, per Sorensem et Winchelcumbensem ⁜ (5) abbates ad vos transmittimus, in virtute obedientiae pro auctoritate apostolica praecipientes, ut eorum consilio proxima Dominica post festum S. Joannis Baptistae eligatis vobis in abbatem, personam religiosam, litteratam, habentem bonum testimonium ab his qui foris sunt, qui, auctore Domino, praesse valeat, et prodesse. Si vero praenominatorum fratrum aliquem animo et corpore abesse contigerit, nihilominus obtineat apud vos consilium reliquorum. Scimus autem quod tam religioso, tam salubri consilio gratanter acquiescet, [Col. 0024D] quisquis in vobis non quaerit quae sua sunt, sed quae Jesu Christi. Illorum vero vocem omnino evacuamus, qui sancto Spiritui resistentes a praenominatis fratribus ad hoc destinatis, invenientur suam, et aliorum, quantum in ipsis est, impedire salutem: nec ad dominum regem se credat aliquis vestrum habere confugium, quia ei salutis vestrae dilatio molesta erit, qui vobis, ne differretur, in hac parte commisit vices suas. Valete.

Domino papae ADRIANO.

Dilectus filius noster R. cantor Lincolniensis Ecclesiae, vir litterarum eruditione, et morum honestate [Col. 0025A] laudabilis, urgente necessitatis articulo, ad lapidem adjutorii, successorem Petri confugere cogitur, et sedis apostolicae auxilium implorare, quod illa in exhibenda justitia consuevit omnibus impertiri. Causam ejus, etsi nobis ad plenum non liqueat, justam esse confidimus: nec eum ex conscientia credimus in laesionem alterius transgredi lineam aequitatis. Supplicamus itaque majestati vestrae, ut personam ejus, si placet, benigne admittatis, et justitiam suam benignitate solita expediri praecipiatis. Vir enim tantus, et qui in eo versetur officio, cum indemnitate Ecclesiae suae diu abesse non poterit. Quidquid autem est quod adversus eum, imo contra sanctam Romanam Ecclesiam praesumptum esse videritis, illud auctore Domino clementia vestra [Col. 0025B] in melius reformabit.

ALEXANDRO papae.

Excellentiae sanctitatis vestrae eos tutius commendare praesumimus, quos fide et charitate illustres, vita et moribus novimus regulariter esse institutos. Placeat itaque successori beati Petri, injuriis et vexationibus pauperum fratrum, in ecclesia Sanctae Osidae virginis in habitu regulari devotum Domino famulatum exhibentium, apostolica dignum auctoritate adhibere remedium. Ecclesia quidem illa luce bonorum operum et religionis, integritate vitae, ac conversationis sanctitate, totam insulam nostram irradiat, et ecclesiam, quae apud nos est, in tantum [Col. 0025C] charitatis adornat exemplis, ut eam merito majestati apostolicae debeam commendare. Lator horum, Abel nomine, ecclesiae illius abbas, a venerabili fratre nostro Ricardo Lond. episcopo, sumptibus, vexationibus fatigatus, ad auxilium misericordiae vestrae confugere necesse habuit. In causam namque a praefato episcopo tractus est super quibusdam ecclesiis ad ecclesiam suam donatione Ricardi bonae memoriae Lond. episcopi, fundatoris ejusdem ecclesiae, qui quartus ante eum in ecclesia Beati Pauli militavit, devolutis: chartam quoque illustris regis Henrici primi, et confirmationem bonae, jucundae recordationis Rad. Cant. archiepiscopi eis de ecclesiis in testimonium donationis collocatam, [Col. 0025D] auctoritas Calixti papae, qui tunc temporis sanctae Romanae Ecclesiae feliciter praesidebat, suo privilegio dignum duxit roborare. Genibus itaque majestatis vestrae provoluti, pro fratribus jam dictae ecclesiae et cum eis supplicamus attentius, ut abbatem illorum ad auxilium misericordiae vestrae confugientem benigne, si placet, admittatis, et quod tandiu possederunt, auctoritate apostolica roboratum de caetero quiete possideant, ut orationibus ex debito pro Romano pontifice faciendis expeditis, negotiis suis liberius, et affectuosius valeant invigilare. Chartas autem, quarum rescripta vobis signata mittimus, vidimus, manibus nostris tractavimus.

ALEXANDRO papae.

Cum inter moniales de Gisam et B. archidiaconum Norwicensem super ecclesia de Nenton. controversia ageretur, Baldewinus in modum exceptionis bonorum, quae sibi a monialibus ablata dicebat, restitutionem, antequam ad causam principalem accederem, sibi fieri postulavit. Ad haec monialium procuratores, ecclesiam suam a Baldewino saepe plurimum injuste vexatam querebantur, et se tergiversationes ejus sustinere non posse, cum illas in partibus suis deprehendere nemo sufficiat. Ideo ad sedem apostolicam ipsum appellaverunt, diem praefigentes purificationem beatae Virginis Mariae.

ALEXANDRO papae.

Ecclesia Morinensis his qui eam impugnant, sancto episcopo Milone, Patre optimo, destitutam, maternum semper impendit affectum, et in necessitatibus suis multa pietatis solatia dignoscitur contulisse: ipsi autem pro nobis mala retribuunt, et quaerentes quae sua sunt, matrem suam scindere moliuntur. Inde est quod sanctitatis vestrae genibus provoluti, quanta devotione possumus, supplicamus, ut gratia vestra quae consuevit punire ingratos, sinum clementiae dignis et bene merentibus aperire, Ecclesiam Morinensem clementer respiciat et conatus manifestae ambitionis evacuet. Dextera siquidem [Col. 0026C] apostolica teneras plantationes gratiae suae beneficiis irrigare consuevit, ut proficiant et omnem, ne marcescant aut deficiant, concussionis molestiam amovere: quod quidem, si placet, tanto justius facietis, quanto fiducialius speratur quod venerabilis frater noster Milo, qui sancto Miloni in episcopatus successit sedem, in sanctitatem quoque succedet et virtutem.

Domino papae ALEXANDRO.

Quanti me faciunt, qui se meis precibus apud majestatem vestram confidunt posse juvari! utinam mihi fiat secundum verba eorum! Et quidem apud [Col. 0026D] vos fiducialiter ago, non de meorum conscientia meritorum, sed de vestra benignitate praesumens, semper reminiscens cum gaudio et exsultatione, quae processerunt de labiis vestris, quando Ferentini arcam futurorum, annulum proprium mihi contulistis, et balteum. Ab illo ergo die speravi semper in his, scio per misericordiam Domini vestram, quoniam non confundar. Extunc lator praesentium amicus mihi exstitit, licet bonae memoriae Henrico Eboracensi archiepiscopo, qui me persequebatur, ut scitis, adhaeserit his diebus, unde ei debeo gratias ampliores. Vobis pro eo supplicatur a magnis viris, et talibus, ut magni reputare debeam, si vestigia eorum mihi liceat adorare. At certus sum quod quanticunque sint, nullus eorum [Col. 0027A] me minimo servulo vestro vobis fidelior est, aut devotior. Ad pedes ergo misericordiae vestrae provolutus supplico, ut justitiam ejus promoveri praecipiatis, nec eum ab arctioris vitae via, quam religiosorum consilio aggressus est praemittatis avelli ob eorum improbitatem, quibus videtur esse religio consummata, si in causis omnibus obtinuerint.

Venerabilibus amicis fratribus in Christo dilectissimis, R. abbati, et filiis pacis, qui in capitulo Arroasiae convenient, T. sanctae Cantuariensis ecclesiae minister humilis salutem.

Ab ordine vestro de novo apud vos scandala [Col. 0027B] emerserunt, tanto quidem amariora fidelibus, quanto praevisa minus, et praeter opinionem omnium acciderunt. Zelus quidem et contentio, carnalis affectus indicia sunt, et propriae dignitatis inordinata defensio ambitionem arguit, et convincit. Ecce inter fratres vestros non modo aemulatio, sed jam rixa est, jam fere avergit in pugnam. Saepe interposuimus partes nostras, ut pax reformaretur in domo Domini, et compositione vel judicio scandala de medio tollerentur. Vexati ergo sumus, et non profecimus quidquam, sed fiunt in dies, nisi Deus manum apponat, novissima eorum deteriora prioribus. Abbas de Lileshulla, et fratres ejus justitiae semitas non sequuntur, eo quod aberrant longius a charitate, et nesciunt viam pacis, utraque [Col. 0027C] pars culpam refundit in alteram, ne tum veritas elucescat, pars abbatis videtur impedire, Inde est quod unanimitati vestrae supplicamus in Domino, ut nostris laboribus nunc demum finem imponatis, et aut pacem reformetis Ecclesiae, si tamen fieri potest, partibus commanentibus, aut in securi justitiae succidatis radicem arboris, quae dissensionum et jurgiorum fructus amarissimos facit. Valeat semper dilectio vestra, memor nostri in orationibus suis apud Altissimum.

Domino regi Anglorum.

Illa est regnorum vera pax, et semper optanda [Col. 0027D] tranquillitas, cum in fide et dilectione sibi cohaerent membra Ecclesiae, et sacerdotibus debitam reverentiam principes, et principibus plenae fidelitatis exhibent obsequium sacerdotes. Si vero suis in se facultatibus collidantur, tam saecularis, quam ecclesiasticae potestatis enervabitur vigor, quia juxta vocem Altissimi, in se divisum regnum quodlibet desolatur. Nos autem semper, maxime temporibus vestris, huic unitati conciliandae et servandae invigilavimus, et corporis rerumque dispendia fecimus, ut in unum fidei et charitatis hae concurrerent potestates; et, Domino quidem auctore, hucusque profecimus, sed modo versamur in labore et periculo graviori. Scissura enim Ecclesiae Romanae novitatis suscitat amatores, et praesumptionibus multam [Col. 0028A] dedit audaciam. Siquidem alii apud nos Alexandrum, alii disponunt et adire et visitare Victorem. Nobis autem incertum est quis eorum causam habeat potiorem nec possumus eos, qui ad alterutrum inconsulta levitate evolant, auctoritate vestra reprimere, et tenere, sed nec aliquem recipere, nisi consilio vestro, dum res in pendulo est, in regno vestro licitum esse credimus: nec expedit aliquo modo ut Ecclesia Anglorum Romanae Ecclesiae scindatur exemplo, vel regno et sacerdotio praestet materiam contendendi. Cum ergo episcoporum quidam, et abbatum Romam eant aut mittant, quid faciemus nos, qui prae caeteris pendemus a consilio vestro, et sumus prae caeteris Romanae Ecclesiae obligati? Quidquid enim alii faciant, [Col. 0028B] nos eam ex professione nostra statutis temporibus cogimur visitare. Erit autem nobis periculosum, si apud eum, qui victurus est, quem nondum novimus, alii qui minus honoris ab Ecclesia Romana acceperunt, devotionem nostram praevenerint. Dicitur autem quod majestas vestra quibusdam dedit illuc eundi licentiam, et nominatim his qui laetantur de morte Adriani, qui, sicut mater unicum amat filium, ita vos diligebat: et sunt nonnulli eorum, sicut celebre est, in insidiis personae aut Ecclesiae nostrae. Supplicamus itaque dulcedini vestrae, ut in hac parte provideatis aetati, infirmitati nostrae, et quod magis optamus et oramus, gloriae vestrae. A modo enim jam breves erunt dies nostri, nec pro eis multum sollicitamur ad [Col. 0028C] praesens, sed pro Ecclesia Cantuariensi, quam parvitati meae et majestati vestrae commisit Deus. Nec est quod vestram magis deceat excellentiam, quam ut eam servetis indemnem. Ipsa est enim caput regni vestri, et vobis et toti regno, fidei parens in Christo. Quidquid autem ei detractum fuerit, vestrum deturpabit honorem, eo quod honor capitis aeque nunquam caetera membra decebit. Incautus est enim qui caput exponit periculis, ut ignobilem sui honoret partem. Super his exspectamus et desideramus consilium et auxilium vestrum. Valeat in aevum sublimitas vestra. Lator praesentium rem plenius exponet.

Dilectis in Domino filiis abbatibus universis, de sinu monasterii Wauliae procreatis salutem.

Commonuimus scripto nostro fratres illos, qui a sui abbatis obedientia recedentes, vocem alterius, cui nullo professionis vinculo tenebantur astricti, audierunt, et cum eo a congregatione et unitate monasterii sui declinaverunt. Illi vero nihilominus, ut dicitur, in schismate persistentes, in contumeliam ordinis vestri et injuriam capituli Cisterciensis quo ab abbate Wauliae appellatum est, officii nostri admonitione contempta, eumdem abbatem sequi non desistunt. Unde charitatem vestram praesentium auctoritate sollicitare compellimur, ut venerabilem amicum nostrum Philippum abbatem Eleemosynae, [Col. 0029A] cujus, ut dicitur, armantur consilio, diligentius conveniatis, ut fratrum illorum inobedientiam nequaquam foveat, sed ad Patrem suum, qui eos in Christo dignoscitur genuisse, redire permittat. Eisdem quoque fratribus auctoritate nostra praecipiatis, ut redeant, et matris suae scissuram charitatis vinculo, fructu obedientiae, unitate spiritus studeant resarcire. Si vero mandati nostri contemptores in schismate suo perseverare maluerint, sententiam, quam in eos abbas suus canonice dederit, ratam habebimus, et auctore Domino in regno Anglorum faciemus inviolabiliter observari.

HILARIO episcopo Cicestren.

[Col. 0029B] Saepe quidem, dilectissime frater, accusavimus moram silentii vestri, et conjiciebamus ab eo charitatis tepuisse fervorem, eo quod taciturnitas non amantis specie videtur induta. Caeterum cum ex post facto diuturni silentii causa nobis innotuit, pro certo cognovimus non tam dilationi veniam indulgendam, quam dilectioni, et sollicitudini, super sano consilio gratiam referendam. Nemo siquidem fratrum aut fidelium nostrorum, qui circa vos sunt, tantam nostri curam habere visus est, ut eorum quae circa dominum regem fiunt, nos certos faceret, aut ignaros eventuum praemuniret. Unde et vobis nos ampliorem fatemur gratiam debere, qui licet plus quam vellemus silueritis, postmodum tamen [Col. 0029C] taciturnitatis moram discretione provida compensastis. Et quia articulus gravior videtur incidisse, vos sicut fratrem et amicum charissimum rogamus attentius, ut nos in singulis quae expedire noveritis praemuniatis, quia consilio vestro plurimum acquiescere jam pridem decrevimus. Et hic modus est, quo vestram absentiam nobis facere poteritis fructuosam, si quae Ecclesiae nostrae salubria sunt studueritis procurare. Valete.

Suscepimus litteras domini regis, quibus queritur Willelmum abbatem et ecclesiam suam de Lisleshula a nobis male tractatam esse, petens causam, quae inter vos et jam dictum abbatem vertitur, a nobis fine canonico terminari, et nisi velitis acquiescere, [Col. 0029D] non patietur, quod in jam dictae ecclesiae aliquid a modo habeatis. Nos autem jam dicto abbati persuasimus ut appellationi omni renuntiet, si et vos renuntiare volueritis, et nostrum subire judicium, et jam sub hac conditione renuntiavit appellationi et factae et faciendae. Inde est quod vobis, si conditionem hanc admiseritis, diem praefigimus Dominicam, qua cantabitur: Misericordia Domini: et tunc, auctore Domino, quod in abbatem statuistis, si justum apparuerit, roborabimus, evacuabimus si fuerit injustum. Nobis enim merita causarum facilius clarescent, poteruntque partes sine vexatione justitiam consequi, et religionis cultus in Ecclesia reformari, si partium assertione veritas innotuerit. Et hoc modo regium, qui pernecessarius [Col. 0030A] est, poteritis retinere favorem, quem amittetis omnino, si ecclesiam suam aliqua improbitate volueritis conculcare. Si vero memorata die conditione praescripta adesse placuerit, nobis, si placet, sine mora rescribite, aut si conditio displicuerit: indecens enim est, si aut nos deludimur ab amicis, aut amicos deludimus. Valete.

T[heobaldi] Cantuariensis regi Anglorum.

Etsi propriis et privatis urgeamur angustiis, procellis tamen publicis magis affligimur, et fortius cruciamur. Nos enim in propria persona manus Domini visitavit, in flagello clementiae suae, et de longa et gravi infirmitate aliquantulum jam erexit. [Col. 0030B] Verumtamen omni infirmitate gravior est animae nostrae procella discordiae, quae, Domino permittente, scidit Ecclesiam, regnaque collidens et principatus, a populo Domini securitatem excussit et pacem. Haec est afflictio nostra quotidiana, hic omnium bonorum justissimus dolor et amarissimus gemitus, et quidem eo amarior, quod in absentia vestra incerti sumus quid sperare oporteat, quid timere. Inde est quod in absentia vestra serenitati vestrae affectuosius supplicamus, ut nos de statu vestro sollicitos certiorare dignemini. Si enim res vestrae prosperae fuerint, speramus in Domino, quia nos et Ecclesia Dei, quae apud vos est, prosperabitur. Nam in unitate consistit, et, Domino auctore, nunquam [Col. 0030C] schismaticis adhaerebit. Ecclesia vero Gallicana, sicut nobis veridica relatione innotuit, recepit Alexandrum et ab Octaviano recessit. Quod autem ad humanum spectat examen, meliori et saniori parti videtur adhaesisse, cum omnibus constet quod persona Alexandri honestior est, prudentior, litteratior, eloquentior: et causa ejus ab omnibus inde venientibus sincerior et justior praedicetur. Et quamvis neutrius illorum adhuc nuntium aut scriptum viderimus, scimus tamen quia omnes nostrates, si vester consensus adfuerit, proniores sunt in partem Alexandri. Audivimus autem quod imperator vos in partem Octaviani trahere conetur: sed absit, ut in tanto periculo Ecclesiae pro amore vel honore hominis faciatis nisi quod credideritis [Col. 0030D] Domino placiturum, nec decet majestatem vestram, si placet, ut inconsulta Ecclesia regni vestri superponatis ei hominem, qui sine electione, et ut publice dicitur, sine gratia Domini per favorem et vim imperatoris tantum honorem ausus est occupare. Nam tota fere Ecclesia Romana in parte Alexandri est. Incredibile autem est, quod pars illa possit obtinere et praevalere per hominem cui justitia deest, cui Dominus adversatur: eos vero in humili casu praevaluisse, crebra recolimus relatione, quos Gallicana recepit et fovit Ecclesia, et infelicem exitum eorum quos Teutonicus impetus introduxit. Sic obtinuerunt temporibus nostris Innocentius adversus Petrum, Calixtus adversus Burdinum, Urbanus adversus Wibertum, Paschalis adversus [Col. 0031A] tres, Albertum, Maginulfum, Theodoricum, et multi similiter in diebus Patrum. Nobis ergo provideat dignatio vestra, vestrumque in partem illam Deus inclinet assensum, quae justitiae et veritati innititur, et Christo propitio triumphabit, et si vobis placet, in tanto periculo totius Ecclesiae Domini, utendum est vobis consilio regni vestri, nihilque in praejudicium ejus statuendum est sine consilio cleri vestri.

Cantuar.

Gravati sumus plus quam tibi vel aliis dicere possumus, et nondum bene evasimus. Spes tamen nobis est evadendi salubriter, quia nobis, auctore Domino, propositum est satisfacere flagellanti, et [Col. 0031B] flagellum aeternum declinare castigatione praesenti: eoque certiores sumus de venia, quo gravius affligimur praesenti corporis poena. Flagellat enim Dominus omnem filium quem recipit. Parati ergo sumus patienti et laeto animo amara suscipere de manu Domini, qui dulcia toties in usum accepimus vel abusum. Itaque sive vivimus, sive morimur, Domini sumus. Nihil enim aliud desideramus in vita, licet aliquid propositi differamus, donec domini regis et tuo utamur consilio. Interim domui nostrae, et animae nostrae disponimus, et pro consilio religiosorum, amodo, praestante Domino, efficacius disponemus. Est autem quod tam de consilio religionis, quam de proprio concepimus spiritu, ut [Col. 0031C] omnes malas consuetudines quae nostris temporibus et per nos ortae sunt in archiepiscopatu, emendemus ante exitum nostrum. Unde cum in extremis agere videremur, Domino vovimus inter caetera, quod consuetudinem de secundis auxiliis, quam frater noster archidiaconus ecclesiis imposuit, destrueremus, et ab ea relaxantes ecclesias et liberantes, sub anathemate prohibuimus, ne ulterius ab aliquo exigantur. Et ne hoc nostrum beneficium, aut potius debitum, in posterum valeat infirmari; hoc ipsum scripto nostro confirmavimus. Tu quoque, si praesens nostras vidisses angustias, gratum haberes quidquid fieri videres pro nostra salute, et nostram malles animam liberari, quam de peccatis et damnatione nostra, pecuniam et divitias infinitas acquirere. [Col. 0031D] Inde est quod te ad praesens in vexatione hujus auxilii audire non possumus, sine laesione voti et salutis nostrae periculo. Sed si Deus nobis vitam dederit et sanitatem, quam nondum bene adepti sumus, speramus quod adhuc ita tibi per manum nostram Dominus providebit, quod talibus non egebis auxiliis, et gratias ages Domino, quod a mala consuetudine suam temporibus vestris liberaverit Ecclesiam. Rogamus itaque, ut quod fecimus gratum habeas, quia nobis parum prodesset totus mundus, si animam perderemus.

Causam, quae inter dilectos fratres nostros canonicos Meritonenses, et monachos de Melsa vertebatur, [Col. 0032A] super possessione loci qui dicitur Acchab. et B. et damnis, quae sibi canonici querebantur illata, ex mandato domini papae decidentes, monachos canonicis condemnavimus, in restitutionem praefati loci, ad damna sibi resarcienda. Quorum summam cum illi ad octoginta marcas, servata veritate et adhibita moderatione, extenderent, nos partibus nostris interpositis eam ad 40 marcarum reduximus quantitatem. Vestrae itaque fraternitati mandamus, et domini papae auctoritate praecipimus, ut praefatos monachos memoratis fratribus, jam dictum locum, et pecuniam praefatam, omni occasione remota, restituere compellatis, ne in exsecutione mandati apostolici negligentiae vos quisquam arguere possit obnoxios. Hoc autem monachis [Col. 0032B] non debet suffragari, quod illius praescriptum fundum advocato, sicut nobis confessi sunt, tradiderunt, cum ille qui dolo desiit possidere pro possessore damnetur: unde locum incontinenti restituant, et pecuniam infra instantem festivitatem Omnium Sanctorum persolvant. Quod si dominus fundi vobis quacunque occasione se opposuerit, cum severitate ecclesiastica, adhibita diligentia, coercere non differatis.

Interdum sibi laesit nasum, vel eruit oculum, qui salutifero signo faciem munire disponit. Quorsum haec? inquis. Ad illa quae mihi scripsistis [Col. 0032C] respondeo, non tamen infortunio tuo insulto, miror magis, et tanto acerbiore dolore compatior, quanto utrumque sincerius diligo, quorum alteri, si querela justa est, opera periit et impensa; alterum perniciosius vitium ingratitudinis dehonestat. Porro alterius jactura longe gravior est. Hinc enim rerum, inde honestatis dispendium. Caeterum, si sapis, haec versatilis fortunae injuria tuis usibus militat: compensat enim cognitione rerum, quod ingratorum vitio visa est subtraxisse. Auxit ergo prudentiam, quae te hoc stimulo voluit excitari. Jubent ab aula duces mercenarios milites, si hostem fortuna subduxerit: eodem imminente avidius revocantur. Quisquis ergo vult stipendiis gaudere perennibus, a militia non recedat. At istud non ducis [Col. 0032D] tantum, hostis quoque beneficium est. Profecto nisi mavis dissimulare, in portu navigas, et pro arbitrio tuo, vestra licet lubrica sit, fortuna mutabit flabit spiritus tuus, fluent aquae, grando concidet, coruscationes et tonitrua imminebunt. Movebuntur ad haec mentes hominum, et ad conditionis suae notitiam reducentur.

Ad populum pastore destitutum.

Licet orbitati vestrae paterno compatiamur affectu, magnum tamen ex eo concepti doloris habemus solatium, quod beatum Patrem vestrum ad superna migrasse confidimus, et apud Patrem misericordiarum solitis precibus, sed efficacia majori, [Col. 0033A] patrocinari poterit et nobis et vobis. Caeterum, quia sine periculo animarum rerumque dispendio, viduitas Ecclesiae desolatae protelari non potest, charitatem vestram rogamus, et exhortamur in Domino, ut id ipsum sapiatis, et omnem scandalorum et schismatis occasionem omni cum diligentia declinetis, incedentes unanimes in domo Domini, et quae Jesu Christi sunt, privatis commodis praeferentes. Quo vero, sicut oportet, possitis in providendo vobis pastore procedere, praecipimus quatenus ad conservandam Ecclesiae pacem, dominum regem, honesta de collegio vestro legatione transmissa, adeatis, preces ei devotione debita porrigentes, ut canonice eligendi vobis pastorem libertatem concedat, et destitutioni ecclesiae, ea, quae [Col. 0033B] Christianum principem decet, miseratione provideat.

Domino papae ALEXANDRO.

Venerabilis frater noster Mauricius Bangorensis episcopus, facultate et possessione tenuis, sed opinione nostra vir religiosus, et timens Dominum, Ecclesiam, cui auctore Domino praesidet, turbatam et deturpatam invenit a malitia inhabitantium in ea, utpote legis divinae ignaram, et canonicas institutiones penitus ignorantem. Gens enim rudis et indomita, bestiali more vivens, aspernatur verbum vitae, et Christum nominetenus profitentes, [Col. 0033C] vita et moribus diffitentur. Ab his enim Christiani usitato commercio in partes transmarinas venundati, ab infidelibus captivantur. Legem vero matrimonii contemnentes, concubinas quas cum uxoribus habent, commutant pretio, et crimen incestus ignorantes, consanguinearum turpitudinem revelare non erubescunt. Quod autem miserabilius, ut populus, sic et sacerdos, eisdem imbuti erroribus, pestem fovent, et pernicioso corrumpunt exemplo, quos ad viam virtutis et veritatis reducere oportebat. Ad hunc vero pestilentiae cumulum, istorum barbarorum princeps O. et rex avunculi sui abutens filia, tam a nobis quam ab episcopo suo, frequenter admonitus, ut licentius et liberius possit in sua militia permanere, partem cleri non modicam [Col. 0033D] in patrocinium flagitiorum suorum traxit, et ipsum episcopum bonis suis spoliatum ab episcopatu expulit, quia tam ejus quam populi, zelo charitatis succensus, adeo audacter redarguebat errores. Episcopus vero quosdam de clero, quosdam de populo contumaces, anathematis vinculo innodavit, ipsi vero palantes et vagi ad vicinos episcopos Walliae, Angliae, Hibernae, Scotiae, confugiunt, et ab ipsis ordines, chrisma, et alia sacramenta Ecclesiae fraudulenter percipiunt. Unde rigor ecclesiasticae disciplinae in partibus illis adeo jam detepuit, ut ibi jam pene haeresis et schismatis seminarium pullulet. Idcirco sanctitati vestrae, Pater reverende, supplicamus, ut nobis et praefato episcopo suffraganeo nostro in auxilium exsurgatis, et [Col. 0034A] patentibus litteris vestris communiter ad episcopos Angliae, Walliae, Hiberniae, Scotiae destinatis, praecipiatis, quatenus quod nos, urgente necessitate, episcopi apud nos exsulantis canonice statuemus in Wallenses, ipsi ratum habeant, et sententiam nostram firmiter observent.

Regi Anglorum, Cantuariensis archiepiscopus.

Quam pia devotione vobis servierim, verbis enarrare superfluum duco, cum mihi multorum temporum manifesta opera attestentur, et fidei meae testis in coelo sit, et conscientiae conscius in Excelso. Attrita est caro mea, et tam aetate quam laboribus praefatigati sunt artus, et aegritudo gravis et diuturna [Col. 0034B] dierum meorum finem in brevi adesse denuntiat. Desideratam diu faciem vestram videre sperabam, antequam moriar, et eos quos meae custodiae in regno vestro commendaverat Deus, ipso inspectore et teste vobis praesentialiter decreveram commendare. Sed, quia ad ejus examen citius vocor, ante cujus tribunal in brevi stabimus omnes, serenitatem vestram, regios corde provolutus ad pedes, litteris coram Domino judice omnium praesentibus alloquor, attentius supplicans, ut fidelem vestrum, cujus in vos nunquam devotio tepuit, agentem in extremis dignemini exaudire. Exaudite, quaeso, ut vos in extremis vestris exaudiat Deus. Exaudite me pro domo Domini, et pro parvulis [Col. 0034C] ejus, quos humano destitutos solatio derelinquo, ut domum vestram tueatur Altissimus, et parvulos vestros, et filiorum vestrorum in aevum consoletur. Transmitto vobis et semini vestro, benedictionem a Domino Jesu Christo: et vos, si placet, destitutis meis majestatis vestrae solatium mittite. Commendo vobis sanctam Cantuariensem Ecclesiam, de cujus manu per ministerium meum regni gubernaculum accepistis, ut eam, si placet, ab incursu pravorum hominum tueamini: et mihi, qui eam, licet indignus, disponente Domino, hactenus ut potui et scivi, rexi, talem studeatis subrogare pastorem, qui tanta sede non videatur indignus, cui religio placeat, qui virtutum meritis placere credatur Altissimo. Fidelis vester suum [Col. 0034D] vobis consilium debet: ecce coram Domino et omnibus sanctis ejus, consilium do. Non quaeratis in hac re quae vestra sunt, sed quae Domini, quia ego pro eo respondeo vobis, quod si causam ejus fideliter procuraveritis, et ipse vestras utiliter promovebit. Post multas vexationes, auctore Domino, in Ecclesia Cantuariensi reformavimus pacem, religionis promovimus cultum, idoneos ex conscientia nostra custodes praefecimus ordini, et ne quis eorum cujusquam temeritate mutetur, antequam archiepiscopus subrogetur, prohibeat dignatio vestra, eosque cohibeat qui scissuras et nova molimina molientur. Quoniam et nos hoc sub anathemate inhibuimus, et eos excommunicavimus, qui dispositionem ordinis quam fecimus [Col. 0035A] immutare praesument: praeterea alumnos nostros, clericos et laicos, quos nostri et saepe vestri obsequii ministros nostros habuimus, vestrae committimus protectioni, rogantes ut quae eis contulimus misericorditer conservetis, nec eos patiamini alicujus importunitate vexari. Audiat adhuc Dominus meus clementissimus verbum unum, et egredientem animam meam laetificet, residuum bonorum meorum mobilium, et quae usque ad exitum pro incerto vitae, diuturnitate aegritudinis, in usus visa fuerant conservanda, sicut Deus inspiravit, post exitum meum praecepi pauperibus erogari. Illos qui fraudem committent, aut qui, quominus pro salute mea, et vestra, et liberorum vestrorum erogentur, impedient, anathemate jam promulgato [Col. 0035B] condemnans. Ratam habete, si placet, dispositionem meam, et eam transmissis ad officiales vestros patentibus litteris confirmate. Neque enim quidquam auri superest vel argenti, sed victualia tantum et quae magno damno poterunt esse amissa pauperibus, et vobis nullo erunt emolumento, vel minimo.

WALTERO Roffensi episcopo.

Graviter offendit in Christum, cui in fratrum unitate amoenissimus factus est locus, qui ea quae in domo ejus ad pacem facta sunt, nititur perturbare. Nos autem Cantuariensis Ecclesiae semper [Col. 0035C] dileximus pacem, et Domino propitio, nobis in fratres nostros charitatis in dies profecit affectus, et ab eis post tempora nostra omnem auferri cupimus materiam scandalorum. Ex nostra itaque conscientia idoneos pro facultate custodes praefecimus ordini, et quorum ministerio per gratiam Domini jam annis pluribus religio profecit: et extrinsecae administratio possessionis solito laudabilius procurata est. Quod ergo statuimus, auctoritate qua fungimur monere praecipimus inconvulsum, et priores amori utilitati subditorum insistere, et subditos in omni humilitate et reverentia, suis obedire praelatis. Walterum quoque, quem ob suam non ecclesiae culpam, a prioratu amovimus, ab officio prioratus, et subprioratus, et omni praelatione, [Col. 0035D] ordinis, in Ecclesia Cantuariensi in perpetuum submovemus, indulgentes tamen ei, si pacificus fuerit, consortium fratrum, et cohabitationem Cantuariensis Ecclesiae: et si laudabiliter se privatus habuerit, eum ad alias obedientias Ecclesiae nostrae, vel ad alterius Ecclesiae regimen ascendere non vetamus, dum ad prioratum et subprioratum, et caeteras claves ordinis interdictas nequaquam aspiret. Si vero unquam ad hoc aspiraverit, omnes quos hujus moliminis habuerit adjutores anathemati subjugamus. Tibi quoque, Waltere, ne hoc facias, ex parte omnipotentis Dei, sub anathemate interdicimus, et quacunque die hoc attentaveris, omnibus fratribus nostris episcopis, et omnibus parochianis et subditis vestris in virtute obedientiae [Col. 0036A] praecipimus, ne tibi donec cesses, et condigne satisfacias, ullomodo communicare praesumant. Sed et si quid machinatus fueris in fraudem hujus nostrae constitutionis, te cum omnibus complicibus tuis jam dictae sententiae noveris subjacere. Noli ergo, frater, errare; noli, Deus enim non irridetur, sed habe pacem cum fratribus tuis: et quod in nos immeritos deliquisti, tibi indulgeat Deus! Deus pacis et solatii sit vobiscum, dilectissime frater, et nos, quos ad praesens separat humanae conditionis infirmitas, in aeterna beatitudine secum perpetuo faciat exsultare.

NIGELLO Eliensi episcopo.

[Col. 0036B] Nos super re non ambigua consuluistis, et quam praesertim a sapientibus expediri potius oportuerat, quam differri. Siquidem rerum turpium nulla deliberatio est, turpitudinis dilata repulsa quamdam consensus inhonesti praetendit imaginem. Quid autem turpius est quam totius divinae legis auctoritate contempta in Sancta sanctorum impudenter irruere, et impellente avaritia, contra jus et fas, jus haereditarium in rebus ecclesiasticis imo et in ipso altari vindicare? Quis, nisi profanus, patienter audiat, nedum petat, quod tam manifeste sacri canones inhibent, quod utriusque Testamenti tam expresse condemnat auctoritas? Revolvite canones, quoniam in hac parte latissime patent, et plane videbitis petentium [Col. 0036C] talia improbatam esse petitionem, et eorum qui tales audiunt, durissime plectendum esse assensum. Non est relictus nobis dissimulandi locus, quia in concilio Lateranensi, cui nos et vos, frater episcope, interfuimus, domino Innocentio praesidente audivimus, vota talia, promulgato canone condemnari. Sed forte regia nos urget auctoritas; recte quidem nisi sciretis Dominum homini praeferendum, nisi religio principis possit circumveniri, nisi per subreptionem ab eo nonnulla esse extorta, jam fuissetis experti. Summa ergo consilii nostri haec est, ut legi Domini et sacris canonibus, juxta professionem vestram obtemperetis: et quoties vos tales angustiae presserint, incidere in manus hominum, quam Dei viventis, tutius judicetis. Sed est forsan unde merueritis [Col. 0036D] super successionibus hujusmodi vexari, eo quod in fraudem canonum ad cessiones et substitutiones illicitas nimium proni estis.

Supremis deficientium voluntatibus suum accommodant jura favorem, et in se velut inhumanus provocat iram Domini, qui piis eorum desideriis obvius contradicit. Nostra quidem voluntas est, et quae, Domino auctore, nunquam mutabitur, ut residuum bonorum nostrorum mobilium, quae propter necessitates domesticas, et diuturnitatem languoris usque ad exitum vitae duximus conservanda, in usus pauperum omnino cedant, secundum quod nobis Dominus inspiravit, et sicut dedimus in mandatis venerabili [Col. 0037A] fratri nostro Waltero Roffensi episcopo, et fidelibus nostris, Philippo cancellario nostro, magistro Radulfo Lexoviensi, et Joanni de Saresberia quos eleemosynae nostrae dispensandae praefecimus: praecipimus ergo quod ab initio dispositionis nostrae praecepimus, et omnibus ministris et fidelibus nostris, per fidem quam nobis debent, injunximus, ut istis obtemperent, et eis omnia nostra exponant, et amicos Dei omnes suppliciter exoramus, ut pro misericordia Domini omnipotentis, eis auxilium et consilium praebeant. Omnes autem qui in praefatis pauperum rebus fraudem committent, aut qui, quo minus dispositio nostra procedat, impedient, anathematis sententia condemnavimus, ipsique officiales regis, si se dispositioni nostrae perturbandae immiscuerint, se fidelium [Col. 0037B] communione noverint esse privatos, et tanquam sacrilegi, et excommunicati ab introitu omnium ecclesiarum abstineant. Omnibus autem dispositionis nostrae adjutoribus, benedictionem Domini et nostram damus, et ipsos beneficiorum sanctae Cantuariensis Ecclesiae participes constituimus, eisque de injuncta sibi poenitentia XL dierum indulgentiam facimus. Praeterea ex parte omnipotentis Domini et sub anathemate interdicimus, ne quis officialium domini regis ad res, quae propriis monachorum Cantuariensis Ecclesiae usibus dicatae sunt, temerantia manum praesumat extendere, sed habeant omnes res suas in ea integritate, et libertate, qua easdem ipsis domini papae et nostro privilegio fecimus confirmari. Ad haec sub eodem anathemate, terrarum, quae ad archiepiscopum [Col. 0037C] pertinent, omnem alienationem fieri prohibemus, et excidia, et damna nemorum, donec nobis successor subrogetur, nisi quantum necessarius Ecclesiae exegerit usus, vel dominus rex proprio ore praeceperit, vel misericordia discreta cum moderatione, pauperum hominum necessitati indulserit. Sub eadem quoque interminatione clericis episcopatus nostri prohibemus indebitis exactionibus et injustis vexationibus opprimi: et eis omnes libertates et consuetudines justas, quas habuerunt tempore Willelmi bonae memoriae decessoris nostri, praecipimus observari.

[Col. 0037D] RICARDO Londoniensi episcopo.

Quae rectum ordinem deserunt, aut nunquam, aut raro laetos exitus sortiuntur. Est autem in causis ordo rectissimus, ut praecedat sententiam examinatio, et tunc demum quis poena feriatur legitima, cum innocentiam suam tueri aut non potest, aut contemnit. Vos autem, si Adelitiae de Valoniis justa est querimonia, ipsam contra legitimum ordinem disponitis condemnare, et audientia sibi denegata, omnem defensionis ei praecluditis viam. Meminimus quidem nos vobis super hoc alia vice scripsisse, quatenus ipsam loco et tempore congruo evocatam ordine canonico tractaretis; et quidquid in eam statuendum foret, maturo, non praecipiti judicio consuluimus, et praecepimus, roborari. At illa se exinde [Col. 0038A] durius tractari conqueritur. Nos vero religionis propositum nolumus impedire, sed praeeunte justitia, quae sapientis faciem antecedit, illud sine scandalo officii nostri cupimus adimpleri. Inde est quod dilectioni vestrae iterato mandamus, ut in memorata causa ordine legitimo procedatis, ita justitiam prudentia temperantes, ut qui zelum, quem in Domino habetis, audierint, scientiam quoque vobis gaudeant adfuisse. Praecipimus itaque ut ei audientiam debitam praebeatis, et tunc secundum Dominum causa debitum finem sortiatur. Convenient Lond. nobiscum, auctore Domino, in brevi, fratres nostri, ut de eorum consilio, si interim vestro officio exsequendo diligentiam placuerit adhibere causam hanc tutius possitis definire.

Amicissimo suo magistro R. de Serris suus JOANNES de Sar. salutem, et si quid ea melius.

Angustiarum nostrarum, dilecte mi, te non ambigo esse participem, cum nos, licet aliter, et dissimiliter, non alia vel dissimilis causa sollicitet. Nos e vicino jacula fortunae saevientis excipimus in manibus nostris, et oculis jugiter subest continui materia laboris, et doloris, et moeroris. Non locum, non tempus indulget amara sors laetitiae, aut quieti, vix solatii vel tenuis spes relinquitur. Sed illa a Domino: si quidem jam de humano desperatur auxilio: et me quidem rei familiaris sub [Col. 0038C] onere alieni aeris et importunitate creditorum urget angustia, sed hanc sollicitudinem denigrat moeror, et quidquid privatum est, impetus fortioris, et publici metus absorbet. Sentis ipse quid sentiam, quod loquor tibi ipsi, ut arbitror, jugi meditatione proloqueris, et moestum dicturientis verbum mente praevenis circumspecta. Nam et tu nisi te ipsum exueris, dum de communis domini nostri sollicitaris infirmitate, cura vigili et continua, versaris in laboribus et doloribus nostris: dum universalis Ecclesiae, a cujus uberibus coaluimus, collisiones vides, causam pensas, pericula praemetiris, dolorem dolori adjicit meditatio, dolorem quem ferre non sustines. In his tamen omnibus mitius agitur [Col. 0038D] tecum, qui ad omnem auram et horam, et ad omnem querelam familiae desolatae praesens non cogeris lacrymari, qui liberioris conditionis fortunam nactus, nequaquam times tibi aut exsilium imminere, aut necessitatem piaculare flagitium committendi. Degis enim sub principe, cujus memoria in jucunditate et benedictione est. Nos autem timemus supra modum ne Teutonicus imperator circumveniat fraudulentiis suis, et subvertat serenitatem principis nostri, mihi tam parum videtur habere discretionis, quem conventiculi Papiensis praesumptio movet, nisi ut Alexandri, si quis de ea dubitet, electio, etiam partis adversantis testimonio roboretur. Ut enim temeritatem illius praeteream, qui Romanam Ecclesiam, quae solius Domini reservatur [Col. 0039A] examini, judicare praesumpsit, et eum qui fuerat excommunicatus, sicut cardinalium indicat inhonoratio Bisuntina, edicto peremptorio citavit ad judicium, et praejudiciali sententia alterum veteris officii, et dignitatis nomine, alterum appellatione Romani pontificis salutavit, senatoribus et populo favoris sui revelans arcana: quidquid Papiae gestum est, tam aequitati, quam legitimis constitutionibus, et sanctionibus Patrum invenitur adversum. Quippe absentes condemnati sunt, et in causa non examinata, imo potius non ibi, non sic, non a talibus examinanda, impudenter, et imprudenter, et nequiter est praecipitata sententia.

Sed forte absentantes quam absentes potius dici placet. Hoc plane his qui sanctae Romanae Ecclesiae [Col. 0039B] privilegium aut ignorant, aut dissimulant. Universalem Ecclesiam quis particularis Ecclesiae subjecit judicio? Quis Teutonicos constituit judices nationum? Quis hanc brutis et impetuosis hominibus auctoritatem contulit, ut pro arbitrio principem statuant super capita filiorum hominum? Et quidem hoc furor eorum saepissime attentavit, sed auctore Domino, toties prostratus et confusus super iniquitate sua erubuit. Sed scio quid Teutonicus moliatur. Eram enim Romae, praesidente beato Eugenio, quando, prima legatione missa in regni sui initio, tanti ausi impudentiam tumor intolerabilis et lingua incauta detexit. Promittebat enim se totius orbis reformaturum imperium, et urbi subjiciendum [Col. 0039C] orbem, eventuque facili omnia subacturum, si ei ad hoc solius Romani pontificis favor adesset. Id enim agebat, ut in quemcunque denuntiatis inimicitiis materialem gladium imperator, in eumdem Romanus pontifex spiritualem gladium exereret. Non invenit adhuc qui tantae consentiret iniquitati, ipsoque repugnante Moyse, id est contradicente lege Domini, Balaamitam sibi ascivit pontificem, per quem malediceret populo Domini. Filium itaque maledictionis, per cujus designationem et exspectationem, per multas successiones, a primis familiae patribus ad ipsum, cui reservabatur, maledicti derivatum est et cognomen et nomen. Et forte ad purgationem et probationem Ecclesiae Romanae, Teutonicorum impetus, tanquam Cananaeus [Col. 0039D] alter, relictus est in aeternum, ut semper ad eruditionem ipsam inquietet, victusque corruat, ipsaque fortior, gratior et gloriosior Sponsi reddatur amplexibus post triumphum. Sic ad gloriam Patrum, teste Lateranensi palatio, ubi hoc invisibilibus picturis et laici legunt; ad gloriam Patrum, schismatici, quos saecularis potestas intrusit, dantur pontificibus pro scabello, et eorum memoriam recolunt posteri pro triumpho. Libera debent esse judicia, et quisquis ea viribus nititur perturbare, capitalem ab antiquis constitutionibus meretur poenam. Porro ecclesiastica debent esse liberrima, et de sacrorum canonum sanctione, sicut electio pastoris est in Ecclesia libere, et sine mundanae potestatis praenominatione celebranda, sic eadem [Col. 0040A] in Ecclesia a judicibus ecclesiasticis, amotis saecularibus terribilibusque personis, secundum regulas ecclesiasticas examinanda est: quidquid vero contra praesumitur, in irritum devocatur. At haec velut in castris, et sub gladio, minis et terroribus spes examinationis a simplicibus, a meticulosis, fraudulenter extorta, a dolosis, violentis et malitiosis, contra jus et fas, praecipitata est. Quid tamen inquisitum est, quid probatum? utrius scilicet electorum canonica, aut sanior esset electio, facti quaestio simulabatur, et juris. Factum itaque, pro voluntate partis, quae ponit carnem brachium suum, propositum est, et probatum. Probatum est, inquam, Victorem solum electum, a saniore parte cardinalium petitione populi, consensu et desiderio [Col. 0040B] cleri, et solemniter jumentatum, locatum esse in sede Petri, praesente Rollando, et non contradicente, imo consentiente, et suis clericis praecipiente ut ei obedirent, quem in sede apostolica videbant pontificii insignibus decoratum. Hoc quoque probatum est, quod duodecimo die post promotionem Victoris, egressus ab urbe Rollandus prope terram Siculi in loco non celebri primum est jumentatus. Annon inspexisti probationis modum? Hoc enim juraverunt, decanus basilicae B. Petri, et duo fratres ejus in persona totius capituli, juraverunt et religiosi, rectores cleri Romani: hoc ipsum praefectus verbis, et alii cives jurare obtulerunt; sed clericorum duntaxat recepta sunt juramenta, quoniam [Col. 0040C] haec omnia tractaverunt manibus suis.

Quis vel caecus non deprehendat tam manifestam malitiam, mendacia tam aperta? Nam fere omnibus notum est, cujus momenti sint, praesertim in electione Romani pontificis, rectores illi, quos ad tuendam malitiam suam concilium Papiense magnificat. Cui non est incredibile eos haec tractasse, qui jactitant. Sed esto, quod interfuerint initio jurgiorum, nunquid R. usque ad conservationem suam per dies duodecim persecuti sunt? Nunquid hoc vidit capitulum B. Petri, in cujus persona juratum est, an rectores qui pro se juraverunt? Nunquid haec omnia praefectus vidit, exsul, et cui urbem intrare non licet? Sed et ipse, ut vulgariter dici solet, Octaviani nepos est, et e vicino, ut rectius [Col. 0040D] dixerim, cognatus, utpote sororis filius. Sed alii cives haec omnia inspexerunt, ut tuto jurarent. Nunquid ad terram Siculi accesserunt? Plane fideliter examinati sunt testes, qui haec omnia, praesente illo sacro concilio, juraverunt. Sed de industria civibus remissa est necessitas juramenti, quoniam non erant utique juraturi. Nam, etsi non conscientiae, at famae dispendium apud concives suos incurrere verebantur. Caeterum sanioris partis numerositas quo defluxit? Si prudentiae et justitiae incolumitate vigebant, quo motu recesserunt a veritate et justitia quam tenebant? Anne pecunia illa corrupti sunt, quam senatores se ab Octaviano accepisse confessi sunt, ut jurarent promotionem ejus? Quae reparationi murorum a populo addicta [Col. 0041A] est, acclamantibus multis, quod non licet mittere eam in Corbonam, eo quod pretium sanguinis est? Ex illo magno nervo soli tres remanserunt, digni quidem cardinales, de quibus Teutones in castris ferrent sententiam. Audivit haec omnia Willelmus Papiensis cardinalis S. Petri ad Vincula, praesente concilio non negavit. Sed quid pro Victore asseruit? quare neglecta est attestatio ejus? Interrogandus erat: satis enim habebat oris et pectoris, et aetatis, ut pro se loqueretur. Sed plane interrogatus non est, quod fuerat negaturus, et scienter obmutuit in tumultu, qui furoris videbat impetum, et quod haec praesumptio in nullo praejudicat ecclesiasticae libertati. Unum tamen edoctus sum silentio ejus, quia qui in tanto discrimine Ecclesiae non [Col. 0041B] videtur ad martyrium properare, si Victoris adeo sana fuit electio, quare cardinales episcopi et omnes alii, exceptis his tribus, quos tu quidem noveras, sed amodo mundus agnoscet, consecrationi illius defuerunt? Quid ascitos Tusciae episcopos a consecratione inhibuit, nisi sacrilegii conscientia? Miror quod omnes pauperem sequuntur Alexandrum, maluntque cum eo exsulare a facie principum, quam adhaerentes aemulo ejus cum principibus gentium imperare. Hic episcopi, hic presbyteri, hic diaconi, hic curia tota, et ordine de tanto quisquis non exsulat, hic est: eos Papiensis concilii sententia non terret, sed in ipsum imperatorem, et idolum suum cum omnibus cultoribus suis, sperantes in Domino, [Col. 0041C] in potentia virtutis ejus, confortati in Spiritu sancto sententiam anathematis intorserunt.

Transeo ad novas et inauditas decretalis synodi subscriptiones, in quibus ex episcoporum defectu pro eis comites admittuntur, in quibus illi praecipuam sibi vindicant auctoritatem episcopalium sedium, quarum aut nulla est aut electio reprobata. Reginaldus enim cancellarius imperatoris se Coloniensem gessit archiepiscopum, cum certum sit electionem ejus a Romano pontifice, beato Adriano, fuisse damnatam, nec video quare, cum episcopatum ambiat, a Victore suo distulerit consecrari, nisi quia imminentem ruinam timet. Guido comes de Planderada, Ravennatis archiepiscopi supplevit vicem, cum nec filius suus, cujus electio quassata est, [Col. 0041D] licet bonus juvenis sit, adhuc vice archiepiscopi fungi possit. Cui non haec ridicula videantur? Scenae theatralis haec species est, potius quam reverendi imago concilii. Quid, quod regnorum et provinciarum magnus, falsus tamen, collectus est numerus, ut subscriptores isti ignaros rerum secum facilius in praecipitium trahant? Quis ad illius concilii statuta moveatur, ubi:

Possem pluribus ad ea quae scripsisti rescribere, sed haec satis esse arbitror ad persuadendum, ut si fieri potest, Alexandrum dominus Remensis recipiat, et consensus, si ita viderit expedire, donec fiat, commode differatur. Nam hoc satis persuasum credo ut non acquiescat imperatoris idolum adorare. Si vero periculum immineret, rem interim differri commodissimum est. In rebus arduis periculosa est praecipitatio, et mora quae in rebus expeditis periculum trahit, frequenter parit opportunitatem gerendorum. Papiensis et Placentinus episcopi satis et supra modum, pro parte quae confidit in homine, sollicitati sunt, sed neuter [Col. 0042B] eorum consensit consilio et actibus iniquorum, quoniam exspectant et ipsi regnum Domini, eis tamen imminet imperator, ut eorum exemplo roborati remotiores verbum faciant pro veritate securius, ascendentes ex adverso luporum, se ipsos murum opponant inexpugnabilem pro domo Israel. Et quia tibi non aliter ac mihi ipsi loquor, quidquid fervet in pectore, patenter exponam. Tu quasi vicinior, et cui rerum facies familiarius innotescit, poteris de singulis plenius et fidelius judicare. Si schismaticus furor roboratis partibus minus ingruerit, ut penes quos Ecclesiae Romanae constet auctoritas, esse possit ambiguum, nihil mihi videtur consultius, quam praeelectionis sententiam differri in diem revelationis justi judicii Domini, [Col. 0042C] quoniam illa sola dies victum factura nocentem est. Si quidem, ut ait ille:

Licet dominus Cantuariensis languore gravissimo, ut nosti, teneatur, hujus tamen necessitate verbi, convocatis episcopis et clero totius regni, Londinum [Col. 0043A] properat, ut fratrum convocato concilio, quid facto opus sit, domino regi eum consulenti significet. Timebamus ne ex causa itineris amplius gravaretur: ideoque Acardum vestrum per aliquot dies detinui renitentem, ut de statu Domini, ipso referente quae viderat, certiorari possis. Ex quo autem lecticam ascendit, aliquatenus videtur confortatus, licet adhuc nimium infestetur: aliquantulum interdum quievit vomica et sponte naturali, purgatio reparatur. Wintoniensis et Dunelmensis, ut aiunt, si Octaviano palam auderent pro voto suffragari, libenter cederent in partem ejus: econtra Eboracensis, et thesaurarius noster fovent totis viribus Alexandrum, non tamen soli sunt, quoniam pars haec pluribus est et melioribus accepta, sed [Col. 0043B] eam vehementius tuentur.

Solent pigmentarii diversas species commiscere, acumen pungentium sic mitigare lenibus, et amaris contemperare dulcia, ut cum in novae speciei saporem et efficaciam coaluerint, universa dulcescant, et ad subversionem mentium efficaciora sint universa, quam singula. Hoc autem et idcirco forte saepius evenit quod ea quae dulciora sunt, sumuntur avidius, et immoderatio sobrietatis metam deserit, cum hostem qui minime praecavetur, gratia dulcedinis introducit. Tu quidem an pigmentarius quandoque fueris, incertum habeo, certus equidem [Col. 0043C] quod pigmentarios in aliquo imitaris, si tamen recte diceris imitari, quos in quarumdam confectione specierum videris rectius anteire. Et forte ideo praecedenti autumno varias vini species coemisti, quarum coemptio et comportatio (sicut te mihi scripsisse recolo) operam tuam a gerendis aliis avocabant. Sed licet manum vulgaris pigmentarii dedigneris, linguam tamen et calamum cum universi pulveris pigmentarii, qui tamen philosophum decet, vim redoleant, nequaquam sufficies excusare: nam et loquela tua manifestum te facit, et dissimulantem pagina nuper mihi missa convincit. In amicum siquidem imperitum sermone et scientia ingenium illud Lexoviense exeris, linguam acuis Lexoviensem, cum qua nunquam manum [Col. 0043D] conserere mihi propositum est ab initio, et velut orator praepotens, nunc tua stabiliens, nunc destruens aliena, mihi omnem defensionis praeludis viam, et quidem praeclusa esset, ut mutire non possem, si occupationes meas novisses ad plenum. Sed in eo bene cum simplicibus, mei scilicet similibus, agitur, quos vos sapientes spiritus prophetiae non semper illustrat. Facile tamen crediderim Lexovienses, cum plurima sciant, et quaecunque voluerint eloquantur, esse divinos. Nunquid ergo ex quacunque causa ausu temerario contendam tecum, qui auctoritate et merito Lexoviensibus Patribus adaequaris. Domini si quidem Lexovienses Patres non modo eloquentium, sed eloquentiae quodammodo sunt. Nam cum Aurelia censibus qui multarum [Col. 0044A] rerum peritiam et usum habent, aequentur in plurimis, in eo facillime antecedunt, quod hic nascuntur et fiunt eloquentes, adeo quidem ut omnem aetatem et sexum genuinus eloquentiae usus imbuat, et informet. Quid ergo, impeditioris linguae homuncio, torrenti tantae eloquentiae respondebo? Licet autem nequeam de pari resistere, tamen quibus me immerito inustum perstrinxeris, impune forte percurrere licebit venia impetrata. Accusas itaque diuturnitatem silentii mei, nonne silere licitum est? imo et justum apud sapientes, et facundos, eum qui impeditioris linguae est, et animi obtusioris. Nonne, si frequentius loquatur aut scribat, ad haec minus idoneus, suam ignominiam denudabit, aut perpetuabit? Transeunt enim quae dicuntur, sed quae [Col. 0044B] scripta sunt, permanent. Qui tamen te ipso taciturnior videor, tibi, qui scribenti rescribo semper, et interdum scripto praevenio te scripturum. Sed forte illiterata facies litterarum, et aridae linguae color exsanguis, scripturientem aut dicturientem exprimunt potius quam scribentem aliquid, aut dicentem. Recte quidem si dicor elinguis aut mutus, cum et simili verborum schemate male formata mulier dicatur informis, et litterae quae minimum sonant, mutarum nomine censeantur. Caeterum taciturnitatis meae aliam exprimis causam, notans supercilium elationis meae, qui de throno potestatis, qua me uti fingis, amicum humilem qualiquali chartula visitare dedignor. Unde peccatum hoc in me jacis, aut quis eorum, cum quibus vixi, criminationis hujus [Col. 0044C] auctor est, aut delator? Thronum mihi potestatis et usum improperas: at quantulacunque temporis experientia didicisti (nam de sola dierum, quibus commorati sumus, conqueror brevitate); didicisti, inquam, quod in domo domini mei primos recubitus non usurpo, quod sponte mea et ultronea voluntate pluribus cedo. Justum siquidem est ut in tanta patris domo, sicut meritis et dignitatibus, ita me honoribus, et usu potestatis plurimi antecedant. Amicum inquis humilem. Quid, quaeso, aliud est haec humilitatis professio, quam callida quaedam ostentatio dignitatis et gradus, subaffectata dissimulatio celsitudinis et honoris? Qualiquali chartula adjecisti. Quam enim aliam, nisi qualemqualem, [Col. 0044D] videlicet ineptam, mittet indoctus et rudis, et qui praevisus ab aliquo Lexoviensi, tanquam Moeris alius obmutescet? Hic utique apertos oculos habuisti, et de viribus meis recte judicas, dum a me nonnisi chartulam qualemqualem exspectas. Deinde ut supercilii me convincas, aut negligentiae, numerum nostrorum qui Tolosam aggrediuntur mihi objicis, ac si omnes Tolosipetas per urbem Lexoviensium aut Baiocensium transitum noverim habituros. Situm namque urbium vestrarum ignoro, et nescio qua transituri erant, quos in urbe Pictavorum ex edicto regis oportuit convenire. Te quidem minime ibi inveniendum credidi, nec audieram quod tu felicem expeditionem alio modo quam orationibus prosequaris. Noveram tamen ex relatione multorum [Col. 0045A] quia res sine Lexoviensibus duci non poterat, quia linguae eorum incendia belli factae sunt, ipsique in manibus ignem ferentes et gladium Domino exercituum famulantur. Unde liquet, et quavis luce clarius est, quod legem requiri oportet ex ore eorum: custodes enim scientiae sunt, et auctoritate qua praeeminent, possunt, et debent, ut in se concurrant populi, imperare. Te interim domui tuae composita pace quiescere arbitrabar, ignorans an te visurus esset aliquis eorum, qui egrediebantur a finibus nostris. Nam cum de vestris plurimi revertantur, nemo praeter Willelmum medicum mihi tuae salutationis alloquium reportavit. Vidisti tamen de domo et mensa domini mei plurimos redeuntes. Tu quidem haec fecisti, et tacui: imo tu tacuisti, et ego [Col. 0045B] conticui. Negare non possum, quin pluribus transeuntibus operam dederim, quorum nonnullos, ut tibi in aure loquar, cum litteris ad te perferendis libentius dimisissem, quam cum variis portionibus supellectilis meae, qua me militantium nudavit improbitas. Postremo genius mihi, ut ais, fuerat defraudandus, et somniorum dulcedine, et solemnitatibus epularum. Nosti siquidem quia voluptatis amatorem nihil aliud impedivit. Nam domini mei amicorumque negotia, sed nec curam rei familiaris attendis. Cum itaque innocentiam meam, superbiae, negligentiae, et voluptatis nota inusseris, haec in epistola, quasi conterens velut varium pulverem pigmentarium miscuisti, et quia poterant amarescere [Col. 0045C] singula, aures mihi ante dulciloquio perfricuisti; ne intelligam quid loquaris. Et charitatis hoc igne concoquis, ut universa propinata dulcescant. Fiat ergo quod vis, cedo majori, et omnia bene et amice interpretor.

Domino regi Anglorum,

Majestatem regiam excogitatis circumvenire fallaciis, sacrilegii instar est, praesertim ubi indignationem potestatis adversus innocentiam procurat dolus, et in dispendia salutis laborans impietas odii seminatrix fraternam molitur exstinguere charitatem. Cum alia crimina Deus oderit, hoc est quod ob insignem sui malitiam detestatur anima [Col. 0045D] ejus. Vestram vero sanctitatem, sicut accepimus et dolemus, iniqui circumvenire conati sunt, litteras vobis nostro conceptas nomine porrigentes, quibus significabatur, me in extremae difficultatis articulo positum poenitere super promotione venerabilis fratris nostri Rogerii Eboracensis archiepiscopi, et majestati vestrae preces porrigere, ut quia mihi quod in hac parte deliqui negatum est emendare, vos illud per collatam vobis a Domino potestatem, accepto tempore justitias judicandi, et exercendi vindictas, in nationibus emendetis. Ecce Domino inspectore et judice loquar in auribus vestris quod verum est. Litteras istas nec scripsi, nec scribere volui, nec ab aliquo meorum scriptas novi. Falsae sunt, et eis ad delusionem vestram, et sui damnationem [Col. 0046A] solus falsarius scienter usus est; quisquis sit ille, plane suum portabit judicium, et ex auctoritate sacrorum canonum in laqueum anathematis incidet, quoniam qui talia agunt, tanquam discordiarum, scissurarumque satores et incentores detestatur anima Domini. Supplicamus itaque serenitati vestrae, ut tantae malitiae auctores, si placet, comprehendi jubeatis ad poenam, et eos tam acerba administratione puniri faciatis, ut qui vindictam audierint doceantur, et doceant vero et justo principi fallacias, et malitiam non placere.

Regi Anglorum.

Virtus principum nullo clarius elucet indicio, [Col. 0046B] quam si majestate ejus pacem populus, Ecclesia quietem, et religio gratum Domino recipiat incrementum. Regum enim thronus in eum vigore solido roboratur, qui tantarum virtutum nititur fundamentis. Haec in auribus vestris crebro repetimus, eo quod constat ipsam gratam esse auditui vestro: et sicut in opere clariora, ita ex usu frequenti majestati vestrae gratiora sunt. Dum in his vestra versatur intentio, prosperabuntur in Domino, et in totius mundi gloria gressus vestri. Nam et hoc sanctorum, quorum quieti prospicitis, suffragia impetrabunt. Incumbit orationibus pro vobis ad Dominum, monasterium Sanctae Mariae Eboracensis, quod tanto vobis fiducialius commendamus, quanto ex [Col. 0046C] omnium provincialium testimonio illud, et verae religionis cultu, et pia devotione in vos et liberos vestros commendatione dignius esse confidimus. Turbavit pacem ejus diutius, sicut pro certo accepimus, frater quidam, qui tandem urgente se malitia et levitate morum, velut palea inutilis ab area Domini avolavit. Deinde vestram adiit majestatem ut ex eo se odibilem Domino convinceret, quod monasterio detrahere non erubuit, et contra Regulam B. Benedicti privilegium delinquendi conatus est impetrare: pro reverentia vestra voluerunt eum recipere fratres secundum statuta Ordinis sui. At ipse non acquievit intrare, nisi ingressu ejus ordo monasticus solveretur. Vestrae itaque excellentiae supplicamus ut ejusdem religiosos loci fratres [Col. 0046D] benigne audiatis, et illi negetis auditum, qui fratres pro vobis jugiter orantes nititur impedire. Ad haec causam universalis Ecclesiae ante pedes misericordiae vestrae provoluti vobis attentius commendamus, rogantes Dominum pro nobis, et vos pro vobis et Ecclesia vestra, ne ad preces imperatoris aliquid statuatur a vobis, unde furor schismatis amplius invalescat.

Regi Anglorum.

Qui non spernit pauperum preces, misericors et miserator Dominus Ecclesiae suae gemitus exaudivit, et per gratiam suam vobis restituit pacem, quam possitis, ut oportet restituere subditis vestris. Justum [Col. 0047A] enim est, ut sint consolationum participes qui contriti sunt in laboribus vestris, et qui facultates, corpora, animas, vestrum exposuerunt ad libitum, vobiscum, vel ad modicum valeant respirare, ut vestris postmodum obsequiis sint, cum opus fuerit, aptiores. Caeterum, quia in absentia vestra, nec spes quietis est coaetaneis nostris, vultum vestrum desiderat universa terra, rogat Dominum, in cujus manu corda sunt regum, ut vobis veram pacem, et sibi vestram gratiam largiatur, et ut in regno vestro ad consolationem et utilitatem cleri et populi, placeat amplius commanere; eos qui pro vobis orant, audire consuevit Altissimus, et hanc ipsam petitionem humilium acceptam esse confidimus apud eum. Supplicamus itaque majestati [Col. 0047B] vestrae, ut vobis placeat, quod placere Domino arbitramur, et ut redeatis ad peculiarem populum vestrum, pro cujus necessitate et precibus pacem vobis a Domino credimus undique reformatam. Moveat vos devotio populi, moveat affectus liberorum, a quorum aspectu vix rigidissimus parens posset tandiu oculos continere: fides moveat conjugalis, moveat amoenitas locorum, et affluentia deliciarum, quas non sufficimus enarrare: et ne propriam praetereamus causam, moveat animum vestrum desolatio mea, qui prae aetate et aegritudine desideratum adventum vestrum diu non potero exspectare. Pelli meae consumptis carnibus adhaesit os meum, recessum minatur spiritus, haeret tamen [Col. 0047C] membris in desiderio et spe adventus vestri, exspectat quidem et sperat, et interim aurem surdam praestat vocanti naturae, et recusat oculos claudere nisi praevisa facie vestra. Summa itaque precum et desiderii mei est, ut, quam cito opportune redire poteritis, redeatis. Praeterea fama est quod imperator per cancellarium suum, vos in apostolicum suum, qualiscunque sit causa ejus, nititur inclinare, sed Domino protegente animum vestrum, Deum cuilibet homini praeferetis. Scitis quia: Maledictus est omnis qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum (Jer. XVII) . Et quidem in rebus tam arduis et tam periculosis tutius est differre in tempus, quam ante tempus praecipitare consensum. Super hoc autem, et quibusdam aliis, vestro vel [Col. 0047D] saltem archidiaconi mei consilio et praesenti colloquio plurimum indigerem.

Anglorum regi.

In eo maxime viget et proficit gloria principis Christiani, si pium Domino, a quo omnis principatus est, impendit famulatum, eique pacis, exsultationis et gloriae perpetuatur haereditas, qui procellas componit Ecclesiae laborantis, et fideli, et felici procurat obsequio, ut exsultans sponsa cupitis sponsi queat amplexibus inhaerere. In se vero provocat omnipotentem manum Altissimi, qui naufragium [Col. 0048A] Christi pleno miserationis affectu non excipit, qui Ecclesiae collisiones aut operatur, aut negligit, et abutens potestate concessa, consensu fovet malitiam quam non reprimit aut exstinguit. Collisio siquidem populorum, et indubitata regnorum subversio, et fomes schismatis est praedamnati a Domino, et jam jam labentis indicium principatus. Speramus autem in Patre misericordiarum, auctore consolationum, quod thronus vester benedictione perpetua solidabitur, et quod filii vestri, et filii filiorum solium regni, quod ab eo accepistis, et salubri administratione disponitis, feliciter haereditabunt, cum in subditis vestris tantam, ipso propitio, invenerimus concordiae unitatem, ut fidem eorum in petra Ecclesiae solidatam esse, fidelissimis et manifestissimis [Col. 0048B] constet indiciis. Cum enim ex mandato vestro Anglorum convenisset Ecclesia, proposita est in auribus sapientium quaestio, super qua fidei vestrae sinceritas, ut oportuit, optimates regni vestri dignata est consultare. Lecta sunt hinc inde plurima quibus pars alterutra sententiam suam tueri poterat, vel errorem. Deinde in medium prolata est norma fidei, regula gerendorum quae in Patrum sanctionibus invenitur, ut sic innotesceret universis, utrius causae facies ei commodius posset aptari, adeoque propitiante Patre misericordiarum, processum est, ut ex assertionibus partium veritas eluceret, cum et testes ab insperato procedentes, apud nos causam veritatis instruxerint, et nefanda [Col. 0048C] schismatici opera praeconante fama publicarentur. Itaque, secundum ea quae proposita sunt, non quidem judicatum est, quia nec licuit, non statutum aliquid in praejudicium regiae majestatis, quia nec debuit; sed, quod licuit, quod debuit, quod jussio majestatis vestrae exegit, consilium, Domino teste et judice, formatum est, quod fidelis prudentia subditorum vero principi dictare debuerat non rogata: illud quoque ut prima, sicut justum est, vobis gratia debeatur, et operis gloria consummati, prout praecepistis, sine omni publicatione in libris conscientiae signari fecimus, quos vobis a latoribus praesentium magistro Bartholomaeo archidiacono, et Willelmo de Ver capellano nostro, jussimus aperiri. Nam praedictus archidiaconus scrutiniis et deliberationibus [Col. 0048D] interfuit universis, et vota singulorum, et omnium exploravit nobiscum. Et quae accipietis ab eo, de nostro pectore processisse non dubitetis. Eos vobis commendamus, rogantes attentius, ut personas eorum, si placet, commendatas habeatis, et nostras, quae in manibus sunt eorum, petitiones, benigne admittatis,

Amor fiduciam parit, et apud eum quem ardenter amat, fiducialius agere consuevit. Quo autem affectu vos semper amaverim, operibus quam verbis ostendere, semper honestius et utilius reputavi, [Col. 0049A] cum tamen pro voto nunquam affectum implere potuerim. Qui omnia novit mihi conscius est, quod devotio, quam in vos habui, vires meas semper excessit. Spero itaque quod et majestas vestra in affectu dulcedinis condescendet mihi et parvulis meis. Et quidem omnes alumnos meos me pridem vobis memini commendasse. Nunc autem eum vobis commendo prae caeteris, qui in obsequio meo prae caeteris laboravit, et minimum accepit de manu mea, cum sinceritate fidei et exhibitione operis meruerit plurimum. Ad pedes ergo clementiae vestrae provolvor, quanta possum devotione supplicans, ut eum commendatum habeatis, ipsique meum defectum suppleat benignitas vestra, et cum me amiserit, ei pro me serenitas vestra, si [Col. 0049B] placet, respondeat in affectu dulcedinis, et consolatione patris amissi. Is est Joannes de Sar. quem utique alii commendarem, si alium inter amicos et dominos haberem potiorem.

Nunquam satisfiet in carne desiderio meo, nisi desideratissimam faciem vestram mihi in carne videre contigerit. Dimittet tum in pace servulum suum Christus, si antequam egrediar a patientiae labore ad pacem, filium pacis mihi videre dederit christum Domini. Det mihi Christus videre christum suum, et exinde morti properanti gratulabundus occurram. Exspecto in spe ista, et crebris apud [Col. 0049C] me dico suspiriis: Nunquid non dabit mihi Christus meus, ut videam, quem desideranti dedit inungere christum? Nunquid non videbo filium dexterae a laboribus temperantem, temperantem a periculis, antequam moriar? Est mihi domi adhuc thesaurus incomparabilis, thesaurus paternae benedictionis, quem vobis reservo, si ad patrem agentem in extremis majestas vestra dignetur accedere. Constitui vos in caput gentium, matris vestrae pedibus vestris subjeci filios, et adhuc quidem de promptuario gratiae plenioris, dum audiatis vocationem Patris, adjicietur vobis de rore coeli desuper, et de pinguedine terrae benedictio cumulata. Quod si redire non licet, vel non placet, thesaurum hunc vobis restituendum ab Ecclesia, fidei ipsius [Col. 0049D] commendo, et vos commendavi, et ipsam vobis esse desiderio commendatam. Mater vestra est, sponsa Christi est, et quovis gloriosior, et potentior principatu, nec adversus eam portae inferi praevalebunt. Accepit a Christo suo, ut illuc, quos decreverit, nullo prohibente, intrudat, et inde quos voluerit potenter ejiciat. Si vultis, imo quia vultis Christum habere propitium, sponsam ejus quae est Ecclesia, cujus et ipse caput est, illa enim capitis corpus, studeatis habere propitiam. Nam cui deest gratia Ecclesiae, tota creatrix Trinitas adversatur.

Suggerunt vobis filii saeculi hujus, ut Ecclesiae minuatis auctoritatem, ut vobis regia dignitas augeatur. [Col. 0050A] Certe vestram impugnant majestatem, et indignationem Domini procurant, quicunque sunt illi. Ipse est qui dilatavit terminos vestros, ipse qui vestram provexit gloriam. Omnino iniquum est si vos benefactoris vestri et Domini gloriam contrahatis, poena dignum est, et procul dubio poena acerbissima punietur, imo Domino propitio non punietur, quia, ipso propitiante, non fiet. Convenit vos sponsus Ecclesiae per os meum, convenit pastor omnium, princeps apostolorum Petrus, rogantes attentius, ut si eos principatus vestri habere vultis patronos et adjutores, pastorem in Ecclesia Exoniensi secundum Dominum velitis ordinari, et eamdem de tanto naufragio eripere studeatis. Prima omnium est, cui prospexistis in regno. Attendat, [Col. 0050B] si placet, dignatio vestra quid sit exinde consecuta. Nostis quos exclusit ab Ecclesia, qui et columbarum venditores ejecit, et absit ut quisquam introeat, quem Christus exclusit! Sponsorem me pro Petro constituo, quia honor quem ei exhibebitis, vobis etiam in praesenti centuplata mercede rependet. Ad haec si moram feceritis longiorem, vel archidiaconum meum, si cum indemnitate vestra fieri potest, mihi remitti quaeso.

Venerabilibus fratribus episcopis, et universis Christi fidelibus, per Angliam constitutis salutem.

Expetiit, ut audistis, hostis antiquus integritatem [Col. 0050C] Ecclesiae, et omnibus fallaciae et nequitiae suae innitens viribus, insolubilem scindere molitus est unitatem. Caeterum foris est indeficiens pietas, sicut ad probationem fidelium procellas praevidet eminentes, ita easdem emergentes et invalescentes in usum electorum salubri dispensatione contemperat, ut qui erudiuntur in poena, probati per poenitentiam coronentur. Qui ergo a malitia inhabitantium suam turbari permisit Ecclesiam, eam praecisis membris putridis, jam imminente spe pacis incipit serenare, et in capite Ecclesiae, sede Petri virum apostolicum statuit, electum et consecratum canonice, ab omnibus qui recte sapiunt et catholice approbatum. Is est dominus Alexander, quem in Patrem et pastorem, assensu principum [Col. 0050D] nostrorum, Anglicana et Gallicana receperunt Ecclesiae, et sanctae Romae Ecclesiae plena devotione obediens, Octavianum, cum omnibus fautoribus suis, velut manifeste schismaticum et haereticum condemnavit. Inde est quod universitati vestrae praecipiendo mandamus, et exhortamur in Domino, quatenus domino Alexandro tanquam Patri obediatis, et ei reverentiam Romano pontifici debitam, per omnia exhibeatis.

Ex litteris, quas mihi vestra serenitas destinavit, planum est prudentiam vestram suggestione malignantium [Col. 0051A] adversus innocentiam meam fuisse circumventam. Siquidem illi, quos vestros parochianos esse asseritis, a domino archiepiscopo per decanos, et alios officiales suos saepe citati sunt, et cum in sua contumacia pertinaces semper invenirentur, tandem denuntiatum est eis sub interminatione anathematis, ut copiam sui in synodo facerent. Illis itaque absentibus, imo potius se contumaciter absentantibus, praesentes fuerunt officiales archidiaconi per quos illi saepissime citati fuerant. Cum autem per eos, et de citationibus, et de contumaci responsione absentantium constitisset, rem ad consultationem domini archiepiscopi, licet synodus aliud suaderet, credidi referendam. Mihi namque fere tota synodus reluctabatur, et nonnulli detrahebant, dicentes me dissimulare [Col. 0051B] justitiam Cantuariensis Ecclesiae, et domini archiepiscopi, ob favorem vestrum, qui accepto tempore languoris ejus, ex insperato in ipsum insurgere decrevistis, et Cantuariensis Ecclesiae terminos ingredi, et eam his quae centum annis possedit mutilare. Stupebant autem omnes super tanti ausus pertinacia impunita. Cum autem quinque aut septem interjacentes parochiae, ut aiunt, oculatae fidei, manifestent fundum, de quo agitur, nullo modo ad Cistrensem Ecclesiam pertinere: erant quoque praesentes clerici, qui sibi vim et atroces injurias illatas querebantur, et vicinis constabat omnibus, quod eisdem parochianis sacerdotes nostri per totum annum omnia divina ministrant. Haec et multo plura ad dominum archiepiscopum, et pro [Col. 0051C] parte, me invito, prolata sunt, adeoque undique conclamatum, ut et ego de dilatione nonnullam suspicionem contraherem. Praecepi ergo ut contumaces parochianos suos vestros, sicut decanus et synodus suadebat, anathemati subjugaret. Ego vero die sequenti hoc illi decano, caeteris audientibus, sicut injunctum fuerat denuntiavi. Et haec est illa mea sententia, quam ex ignorantia juris processisse vestra discretio deprehendit et reprehendit. Me si quidem sermone et scientia fateor imperitum, et qui nunc sufficio intueri quidquid volueritis impugnare. Nam ad hoc quis idoneus? Sed nescio an ex vestra prudentia istud processerit, quod illi, qui semper nostrae fuerunt jurisdictioni subjecti, concipientes [Col. 0051D] spiritum sapientiae grandioris, [ad] vocationes illius, cui, etsi non episcopali jure, tamen metropolitico subjecti fuerunt, dedignati sunt facere copiam sui, vel ad haec ut fori praescriptione uterentur. Scio enim haec ex alto processisse consilio. Non tamen haec allego ad excusationem mei, si me esse in culpa pronuntiaveritis, quia malo a vobis veniam postulare, quam uti rationibus juris, et allegare mandatum Domini, et necessitatem obsequendi. Ad reliqua seorsim respondebitur: consulo tamen ut Dominum meum ante concilium videatis.

Ex testimonio vestro accepimus, quia latrix praesentium, [Col. 0052A] a clerico, cui matrimonio juncta erat, derelicta alteri nupsit, et ex eo suscepit liberos. Clericus vero peregre moratus in sacerdotem promotus est, reversusque, uxore, quam duxerat, contempta, coepit in sacerdotii ordine ministrare. Cum vero tam ex eorum confessione, quam ex legitima testium assertione constet, ipsam cum clerico matrimonium contraxisse, planum est quia secundo marito deinceps adhaerere non potest. Quod enim clericus se tempore contracti matrimonii subdiaconum fuisse asserit, cum hoc probari nequeat, eatenus proficit, ut indignus censeatur ordine quem contempsit, nec permittatur in eo ministrare, quem conjugatus illicita usurpatione praesumpsit. Siquidem constat cum ex multis, tum [Col. 0052B] ex secundo concilio Toletano, quod eos qui ad subdiaconatum accedunt, oportet continentiam profiteri. Itemque ex concilio Arelatensi liquet, quia assumi aliquem conjugatorum ad sacerdotium non oportet, nisi fuerit praemissa conversio; unde nisi uxor continentiam quam vovere vult praeeligeret, procul dubio priori viro restituenda esset, ipseque sacerdotii administratione privatus, corporis sui potestatem juxta sanctum Apostolum indulgeret uxori. Hoc enim et beatus Eugenius in causa simili diffinivit, ut qui relicta uxore ad presbyteratum accesserat, avulsus ab altari rediret ad officium conjugale, quoad uxor vellet continentiam profiteri. Nunc autem, quia clericus in ordinatione continentiam vovit, et uxor votum mariti ob amorem [Col. 0052C] castitatis, et spem poenitentiae fructuosae, ratum habet et gratum, imminet utrique necessitas continendi, et sacerdoti ad praesens praeclusa est licentia ministrandi. Qui enim ad presbyteratum accessit, votum continentiae dissimulare non potest, cum illud aut expressum, aut tacitum, etiam diaconorum ordinationi ex decreto Martini papae doceatur incertum. Ait enim: Diaconus qui eligitur, si contestatus fuerit pro accipiendo matrimonio, et se dixerit in castitate manere non posse, hic non ordinetur. Quod si in ordinatione tacuerit, et ordinatus fuerit, et postea matrimonium desideraverit, sit alienus a ministerio, et vacet a clero. Consonat huic et Leo, tuba coelestis, qui subdiaconibus [Col. 0052D] carnale interdicit connubium, et omnibus sacris ordinibus sincerissimam castimoniae indicit puritatem. Erunt igitur hi perpetuo conjuges, etiam separati, et in conjugio positi, tanquam conjugium non habentes, manebuntque, arcente se voto continentiae, cui obligati sunt, perpetuo singulares. Quod si ad opus carnalis commercii forte redierint, si quidem secum, voti fracti, si cum aliis, adulterii reatum incurrent. Nec in eo juvatur praesumptio sacerdotis, quod ab ipso jusjurandum, ut se tempore contracti matrimonii subdiaconum fuisse doceret, ex abundanti accepistis, cum hoc solus asseruerit, et postmodum in praesentia domini Cicestrensis, ut scribitis, se dejerasse confessus sit; ut nec dicenti fides habenda sit, nec neganti, nisi [Col. 0053A] ut confessio ipsius contra se eumdem sufficiat condemnare. Si enim subdiaconus erat, puniendus est contemptor ordinis; si non erat, aeque plectendus est conjugalis fidei violator, eo quidem magis quo secundis nuptiis, si tamen nuptiae sunt dicendae, causam visus est praestitisse. Ut enim ait B. Augustinus in libro De adulterinis conjugiis: «Si tu abstines sine uxoris voluntate, tribuis ei fornicandi licentiam, et peccatum illius tuae imputabitur abstinentiae.» Quid ergo, si deseris? quid si decennio aut amplius peregrinaris? quid si revertens, caelibem vitam, ignara conjuge, simulas, vel in alterius transis amplexus? proinde tota fere culpa videtur esse presbyteri, mulieris aeque levis, nisi quatenus consensu secundo, ex quo primum virum superesse [Col. 0053B] cognovit, secundi viri quidem aut omnino nulla, aut certe minima, nisi et ipse forte prioris matrimonii conscius fuerit. Quia ergo secundae quae visae sunt non fuerunt nuptiae, maritus posterior si continere non potest, aut non vult, quod forte magis expediret propter liberos, quam voluerit ducat, tantum in Domino. Presbyter vero, qui causam dedit dissidio, ad restitutionem dotis tenetur uxori, praesertim cum in praesentia vestra, in verbo veritatis, quod omni stipulationi praevalet, in ore sacerdotis se aestimationem illius promiserit redditurum. Si quid autem sincerius et utilius a Domino charitati vestrae illuxerit, ex officio vestro illud explete. Nos enim ista consulendo praescripsimus, sine praejudicio [Col. 0053C] sententiae sanioris, episcopo Lincolniensi. Presbyter, quem cum latrice praesentium constat matrimonium contraxisse, quia adulterii causam dedit, et uxore relicta, sacerdotium usurpavit, arcendus est a ministerio quod praesumpsit, cum uxor ejus continentiam elegerit. Illicitum est presbytero redire ad nuptias quas contempsit. Continentiae siquidem votum sacris ordinibus aut expressum, aut tacite insertum est, nec prodest presbytero, quod se tempore continentiae subdiaconum fuisse juravit solus, praesente et petente domino Wigornensi, cum idem disquirente episcopo Cicestrensi se dejerasse confessus sit. Profecto si subdiaconus contraxit matrimonium, ordine contempto et temerato sacerdotio indignus est: si acolythus, aeque contempto [Col. 0053D] sacerdotio indignus est, et praesumpto; caeterum qui dissidio causam dedit ad restitutionem dotis tenetur uxori, praesertim cum, in praesentia Wigorniensis episcopi se juramento obligaverit. Praecipimus itaque, ut ipsum compellatis restituere, quod in aestimatione dotis promisit in praesentia domini Wigorniensis aut amplius, quantum ratio exegerit, si ad hoc ejus suppetunt facultates.

Charitatis zelus accenditur in praelatis, quoties deprehendunt in moribus subjectorum, unde eis possit salutis dispendium imminere. Nos autem ex tuarum conceptione litterarum te decorem domus Domini desiderare confidimus, eique operi diligentiam [Col. 0054A] praestiturum, ut in tua custodia mundi sint, qui ferunt vasa Domini, et ut Domino puritate actuum, et morum innocentia consecrentur, qui ei debent ex injuncto sibi officio sibi subditos consecrare. Caeterum quod a nobis in rebus non ambiguis consilium exigere voluisti, humilitatis nota est, non ignorantiae argumentum. Siquidem tua discretio non ignorat quid sacri canones statuant de continentia clericorum. Nam et Siricius papa alias in domo clericorum esse non patitur: nisi eas tantum quas propter solas necessitudinum causas habitare cum eisdem synodus Nicaena permisit. Eas autem tam ex decretis Symmachi, quam ex concilio Carthaginensi, variisque sanctionibus Romanorum pontificum facile est colligere, ut hae solae videantur [Col. 0054B] admitti, a quibus aut natura, aut reverentia morum, aut honesta causa, qualis est miseratio, in afflictis et corpore debilitatis omnem sinistrae opinionis maculam demit: et licet plerique canones matrem, sororem, aviam, amitam, materteram, neptes, domesticamque familiam et personas quas conciliant primi gradus affinitatis, ex cohabitatione noluit esse suspectas. Beatus tamen Augustinus nec cum sorore clericum habitare consensit, eo quod cum sororibus interdum cohabitent non sorores, ubi, sicut ait ethnicus.

Domino Cestrensi.

Quae perniciosius laedunt, et Ecclesiam immundioribus sordibus polluunt, ex officio pastorali debemus acrius persequi, et a domo Domini validius propulsare. Si quidem et nos ex consensu culpa subditorum involvit, et reos convincit ante Dominum, nisi eorum delicta, cum valemus, studuerimus emendare. Meminimus autem vos per Alanum de Wilnai, archidiaconis et decanis, et officialibus Conventrensis Ecclesiae scripta nostra misisse ad [Col. 0056A] convellendam pestiferam radicem Simoniacae pravitatis, quae in episcopatu Cicestrensi de novo dicitur germinare. Nam vicarii, ut in ecclesiis admittantur, singuli XII denarios coguntur exsolvere, et hanc redempta quodammodo Domino sanctificandi licentia, annuam ministris potius Satanae quam Ecclesiae, solvere pensionem. Hoc autem amplius fieri sub anathemate prohibuimus, tradentes Satanae principi suo eos, qui hanc Simoniacam pravitatem ulterius exercebunt. Praecepimus archidiaconos et ministros eorum antiquis consuetudinibus esse contentos. Sicut autem iterata clericorum de Dorbisria lacrymabilis indicat querimonia, jam dictus Alanus mandatum nostrum diu fraudulenter suppressit, donec ipse et complices sui suam in dispositione [Col. 0056B] pauperum potuerint explesse pravitatem, et quasi eos ad vetitum nostra prohibitio animasset, imminente solemnitate Paschali, sacerdotes quibus ex necessitate sacramenti sacrum chrisma deesse non poterat, illud emere compulerunt. Quod quam sit sacris canonibus adversum fidelis novit Ecclesia, nec ipsi poterant ignorare, cum constet sanctae memoriae Gauterum episcopum vestrum hac venditionem chrismatis apud vos condemnasse, et sub anathemate prohibuisse, ne ulterius distrahatur ad pretium. Unde quidam ad nos venientes detulerunt, se a Joanne Lexoviensi, et complicibus suis gravamina multa perpessos. Quidam etiam queruntur quod eos per appellationem ad nos factam ab officio suo suspendere conatus sit. Inde est quod discretioni [Col. 0056C] vestrae praecipiendo mandamus, quatenus rei veritatem exactissima diligentia iniquitatis, et si A. litteras nostras fraudulenter suppressisse constiterit, eum auctoritate nostra ab officio suspendatis, donec vobis et Ecclesiae Cantuariensi condigne satisfaciat. Joannem quoque Lexoviensem, et ministros archidiaconi Dorberiensis compellatis auctoritate vestra restituere clericis quod ex prava, quam praemisimus, consuetudine, vei sacri chrismatis exsecrata venditione ab eis extorserint, postquam nos hanc nequitiam condemnavimus. Si vero vobis in hoc obtemperare neglexerunt, eos auctoritate vestra ab introitu ecclesiae suspendatis, donec ablata clericis restituant, et satisfaciant nobis. Si autem [Col. 0056D] aliquos post appellationem ad nos factam suspendere praesumpserint, eos relaxetis, et suspensores denuntietis a nobis esse suspensos a liminibus ecclesiae, quandiu aliis in inflicta sibi suspensionis sententia perstiterint. Quod si hanc nostram contempserint auctoritatem, praecipimus ut cum litteris nostris adeatis venerabilem fratrem nostrum Herefordensem episcopum, et contemptores sanctae Cantuariensis Ecclesiae faciatis publice excommunicari.

Regi Anglorum.

Audita undique collisione regnorum, et emergentibus novis rerum figuris, et increbrescentibus a [Col. 0057A] nostra iniquitate malis, praecipuam de salute vestra, unde tot populorum salus est, concepimus sollicitudinem, quae super flagellum Domini, quo per gratiam ejus flagellantur in corpore, die noctuque affligit in mente. Unde cogimur statum vestrum per nuntium explorare, qui eum si fieri posset, mallemus praesentialiter intueri. Meminimus autem nos vobis supplicasse, ut salutem, cum praesentiam vestram malitia temporis invideat, archidiaconum nostrum, qui nobis unicus est, et consilii nostri primus redire permitteretis. Debuerat enim venisse non vocatus, fueratque inobedientiae ante Dominum et homines arguendus, nisi eum vestra necessitas excusaret. Sed quia voluntatem vestram nostrae semper praetulimus, et quatenus licuerit proferre [Col. 0057B] decrevimus, ipsi quod deliquit pro voluntate vestra indulgemus: volentes, ut quandiu necessitas exegerit, insistat obsequio vestro, et ut totam fidem suam et industriam necessitati vestrae accommodet, praecipimus; ita tamen ut quam cito potueritis carere eo, ipsum, si placet, redire permittatis. Nam et ego ipse, quem misericordia Domini afflixit lecto, etiam cum temporalis vitae dispendio, negotia vestra libentissime portarem in humeris meis, dum pax reformaretur terris et populis, quos vestro regimini commisit Dominus. Spero autem quod quanto libentius acquiesco, et semper acquievi voluntati vestrae, tanto si placet benignius condescendetis necessitati meae, et preces meas de remittendo cancellario, et promovendo negotio Exoniensis Ecclesiae [Col. 0057C] facilius audietis, noveritisque pro certo quod id nullo modo peteremus, nisi illud crederemus esse Domino gratum, et vobis utile et honestum. Audite si placet quod in isto tam affectuose postulamus articulo, fortasse nihil amplius petituri.

Archidiacono.

Saepe jam revocatus es, qui ad unius patris senis et languentis vocationem rediisse debueras. Et quidem verendum est ne tarditatem tuam puniat Dominus, si ab inobedientia obsurdescis, beneficiorum immemor, patrisque, quem languentem in humeris portare debueras, contemptor. Eras omnino inexcusabilis [Col. 0057D] et maledictioni nostrae proximus, nisi tuam absentiam sub praetextu necessitatis suae dominus rex excusaret. Caeterum, quia publicam utilitatem, quae in negotiis domini regis vertitur, privatae utilitati praeferimus, voluntatem ipsius, quam semper, quatenus licuit, et expediebat, nostrae praetulimus, adhuc sustinemus nostro praejudicasse mandato, sub ea tamen conditione ut quam cito gratiam ejus potueris obtinere, ad nos redire non differas. Et hoc tam necessitati tuae, quam voluntati ejus ad praesens indulgemus, veriti periculum tuum, si eo offenso redieris. Timemus enim ne si periculum amissae gratiae pro nobis incurras, eam per nos recuperare non possis. Breves enim sunt dies nostri, et quam sumus nos ipsi, aut nostri pro nobis [Col. 0058A] exinde gratiam habituri, non satis exploratum est. Languet enim plerumque gratia defunctorum, et cum ipsis meritorum memoria leviter evanescit. Speramus tamen, et utinam spes nostra nullum confundat, invalescente charitate in cordibus amicorum nostrorum per Spiritum sanctum! Tu vero ne quid in fraudem hujus indulgentiae facias, modis omnibus praecave, certus, quia justitia Domini nullius hominis errore deluditur. Ad haec in promovendis precibus nostris apud dominum regem super negotio Exoniensis Ecclesiae, dilectionem et diligentiam tuam experiendam esse decrevimus, rogantes attentius ut ea sic procures, ut hoc absentiae et domini regis, et tuae habeamus solatium, et promissi invicem amoris et obsequii certissimum argumentum. [Col. 0058B] In eo autem sumus articulo, ut consilium nostrum suspectum esse non debeat, et quo non auderemus, praesertim in ecclesiasticis aliquid postulare, quod non credamus Domino placiturum, et Ecclesiae et regno conducere, et modis omnibus expedire. Utique si rem grandem peteremus, confidimus esse nos audiendos. De monacho, qui se abbatem Boxel. gerit, rescribe voluntatem domini regis et consilium tuum.

Quoties personae ecclesiasticae omni jure contempto ecclesiasticas impugnant sanctiones, eo quidem gravius puniendae sunt, quo ad sacrilegii crimen et scelus apostasiae quodammodo videntur accedere. [Col. 0058C] In eos siquidem merito exercetur acerbitas juris qui sub habitu religionis, et quodam impio velamine pietatis impune justitiam subvertere moliuntur. Hoc tui esse propositi saepe audivimus, et si vera sunt quae dicuntur, jam palam erumpit impietas, et ut audaciam tuam exerceas in innocentum laesione, Romano schismati, et nostrae infirmitati aeque congratularis. Sed potens est Dominus, suam serenare Ecclesiam, et nostrum pro beneplacito suo relevare laborem, et tibi pro meritis respondere. Distuleramus poenam suspensionis ad tempus; sed, ut dicitur tu diutius poenam suspensionis non pateris suspendi. Niteris enim sedis apostolicae statuta convellere. Et ad succidendam radicem fundaminis tui, securim [Col. 0058D] provocas festinantem. Constat enim dilectum filium nostrum Jordanum Saresberiensis Ecclesiae thesaurarium a domino papa Adriano in possessionem ecclesiae de Froila confirmatum: et tu eum, sicut ejus indicat querimonia, in injuriam sedis apostolicae et nostram, violenter et manu armata, quod nec feminam, nec monialem, nec religiosum quempiam decet, destituere praesumpsisti. Quia ergo ei in justitia deesse non possumus, tibi praecipiendo mandamus, quatenus ei aut praefatam ecclesiam cum ablatorum integritate sine dilatione restituas, aut in Octavis Assumptionis Beatae Mariae nostro conspectui super objectis appareas responsura. Licet enim de jure tuam possemus punire inobedientiam: malumus tamen per patientiam exspectare dum cito [Col. 0059A] errata corrigas, et sic imminens flagellum evadere merearis. Munitus est Jordanus apostolico privilegio, munitus est litteris tuis, munitus est testium sufficientia, sicut nosti, et meminisse debueras, quam fideliter, quam utiliter ipse et sui persaepe sudaverint.

Optatos mihi successus fortuna invidet, et pio affectui saepissime impia reluctatur. In partibus vestris cordis mei thesaurus pridem locatus est, et quod in mundo pretiosissimum duco, apud vos mihi est fidelium copia amicorum. Sin autem deceptus sum, gratus tamen est admodum labefactae et credulae opinionis error. De moribus enim amicorum [Col. 0059B] sanctum semper esse debet, venerandumque judicium; perversi ingenii est de eis facile perperam judicare, recte quoque copiam dixerim, eo quod multis amicus me vice versa a multis amari confido. Confido, inquam, a spe indubitata non ambigens, et scio quod spes ista non confundit, eo quod charitas nescit finem confusionis. Licet enim interdum errorem habeat ex simplicitate conscientiae, omnem vitat confusionem ex merito subvenientis gratiae, virtutisque perfectae. Quid ergo dulcius quam talem thesaurum frequenter invisere, unde anima jucundatur, et alios jucunditatis suae facit esse participes? Ubi est amor, inquit, ibi est oculus, et ubi est thesaurus, ibi est cor tuum. Quid ergo [Col. 0059C] amarius quam ab ejus contemplatione suspendi, quod aut solvit, aut prae caeteris cor appetit, et in quod radius oculi semper tendit? Haec quidem amaritudo mea jampridem, et amaritudo amarissima, ut neminem apud vos videre licuerit amicorum, unde teste conscientia, ut huic mederer angustiae, me nuper impelli permisi, ut descenderem ad gentem amicam, sed causam invisam. Accessi quidem ad vos, sed ibidem gravatus, cumulatus, et exulceratus est dolor meus. Cum enim desideratam faciem vestram nocturno tempore, et ad modicum, et vix vidissem, eadem mihi solito infortunio cito nimis subtracta est, ut eam nec ad salutandum mihi discedenti, et eo magis cupienti mane licuerit videre. Quaesivi diu, diu exspectavi, rogavi, sollicitavi [Col. 0059D] multos, sed non fuit qui adjuvaret, hoc in me tunc fortuna potuit; sed licet temeraria sit amare et salutare absentem, nec audebit, nec quidem poterit prohibere. Valete et praesentiam vestram animo meo subtrahi non posse noveritis.

Regia nos impellit auctoritas, ut sanctae Romanae Ecclesiae vindicemus injuriam, et, ut de nostro taceamus, contemptum regiae majestatis. Nos autem ne istud facere cogeremur, vos paterna mansuetudine commonuimus, quatenus dilecto filio Jordano thesaurario restitueretis possessionem ecclesiae de Froila, quam ei constat praesidente beato Adriano [Col. 0060A] fuisse a Romana Ecclesia confirmatam. Unde et ipsum post edictum domini regis, in contemptum Ecclesiae Romanae violenter et absque ordine judiciario ejecistis, sicut ejus iterata indicat querimonia. Sed quia adhuc in vestra contumacia perseveratis, vobis praecipiendo mandamus, quatenus juxta mandatum dominae reginae, quod suscepisti, memorato Jordano praefatam ecclesiam tenere permittatis, sicut in transitu domini regis auctoritate apostolica possidebat. Alioquin cum in Octavis Beatae Mariae nobis apparueritis, contemptum sanctae Romanae Ecclesiae praeterire non poterimus impunitum. Et si domina regina, quod in edictum regis commisistis, condigna correctione emendaverit, nos illud ratum habebimus, quoniam ex auctoritate canonum, nisi [Col. 0060B] jura taliter contemnuntur, ad reprimendum malitiam manus adhibenda est militaris. Prohibemus etiam auctoritate Ecclesiae Romanae et nostra, ne decimas et bona ecclesiae ante judicii examen distrahere praesumatis.

Cellensi abbati.

Quantam operam dederim promovendo negotio, pro quo in Angliam miseratis, veritas novit, et discretioni vestrae non sit incognitum. Et licet nunquam bene speraverim de profectu, quia noveram mores hominis, qui semper adversus Ecclesiam dimicat, et loca venerabilia potius deprimit quam [Col. 0060C] exaltet, et quatenus permittitur, destructioni quam aedificationi magis insistit; eum tamen primo per nuntium et litteras sollicitavi absentem, itemque praesentem in facie domini Cantuariensis, et tandem cum ex aliis causis ad partes illius descenderem. accitis amicis et familiaribus ejus satis institi, ut si non poterat induci ut daret quod promisisse dictus est, dispendium ecclesiae vestrae, et confusionem vestram, transmisso alicujus solatii beneficio compensaret. Caeterum, quod ab initio praesagiebam, quanto magis pulsabatur, eo magis et magis innotuit. Dimisso ergo comite, illum qui vos deceperat, persecutus sum, obtinuitque ut eum anathematis vinculo Cantuariensis archiepiscopus innodaret, et [Col. 0060D] transmissis ad episcopos litteris juberet comprehendi. Profugus itaque factus est a facie Domini, ut a fidelibus ejus omnino nequeat inveniri. Latitans autem forte cellas et monasteria circuit, et se nunc Cluniacensem, nunc Remensem, aut cujus libuerit professionis monachum gerit, et, sicut accepimus ab his, qui eum viderunt, jam abjecit nomen infamiae, et se Barathri filium radendum omnino de libro justorum et omni fidelium congregatione, Radulfum Baratri diffitetur. Puto etiam quod qui monachum pridem abjecit, projecit et nunc habitum ejus, in quo metuit deprehendi. Sed auctore Domino spero, licet hoc moram habeat, quia comprehendetur in operibus manuum suarum. Fratri autem qui cum eo venerat, eventus negotii imputari non debet, [Col. 0061A] quoniam ex contingentibus nihil omisit, sed satis vigilanter institit, donec ei, accepta corporaliter comitis responsione, constaret se frustra laborasse. Hoc enim a festo Beati Remigii responsum accepit. Exinde, sicut vobis scripsisse me memini, aliquantulam moram fecit, ut amicos, quos nondum viderat, visitaret: rediit tandem. Si patrocinio indiget alieno, et meum quid potest, quaeso, ut eum paterno recipiatis affectu, et ea tractetis mansuetudine, quam moribus ejus novistis expedire. An plus orare liceat, aut expediat, plenius nostis. Scio utique quia qui vos familiarius novit, rem improbam aut petere non audet, aut impudenter petit. Hoc itaque vobis ascribere fidelius ausim, quam Portio Catoni familiari suo Cicero pridem ascripserit. [Col. 0061B] Mitto vobis munus exiguum eo fiducialius, quod ab antiquo didici vos in talibus non tam pensare pretium muneris quam mittentis affectum. Munus tamen est acceptione dignum, si tamen cum mittentis affectu significatio muneris attendatur. Hoc utique vas salarium est argenteum, aureas habens notas. Recte quidem, eo quod illius salis habetis copiam, quod eo praecepto legis sacrificiorum est omnium condimentum. Sed et illud Domino offertis examinato eloquii casti argento, et aureae virtutum imagines in speculo verbi et operis renident intuentibus, eosque provocant, ut imitatione virtutum possint esse speculum aliorum. Sed et ipsa rotunditas formae congruit perfectioni vestrae. [Col. 0061C] Nostis autem quia sacrarum rerum signa venerabilia sunt et in materia viliori. Ego autem arbitror quod et si munus vilesceret ab aestimatione sui, convalescet tamen gratia ejus, eo quod meam charitatem et vestram cum sapientia significat, sanctitatem. Quia frater Thomas solus erat, ei servientem equitem dedi, quem, cum ad vos venerit, prout magis placuerit retinebitis aut remittetis, equitem sive peditem, tarde quoque aut cito. Equum enim domino Thomae dedi, ita tamen ut eum sibi distrahere in Anglia non liceret. Exinde autem, cum a nobis exierit, pro animi sui arbitrio utetur vel abutetur eo, sicut suo, imo revera suo. Nec ob aliud legem dixi donationi, nisi ut honestati accipientis consulerem, et necessitati itinerantis providerem. [Col. 0061D] Nam quod ad sumptus necessarios quidem, et si forte non omnes voluntarios, libenti animo ministravi. Servienti quoque non tenetur in aliquo, nisi forte ex cultu religionis ad charitatem et ad familiaritatem, jure convictus et societatis. Ego si quidem ei ex pacto teneor, et auctore Domino satisfaciam. Mora ergo ipsius aut reditus a vestro pendet arbitrio, et per eum quod placuerit rescribetis.

Praeterea quia expositio magistri Hugonis apud nos inveniri non potest, illam, si placet, transmittite. Recolo enim quod apud vos est. Boetium quoque de Trinitate, quem apud vos, et libros quos apud dominum Simonem priorem Pruvini deposui, quoniam eis frater meus indiget, si placet, per eumdem mihi mittatis.

Eidem Cellensi.

Devotionis meae fidem vobis pridem arbitror esse notam, ut de ea non debeatis omni spiritui credere. Hoc dico ne, si frater Thomas sinistrum quidpiam auribus vestris instillare praesumpserit, fidem adhibeatis, quoniam est aliquid inter me et illum, unde vestrum, aut discreti cujuslibet non reformido subire judicium. Quod ut possitis examinare facilius, rem paucis aperiam. Elapsis admodum paucis diebus, postquam ad nos applicuit, palam omnibus factum est, quia ei labor perierat, et vobis opera et impensa. Deinde nobiscum, et in circuitu nostro moratus est per dies aliquot, et [Col. 0062B] se levius quam expediret, in verbo duntaxat et gestu (nihil enim criminosum in eo argui potest) paulisper habere coepit. Confluunt ad nos multi sapientes et insipientes, ut error aut prudentia nusquam possit facilius deprehendi. Sicut ergo placebat hominis sobrietas et continentia, sic levitas verbi, et gestus, et consiliorum inconstantia displicebat. Movebatur enim facile et intemperanter, sed iram interdum facile deponebat, et quia convictus curialium, popularisque tumultus simplicioribus animis nunquam aut raro proficit ad religionem, consulto ipsum circa monasteria, et canonicas, quibus familiaris eram, dum apud nos degebat, volui immorari. Interim quoque consuli, ut cognatos [Col. 0062C] suos, quos volebat, inviseret; ita tamen ut eis nequaquam daret spem reditus sui. Expertus enim sum in multis negotiis, quod cum in turba saeculari solum monachum versari periculosum est, in gente nostra periculosissimum est. Puerum ergo, per quem vobis gratias egi de panibus, potum quoque petens, quoniam non magis epulo quam bibo sum, sicut nostis, ad vos destinavi, ut vestrum super, mora vel reditu ejus consilium reportaret. Quo moram faciente, cum hoc expedire cernerem, fratrem Thomam monui, ut rediret. Molestum quidem fuit, nec ob hoc destiti, sed eo magis institi, quod de eo retinendo, plures, qui eum ad modicum, et, ut fit, in transitu viderant, videbam sollicitos. Nam et me quidam eorum sollicitabant. Magis itaque motus [Col. 0062D] sum, et ut rediret, majorem operam dedi. Nam de industria subtraxi sumptus, consilia reprobabam, et quasi calcaribus urgebam ut rediret. Hoc autem ei molestissimum fuit, eo quod natalium dierum festa inter cognatos et amicos, et notos, in locis plebeiis, et ab omni reverentia exemptis transigere decreverat et condixerat. Malui ergo me opponere indignationi ejus, quam acquiescere consilio periculoso. Frater enim mitis est, et bonae voluntatis ut credo, sed simplicior adhuc, quam ut in turbis populorum regimini suo committi expediat. Nam praeter levitatem aut nihil, aut minimum in ipso arguo, eo tamen excepto quod aut nullus aut rarus est, in quo non inveniat quod carpat, et hoc ab innatae levitatis fomite arbritror evenire. Videbam [Col. 0063A] quidem mihi alterutrum imminere discrimen, ut aut ego periclitarer in gratia ejus aut vestram mererer amittere. Fateor culpam meam, deliberavi quidem, et amplius, quam per mensem, sed tandem collecto spiritu me constanter indignatione ejus opposui, ne fidei, quam vobis debeo, periculum facerem. Compuli ergo ad reditum, et haec quoque est culpa mea. Consilio meo tandem invitus acquievit, sed gratum habeo quod acquievit tandem vel invitus. Inde simultatis causae, inde detractionis fomes, inde totius officii mei obsequii denigratio. Misistis ad nos quandoque fratrem Thomam Norwicensem, fratrem Willelmum, et aliquos alios. In eo acquieverunt omnes, sed neminem eorum piguit meo acquievisse consilio. Solus hic suum meo aliquandiu [Col. 0063B] praetulit, sed tandem acquievit. An deliquerim, judicate. Et quoniam frater quidem simplex est, et minime, ut credo, malitiosus, precor ut eum charum habeatis, et utamini eo, quoniam utilis est, et sicut sibi in locis publicis nequaquam committendus, ita in obsequio vestro necessarius. Aliud forte de se ipso testimonium perhibebit, sed me nihil urget ad mentiendum. Solebatis et mihi credere. Nec adhuc quidem demerui, conscientiae et verbi mei testis in coelo fidelis est, et qui omne mendacium punit et mercede amicam sibi remunerat veritatem. Latorem praesentium minus diligere consuevit, ex quo eum coegit ad reditum, suspicatus quod me induceret, adeo quidem ut illum vix coegerim transfretare, sed ad hoc me coegerat [Col. 0063C] amor vester, cui debeo quidquid sum et possum, imo et quidquid ero et potero, et si quid tamen amplius potuero. Valete.

Gratiae vestrae congratulor, quae dum amicorum meorum, ut creditur, profectum quaerit, meum promeruit famulatum. Caeterum, sicut non possum non approbare charitatis affectum, sic non possum simplicitatis non reprobare consilium. Gradus enim, in quem illum amicum vestrum vultis intrudere, nec proposito ejus congruit, nec aetati, sed certe nec saluti. Desiderio quoque vestro cum multis aliis ratio temporis refragatur, et loci. Nemo potest [Col. 0063D] duobus dominis servire, ut liquidum sit justum non posse et profectui fratrum invigilare utiliter, et satellitibus curiae ad gratiam famulari. Nonne iste in patrocinium improbitatis, ne dicam flagitiorum, ad singula regiam opponunt auctoritatem? Bene ergo agenti et tuenti ecclesiasticam libertatem apud vos obstat regis, sed male agenti reclamat ubique auctoritas legis Domini. Quis senem in consulatus angulo positum, commode faciat circuire provinciam, et emergentibus novae difficultatis articulis in momento transcurrere? Alienum fuit semper a proposito hominis, aliorum ob avaritiam explorare vitam, vicinorum insidiari operibus, amicos reos facere, notos pariter et ignotos, ut placeret alii, aut quaestum faceret sibi, spoliare. Sed amodo erit, [Col. 0064A] auctore Domino, alienissimum. Non ad injuriam alicujus haec scribo. Sed depingo organum Satanae, quod sub pallio hujus quandoque videmus latitare; latitare, inquam, at insanire et debacchari rectius dixerim. Nomen enim honestum et utile, et a sanctis Patribus proinde institutum est, sed sub velamine pietatis, rectique officii, vesanit actio impudica, caeca ambitio, crudelitas impia, insignis avaritia, impurus et impudens questus. Quid delatore sene, sacerdote, impurius, impudentius, aut nequius? Nunquid tantam famae et conscientiae jacturam faciet, ut placeat satellitibus curiae? aut quomodo si eis displicuerit, ministrabit? In summa, aut illos, aut vos habebit infestos, cum neutrum ei expediat, aut suis. Parcite ergo amico, [Col. 0064B] nec ei multorum, et quod maxime veremur, Domini inimicitias procuretis. Noveritis autem quia dominus archiepiscopus petitionem vestram omnino reprobat, nec aliquem ex amicis decanum hujusmodi, id est delatorem convicaneorum, fieri sustinebit.

Juxta mandatum dilectionis vestrae, litteras domini mei ad dominum regem et vos sub ea auctoritate conceperam, ut vobis redeundi festinata necessitas indiceretur, nisi crimen inobedientiae malletis incurrere, et cum poena anathematis dispendium bonorum, quae a Cantuariensi Ecclesia habetis, sustinere. Caeterum ad preces regias ab [Col. 0064C] insperato per Hugonem de Doura domino meo porrectas cum blanditiis et promissionibus transmissis, hunc coactus sum, urgente mandato domini mei, temperare rigorem, et necessitati publicae aliquid indulgere. Si enim vera sunt quae dicuntur a redeuntibus, et utinam vera sint, rex et tota curia adeo pendent de consilio vestro, ut nec spes pacis immineat, nisi eam vestra prudentia praefiguret. Unde dominus meus quandoque haesitare coepit quid sit quod dominus rex et vos super reditu vestro maturando aut differendo interdum contraria postulastis et scribitis, cum in aure et ore vulgi sonet, vobis esse cor unum et animam unam, vel urgente familiaritatis amicae stimulo idem velle, et idem [Col. 0064D] nolle necesse sit vobis. Quaesivit etiam quandoque an aliqua in re ista posset esse collusio. Et ego, quid veritas habeat mihi videor praesentire, et quodammodo statum absentis et laborantis praesentialiter intueri. Cum itaque litteras conceptas damnare compellerer, fluctuare coepi, an expediret nuntium magis retinere, quam mittere. Sed quia jam accepta licentia, quam praemachinati eramus, egressurus erat, sedit tandem animo, vestrum animum explorare, litterasque quam urgentes potui, licet aliquid indulgeat regiae voluntati, vobis et illi transmittere procuravi. Porrigit per vos et per litteras suas preces dominus noster regiae majestati, confiditque se fore audiendum, si vos operam dederitis promovendis illis. Nec unquam memini ipsum aliquid [Col. 0065A] affectuosius postulasse: et quidem honestae sunt, et quas justum est exaudiri, et quarum repulsa ei non modo confusionem, sed et diffidentiam gratiae, quam semper promereri studuit, super omnia reportabit. Hoc autem est ut de promovendo in ecclesia Exoniensi magistro B[artholomaeo] Exoniensi archidiacono, viro honesto et litterato, et pro quo fidejubere audet, regium consensum et auctoritatem obtineat; saepeque familiaribus suis dicit, illis tamen duntaxat, quibus hoc verbum communicare licet, se non multam habere gratiam domini regis, si repulsam patiatur, de persona honesta et litterata, cum Robertum filium Hardingi de persona illitterata, et inutili pridem audierit, nisi per canonicos Exonienses, et alios timentes Dominum, [Col. 0065B] consensus ille fuerit impeditus. Scripsit enim super hoc dominus rex, ipsumque archiepiscopum in lecto languoris decumbentem, quidam sollicitare ausi sunt, ideoque donari sibi petit, quod canonice fieri potest, quod contra canones pecunioso pridem indultum est. Fama est apud nos quod trium vacantium episcopatuum reditus ad liberationem vestram vobis dominus rex concesserit, sed non ideo minus de patrocinio vestro in opere isto confidit. Multa quidem sunt quae in hac parte poteritis allegare, nec dubito de affectu, si ei operam dare placuerit. Nota est industria vestra, et quid Lincol. quid Eborac. et in aliis multis egeritis, neminem nostrum latet. Dimittite animam patris vestri, accepto beneficio petitionis, hilarem, et preces illius [Col. 0065C] faciatis audiri, qui, sicut ipse litteris suis domino regi scribit, nihil ulterius petiturus est: verba sua in ore nuntii posuit, eique dedit in mandatis, ut in omnibus id loquatur et faciat quod ei praedictaveritis. Noveritis autem, quia si distuleritis usque ad adventum domini regis, petitionis effectum, eo ipso putabit quod in mortem ejus dilatio quaeratur. De his satis, praesertim sapienti. De caetero mihi et magistro Willelmo de Slidis clerico vestro, de exhibenda justitia duo brevia domini regis necessaria, juxta formam petitionum quas vobis transmitto. Valete, et quod placuerit, transcribite. Hoc autem sciatis quia vobis modis omnibus expedit, ut ante exitum domini nostri redeatis, et si vos [Col. 0065D] incontinenti oportuerit transfretare. Valete iterum et semper. Novit Dominus quia ille, pro quo dominus archiepiscopus sollicitat, totius hujus verbi ignarus est.

Ex relatione nobilis viri Ricardi comitis Devoniae et Alani de Furnellis qui se interfuisse asserunt iis, quae sanctae memoriae R. prior vester agens in extremis disposuit, nuper accepimus, quod praefatus amicus Domini interrogatus a vobis quem fratrum, si ipse forte in fata concederet, sibi duceret subrogandum, fratrem Ricardum ex nomine designavit, suadens, et pia, qua praeditus erat, modestia, sub imagine consilii praecipiens, ut omnes ipsius obtemperaretis [Col. 0066A] arbitrio. Observandum quidem erat sancti Patris mandatum, praesertim illud quod dictabat Spiritus Deo plenus, cum de carnis ergastulo migraret ad Christum. Nunc autem, sicut nos ab intermeantibus de novo accepisse dolemus, post mortem sancti viri expetivit vos Satanas, ut per Petrum de Tantona et Willelmum fratrem ejus, vos in cribro ventilet levitatis, et ejectis parietibus e regione, eam, quam in vobis sanctus Pater fundaverat, scindat et dissipet unitatem. Plane quicunque hoc moliuntur, quantum in ipsis est, Christum exterminant de medio vestri. Siquidem in sanctitatis et justitiae pace factus est locus ejus, sine qua nemo videbit Dominum. Inde est quod universitati vestrae in virtute obedientiae praecipiendo mandamus, [Col. 0066B] quatenus fratri memorato, quem vobis Pater decedens praefici voluit, in omnibus quae ad Dominum sunt, fideliter obediatis, donec in ecclesia Exoniensi, cui domus vestrae custodia duplici jure, spiritualium et temporalium, commissa est, auctore Domino, possimus ordinare pastorem, sine cujus praejudicio interim hoc praecipimus observari. In eos autem qui praefati prioris dispositioni adversari praesumpserint, jubemus severitatem canonicam exerceri, ratam habituri sententiam quamcunque in Petrum, et Willelmum, aut alios complices eorum, si quos habent, saepedictus Ricardus a priore praenominatus protulerit.

[Col. 0066C] Lator praesentium, Londonia oriundus, ut ait, de genere suo diligentius perscrutatus, locum natalem citra Cornubiam ulteriorem non potuit invenire. Is amicus noster, si vera sunt quae proponit, a quodam decano vestro spoliatus est, et longe aliter injuriatus, quam civem Londinensem oporteret. Praeceperat dominus rex, ut accito decano, et complicibus ejus, causam hanc dominus archiepiscopus examinaret; sed quia de prudentia vestra et justitia confidit plurimum, eam committit vobis, ut ad faciem potentioris adversarii, Dominum in paupere, si veritati innititur attendatis. Alioquin ad exhibendam concivi nostro justitiam, regio mandato, non sine vexatione decani, urgetur archiepiscopus. [Col. 0066D] Seria res est, etsi pauperum spolia decani et archidiaconi ludum ducant. Quidni? aliorum tristitia in eorum gaudium cedit, in quorum manibus iniquitates sunt, et sinistra eorum aut repleta est muneribus, aut eis inhiat. Haec enim hominum monstra dextras non habent. Sicut enim quidam in virtutis exercitio ambidextri sunt, sic isti ambilaevi convincuntur ab avaritia et rapina. Haec adversum archidiaconorum rabiem, pro paupere concive nostro quem secretus ulterioris Cornubiae sinus juxta turrem Londoniensem edidit. Quod autem ad statum domus nostrae pertinet, idem est qui fuit, et paulo laetior. Nam metus ille, quem vobis episcopus Roffensis et Ranulfus noster incusserant, supervacaneus exstitit, eis res seria agebatur, et ad quam [Col. 0067A] praesertim cupide fuerat properandum. Vocati enim erant, centum marcas et aliquid amplius accepturi. Alter tamen eorum vigilias, et sollicitudinem suam doluit esse delusam, eo quod sibi nihil acceperat. Alter enim «Omne tulit punctum, et miscuit utile dulci (HORAT. Ars poet. 343) .» Nunc intelligam si viget in te spiritus prophetiae, ut respondeas incunctanter, utrinam eorum res ad votum cesserit, quo si fueris destitutus, consule adolescentem nostrum, qui quoties accedit ad me, sicut doctior, ita tenuior abeo. Expedit enim ut quod loquor sit absconditum ab oculis ejus, ne si forte trium vocalium collisionem deprehenderit, turpis soni et irregularis verbi mulctam cogar exsolvere. Nam in patrocinium meum abusiones auctorum frustra praetendam uveni regulare [Col. 0067B] jus opponenti, et qui grammaticae praeceptis invigilat. Quod si secretum istud minori, ut poenam exigat, frater noster major prodiderit, tu meum procura negotium, dicasque non aggressum esse, ut cum grammatico adolescente de grammatica contendam, sed ut quibuscunque verbis potero amici Londoniis a Cornubia causam agam. Quod si alterutrius periculum imminet, satius duco cum dispendio grammaticae, causam lucrari, quam, ut grammatice loquar, causae subire jacturam. Cum enim duo quondam patroni causarum, nunc pastores, ut dicitur, animarum, et officio episcopi, Lexoviensis scilicet, et Cicestrensis, dispari via procederent, et Lexov. causae mallet facere detrimentum, quam verbi, qui nunc Cicestriae est, ei pictam cedebat [Col. 0067C] linguam, sed triumphi gloriam diligenti rerum observantia praeripiebat: neutrum imitari valeo, sed alterius credo praeferenda vestigia. Igitur agamus quod agitur, et pauperis concivis nostri causam habeas commendatam. Quod ut diligentius facias, ei crepidas dedi, quas amicus noster Jordanus subprior Lewensis tibi transmiserat. Paginam verborum implevi foliis, et quia dulce erat loqui in aure amici, et quia non erat res nova, quam tibi significari oporteat. Valete, et ut valeant, fratribus nostris denuntia, fraterni nominis sic appellatione dilatata, ut non modo ad magistrum extendatur, et peccatorem, sed et filium Remfredi, et alios ⁜ (8) , qui nobis fraternitate charitatis junguntur, ita [Col. 0067D] etiam ut qui intelligatur, et quae. Iterum et semper valete.

Virtus amicorum omnia invicem communicanda esse praefinit, et a sacrario amicitiae censura discretionis excludit, qui sibi prae amicis proprios vindicant affectus. Quis enim res ambigit participandas eis, quorum unus est animus, si veritas professionis in amoris fide servatur? Siquidem is est qui compage charitatis animos unit, facitque, ut ait Chalcidius, ut mirabili nexu gratiae unus animus [Col. 0068A] fiat ex pluribus, et sicut Plato auctor est, eumdem spiritum multis vere amantium corporibus praesidere, qui licet unus sit ad innatae vel cognatae virtutis officia, interdum amplius convalescit in singulis, aut pro qualitate corporum retardatur. Cum ergo me vobis amicum esse professus sum, participium rerum et animorum libens agnosco, excepto affectu molestiae quam de domini et patris mei diuturna et dubia infirmitate concepi, cujus miseriae eo cupio omnes esse expertiores, quo in fide et charitate fuerint chariores. Istud quidem interim, quoniam sic oportet, meum sit, vestrum enim esse non expedit: caetera omnia, si vobis displicet, quoad expedierint, et licita sunt, quantum ad mea spectat, nostra sint, et praevia honestate sint omnia [Col. 0068B] nobis communia. Neque enim aspiro ad illa quae ad societatem non admittunt, aut dirimunt, aut repugnantibus arithmeticis, physicis reclamantibus, imo et ipsa stupente natura, insecabilem dividunt unitatem. Absit ut ego causam praebeam ne in appetendis et fugiendis sit idem velle et idem nolle in nobis, mallem utique operam dare, ut nobis in Domino sit cor unum, et anima una! Sic sic participant inferiora superioribus, et sol, quanquam lucidissimus sit et purissimus, amnes cognatos nubibus, et faeculenta terrae ad receptionem sui caloris et vigoris agnoscere non dedignatur. Mutuis auxiliis constant omnia, et gravia vicissim levibus temperantur, et profecto eo sic universa procedunt, [Col. 0068C] quod tantam dissidentium concordiam, et concordium dissidentiam, idem unanimitatis spiritus, intus alit, et ut sibi invicem vicario quodam ministerio consonent mundani corporis partes velut membra disponit. Sic sic in humano corpore sibi invicem membra deserviunt, et singulorum officia publicis usibus deputantur: absunt quidem haec magis, illa minus, pro mole corporis, sed in effectu salutis ejus omnia uniuntur, varios habent aflectus: sed si usum salutis penses, in idem universa concurrunt. Non tamen omnia coaequantur, sed superioribus inferiora deserviunt. Pes enim qui versatur in coeno nequaquam aspirat ad capitis dignitatem, sed et caput quod in coelum erigitur, non aspernatur pedem qui versatur in coeno. Sic [Col. 0068D] et nos, si non displicet, vobis coutamur, et vestris. Ego autem quod in promptu habeo proferam, si tamen nugas serietas vestra dignatur admittere. Vos itaque seria rependite nugis, quoniam et ego in Apulia expertus sum, quia ad stuppas aurum distrahitur.

Edidi librum de Curialium nugis et vestigiis philosophorum, qui mihi a vestro placebit aut displicebit arbitrio: incultus est, et ex edicto meo a vobis amicis desiderat emendari. Ad illustrem virum regis Anglorum cancellarium properabat, sed eum, nisi processus expedierit, cohibete. Garrulus enim [Col. 0069A] est, et qui vix amicum habebit in curia. Nollem tamen quod me curialibus faceret inimicum. Precor ut eum incunctanter erudiatis, eumque exspectanti amico remittite castigatum. Non equidem ut fur ille Cantuar. Brito, de cujus manu avelli non potuit, antequam totus depingeretur, forte ut facilius possit argui hostium oculis ingerendus. Hanc itaque Graecorum consuetudinem esse audieram, sed esse Britonum ignorabam.

Cum haec scriberem, notario risum movit praemissa salutationis inscriptio, cujus causam inquisitus, ridiculum me salutatorem monuit loqui consultius, [Col. 0069B] et ne amara et insipida dulcibus misceam, temperare: ait enim te sicut «salutem» acceptare oblatam, sic aspernari quod subjungitur, «et se ipsum.» Forte quia amarum, quia insipidum, praesertim domi suae dulcioribus abundanti. Ego autem quid ad ista? mutare inscriptionem turpe quidem, sed eam sine discussione transmittere temerarium videbatur. Praeterea cui haec mandanda discussio, incertum: Si enim ipse discutiam clemens, tibi potero esse suspectus, si calumnianti, recolo quia calumniantis os non loquitur veritatem. Si tibi, aemulus non acquiescit, dicens, te sinceram non posse ferre sententiam, qui aut de novo hostis es, aut de antiqua familiaritate amicus. Privata namque affectio sententiam non parit incorruptam. Post [Col. 0069C] multam itaque deliberationem tandem sedit, ut judicem eligam domus tuae, ubi, te absente, praesente Waltero de Calna, qui tamen et ipse doli argui potest, causa familiarius agitetur: partis adversae, non timeo adjutores, et licet Mandrogerus grunniat, Trimalchio intabescat, rideat Bromius, et Mercurialium clientum coetus mihi patronum subtrahat, vel Corydone patrocinante adjutus, non subterfugio venerabilis tribunalis examen. Tuum quandoque judicium non declinarem, qui me quandoque amabilem credidisti, et revera:

Lincolniensi episcopo ALEXANDRO.

Totius Ecclesiae periclitatur salus, si remigium, cui Petrus praesidet, manibus committitur impudicis. Navem piscatoris egregii Ecclesiam esse scimus: [Col. 0070B] Romanum pontificem principis apostolorum non ambigimus esse vicarium, qui, sicut rector clavo navem, ita sigilli sui moderamine Ecclesiam regit, corrigit, et dirigit universam. Hujus ergo sigilli corruptio universalis Ecclesiae periculum est, cum ad unius signaculi notam solvi et claudi possint quorumlibet ora pontificum, et culpa quaelibet impunita pertranseat, et innocentia condemnetur. Unde in eos qui hoc attentare praesumunt, animadvertendum est, sicut in hostes publicos et totius Ecclesiae, quantum in ipsis est, subversores. Horum unus apud vos latitat, A. s. de Grimelinche qui crimen falsi, quod in apostolicis commisit apicibus, perjurio cumulans, anathematis vinculo meruit innodari. Praecipimus itaque ut ipsum publice [Col. 0070C] excommunicatum denuntietis, et si comprehendi potest, sicuti manifeste perjurum et falsarium ad nos faciatis adduci. Ne vero crimen falsi ipsum commisisse dubitetis, exscriptum litterarum domini papae vobis transmitti praecepimus, quas penes se bullatas esse ipse et Jordanus presbyter juraverunt.

Ecclesia Sanctae Trinitatis Londoniensis, adversus Martinum de Waltham agens, decimas quasdam pertinentes ad ecclesiam de Welcumeston, et quas in die consecrationis jam dictae ecclesiae Radulfus Rotundus obtulerat, episcopo Londoniensi praesente et approbante, sibi restitui postulavit, dicens se [Col. 0070D] eisdem absque judicio spoliatam, tantoque jus suum dicebat esse liquidius, quanto pluribus in vicinia constabat quod has decimationes ab antecessore Martini et ecclesia de Waltham canonici Sanctae Trinitatis evicerant. Cum vero causa haec diutius in foro Londoniensis Ecclesiae pertractata esset, ad audientiam vestram per appellationem translata est: tandemque Martinus, qui delationes plures ex variis causis obtinuerat, post juramentum de calumnia hinc inde praestitum, et hoc de consensu et petitione partium, dies peremptorius, licet hoc Martinus inficiaretur, praefixus est, quo cum suam canonici vellent fundare intentionem, jam dictus M. oratorias exceptiones eis opposuit, dicens sibi aliquid per canonicos abesse, eo quod datis fidejussoribus [Col. 0071A] obligatus erat ad conservandas praefatas decimas, usque ad litis decisionem, et quia eas distrahere non licebat, sibi praejudicium factum asseruit. Ad haec canonici se nullam obligationem a Martino extorsisse, vel aliquem nomine eorum constanter asserebant. Ille quoque qui fidejussores a Martino susceperat, se neque nomine, neque mandato canonicorum eos sicut jurare paratus erat, accepisse dicebat; sed quia decimationes litigiosas esse videbat, sibique nolebat in hac parte prospicere, ne forte ab eo repeti possent, si eas imprudenter injusto exactori solvisset. Idem etiam fidejussionis obligationem Martino remisit, et fidejussoribus suis: unde cum interloquendo pronuntiaretur, hanc exceptionem nequaquam sufficere ad [Col. 0071B] causae dilationem, et ut Martinus in causa procederet exigeretur, ad vestram audientiam appellavit ad Quasi modo geniti.

Domino Cellensi abbati.

Non est novum quod mihi vestra benignitas alimentorum subsidia procuravit, quae sic meam in terra aliena paupertatem excepit, ut nec patris munus, nec maternus mihi deesse videretur affectus. Magnum quidem erat sic exsuli providere, ut apud exteras nationes civium commoditatibus fruerer, sed multo majus est quod mihi diligentia vestra prospexit, ne a natalis soli dulcedine, qua [Col. 0071C] totius humani generis universitas capitur, perpetuo exsularem. Vestrum namque munus est quod reversus sum in terram nativitatis meae: vestrum munus est quod principum virorum assecutus sum notitiam, familiaritatem, gratiamque multorum: vestrum munus est quod florere in patria videor, et auctore Domino, multis praeferri concivibus, et coaetaneis meis. Sed quid est quod liberalitatis et munificentiae vestrae titulos membratim exsequor, cum illorum numerus et immensitas sic totum animum impleant ut effluant, et totius mentis capacitatem exsuperent? adeo quidem, ut vel illa sola, quae non sufficio recordari, debeant meruisse quidquid sum et possum. Obligatus itaque sum, ut nulla gratiarum actione valeam liberari, cum merita vestra [Col. 0071D] omnes conatus meos absorbeant, praesertim cum devotio vestra me sibi continuis obliget beneficiis. Nam et mihi panem quotidianum procurat vestra dignatio, et quae pauperem pascere consueverat temporalibus alimentis, nunc alias abundantem, aeternae vitae quodammodo deliciis reficis. Profecto cuicunque cibus hic non dulcescit, infatuatus est insipienti languore palati, et nescio quo pane eget

Ratio humanitatis exigit ut veritatis amator testimonium perhibeat veritati, praesertim ubi veritas periclitatur. Inde est quod causam latoris praesentium, quatenus in auditorio nostro ventilata est, prout series ejus in scriniis nostris diligentius inquisita potuit inveniri, transferre curavimus ad notitiam vestram, qui eam ex mandato apostolico debetis terminare. Constat itaque quod nos, urgente mandato felicis memoriae Eugenii papae, jam dictum H. de Hameledona ab omni obligatione, quae ab eo extorta fuerat, et ex qua venerabili fratri vestro Wintoniensi episcopo teneri videbatur, absolvimus. Ut ergo absolutionis hujus ratio discretioni vestrae [Col. 0073C] lucidius innotescat, litteras apostolicas vobis exscribi praecipimus. Sic itaque scriptum est domino Wintoniensi pro H. clerico de Hameledona. Juxta Osberti clerici tui suggestionem fraternitati tuae nos scripsisse meminimus, postmodum vero idem Osbertus in praesentia nostra super mendacio et falsa suggestione sua confutatus atque convictus exstitit, quoniam praedictus H. neque cum amicis, neque cum rapina inventus vel captus fuit. Quocirca, licet sicut homines decipi quandoque possumus, tamen ut occasione litterarum nostrarum Henricus ipse injuste tractetur, vel condemnetur, nec volumus, nec pati debemus. Ideoque per praesentia tibi scripta mandamus atque praecipimus quod, omni occasione et dilatione remota, eumdem [Col. 0073D] H. restitutis omnibus, quaecunque sibi per te forte ablata sunt, omnino absolvas, et liberum abire permittas. Quod si effectui mancipare neglexeris, neglectum tuum non poterimus tolerare impunitum. Ad nos autem sic idem pontifex scripsit, sicut ex transcripto litterarum nostrarum cognoscere poteritis:

Venerabili fratri nostro Henrico Wintoniensi episcopo per apostolica scripta praecipiendo mandamus, quatenus H. de Hameledona omnino absolvat, et liberum abire permittat. Quod si effectui mancipare neglexerit, praesentium auctoritate tibi mandamus, quod eumdem fratrem nostrum ad absolutionem [Col. 0074A] et liberationem ipsius Henrici, districte vice nostra constringas.

Nos ergo mandato apostolico, ut oportuit, prompta devotione parentes, procuravimus ut saepedictus Henricus, et ab extorta obligatione absolutus, et custodia qua tentus fuerat, liber esset, et praefato fratri nostro Wintoniensi secundum formam apostolicae praeceptionis injunximus, ut ei ablata omnia cum integritate restituere non differret. Haec apud nos gesta sunt. Vos qui mandatum suscepistis, auctore Domino, reliqua salubriter disponetis.

Causam quae inter Rogerum presbyterum de [Col. 0074B] Guiga, et abbatissam de Berkinges in auditorio venerabilis fratris nostri Londoniensis episcopi diutius quam conveniebat ventilata est, cum ei diffinitivae sententiae calculus immineret, abbatissa quae conveniebatur super illicita usurpatione quorumdam parochianorum et decimarum ad ecclesiam de Guiga, ut dicebatur, pertinentium, ad nostram audientiam appellavit. Post multas itaque dilationes quas variis occasionibus abbatissa obtinuerat, peremptoria die praefixa partibus, cum pars adversa sufficienter instructa testibus suam vellet fundare intentionem, territa metu vano, et imprudenti seducta consilio, appellatione nostrum declinavit examen. Nos autem sedi apostolicae ut oportuit deferentes, [Col. 0074C] nos ipsos exinde a decisione et cognitione suspendimus, donec a sede vestra causae hujus judicium prodeat, aut judicandi auctoritas cui placuerit delegetur. Interim de medio sublatus est piae memoriae decessor vester dominus Adrianus, et dum salvator fidelium precibus excitetur, invalescente schismatis turbine, et emergente collisione regnorum, suam Deus permisit turbari Ecclesiam, et velut interjecto infidelium obice, quem Deus dissipet, chaos quodammodo inter vos et nos firmatum est, ut sine magno periculo non posset quis ab aliis ad alios pertransire. Elapsum est ergo tempus, quo appellationem suam ex promisso prosequi debuerat appellator: ita quidem, ut tam actor quam reus ab exsecutione causae videatur omnino destitisse, [Col. 0074D] deinde fere circa sequentis anni initium jam dictus Rogerus ad nos cum litteris domini regis accedens, appellationi quam fecerat, renuntiavit, et pro reverentia regii mandati petiit sibi justitiam exhiberi. Itaque demum post unam et alteram appellationem tertio edicto peremptorio citata est abbatissa, quae missis procuratoribus suam conata est absentiam excusare: insufficientes tamen causas, ut videbatur, praetendens, unde quia prohibita, dilationem ulterius obtinere non potuit, ad vestram audientiam appellavit, diem praefigens Dominicam, qua cantabitur: Quasi modo geniti, dicens se ab adversario diutius injuste vexatam, et ei nihil juris competere [Col. 0075A] in iis quae moliebatur per calumniam extorquere et se adversus eum longissimi temporis praescriptione innixam.

Malignantium excessus ii potissimum sufficiunt coercere, quibus merita partium familiarius innotescunt, et qui corrigendi potestatem a Domino acceperunt. Unde et vos controversiam, quae inter Reginaldum et Pag. vertitur, commodius decidetis, cum apud vos veritas latere non possit, et inter eos ex necessitate officii juris dicendi debitum discretioni et fidei vestrae immineat. Quod enim fori vestri controversiae ad nos manant, nota defectus [Col. 0075B] aut dissimulationis est, nec tam auctoritatis aut prudentiae quisquam credat esse defectum, cum utrumque contulerit tibi Dominus. Date ergo operam, ne justitiae implendae voluntas merito deesse videatur. Quod si dissimulatis, aeque vestro insistitis nostroque dispendio, cum et nobis labor accrescat, et vobis, quod non expedit, conceptae virtutis opinio minuatur. Vobis enim debemus, ut cum amico liberius loquamur, quod nos Edwardus et Helias diutius vexaverunt, et ut verbis vestris vobis respondeam, quod mihi de praefatis praescripsistis, de R. et P. rescribo, respondeat scilicet utrique justitia sua. Quod si aliter in manifesto crimine inobedientiae vel alterius sceleris deprehendatur, poena manifesta puniatur, ut caeteri metum [Col. 0075C] habeant, et recolant, quare vigor judiciarius sit in medio constitutus. Novit etiam prudentia vestra quaedam tanta rerum luce clarescere, ut ventilatione non egeant, sed poena duntaxat aut praemio.

Assertiones partium fideli debemus prosequi testimonio, cum causae recedentes a nobis ad apostolicam evolant majestatem. Inde est quod seriem controversiae quae inter Richardum de Anestia et Mabiliam de Franchevilla diutius in auditorio nostro ventilata est, ad notitiam vestram transferre curamus, [Col. 0075D] prout emergentes articuli colligi potuerunt. Cum itaque jam dictus Richardus, cognatus Willelmi de Saccavilla et nepos, sicut sororis filium vulgus nepotem dicere consuevit, petitionem haereditatis ad bona avunculi obtinenda institueret, memorata Mabilia, filia Willelmi, se illi in foro saecularium judicum, ubi res actitabatur, opposuit, asserens filiam nepoti in paterna haereditate praeferendam. Ricardus vero ei nihil juris haereditarii competere respondit, eo quod non esset ex legitimo suscepta matrimonio, sed adulterino procreata complexu. Cum itaque matrimonii quaestio verteretur, quod de regulis ecclesiasticis infirmatur aut convalescit, decrevit curia catholici principis, serenissimi regis Anglorum. Henrici secundi, ut ad examen [Col. 0076A] ecclesiasticum causa rediret, ubi de jure canonum, quos clerus novit, vulgus ignorat, quaestio matrimonii finem debitum sortiretur. Partibus ergo diem ex regio mandato praefiximus, et tandem post dilationes quas Mabilia ex variis causis obtinuit, petitionem suam Richardus instauravit. Ut autem liquidius causam suam astrueret, et adversariam spuriam esse doceret, avunculum suum Willelmum cum quadam Albreda de Tresgoro matrimonium contraxisse asseruit, et exinde, illa contra fidem conjugii derelicta, duxisse Adelitiam filiam Amfridi vicecomitis, et ex ea Mabiliam et alios liberos non legitimos suscepisse. Asserebat etiam quod cum Willelmus Adeletiam superduxisset, Albreda, quam praeduxerat, in ipsis nuptiis pro se jus foederis conjugalis [Col. 0076B] protestata et auctoritate ecclesiastica inhibens ne superdicta in mariti sui illicitos transiret amplexus. Praeterea cum ibi prae turba, et mariti sui perversitate non posset audiri, ad dominum Wintoniensem tum apostolicae sedis legatum accessit, et sicut idem suis litteris testabatur, tandem per sententiam ejus obtinuit, ut ei, relicta adultera, maritus suus restitueretur. Ipsum quoque judicium episcopi Wintoniensis auctoritate sedis apostolicae dicebat roboratum, quoniam eam jam dictus episcopus, dum eum controversaretur, consultaverat, scriptum consilii a domino Innocentio sanctae memoriae praedecessore vestro, ut aiebant, receperat, in haec verba. Nos enim originales nunquam, sed domini Wintoniensis litteras super hoc duntaxat [Col. 0076C] accepimus. «Super eo quod interrogastis de sacramento conjugii breviter respondeo, illam quam dixisti a patre conjugem traditam, et ab eo cur tradita fuerat rursum patri commendatam, donec statuta die in suam ille domum traduceret, dico quia legitimo consensu interveniente ex eo statim conjux fuit, quo spontanea pactione sese conjugem esse consensit. Non enim futurum promittebatur, sed praesens firmabatur. Quapropter quidquid postea cum alia factum est, sive in coitu, sive in generatione prolis, tanto reprehensibilius est secundum, quanto verius primum. Constante enim primo, quanto amplius in secundo committitur, tanto magis culpa augetur.» Inde cum ex apostolico scripto [Col. 0076D] fuerit divortium celebratum, nec elapso decennio, aut amplius sit aliquo juris remedio sententia attentata, illud esse matrimonium habendum quod legatus conciliavit, et adulterinum esse amplexum, quem sedes apostolica condemnavit. Ad haec, jam non est in quaestione utrum illorum matrimonium fuerit, cum hoc liqueat ex re judicata, ex divortio celebrato, ex eo quod usque ad dies vitae novissimos relicta adultera priori cohaesit uxori. In omnibus autem articulis sibi copiam testium esse dicebat, ut nec de matrimonio prius contracto, nec de interpellatione sequentis contubernii, nec de divortio canonice celebrato quisquam possit ambigere. Et quidem cum pro se plurima allegaret, maxime rei judicatae insistebat articulo et sententiae, quam in synodo [Col. 0077A] Londoniensi ubi divortium celebratum, et adversus matrem Mabiliae a domino Wintoniensi tunc legato, et Londoniensis Ecclesiae vicario latam esse dicebat. Produxit etiam testes quos eidem synodo et divortio interfuisse asseruit. Quia ergo liberi qui ex damnato et illicito coitu, seu ex effusa concupiscentia geniti sunt ab omnis prorsus haereditatis beneficio excluduntur, eosque nec jura civilia, nec leges agnoscunt, canonumque adeo improbat vigor, ut nec alimenta decernat, sed quodammodo juri quod illa subtrahit, acquiescat, ipsam tanquam paterni criminis argumentum, a totius haereditatis spe contendebat esse arcendam. Ad haec Mabilia, ad cognati sui calumniam depellendam, parentes suos Willelmum et Adeliciam legitime conjunctos asserebat, [Col. 0077B] et nuptias non clandestinas, sed solemnes in facie Ecclesiae contraxisse. Non multum tamen inficiabatur, quin pater suus Willelmus, pactum sponsalitiorum de Albreda ducenda, cum pater ipsius antequam duceret Adeliciam Mabiliae matrem, inierit, sed illud usque ad matrimonium pervenisse negabat, sed quia matrimonium in contrahendo et distrahendo liberum esse debet de consensu partium pactum sponsalitiorum, utrumque dixit esse remissum, quod ex eo probare nitebatur, quod testes apparebant parati probare, patri Albredae pecuniam, quam Willelmus ab eo receperat esse refusam: adjiciebant etiam Albredam, et patrem ejus omnem obligationem, quae intercesserat, ex causa matrimonii, ut sperabatur, copulandi, remisisse Willelmo, [Col. 0077C] et patri ejus, eo quod nuptiarum Willelmi et Adeliciae pater Albredae conviva fuerit, et matrimonii hujus promptissimus approbator. Sponsam vero non esse conjugem, tam leges principum, quam decreta pontificum ostendunt, cum desponsata puella possit monasterium praeeligere, viro dissentiente, sicut Eusebius auctor est: et leges, teste Gregorio, nullam infligunt poenam sponsae, si ad collegium evolaverit puellare. Praeterea conjugium non esse perfectum, quod non confirmat et perficit commistio corporalis, licet a prima desponsationis fide initium sortiatur. Si ergo initiatis perfecta praejudicant, omnino iniquum est ut sponsalitiorum pactio vero dicatur praejudicasse conjugio. [Col. 0077D] Nam Evaristus papa, cum formam matrimonii contrahendi, et sacrum ritum, qui in Ecclesia est, permiserit nuptiarum, ita subjecit: Ita peracta legitima scitote esse connubia, aliter vero praesumpta, non conjugia, sed adulteria, stupra, vel contubernia, aut fornicationes potius quam legitima conjugia esse, non dubitatur, nisi voluntas propria suffragata fuerit, et vota succurrunt legitima. At Willelmus, dissoluto pacto priore, sicut licet, licitas contraxit nuptias, nec unquam consensum adhibuit ut ab illa diverteret cui fuerat legitime copulatus. Divortium vero quod pars adversa objicit, aut omnino non fuisse, aut non recte fuisse celebratum. Siquidem cum justitia, defuncto rege pacis amatore, a regni finibus exsularet, et invalescente furore [Col. 0078A] novis gaudentium omnes provocarentur ad omnia, matrem suam Adelitiam nullo jure a conjuge separatam asseruit, sed violenter a domo mariti exclusam pariter et ejectam, et hoc machinatione Gaufridi Londoniensis archidiaconi, qui accepto pretio eam indefensam, inauditam, sed nec inde citatam studuit condemnare, fretus auctoritate domini Wintoniensis, qui et ipse, ut asserit, per sordes corruptus erat, nondum tamen legationis officio fungebatur. Hoc autem ea ratione nitebatur ostendere, quod Adelicia sanctum virum Albericum apostolicae sedis in Anglia legatum, cum a marito excluderetur, adiit, petens sibi super injuria a marito et archidiacono illata justitiam exhiberi: cum ex ratione temporum constet, quod dominus [Col. 0078B] Wintoniensis primum legationis officium nactus sit post exitum a nobis jam dicti episcopi Ostiensis. Exinde vero cum jam dictus Wintoniensis in synodo Londoniensi, ut sedis vacantis impleret officium, praesideret, saepedicta Adelicia palam prolato legati mandato, quod obtinuerat, petiit super his quibus ab archidiacono et a marito injuriata fuerat, justitiae supplementum, licet iniquitatis et acceptarum sordium pondus sic judicantis animum depressisset, ut nec domino, nec legato mandante posset erigi ad justitiam exhibendam. Matrimonium vero prius inter Willelmum et Albredam vel ex eo non contractum esse constabat, quod tunc primum inter eos, etiam sponsalitiorum solemnitas in Ecclesia et nuptiarum ritus in populi audientia solemniter celebratus [Col. 0078C] est, quando per fraudem jam dicti archidiaconi et episcopi Wintoniensis, uxor a marito projecta est, et hujus quidem rei testes praesentialiter apparebant. Fuit ergo, ut dicebat, aut de facto, aut de jure nulla sententia, qua absens condemnata est, non contumax, sed indecitata, cum constet sententiam nihil habere fortitudinis, quae contra solemnem ordinem judiciorum lata est. Replicabat et multa de privilegio personarum et ignorantia juris cum parentibus aut propter militiae cingulum, aut sexus infirmitatem liceret ignorare, illud habere vim conjugii quod conjugii praecedit initium, quod ex auctoritate legum et canonum, non ad matrimonii nexum convaluit, quod prisca consuetudo apud nos hactenus in consummatione [Col. 0078D] matrimonii non agnovit: patrem quoque, dum ageret in extremis, sicut Gillebertus, venerabilis abbas Colecestriae, litteris suis, non signatis tamen, sed testibus munitis, et alii religiosi qui adfuerant, testabantur, palam poenituisse dicebatur, quod fraudulentiae jam dicti archidiaconi in ejicienda uxore acquieverat. Sed quidquid inter parentes actum fuerit, sibi aut liberis non debere obesse asserebat, eo quod archidiaconus aut episcopus Wintoniensis nihil contra liberos pronuntiassent, sed hoc quoties conveniebantur expresserint, sicut plures testabantur, se nihil pronuntiasse adversus liberos illius matrimonii, quod tamen infirmare moliebantur. Unde, ut asserebat, et illustris Blesensium comes Theobaldus, princeps [Col. 0079A] quidem justitiae amator, et juris Cismontani peritissimus, ad quem ipse Wintoniensis liberorum causam transmiserat, eo quod ad ipsum res ipsa jure feodi pertinebat, accitis potioribus episcopis Galliae, ex consilio eorum aliorumque sapientum, causa cognita, patre defuncto, eos legitimos agnovit haeredes, eisque obesse non debere censuit, quidquid in fraudem eorum dolus artifex procuravit. In his autem omnibus se dicebat copia testium abundare, eosque in plurimis producebat articulis, sed Ricardus, insistens rei judicatae, ab articulo illo avelli non poterat, quin oporteat tenere sententiam, quae non modo elapsis decem legum diebus, sed toto vicennio juris nullo remedio attentata est. Producebat et testes quibus nitebatur ostendere, se ab [Col. 0079B] avunculo suo Willelmo institutum haeredem, et alios tanquam spurios abdicatos; sed nec privilegium obesse personarum dicebat, cum factum proprium nulli liceat ignorare. Licet enim Willelmus pater Mabiliae miles fuerit, tamen ignorare non debuit quid egerit cum Albredam receperit in uxorem, non spe quidem futuri, sed praesentis contractu conjugii, et cum matrimonium consensus efficiat, quidquid in injuriam legitime praecedentis consensus praesumptum est, nexum inseparabilem prioris matrimonii non dissolvit. Quod si carnale commercium, et ex eo concepta soboles exinde contra fidem conjugii processerunt, non ex eo inficiatur primum, sed sequentis contubernii reatus arguitur. Patet ergo, [Col. 0079C] quidquid egerit, aut scivit, aut scire debuit, sed nec liberis ejus prodesse debet, si ex privilegio militari sibi licitum esse crediderit, ut recte agentium fidei impune illuderet: forte si materna peteretur haereditas, liberis prospici poterat in hac parte, eo quod mater potuerat in contrahendo conjugio sinistram conscientiam non habere. At quia de paterna successione agitur, patris fallacia nequaquam liberis suffragatur, parcit interdum mansuetudo legum his, ab ignorantia convictis, qui ratione cognationis ab invicem separantur, liberosque eorum ab infamia, et haereditatis damno liberat, quas ecclesiae per ignorantiam detentae conjungit auctoritas. Sed in eos rigor legum et canonum exercetur, qui incestuose, aut illicite coeunt, scienter, jure divino et [Col. 0079D] humano pariter prohibente. Contra haec pars Mabiliae multa proposuit in suffragium rationum et legum, multis utebatur exemplis dicens, impossibile, aut difficillimum, ut liberi regis Francorum, aliorumque, quos nominabant, exhaereditarentur, ob hoc quod inter parentes eorum sit divortium legitime celebratum: nec tamen inter parentes suos divortium legitime celebratum pars Mabiliae fatebatur, jura quoque dicebat proniora ad absolutionem, praesertim innocentium, quos iniquum est alieno delicto condemnari: separationem vero in synodo Londoniensi a domino Wintoniensi non factam eo nitebatur ostendere, quod antequam synodus illa, quam solam jam dictus episcopus Londonio convocavit, celebraretur, Adeliciam, sicut multi praesentes [Col. 0080A] testabantur, saepedictus archidiaconus inauditam et indefensam in capitulo Colecestrensi, nullo praecedente judicio, praeceperat amoveri, et quod gravius est, uxorem totius hujus quaestionis ignaram a domo mariti praesens ejecit. Cum autem in jam dicta synodo Londoniensi memoratum Wintoniensem Adelicia convenisset, non hoc quidem egit, nisi ut illatam sibi ab archidiacono deploraret injuriam, et juxta mandatum quod dominus Albericus legatus Wintoniensis fecerat, justitiam consequeretur. Nullum autem aliud verbum, sicut probare nitebatur, ibi habitum est cum ipsa, nisi quod querelam suam apud judicem surdum deposuit. Querebatur etiam quod idem Wintoniensis ad dispendium ejus, consilium domini Innocentii trahere disponebat, [Col. 0080B] cum in supradictis litteris domini Innocentii nihil de parentibus ejus expressum fuerit, sed nescio de quibus male conjunctis: parentes enim ejus nequaquam sic convenerant; quod si eos convenisse saepedictus episcopus domino papae suggessit, et falsae suggestionis culpa, et alieni mendacii crimen obesse non debet. In summa sicut Ricardus praecipue insistebat institutioni avunculi, petitionem haereditatis instituens, et ad damnatum, ut dicebat, adulterium convincendum sententiae Wintonensis episcopi; sic econtra Mabilia maxime patris novissimae voluntati innitebatur, et judicio comitis Theobaldi. Nam utrumque docere testibus promittebat: ad haec si non usquequaque pars aberraret auctoris, sibi et [Col. 0080C] diuturnitate temporis et juris ignorantia, numero liberorum, et auctoritate Ecclesiae, quae matrimonium illud conjunxerat, subveniendum esse protestabatur. Nam in causa duriori divus Marcus et Lucius benignius responderunt, ita Flaviae Tertullae per mensorem libertum rescribentes: «Movemur et temporis diuturnitate quo ignorantia juris in matrimonio avunculi tui fuisti, et quod ab avia tua collocata es, et numero liberorum. Idcircoque cum haec omnia in unum concurrant, confirmamus statum liberorum vestrorum in eo matrimonio quaesitorum, quod ante annos XL contractum est, perinde ac si legitime concepti essent.» Si ergo tanta est clementia saecularium principum ut favore liberorum, etiam incestui parcant, quaenam erit audacia Christianorum [Col. 0080D] pontificum, ut eos, quos Ecclesiae sinus legitime conceptos edidit, inaudita severitate condemnent? Cum itaque haec hinc inde proponerentur, et ad probationes partium producendas, tandem fere in fine biennii, dies peremptorius eis praefixus esset, post dilationes, quas partes emeruerant, rea tamen frequentius, utpote quae interveniente puerperio aliave infirmitate, aut ex justa, ut ducebatur, mariti absentia se excusabat, et ipsa missis excusatoribus, suam ab infirmitate absentiam excusaret, Ricardus ad vestram audientiam appellavit, praefigens Dominicam qua cantabitur: Laetare Jerusalem, in eo se gravatum asserens quod dilationibus jam fere biennio vexatus erat, et tergiversatione mulieris delusus ne justitiam consequi posset.

Magistro B. archidiacono Exoniensi, salutem et gratiam Spiritus, qui ad bonum universa disponit.

Dominus tecum sit, dilectissime amicorum, et te in soliditate virtutum stabiliat, ut nequaquam arundinea infirmitate frangaris, nec omnem ejusdem levitate agiteris ad aurem. Fortis et potens est Dominus exercituum, idemque suaviter disponit omnia, et eos, qui dispositioni ejus reluctantur, potenter conteret sub pedibus suis. Utique quod statuit de te, sine te deliberat ipse, et in Actibus apostolorum ex sententia Gamelielis, arbitrio Dei commissa est nascens Ecclesia, nutu cujus omnia infirmantur aut convalescunt. Ei itaque committas causam tuam, [Col. 0081B] quoniam eo patrocinante periclitari non potest. Noli pusillanimis esse in illo, quoniam corpori parvulorum dictum est: Jacta cogitatum tuum in Domino, et ipse te enutriet. Si quidem adulti jam non nutricis alimento, sed conservationis egent praesidio. Ergo sit desiderium, sit oratio tua, ut non modo de te, sed etiam a te voluntas Domini impleatur. Quod si ipse pro nobis, quis contra nos? Non erit irritum verbum ejus, etsi plerumque ad gloriam disponentis, malis repugnantibus, impleatur. Steterunt contra eum ab initio viri fortes, potentes, habentes prudentiam hujus saeculi, et gratiae collocatione famosi, cientes bellum, sed praecipitavit eos Dominus, et divisit linguas eorum, quoniam vidit ab iniquitate manare contradictionem in civitate, quae praefigurabat [Col. 0081C] Ecclesiam. Non itaque verearis, si sit in parte adversa Dei, cui te militare confido, os lampadis, quoniam in parte orientis et loquentis ex alto aeternitatis consilio, sermo lucidior, copiosior et efficacior est. Nec movearis, si gratiam Dei aliquando umbratilis impugnet gratia, quoniam illa, quae quaerit quae sua sunt, evanescet. Licet enim exsultet ad horam in lumine alieno, deficiet plane, et obscurabitur, cum justitia in judicium convertetur. Quod si quis de solo nititur Ulpiano, imo de opinione Ulpiani Domino propitio erudietur, nec de spiritu proprio, nequam sit adversus eum, qui superbos humiliat, et exaltat humiles. Singulis pro suo loquuntur arbitrio, sed penes unum est generalis et [Col. 0081D] necessaria interpretatio legum et canonum totius divini et humani juris, et omnium quae statuta sunt ab initio. Ipsum invoco testem, quem velim nolim habiturus sum judicem, quia ex animi mei conscientia, tum nec actor hujus verbi fuisti, nec procurator, imo nec conscius, et ut vocationi divinae securius acquiescas, sive archiepiscopus pro verbo hoc domino regi scripserit, sive non scripserit, scio quia ille litteras hujus non suscepit. Sollicitabatur quidem pro filio Hardingi, qui utinam vir episcopalis esset, sed nec Simone impellente, nec inducentibus Giezitis potuit inclinari, ut in alieno compendio dispendium faceret animae suae! Sic repulsam passus est filius Hardingi modo quidem dicendo potius quam scribendo; ita tamen ut alterius ei beneficii [Col. 0082A] spes relinqueretur incolumis, sed, sive tu epuleris sive non, moriaris aut vivas, ille nunquam rege nostro auctore erit episcopus. Profecto, ut creditur, sed nec Domino, quia semper nisus est contra Dominum, et pro viribus suis, aut suorum, omnes turbavit ecclesias. Consuluit me magister W. archid. per Bosonem socium suum, et dispositioni divinae, adhibitis sociis, quos poterit, sedulus acquiescet. Sic et R. de Limesheia, sane si electionem tuam, quod tamen, auctore Domino, non poterunt, aliquo modo possent aemuli impedire, nihil eorum quae volent, facerent, sed jam provisus est qui cervicosis imponeretur, et quae ferre non possent. Verbum quod de te motum est, Ecclesiae Romanae, domino regi, metropolitano, coepiscopis, sed et omnibus qui illud [Col. 0082B] audierunt, placet, exceptis his quos aut ambitio, aut avaritia, aut immunditia, aut invidia, excaecavit. Quod si forte apparuerint in conspectu bonorum, in sua malitia persistentes, confundet eos Deus, ne ipse dispositione frustrata confundatur ab eis. Silueram quidem, et dissimulaveram gaudium meum, quia te, si fieri posset, vellem ignarum vocari a Domino. Nunc autem, quia ei aliter visum est, et puerum suum Bartholomaeum consilii sui per multa indicia conscium fecerunt, consulo quod consulueram ante, scilicet ne praevenias invitaturum, ne despicias invitantem. Si dixerit, ascende superius, obtempera jubenti: sin autem, dum ei placuerit, permane in ea vocatione in qua vocatus es. Nam jubenti descendere obtemperabis. Unum est quod ad [Col. 0082C] redimendum favorem, si deest, consulo scilicet te facias, non ut simules, meliorem. Quod si virtutis odio displices, non multi facias placere, quibus ipsa displicet, nisi facias ut ipsa complaceat. Opportune tamen omnia, memor ejus, qui ut omnes lucrifaceret, omnibus omnia factus est. Non est enim a praecipiti et abrupto initianda correctio: dehortari autem, ne aliqua ex causa promotionis tuae pactionem ineas, superfluum scio, quoniam mihi totus es, nec de archidiaconatu in filium Hardingi conferendo, movearis quoniam rumor vanus est, qui multos plerumque sollicitat. Si quidem antequam episcopus sis, nullius auctoritate alii dabitur, cum episcopus fueris, tuum erit ipsum dare cui volueris. Preces [Col. 0082D] forte interim, aut postea audies, sed ut exaudias, ex tuo, non ex alieno pendebit arbitrio. Quod si trepidaveris ubi non est timor, increpabit te is, cujus, auctore Domino, minister futurus es, quibus increpatus est verbis: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV.) In summa consilium tuum ex magna parte in domino archiepiscopo est, ut tibi possit consulere. Sine eo super hoc nihil facies, quidquid faciant filii Belial, tu et filii pacis ad diem vocationis, sicut vobis praescriptum est, venietis. Veniant autem cum caeteris, aut prae caeteris magister B. filius Reinfredi peccator, fraterculus meus, et quicunque nostrorum sunt, imo Dei. Prior quoque Plinton, et abbas Tavistoch, si tamen sapiunt pacem. Et tu si potes sine turpitudine conscientiae et famae declinare [Col. 0083A] indignationem aemulorum, id facias. Nam quae cura de mobilibus? Ego te non curo, nisi praecipue mores curaveris. Valete cum fratribus meis, et aliis, de quibus optare debemus ut valeant. Hoc tibi impertiuntur domestici nostri, quos valere desideras.

Gratias quantas possum refero sublimitati et fidei vestrae, quae me per tot terrarum et maris spatia dignata est scripti sui solatio recreare. Fortunae quidem saevitiam, dum in utrumque nostrum saeviebat vehementer exhorrui, sed ex quo spiritus ejus, vobis reddita quiete detumuit, auram mihi, et si non sentire, vel certe, auctore Domino, et vestra faciente [Col. 0083B] industria, prospicere videor mitiorem. Quod si exigentibus peccatis meis, spem meam, quod absit! falli contigerit, forti et laeto animo per misericordiam Domini corpus meum flagello dispensationis divinae subjiciam, certus quod nulla nocebit adversitas, si iniquitatis jugo colla subtraxero. Porro mentis meae angustias serenat testimonium conscientiae innocentis, quae illius solius veretur judicium, ante cujus tribunal convenient in brevi dives et pauper, et cogentur omnes filii hominum pro se reddere rationem. Caeterum innocentiam meam quid attinet excusare, cum eam sanctitas vestra plenius et planius noverit? Sicut fuerit voluntas in coelo, sic fiat. Bis exsulat, qui domi exsulat, et peregrinantes interdum, gratiam praeordinatae felicitatis [Col. 0083C] non deserit.

Monachis de N

Omnem animam potestatibus superioribus subjicit Spiritus sancti per apostolum suum emissa praeceptio, cui quisquis resistit, divinae dispositioni convincitur contraire. Virtus si quidem obedientiae est, qua divinis humana, terrena coelestibus sociantur. Cujus contemptores, quantum in se est, scindunt Ecclesiae unitatem, et dirumpunt compagem spiritus, quae consistit in vinculo pacis. Unde de vestra fraternitate, quae per misericordiam Dei, arctioris vitae professa est regulam, et eminentissimae [Col. 0083D] religionis assecuta est gradum; satis admirari non possumus, quod mandatum domini papae et nostrum hactenus contempsistis. Cum enim vos ex mandato apostolico saepius, ut oportuit, et forte saepius quam oportuerit paterna diligentia commonuissemus, quatenus decimas Roffensis ecclesiae Paridi archidiacono ut justitia exigit restitueretis, iteratis praeceptis non modo non profecimus, sed nec subjectionis, aut alicujus humilitatis verbi aut operis testimonio, nobis apparuere vestigia. Quia ergo, licet nostram aequanimiter interdum portare possimus injuriam, contemptum domini papae dissimulare non possumus, nec debemus, vobis praecipiendo mandamus, ut omni occasione et dilatione remota, praefatas decimas memorato archidiacono juxta mandatum [Col. 0084A] apostolicum restituatis, a divinis, secundum statuta Patrum, abstinentes, donec domini papae mandatum, et nostrum impleveritis: ecclesiam quoque nullus vestrum praesumat ingredi, dum crimine inobedientiae, scelus ariolandi et idololatriae perpetretis.

Episcopo Norwicensi.

Dilecti filii nostri R[icardus] de Dractona, et A. frater ejus, sua nobis conquestione flebiliter suggesserunt, quod in injuriam sacrorum canonum et nostram a filio nostro R. archidiacono Norwicensi injuste tractati sunt, nec eis potuerit apud eumdem archidiaconum interposita appellatio suffragari. Adjiciunt [Col. 0084B] etiam, quod, postquam fuerat ad nos appellatum, fraternitas vestra sub regiae jussionis obtentu quadam imagine judicii jam dictum A. advocatione ecclesiae S. Andreae de Ringet conata sit spoliare, ut in R[ad.] extraneum transferretur, unde et idem R[ad.] ausu sacrilego, assentiente sibi, sed et patrocinante R. archidiacono, praedictam ecclesiam memorato Ricardo qui eam judicio nostro, et fratrum qui aderant, legitime possidebat, praesumpsit auferre. Super his autem quia testibus et instrumentis nobis fidem facere parati erant non potuimus non moveri. Verumtamen, ut merita totius causae partium assertione plenius agnoscamus, terminum quem vestra dilectio postulavit, partibus duximus indulgendum, omnibus tamen in irritum [Col. 0084C] devocatis, quae post appellationem praesumpta sunt. Licet enim interdum propriae personae aequanimiter injurias supportemus, injuriam tamen sanctae Cantuar. ecclesiae, et contemptum sedis apostolicae, cujus vice fungimur, dissimulare non possumus, nec debemus. Hujusmodi ergo auctoritate saepe fatum archidiaconum Dominica, qua cantabitur: Cantante Domino, nostro conspectui apparere jubeatis, praenominatis fratribus R[icardo] et A. super damnis et injuriis responsurum, et inobedientia, et contemptu domini papae et nostro, et participatione sacrilegii, R. quoque de Passu. generum archidiaconi ad sedem apostolicam excommunicatum transmittatis, eo quod instinctu diaboli presbyterum interfecit. [Col. 0084D] Noverit autem archidiaconus quid eum consequatur, si praedicto sacrilego communicare ausus est, dum a participatione ejus ecclesiam abstinet. Praecipimus ut ecclesiam de Ringet cum ablatorum integritate praenominato R[icardo] restitui faciatis. Quod si Rad. extraneus nostris et vestris mandatis obedire contempserit, in eum severitatem ecclesiasticae disciplinae exercere non differatis. Si autem adversus Ricardum aliquid juris sibi competere crediderit, illud media aequitate, ubi justum fuerit, postmodum poterit obtinere

Amico et cognato suo magistro G . . suus JOANNES [Col. 0085A] Saresberiensis, salutem, et si quid ea jucundius.

Cum saepe, rarius tamen quam vellem, litteras vestras receperim, nullarum gratior fuit adventus, quam illarum quae mihi sub domesticae eruditionis auctoritate necessitatem veritatis indixerunt. Gaudeo namque quod de thesauro scientiae vestrae nunc tandem probitatis exemplum, quod vobis reservabatis, et mihi communicatum est. Potero quidem his et similibus animari ad fortia, et Domino provehente, ad altiora conscendere, si mihi propitiationis suae manum porrexerit, qui illorum duntaxat operum finem illustrat, quorum se meminit esse principium. Et licet illius nostri, quisquis fuerit, sit jucunda memoria, et sententia probabilis videatur, est tamen, ut arbitror, unde moerori suo poterit [Col. 0085B] quis exhibere solatium. Magnum equidem est honorum fascibus illustrari, sed procul dubio majus est eosdem virtutum titulis promereri. Unde qui virtutis assecutus est meritum, etsi rerum opulentia vel fastus non accedat honoris, collato tamen bono debet esse contentus: ne si impatientis conscientiae stimulo, quasi injuria, murmuraverit, vitio ingratitudinis, hoc ipso quod habere visus est se fecisse videatur indignum. Et utinam, si studiorum praemium non assequimur, saltem non destituamur et merito! Non tamen haec idcirco propono, quod a senis nostri eruditione recedam, cui, Domino faciente, tota vigilantia mentis et corporis obtemperandum esse decrevi: quod pusillanimitatem spiritus veremini, et timorem timetis suspicionum, [Col. 0085C] prudenter quidem facitis et amice. Non enim Pompeio, aut eo qui ipsum vicit, major, aut Augusto prudentior, Cicerone aut Curione disertior sum, quibus quantum suspicionis aura nocuerit, vos historiarum series trita perdocuit. Taceo quod toties victorem Machabaeum ante fregerit pusillanimitas, quam gentium fortitudo. Unde constat, quod illorum impetum a me sustinere non potero, nisi me interim foveat, qui protegit hominem a pusillanimitate spiritus et tempestate: in illius autem virtute non timebo, quid exterius ingerat homo, aut interius murmuret caro. Caeterum equus quamlibet velox cessante stimulo fit tardior, et ut ait quidam:

JOSSELINO episcopo Saresberiensi.

Fratres Hospitalis, novo quodam et inaudito humanitatis titulo, ut privatas faciant eleemosynas, calumnias ingerunt manifestas, rapiunt ut distribuant, de alieno placant Altissimum, et in contumeliam apostolorum ligandi et solvendi usurpant officium, usurpant claves Ecclesiae, liberalitate pontificum abutentes, ecclesias, quas semel occupaverint, episcoporum subtrahunt potestati, quorum nituntur potestate, vel auctoritate, si aliquem provincialium convenire voluerint. Si vero conveniantur ab alio, pontificalis auctoritas evanescit, cum asserant se forum non habere nisi Romanum vel Hierosolymitanum. [Col. 0086B] Unde sublimitati vestrae consulendum et supplicandum decrevi, ne malitiae eorum, quam exercent, adversus latorem praesentium, clericum et sacerdotem vestrum, indulgeatis, cum causa eorum magis vestram laedere videatur Ecclesiam, quam istius personam. Omnem enim ecclesiam quam eis concesseritis, vobis et successoribus vestris auferetis.

Abbati Cellensi.

Litteras beatitudinis vestrae mihi lator praesentium attulit, sed ipsis Paschalium solemniis feriaverunt. Increpationis ergo vestrae querelas graviter accepi, et eodem animo quo eas noveram esse conscriptas, [Col. 0086C] nisi quod in anima puriori sinceriorem esse credo charitatis affectum. Si enim super his, vel vitio arrogantiae et ingratitudinis vobiscum contendero, praeter eam quae perspicuis et perpetuis virtutum titulis illustratur, domestica probatione convincor. Gratia siquidem Domini et vestra, sum quidquid sum, si quid tamen sum, et institutionis vestrae beneficio me spero semper futurum meliorem.

Scripseram quidem vobis de adventu meo, quod ex subjectis causis fore credideram. Quod vero sententiam mutavi vel distuli, non levitas mea, sed consilium amicorum meorum fuit. Unde hoc aut nullam arbitror, aut levem culpam, cum et Altissimus [Col. 0086D] sententiam mutet, cujus consilium manet in aeternum. Non enim fortunae insidias solus potui declinare, cum omnia quae sub sole sunt, lubricae sortis vana versentur in alea. Fluxus etenim temporis, motus rerum, caligo mentium, levitas animorum, axem fortunae tanta sui agilitate circumferunt, ut non modo rotam ejus, sed et totius orbis molem facile constet esse volubilem. Verum ne non tam me excusare, quam rerum conditionem frustra videar accusare de omnibus, sed causa cognita judicare. Status itaque mei faciem parumper inspicite, serenissimi domini nostri regis Anglorum, ab anno praeterito, gravis in me studio aemulorum excitata est indignatio. Si causam quaeritis, professio libertatis, veritatis defensio crimina mea sunt: [Col. 0087A] testis est mihi scrutator cordium, quem inutilis et perniciosa vita mea tota semper et nimis offendit, quia alterius culpae, quod ad dominum regem, conscientiam nescio. Ipsum, ut audistis, adire disposueram, meam innocentiam purgaturus, sed per familiares suos didici, me nullomodo admittendum in absentia domini Cantuariensis et eo mediante mihi posse gratiam reformari. Praeterea domini regis reditus nobis in dies singulos promittebatur. Quid ergo facerem? Insulam egredi imaginem videbatur habere diffugii: calumniatorum declinare congressum, esset ream conscientiam profiteri: principis non exspectare conspectum, caput meum laesae majestatis obnoxium legibus faceret; ad summam, testimonium innocentis conscientiae, auctoritas [Col. 0087B] Romani pontificis, prudentum consilia familiarium preces tandem persuaserunt, ut examen causae, si fieri potest, domi exspectem, ubi finis poterit esse, et sumptu facilior, et copia amicorum fertilior. Sed haec, ut scribitis, renuntiasse debueram: has equidem partes fidelibus vestris amicis meis, venerabilibus viris, Joanni thesaurario Eboracensi, et magistro Willelmo commiseram procurandas. Proprium nuntium idcirco destinare distuli, quia naufragii brevis, ut videbatur, licet magni, adhuc dubius erat eventus, et quia mallem laeta quam tristia nuntiare. Unde et cursorem vestrum mecum retinui per dies aliquot in adventum illustris reginae Anglorum, et clarissimi viri cancellarii regis, [Col. 0087C] qui, per misericordiam Domini, procellam mihi detumuisse dixerunt. Potens est autem Dominus vestris, et Ecclesiae suae, pro qua patior, precibus, eam, quantacunque sit, in auram commutare, et innocentiam meam perducere ad portum quietis optatae. Haec hactenus.

Ex quo fidelem nuntium inveneritis, mihi, si placet, epistolas beati Bernardi transmittite. Precor etiam, ut flores aliquos verborum ejus, et vestrorum, et cantoris Trecensis, et si qui sunt similes, colligi faciatis: ita tamen ut florum laetitia non perimat aut minuat fructus utilitatem. Ego procul dubio, auctore Domino, vos in mea, aut proprii nuntii persona, antequam autumnus exeat, visitabo. [Col. 0087D] De liberalitate, quam in fratrem meum exercuistis, quas possum vobis gratias refero. Charissimum autem nostrum, T., praepositum vestrum, nomine meo persalutate; his quoque salutatis qui vos diligunt, et me noverunt, quos etsi non chartae brevitas, mentis tamen complectitur latitudo.

In adventu nuntii vestri ad nos serenissimi domini nostri regis Anglorum, qui ad Alpinos et sub-Alpinos Britones profectus est expugnandos, expeditio nos tenebat occupatos quidem totius regni negotiis, sed praecipue sollicitos in custodia illustris reginae Anglorum et liberorum domini regis, qui [Col. 0088A] commissi sunt fidei domini Cantuariensis, a cujus ego latere non recedo: inde utique ut eminentiam vestram nec per nuntium meum tam cito potuerim visitare. Caeterum quid doloris et moeroris animae meae nuntius vester attulerit, prudens et sciens taceo, ne, si super dolorem vulnerum vestrorum, meum quoque addidero, ampliori tristitia absorbeamini, cum saucia mens recordatione, nedum inundatione tristium exulcerari soleat potius, quam foveri. Malorum quidem meminisse juvat, sed cum praeterierint, tunc demum placet fuisse prostratum, cum fortior praevalueris. Miserum quoque fuisse jucundum est, sed jam de felicitate gaudenti. Sic, sic infortunii grata est recordatio, sed cum de fortunae injuria triumpharis. Quis [Col. 0088B] aedium suarum ruinam laetis oculis aspicit? quis domus suae flagrantis aut fumantis incendia libens intuetur? Proinde, mi charissime, a tanti moeroris memoria animum pariter paululum avertamus, conversi ad eum qui fideles suos tentari non patitur supra id quod possunt, faciens quidem de tentatione proventum, ut omnia cooperentur in bonum. In sorte namque justorum peccatorum virga non permanet, et quidquid ab iniquitate recedit, seu prosperi, seu adversi faciem induat, nihilominus proficit ad salutem, et conatur ad gloriam. Ex rerum namque difficultate crescit meritum fidei, et gloriosior est triumphus, quem assiduitas laborum, et periculorum susceptio, et jugis patientia praecesserunt. Si de se praesumit aliquis in quo deficit, si [Col. 0088C] de Domino, in quo non proficit: Sine me, inquit, nihil potestis facere (Joan. XIV) ; et in eo cujus spiritu agitur apostolus, omnia potest. Quis virorum fortium et sublimium illud non libenter amplectitur?

Dilatare voluit Dominus nomen suum, et martyris sui ⁜ (10) gloriam transferre ad externas nationes, [Col. 0088D] ut qui quasi sub modio Senonensis Ecclesiae latebat, respondeat in medio nationum, et multitudine populorum. In aedes suas tantum forte permisit incendium, ut quasi beneficio ignis examinatae, auctore Domino, cum reaedificatae fuerint, sicut mundiores, ita appareant pulchriores. Cum vero Ecclesiam Anglorum sollicitare placuerit, diligenti sollicitudine prudentes et honestos viros in hoc opus eligere studeatis, quorum peccata minime ruborem incutiant innocentiae vestrae: veniant quidem muniti commendatitiis precibus principum vestrorum, non quo res aliter expediri non possit, sed quia facilius et felicius promovetur negotium, quod magnorum virorum est auctoritate subnixum. Affectum spondet [Col. 0089A] dominus Cantuariensis, effectus autem Dominus procurabit. Quid de me dicam, qui totus vester sum, et illorum?

De caetero liberalitati vestrae pro epistolis beati Bernardi gratias ago, antiquis insistens precibus, ut flores verborum ejus quos conquirere poteritis mihi transcribi faciatis, et si quid hujusmodi apud vos paratum est, per nostros nuntios afferatur. Praeterea beati Aigulfi mihi pignora promisistis, cui satis gratulari non possum; sed licet mihi sufficiat gratia vestra, precor, si fieri potest, ut de reliquiis beatae Savinae, Memorii, Frodoberti, et aliorum, quorum pane nutritus sum, per eosdem mihi mittatis. Quod autem hujusmodi mitti placuerit, manu vestra signatum tradatur nuntiis, et litterarum [Col. 0089B] vestrarum prosecutione fiat authenticum.

HENRICO episcopo Wintoniensi ⁜ (11) .

Quot et quanta mala Ecclesiis Christi procuret pastoris absentia, etsi antea nobis fuisset incognitum, ex solo peregrinationis vestrae dispendio potuimus didicisse. Biennium enim est ex quo fames coepit in terra vestra, non equidem fames victualium, quorum satietate a cultu Domini avertitur, et plerumque recalcitrat populus incrassatus, impinguatus, dilatatus, sed fames audiendi verbum Domini. Parvuli siquidem petierunt panem, et non erat qui [Col. 0089C] frangeret eis. Si ergo ad aliquem vicinorum solos Evangelii tres panes, domui vestrae mutuaturi accedimus, creditorum continuo sustinemus difficultates, ea se copia excusationum opponit, ut filiis quiescentibus in cubili, ad importunitatem nostram vix surgat aliquis et aperiat vel nobis pro reverentia nostra. Si autem ad extraneum vel peregrinum urgente necessitate confugimus, timemus, ne pro pisce serpentem, aut ne pro ovo porrigat scorpionem. Praeterea oves vestrae aut non audiunt, aut minus audiunt vocem alienorum. Quid multa? jacturam Domini, quae quotidie fit in rebus et moribus, non sufficiunt enarrare. Audite ergo, dilectissime frater in Domino, planctum esurientium, audite voces vagientium parvulorum, audite vocem sponsae [Col. 0089D] quae amore languet, et vestro desiderio intabescit. Audite denique vocem sponsi, qui vos constituit super familiam suam, ut ei cibum detis in tempore. Redite itaque ad ecclesiam vestram, et totam insulam sapientiae et virtutis vestrae radiis illustrate. Nec vos moveant damna rerum, quem respiciunt pericula animarum. Procul dubio satius est et aequius, ut sollicitudinis vestrae vigilantiam commissis vobis ecclesiis impendatis, quam alienis. Dominus rex de securitate vestra nos fecit securos, et duobus, quos nominatim excludit, exceptis, quos volueritis, ad gratiam ejus poteritis introducere. Nos autem reditui vestro congratulabimur, et quidquid [Col. 0090A] auxilii vel consilii poterimus, libenti animo conferemus. Vale.

Amicis nostris, urgente tentationis articulo, illam consilii viam credidimus ostendendam, quae honestatis specie, aut utilitatis fructu, videtur prae caeteris eligenda. Et licet ambigentis animus recte consulenti obtemperare detrectet, charitatis tamen instantia non quiescit, donec reluctantem amicum ad bona pertrahat, vel invitum. Sic nos, reverende et amantissime frater in Domino, fraternitatem vestram ad propria redire monuimus, omnino non credentes honestati vestrae, aut ecclesiae utilitati magis aliquid expedire. Ut enim caetera taceamus, [Col. 0090B] quae longum est enarrare, profecto morum ruina longe miserabilior est, quam nummorum. Nec est de temporalium amissione dolendum, ubi dispendium incurritur aeternorum. Duorum namque dolorum circa eumdem animum major denigrat alterum. Absit autem! ut aliquis de vestra prudentia audeat suspicari, quod vilissima rerum, opes scilicet, animum vestrum moveant ubi periculum imminet animarum. Absit! ut invidia antiquo suo vobis possit insultare proverbio dicens:

Domino papae ALEXANDRO.

Ex mandato sanctitatis vestrae in praesentiam nostram citavimus venerabilem virum G. abbatem Westmonasteriensem monachis de Malvernia responsurum super his quae in audientia vestra adversus eum proposuerant. In ipsa autem ventilatione causae nobis ex testimonio venerabilium virorum Gileberti Hereford. episcopi, Hamelini abbatis Gloucestr., Raginaldi Persor. abb. evidenter apparuit, quod monachi Malverniae graviora quam passi sunt promeruerant, vitio contumaciae suae, et inobedientiae culpa, quam beatus Benedictus in monasteriis docet caeteris acrius puniendam; et quam tota fides Catholica, et omnis ecclesiastica disciplina, [Col. 0091C] quasi scelus idololatriae detestatur. Tandem conversi ad cor ab abbate suo, quem multis injuriis et vexationibus graviter laeserant, saniori consilio usi, prostrati ad pedes ejus, veniam petierunt, et satisfactionem promittentes, restituto privilegio, quod a majestate vitiosa suggestione obtinuerant, intervenientibus nobis, et venerabilibus viris qui aderant, G. Roffensi episcopo, Silvestro abbate S. Augustini, in ipsius gratiam recepti sunt, et sic concordia reformata. Et quia cellulam Malverniae Ecclesiae Westmonast. pleno jure ab initio constat esse subjectam, excellentiae vestrae preces porrigimus, rogantes ne contra consuetudinem omnium monasteriorum, tam patiamini jure suo privari, et [Col. 0091D] justas petitiones abbatis, de quo meliora speramus, misericorditer audiatis.

THEOBALDI episcopo Wintoniensi.

Super incolumitate vestra, quam a nuntiis vestris accepimus, laetamur plurimum, sed de ea mentis integritate, quae rerum damna non sentit, congratulamur Altissimo, bonorum omnium largitori. Gravis quidem fuerat de rerum jactura tentatio, si non in fortem animum incidisset; verum fortitudo clarius elucescet, si tribulationis igne probata redierit ad ovile, quod ex pastoris absentia insidiantium morsibus patet. Nec est, dilecte frater, quod vos amodo vereri oporteat, cum ipse rex adventum vestrum [Col. 0092A] desideret, et pacem, et securitatem omnimodam repromittat, et ne de ea possitis aliqua ratione dubitare, eam in manu nostra cepimus, ducatum vobis dantes, a mari usque ad regem, moram vobis, et reditum, si expedierit, praeparaturi. Si ergo diligitis ecclesiam vestram, si animam vestram, imo quia utramque diligitis, accepta opportunitate redire non differatis, ne, quod absit! quod saepe diximus, fiant conditionis vestrae novissima semper deteriora prioribus. Potestatis enim a Domino constitutae geminabitur indignatio, si porrectam gratiam contemni praesenserit.

Domino papae ALEXANDRO.

[Col. 0092B] Sanctitatis vestrae mandatum debita veneratione suscipientes, creditoribus vestris satisfecimus, parati semper apostolicis obedire mandatis, sed apostolatus vestri tempore paratissimi. Nos etenim per misericordiam Domini a fide Romanae Ecclesiae, ab obedientiae famulatu, non carcer, non gladius, non, si qua gravior est persecutio, separabit: praesertim cum illum videamus in throno Petri regnantem, a quo doloribus nostris solatium exspectamus. Multa siquidem sunt, et fere importabilia, quae pro domo Domini libenter, cum ita oporteat fieri, sustinemus, et certe majora quam quae scripto committi expediat. Speramus autem quod ea in brevi, auctore Domino, in auribus vestris commodius praesentes exponemus, eo quod vos ad Galliarum partes [Col. 0092C] descendere, fama fere omnium consona voce concelebrat. Supplicamus ergo majestati vestrae, ut nos de adventu vestro, si placet, dignemini praemunire, quo paternitati vestrae, ut decet, promptius occurramus, et desideratissimo beatitudinis vestrae visu et alloquio citius gaudeamus. Interim, Pater dulcissime, nos scriptorum vestrorum solatio, et apostolicae salutationis beneficio petimus saepius visitari, ne pii desiderii nostri dilatio, aut servitutis nostrae contemptum, aut defectum gratiae vestrae, aut veteris amicitiae oblivionem, si non nobis, aliis tamen significare videatur. Et quia indefessa sollicitudine super afflictione matris nostrae sanctae Romanae Ecclesiae jugiter concitantur viscera [Col. 0092D] nostra, et ora filiorum infidelium dilatantur, qui laborem capitis pro languore nobis improperant, expedit ut vestrum, et sanctae Romanae Ecclesiae statum, et si tempestas adhuc cessat a saeculo et serenum futurae pacis alicunde resplendeat, litteris quas in gente nostra ad confirmationem fidelium possimus ostendere, nobis significari praecipiatis. Me gravis languor, exigentibus culpis meis, aestate praeterita adduxit ad portas mortis, cui me ad modicum facto jam testamento, rebusque omnibus usque ad victum tenuem erogatis, clemens Omnipotentis manus, ut hac urbe morula liceat commissa deflere, subduxit. De reliquo namque breves sunt dies mei. Verum ut anima de carnis ergastulo laetior exeat, ad conspectum Altissimi gratias pro [Col. 0093A] benefactoribus actura, ad pedes clementiae vestrae tota mentis intentione jaceo provolutus, ut professionem abbatis Sancti Augustini, quam omnes praedecessores mei habuerunt, et mihi novissimo, et omnium minimo nunc pro bene placito vestro subtrahitur, ecclesiae meae restituatis. Hic est enim dolor ille unicus, qui corpus meum depascitur, lacerat animum imum et invalescit tantum hoc sub pectore vulnus, ut me patienter audiat clementia vestra: moeror et doleo, quod praeterita hieme, nec in una petitiuncula potui exaudiri, cum monachi S. Augustini contra me multitudinem obtinuerint litterarum. Litteras illas, quas solas pro nobis, de negotio illo nostri vobis nuntii attulerunt, Domino teste, pro reverentia et honore vestro, quem conservari [Col. 0093B] desidero semper illaesum, nulli adhuc credidi ostendendas. Ego, cum illis placet, ex mandato vestro, ad suffraganeorum meorum tribunal protrahor et invitus.

R. cancellario.

Gratias quantas possum, quia quantas debeo, reddere non sufficie, refero paternitati vestrae, pro honore et beneficiis mihi et meis a vobis semper exhibitis, et maxime eo quod solus inter multos, quibus devotio mea quandoque innotuit, me litteris vestris in manu nuntiorum meorum, adhibita consolatione curastis instruere. Vestro itaque consilio acquiescens, convocatis iis, quos oportuit, in [Col. 0093C] verbo, sicut me docuistis, processi, a mandatis apostolicis, nec pro temporali vita et in minimo recessurus. Videat Ecclesia Romana quid praecipue velit, aut quid expediat, pro ipsa, si necesse est, paratus sum, et carcerem, et in mortem ire: quisquis in Ecclesiae auribus Romanae de me aliud dicit, de suo loquitur, quia mendacium loquitur. Exhibitio praeteritorum probatio futurorum est. Me jam tertio, pro mandatis apostolicis, periculis, imo et morti exposui. Nunquid in fine viae et vitae senex aeternum longi laboris et jugis obedientiae praemium pro quacunque temporis fallaci promissione immutabo? Ante mihi pereat totus mundus, quam ego pro ipso peream Deo meo. Haec ideo quia quosdam dominorum meorum cardinalium aliter quam mihi et ecclesiae [Col. 0093D] meae expediat, aut quam ego de conscientia mea meruerim, in me audio animadversos: quibus si deliqui, quod tamen non recolo, tanquam dominis et patribus debita humilitate libentissime satisfaciam. Si non deliqui, obsecro per misericordiam Domini et justum judicium ejus, ut amoveant conceptae indignationis aculeos, et antequam mihi bene promerenti amodo restituant gratiam. Et quia nuntii mei a quibusdam minus bene recipiuntur, petitionem hanc, si hoc tamen auderem postulare, dominis meis cardinalibus per manum vestram desidero praesentari, et responsa eorum per litteras vestras recipere.

[Col. 0094A] ⁜ (12) Celebris fama est dominum papam ad Galliarum fines accedere. Ut ergo promptius illi et vobis occurramus, me per latorem praesentium, si placet, adhibita celeritate praemonete. Vivat et valeat paternitas vestra, memor mei in orationibus suis.

JOANNI Scor. et JOAN. PAUL. card.

Ab ineunte aetate amplexus obedientiam, nihil exinde ei praetuli, pro qua ab initio universa omnia reliqui. Cum vero placuit ei qui me vocavit, ut puerum suum Cantuariensi Ecclesiae praeficeret, licet indignum, nihil postea potius credidi, quam ut me sanctae Ecclesiae Romanae tota devotione submitterem, et ei famulatum pro viribus semper promptissimum [Col. 0094B] exhiberem. Mihi voluptas erit et gloria, meam singulis annis, aut saepius devotionem sedi apostolicae praesentare. Miror autem et admodum doleo, quod quorumdum dominorum meorum cardinalium citra meritum meum in me incanduit indignatio. Mihi siquidem in nullo conscius sum: verum si deliqui, humiliter satisfacientem admittant ad gratiam: si non deliqui, misericordia et justo Domini interveniente judicio, bene semper de caetero promerentem fraterna charitate recipiant, et a persecutione cessantes, nostri non declinent famulatus obsequia. Nostra haec petitio vestris manibus promoveatur, quia nuntiorum nostrorum praesentia minus bene recepta est a quibusdam. Sinceri amoris secura est petitio.

BOSONI cancellario.

Pro honore et beneficiis a vobis mihi et meis saepe collatis bonitati vestrae gratias ago, orans, ut in me non tepescat vestrae charitatis affectus, quia mei obsequii devotio non quiescit. Verum quia amicorum sibi invicem reseranda sunt pectora, quid animam meam maxime torqueat, paucis aperiam. Ex quo promotus sum in episcopum, sanctae Romanae Ecclesiae studui totis viribus inservire, credens, amore et cultu justitiae, et jugi devotionis exhibitione me posse ipsius gratiam comparare. Caeterum secus accidit. Nullo siquidem mali merito de conscientia [Col. 0094D] mea procedente, me quidam dominorum meorum cardinalium, ut a quibusdam audio, admodum persequuntur. Quod ex eo verum esse maxime perpendo, quod detractoribus meis favent et adversarios fovent. Sit ergo sollicitudinis vestrae, ut si hoc culpa mea promerui, cum debitae satisfactionis fructu non respuant poenitentem. Si non, ut credo, promerui, contemplatione misericordiae, et justi judicii Dei, molestias hujus acerbitatis amoveant, et a se non rejiciant nostrae devotionis obsequium. Praeterea, quod mentem meam dolore graviori exulcerat, dominus papa, qui praeterita hieme petitiones meas non admisit, adversariis meis, et praesertim monachis Sancti Augustini, fasciculos, quibus [Col. 0095A] senectutem meam obruerent, contulit litterarum: ad abbatem Sancti Augustini de facienda professione litteras mihi indulsit, quae, ut pace ejus loquar, ei non essent honori, et mihi fuissent dedecori, et abbati essent futurae contemptui. Scripsit enim tenuiter, ut professio fieret. At diu cardinales econtra litteris instruxerunt abbatem ut appellaret. Quis non videt litteras hinc inde missas, nisi ad ancipitis pugnae discrimen invitasse? Praecepit item ut pro beneplacito monachorum ad tribunal Londonias litigaturus accederem. Quid multa? ego nec in minimo, qui tot et tantos amicos in Ecclesia Romana habeo: monachi illi sunt in omnibus exauditi. Haec in oribus vestris corde et ore moesto depono, ut quandoque similibus obviare studeatis. De caetero [Col. 0095B] creditoribus vestris satisfecimus, nihil accipientes de pecunia sancti Bertini.

Domino papae ALEXANDRO.

Nostrum, et ecclesiae, quae apud nos est, statum, vobis per Herebertum vestrum missis litteris significavimus, at ille aut per malitiam prodidit, aut perdidit per negligentiam, aut eas amissas esse fraudulenter simulavit. Cum enim dimissus a vobis apud cancellarium regis Anglorum per mensem et amplius contra prohibitionem vestram exspectasset, remisso in Angliam nuntio per litteras memorati cancellarii sollicitavit, ut ei litteras prioribus similes, quas sibi sublatas querebatur, remitteremus [Col. 0095C] ad vos fidelius deferendas. Quia igitur parum fidelis in primis exstitit, malumus proprium nuntium destinare quam secundo decipi per alienum. Vos nuntium vestrum pro beneplacito vestro convenietis, et si placet, eum, ut cautius et fidelius negotia vestra exsequatur, instruite.

De caetero monachi Sancti Augustini ecclesias in fundis eorum sitas nobis subtrahere machinantur, et quia in oculis Ecclesiae Romanae gratiam invenerunt, si quis salutis nobis, aut ecclesiae nostrae decernitis relinquendum, preces eorum ulterius in dispendia nostra non admittatis. Praeterea noveritis liberum esse omnibus appellare. Quod ex eo vobis constare poterit, quod aliqui ad vos confugientes hoc solo remedio evaserunt. Vos qualiter agatis [Col. 0095D] cum eis providete, et si quid in causis eorum nobis debetur honoris, prout placuerit, reservate.

Domino papae ALEXANDRO.

Norwicensis archidiaconus, vir malitia, dolositate, et arte mentiendi conspicuus regnum nostrum praeterita aestate rumoribus suis concussit, et optimates regni adversus fideles vestros, imo Ecclesiam Dei graviter concitavit, vulgo dicens, in episcopatu Norwicensi se a vobis in Angliam destinatum, ut a Willelmo comite Warennae, filio regis Stephani, DCC marcas reciperet, quas pro audiendis petitionibus suis contra regem vobis praefatus comes debebat [Col. 0096A] appendere: sub hac excusationis imagine, ne in jus traheretur juxta mandatum vestrum a domino Norwicensi saepius impetravit, et causam quae inter ipsum et magistrum Willelmum clericum domini Cantuariensis vertebatur super ecclesia de Alvestona, diutius distulit. Beneficio tamen litterarum vestrarum, dictante justitia, in facie ecclesiae Norw. per praesentiam episcopi, cui causam commiseratis, absque remedio appellationis infra praescriptum terminum finiendam, in ea prostratus est, et a jam dicta ecclesia dejectus. Si ergo causam iniquam reparare tentaverit, non decet bonitatem vestram, ut ipsius preces, ne dicam fallacias admittatis, sed potius puniatis, quod se procuratorem vestrum, et gestorem negotiorum mentitus est, aut inepte gloriatus. [Col. 0096B] Male enim sonuit in auribus omnium gloriatio ejus.

Domino papae ALEXANDRO.

Possem temeritatis et arrogantiae argui, qui aures vestras toties pulsare praesumo, si timiditatem meam Patris benignitas non excitaret, et ausum non excusaret fraternae charitatis officium. Suadente ergo pietatis vestrae dulcedine, et urgente pauperis honesti et litterati necessitate, majestatis vestrae pedibus toto animo provolutus, quas licet clementiae vestrae preces offero, quatenus latoris praesentium personam benigne recipiatis et causam, et ei solatium vitae Senonensis archiepiscopi violentia [Col. 0096C] non permittatis auferri. Quid justitiam ejus impediat, ipso referente, si placet, audietis. Praeterea praecentor Senonensis, et honestate morum, et litterarum eruditione, et speciali, qua vester est devotione, in quantum aequitas permiserit, dignus est exaudiri. Nunc ad me redeo. Episcopo Lexoviensi, cum excellentiae vestrae visum fuerit, gratiam rependetis, pro eo quod in me servum vestrum, serenissimi domini regis tantam conflavit indignationem, ut morari in Anglia mihi tutum non sit, et exire aut impossibile sit, aut difficillimum. Senes nostri incolumes sunt ab abbate Radingensi, licet vos cum Thoma suo circumvenerit. Ad opus R. nostri vix aliquid extorquebimus. Osbertus Eboracensis [Col. 0096D] archidiaconus in purgatione defecit. Quisquis vobis suggesserit aliter non credatis.

Domino papae ALEXANDRO.

Andreas clericus de Lenham, ecclesiam suam de Lenham quibusdam decimationibus injuste spoliatam esse, in praesentia nostra conquestus est, postulans sibi de G. presbytero de Wichelemera, qui eas occupavit, et quodam milite Ricardo, qui fundi dominus est, et occupanti patrocinatur, justitiam exhiberi. Partibus vero tandem peremptoria die praefixa, cum praefatus An. adesset, pars adversa tergiversando, ad frustratorias dilationes confugit, quas cum eis juris ratio denegasset, jam dictus [Col. 0097A] miles sibi a nobili viro Willelmo fratre regis, domino suo, dixit esse prohibitum, ne, eo absente, super decimis de quibus agebatur, causam ingrederetur. Praememoratus quoque presbyter, cum cedere videret militem, cujus patrocinio nitebatur, se non litigaturum respondit. Cum ergo actor, productis idoneis testibus, quibus abundabat, summa instantia, ut ipsius probatio reciperetur, a nobis impetrasset, et ea recepta consilio synodi cum pro eo laturi essemus sententiam, saepedictus presbyter ad vestram audientiam appellavit, diem praefigens: Quasi modo geniti. Vos itaque prout Deus vobis inspiraverit, causae debitum finem imponetis.

[Col. 0097B] Domino papae ALEXANDRO.

Magnam, dulcissime Pater, conceperamus laetitiam, sperantes, ut fama erat, nos citra Alpes posse praesentiae vestrae solatio recreari. Versa est tamen in luctum cithara nostra, et gaudium transiit in moerorem, ex quo pro certo nobis innotuit, quod urbs beatitudinem vestram invidens Cisalpinis, nominis vestri gloria maluit illustrari. Cum ergo apostolatus vestri culmen nequeamus pro voto visitare, quod possumus, iterum per nuntios, celeritate adhibita, consuetae visitationis supplebimus obsequium. Placeat itaque dignationi vestrae, usque ad illorum adventum causam monachorum Sancti Bertini, et Osberti Eborac., archid. et si qua nos et regnum Angliae negotia contingunt, suspendere, quoniam [Col. 0097C] illi super his omnibus discretionem vestram facient certiorem, et auditis eis ad singula, Domino propitio, tutius et utilius procedetis.

Domino papae ALEXANDRO.

Praeter opinionem, et contra spem, litterae vestrae, quarum jucunda solet esse conceptio, nobis moestitiam attulerunt. Cum enim ad Galliam cum summo desiderio praestolaremur adventum vestrum, accepimus vos ad urbem, utinam salubriter! esse reversos, et spei nostrae sic evacuatam esse laetitiam. Praeterea petitiones nostrae caruerunt effectu, quia scriniarii vestri, ut scripsistis, nostras forte litteras [Col. 0097D] amiserunt. Nos autem quo modo possumus, acerbitatem utriusque infortunii relevantes, nuntios qui vos vice nostra visitent, et litterarum damna restaurent, sub omni celeritate ad sedem apostolicam destinamus: rogantes ut causam monachorum Sancti Bertini, et Osberti Eboracensis archidiaconi, et si qua ad nos, vel regnum Angliae negotia spectant, usque ad illorum adventum protrahi faciatis. Illis enim auditis, auctore Domino, singula salubrius statuetis.

Amico suo charissimo ERNULFO, suus JOANNES, salutem et verae dilectionis obsequium.

Dominum cancellarium scio emergentium tumultu [Col. 0098A] negotiorum, variis curiae occupationibus, et rei familiaris necessitatibus impeditum, amicorum petitionibus promovendis, nisi alio incitante, vacare non posse. De vestra itaque familiaritate praesumens, precor ut, inspectis litteris quas ei mitto, ipsum ad reformandam mihi domini regis gratiam animetis, et recurrente scripto vestrum mihi consilium significetis. Quomodo vero dominus rex, domini papae, Cantuariensis episcopi, et cancellarii sui preces accipiat, diligenter litteris vestris, si placet, rescribite. Amicum siquidem longe honestius est veraciter praemuniri, quam fallaciter decipi. Jacula quoque minus laedunt quae praevidentur.

[Col. 0098B] Cancellario regis.

Inter multiplices et graves in me saevientis fortunae injurias, nihil eo molestius fero, quod amicorum solatio destitutus neminem curarum socium, aut participem moeroris invenio. In quo calculo sors mea versetur, citra meae conquestionis judicium, ex his quae videtis et auditis, et quae longo didicistis experimento facile poteritis intelligere. Ut tamen quae sit, paucis aperiam. Ex quo socii nostri a vobis redierunt, communem Dominum, me fere excluso, nisi cum onera fuerint subeunda, suum promissis et rumoribus effecerunt.

De caetero rerum vestrarum me curam habere praecepistis: libens pareo, etiam ubi non proficit cura mea. Dominus noster propriarum ecclesiarum vobis subtrahi praecepit auxilium. Resistentibus mihi aliis, frustra contra torrentem direxi brachia mea. Vos autem super haec ei rescribite. De statu insulae, et curiae familiaribus vobis plura scribere vereor, cum per invidiam fortunae, litterarum [Col. 0099A] mearum aliae, incidant in latrones, aliae naufragium patiantur, aliae meo dispendio se impudenter principum oculis ingerant. In his tamen, et aliis, quid me oporteat facere, rescribetis.

MATTHAEO praecentori Senonensi.

Miror, amice, et doleo, si dominus papa indulgentiae suae beneficium revocavit, et te illorum praecepit subire judicium qui tibi merito possunt esse suspecti, et absque suprema et fere invincibili difficultate non poterunt conveniri. Mihi quidem, licet paulisper haeream, persuaderi non potest, quod partis adversae sinistra adversus dexteram Romani [Col. 0099B] pontificis praevaluerit. Levi tamen gestamine integritatem virginis oppressam majestatis verbis, fraudulenta Senonum irruptione fere subversam memini. Debuerat Roma Senones [et dona ferentes] habere suspectos. Sed cubicularii et assessores principis, et sacri palatii quaestores diligentissimi, sub imagine juris praesidentis forte religionem circumvenerunt, et Gallos, dum emungerentur censuerunt admitti. Non equidem invideo successibus eorum, sed tuae et domini praecentoris laesioni compatior, tanto magis, quanto minus his malis mederi possum. Facies namque rerum quae apud vos sunt mihi ignota est, negotii vires ex absentia mea plena non possum inquisitione discutere, incidentes articulos citra partium assertiones examinare non valeo, et [Col. 0099C] ob hoc in re incerta tibi non possum certi consilii facere copiam: hoc tibi, auctore Domino, innata et exquisita prudentia, amicorum fida sedulitas, sapientum affectata instructio longe commodius praestabit, verumtamen sine consilii praejudicio, interventu domini Altissiodorensis episcopi, ut preces domini papae pro te porrectas admittat, studiosius sollicitabis, et per eumdem, et alios mysterium consilii partis adversae diligenter inquires, ut ex eo causam tuam facilius et felicius possis instruere. Si preces contempserit, eum quasi invitus trahes ad judices, maxime si litteris apostolicis aliorum judicio stare non cogeris. Neque enim in hac parte adversariorum vocibus credes, nisi principis apices praesentaverint. Si judicibus tuis exsecutionem [Col. 0099D] mandati apostolici consequi potueris, acquiesces: sin autem, honestam itineris causam, si ad dominum papam proficisci disponis, amici tui formabunt, quos rerum qualitas et causae calculus visibili specie plenius edocebunt. Ego quoque in quo possum tibi non deero, litteras quas ex parte mea domino papae trades, accipies a latore praesentium, tibi et fratribus domini praecentoris bonum optantes, et utinam obtinentes! Si affectum effectus non sequitur, animum veteris amici non argues, sed fortunam.

Cellensi abbati.

Occasionem scribendi vobis gratanter arripui, [Col. 0100A] cum apud nos viderem hominem, quem ad vos credebam reversurum. Nuntio igitur salutationis vestrae benigne suscepto, cum eo de referenda vobis salutatione contraxi, sub accepta cautione, quia persona mihi erat incognita. Quae itaque circa me sunt, ex parte describo, et possem utinam scribere laetiora! Postquam ab Ecclesia Romana reversus sum, tot acerbitatis suae molestias in me fortuna congessit, ut fere nihil adversitati existimem me antea praetulisse. Miramini forsitan, et obstupescitis, quid me tantopere potuerit perturbare. Haec in aure vestra paucis aperiam. Serenissimi domini, potentissimi domini regis, invictissimi principis nostri tota in me incanduit indignatio. Si causam quaeritis, ei forte plus justo favi, promotioni suae [Col. 0100B] ultra quam oportuerit institi, ad hoc toto desiderio cordis suspirans, ut quem fortunae invidia credebam exsultantem, miseratione divina regnantem cernerem in patrum solio, et jura dictantem in populis et nationibus. Sic forte decrevit Dominus punire impatientiam desiderii mei. Quidquid enim impatienter appetitur, vel fuga vel accessu doloris importat aculeos. Hujus tamen culpae non arguor, sed quod vires meas omnino transcendit, et parvitatem meam magnitudine sui poterit excusare, in innocentiam meam impingitur. Solus in regno regiam dicor minuere majestatem. Cum admissi mei factum diligentius exprimunt, haec in caput meum intorquent. Quod quis nomen Romanum apud nos [Col. 0100C] invocat, mihi imponunt. Quod in electionibus celebrandis, in causis ecclesiasticis examinandis, vel umbram libertatis audet sibi Anglorum Ecclesia vindicare, mihi imputatur; ac si dominum Cantuariensem, et alios episcopos, quid facere oporteat solus instruam. His de causis totus concutior, quibus etiam urgentibus mihi creditur exsilium imminere. Ego illud propter justitiam, si oportuerit, non modo aequanimiter, sed etiam cum gaudio tolerabo. Unde infra Kalendas Januarias me opinor ab Anglia exiturum, et quidem habito consilio vestro, et moraturum in Galliis, et inde ad Romanam Ecclesiam transiturum. Interim quantas possum bonitati vestrae gratias ago pro honore et liberalitate, quam in fratrem meum exercuistis, et ut vice mea abbati [Col. 0100D] Bullecurtensi de visitatione fratris mei gratias referatis exoro. Post quam prior de Cantumerulae litteras istas secreto inspexerit, ne ad oculos et aures plurium transeant providete.

THOMAE praeposito Cellensi.

Inspectis litteris quas domino Cellensi transmitto, statum meum pro parte conjicere poterit prudentia vestra. Quod autem specialiter ad vos spectat, amicum vestrum P. sanum esse sciatis, et incolumem, et in magna prosperitate versari. Illum vero quem vestris precibus domino cancellario regis commisimus, ego, et thesaurarius Eboracensis, nuper sanum [Col. 0101A] in bono statu vidimus, licet ab exactionibus regis non omnino possit esse immunis.

Domino papae ALEXANDRO.

Causa, quae vertitur inter Suanum et Baldewinum, sacerdotes, super ecclesia de Chiltedic. ab auditorio venerabilis fratris nostri Ricardi Londoniensis episcopi, appellationis auxilio ad nostram tracta est audientiam. Agebat itaque memoratus Suanus ut jam dicta sibi restitueretur ecclesia, qua se querebatur esse injuste et sine judicio destitutum, qui vicarium suum ut dicebat violenter expulerat. Baldewinus ad haec dilatoria exceptione opposita, se super memorata ecclesia de jure conveniri non [Col. 0101B] posse dicebat, citra restitutionem bonorum ejusdem ecclesiae, quae sibi vi et fraude praefati Suani dicebat ablata: paratus tamen de principali negotio respondere si Suanus innocentiam suam delato sibi juramento purgaret. Suanus vero nec subire voluit juramenti discrimen, nec referre, asserens judicio domini Londoniensis intentionem suam non posse alicujus exceptionis obstaculo submoveri: quod cum pars fateretur adversa, dicens se ideo appellasse, quia una die ab eodem Londoniensi cum isto alia duo perversa judicia reportavit, Suanus ad praesentiam appellavit vestram, praefigens Octavas apostolorum, cum tamen utrique parati essemus omnem justitiam exhibere.

Domino papae ALEXANDRO.

Charitatis fraternae compassio nos admonet, pro venerabili fratre nostro Willelmo Norwicensi episcopo vestrae majestati supplicare, ut vexationibus et injuriis quas ei Wachelinus archidiaconus incessanter continuat, finem debitum imponi praecipiatis. Quod quam necesse sit, vestrae sinceritati innotescere procuravimus, iniquitatis odio et abominatione scandali potius, quam aliquo personarum intuitu. Factum est siquidem Londoniis nuper cum conventum celebraremus, exigentibus quibusdam necessitatibus, jam dictus episcopus venerabilem fratrem nostrum Londoniensem episcopum, cui videlicet, [Col. 0101D] et Wigorniensi episcopo cognitionem accusationis, qua Wachelinus impetitur, delegastis, miserabili admodum supplicatione convenit, ut saltem ea die, quae ei tunc tertia fuerat peremptoria constituta, post multas, et multorum bonorum virorum vexationes ejus admitteret probationes, quod jam dicto archidiacono juxta mandati vestri formam ablata restituisset, vel justitiam exhibuisset, nisi in omnibus per ipsum Wachelinum stetisset. Produxitque in medium copiam virorum religiosorum, abbatum, archidiaconorum, priorum et clericorum, eorum testimonio, quod allegaverat, probaturus. Processerunt et alii quamplures illaesae opinionis viri, qui amore justitiae, et ad confusionem iniquitatis dicebant se paratos esse probare, quod saepedictum [Col. 0102A] archidiaconum audierant, offerente episcopo remissionem omnium restitutionum quas reposcebat, et insuper de proprio LX marcas argenti, ea conditione ut ei absolutionem criminum suorum idem episcopus impetraret, et episcopum repudiasse, partim quia non poterat, partim ne videri posset pro tantorum criminum redemptione marcas recepisse. In quibus cum universi, tam clerici quam laici, supra modum scandalizarentur, dissimulare non potuit nec voluit dominus Lond. praedictas probationes tunc tertio productas fuisse, sed Wachel. nulla trium citationum peremptoriarum apparuisse: et adjecit quod sine Wigornensi episcopo, cui condelegata erat causae cognitio, et non apparebat, die condicto nihil decernere poterat, vel debebat. Sit [Col. 0102B] itaque vestrae discretionis in brevi, si placet, saepedicti archidiaconi subterfugiis, in quibus confidit, obviare, et vexationibus tandiu afflicti episcopi, pacis remedio subvenire.

Domino papae ALEXANDRO.

Adversus Osbertum presbyterum super ecclesia de Trichestana, Jordanus prior Acrensis instituit controversiam, dicens eum praefatam ecclesiam possidere, quam sine prioris assensu, et alterius advocati, citra solemnem ordinem juris, et regni consuetudinem, invitis, et reclamantibus parochianis ingressus fuerat. Ad haec Osbertus se in eamdem [Col. 0102C] ecclesiam canonicum ingressum habuisse respondit, advocato comite Waren. ipsum praesentante, et Willelmo archidiacono Norwicensi vice Ebrardi bonae memoriae Norwicensis episcopi, introducente, et ei cum omni jure suo jam dictam ecclesiam concedente. Adjecit etiam hoc legitimorum testium assertione in praesentia venerabilis fratris nostri Willelmi Norwicensis episcopi se probasse, quod et episcopus destinatis ad nos litteris testabatur. Se tamen minime cogendum esse dicebat, ut possessionis suae laudaret auctorem, aut titulum diceret, cum reus, et si nihil praestet, obtineat, auctore non probante, quod intendit. Cum ergo venerabilis frater noster episcopus Cicestrensis instaret, ut prior, si in causa vellet procedere, suam fundaret [Col. 0102D] intentionem, praefatus presbyter ad vestram audientiam appellavit, diem praefiniens Dominicam qua cantabitur: Laetare, Jerusalem.

Domino papae ALEXANDRO.

Venerabilis frater noster Robertus Bathoniensis episcopus dilecto filio nostro, fideli vestro Willelmo Cumin ecclesiam de Cerda restituit, juxta mandatum misericordiae vestrae, quo praeceperatis eamdem sibi, appellatione remota, restitui, si ipsum Dunelmensi ecclesiae plene satisfecisse constaret. Dicitur autem clericus quidam nomine A. ut hoc beneficium clementiae vestrae infirmet ad sedem apostolicam proficisci. Nos itaque quas possumus [Col. 0103A] majestati vestrae pro W. preces porrigimus supplicantes, ut quod ei misericorditer conferre dignata est bonitas vestra, fideliter conservare dignetur, et ut ipsum in petitionibus justis clementer audiatis.

Domino papae ALEXANDRO.

In omnibus quae gessit bonitas vestra, nihil domino regi Anglorum gratius est beneficio quod Willelmo Cumin fideli vestro misericorditer impendistis. Hoc autem nititur evacuare frater quidam nomine A. de Cerda, utinam melioris vitae et integrioris famae! et majestatem vestram levitati et inconstantiae, quod absit! submitti desiderat. Rectius, [Col. 0103B] Pater, fuerat, omnino non audire clamantem, quam gratis destituere restitutum, et absque culpa dejicere legitime possidentem. Placeat ergo dignationi vestrae juste conservare quod misericorditer contulistis, et ipsum in petitionibus justis clementer audite. De caetero episcopus Lexoviensis malleus iniquitatis est ad conterendam Ecclesiam Dei; hic in me pauperem tantam regis coacervavit indignationem, ut domino Cantuariensi et cancellario suo rex ipse denuntiaverit, me majestatem regiam minuisse, et ob hoc ab amicorum et fidelium numero excludendum. Auditis etiam litteris, quibus innocentiam meam vestra benignitas excusavit, mendosus ille et mendax dicere ausus est: «Dominus papa scripsit quod voluit, ergo domino [Col. 0103C] regi refero, quod verum novi.» Provideat igitur mihi pietas vestra, et regis gratiam studeat reformare.

Domino papae.

Clericus quidam de familia Willelmi bonae memoriae Eboracensis archiepiscopi, nomine Symphorianus, in praesentia regis Stephani et episcoporum, et baronum Angliae, in quodam conventu celebri Osbertum Eboracensem archidiaconum impetivit super crimine veneficii, quo praedictum archiepiscopum dicebat exstinctum, veneno sibi per archidiaconum in mensa Domini propinato, promittens [Col. 0103D] constanter se hoc ferri candentis, aut aquae ferventis, aut monomachiae, aut alio judicio probaturum. Osbertus vero constantissime crimen inficiatus, privilegio dignitatis et ordinis se non laicorum, sed ecclesiastico tantum judicio subjacere, et se illi per omnia paratum stare respondit. Datis ergo ab utrisque fidejussoribus de lite exsequenda juxta consuetudinem gentis nostrae in manu regis qui, nobis et fratribus nostris reclamantibus et renitentibus, causam hanc propter atrocitatem criminis, et quia eo praesente initiata erat, ad forum suum pertinere dicebat, usque in Octavas Epiphaniae dilata est controversia.

Interea regi Stephano serenissimus dominus noster rex Henricus successit, de cujus manibus, vix [Col. 0104A] cum summa difficultate, in manu valida, et cum indignatione regis, et omnium procerum, jam dictam causam ad examen ecclesiasticum revocavimus. Cum ergo intervenientibus multis dilationibus quaestio ex necessitate protracta esset, et actor, S. scilicet, secundum subtilitatem legum et canonum accusationem non posset implere, inspectis sacris canonibus de consilio venerabilium fratrum nostrorum Ricardi Londoniensis, Hilarii Cicestrensis, Jocel. Saresberiensis, Roberti Exoniensis episcoporum, et aliorum sapientum qui aderant, quia verbum istud per totam insulam divulgabatur, jam dicto archidiacono purgationem indiximus trium manu archidiaconorum, adhibitis secum aliis quatuor diaconis, diem praestandae purgationis praefinientes, [Col. 0104B] qua imminente accessit ad nos memoratus archidiaconus, dicens se malle innocentiam suam demonstrare in facie Ecclesiae Romanae, ad quam verbum forte pervenerat, se et omnia sua vestrae protectioni subjiciens, et auctoritate apostolica inhibens, ne in laesionem ejus quidpiam ab aliquo statueretur. Adjecit etiam quod in Octavis Epiphaniae se vestro conspectui praesentabit. Nos ergo, ut oportuit, apostolicae majestati deferentes definitionem negotii vestrae reservavimus sanctitati.

Domino papae ALEXANDRO.

Ad hoc excellentiam vestram capiti omnium Ecclesiarum [Col. 0104C] dispositio divina praefecit, ut, exterminatis vitiis de domo Domini, virtus jucundum capiat incrementum et ut imperfectum totius humanitatis, vestrae majestatis suppleat consummata perfectio. Causa quae vertitur inter dilectos fratres nostros Rad. Dunelmensem et monachos Cantuariensis Ecclesiae, appellationis auxilio nuper ad examen apostolicum a nostris manibus evolavit; ea est hujusmodi. Memoratus Rad. redditus LXX librarum, quos in ecclesia Dovurensi habuerat, officio nostro sibi restitui postulabat, aut aliorum reddituum aequam recompensationem sibi reponderari; dicens eos ad hoc teneri ex juramento, quod Auricus Camerarius nomine ex mandato conventus praestitit, quando [Col. 0104D] Rad. cessit ut in ecclesiam Dovurae monachi ingrederentur. Hoc quoque se legitimis testibus promisit probaturum. Prior vero et monachi hanc ejus petitionem inanem esse dicebant, eo quod sibi semper praedicta pactione in assignato redditu fuerit satisfactum; adjicientes se paratos esse ad calculi rationem accedere, ut suppleant pro arbitrio boni viri, si quid ei ulterius competierit. Ad haec Rad. se citra audientiam vestram minime super haec fitigaturum respondit, invitans priorem et monachos super praestito juramento ad vestrum examen, et priorem specialiter, et Hug. fratrem ejus super contemptu vestro, eo quod in parochia illius protectionis vestrae praesidio gaudentes, me invito contra juris reverentiam capellam construxerint, praefixit [Col. 0105A] itaque terminum Dominicam in Ramis palmarum.

Domino papae ALEXANDRO.

In se ipsum, teste Anania, provocat sententiam mortis, qui Spiritum sanctum, merito virtutum, successionis gratia, praerogativa sedis habitantem in vobis, aliquo mendacii fuco circumvenire praesumit, praesertim cum in dispendium juris, et alterius laesionem mendax precator invigilet. Porro lator praesentium Nicolaus a venerabili fratre nostro David Menevensi episcopo, archidiaconatu, quem canonice habebat, contra omnem reverentiam juris absens spoliatus, inauditus, non conventus, [Col. 0105B] occasione litterarum quas quidam Jordanus, forte vobis incognitus, falsis precibus, non sine admiratione totius Anglicanae Ecclesiae a vestra clementia impetravit. Hic est, Pater optime, hic est ille publice perjurus, homicidii ex praecedenti insimulatione publica respersus infamia, quem, ob crimen falsi in apostolicis apicibus commissi, sanctus decessor vester Eugenius officio et beneficio ecclesiastico condemnavit, qua ille prostratus sententia, exquisitis ignotarum gentium angulis latuit, donec praedictum patrem rebus humanis cognovit exemptum. Supplicamus itaque majestati vestrae, quatenus latoris praesentium inspecta justitia et miserabili paupertate, quod in eum enormiter factum est, misericorditer corrigatis, et eo restituto causam [Col. 0105C] jubeatis per legitimos tramites suo marte discutere, si tamen decessoris vestri sententiam evacuandam esse decernitis, et homini jam damnato actionem potius deberi quam poenam.

Domino papae ALEXANDRO.

Cum omnes fideles sanctae Romanae Ecclesiae praesidio gaudeant, ad sinum misericordiae ejus fiducialius in necessitate confugiunt, quorum desideriis justitia suffragatur, qui sanctae conversationis incitamento virtutes promovent proximorum. Tales esse fratres qui apud Theochesberiam Domino devotissime famulantur, publico praeconantis famae [Col. 0105D] testimonio didicimus. Pro eis ergo tam sinceras quam securas preces vestrae porrigimus majestati, quanta possumus devotione supplicantes, ut eorum justa desideria compleatis, ut exitu negotiorum facili et felici exhilarati, utriusque vitae successus vobis praecordialius studeant ab Altissimo promereri. Inter caetera miles quidam ecclesiam, quam XL annis inconcusse tenuerunt, eis molitur auferre sub praetextu advocationis quam adversus Ecclesiam Dei laici apud nos perniciosissime vindicant. Trahuntur ob hoc ad sedem apostolicam, ac si possent inde injuriarum reportare molestiam, ubi jura nascuntur. Sed, auctore Domino, sanctorum decessorum vestrorum vestigiis inhaerendo, ita unius temeritatem retundetis, ut ejus exemplo [Col. 0106A] alii instructi ad similia nequaquam audeant aspirare.

Domino papae ALEXANDRO.

Juxta sanctitatis vestrae mandatum, nobilem virum Hugonem de Dovera diligenter commonuimus, ut monachis Sancti Bertini ecclesiam de Chilleham, quam ad jus monasterii sui, ut dicebant, pertinentem, sibi violenter, et absque judicio querebantur ablatam, restitueret. Ille autem se mandatis apostolicis et juri promisit devotissime per omnia pariturum: verum falsitatem precum, quas vobis monachi porrexerant, in multis arguebat. Primo quidem jam dictam ecclesiam ad jus monasterii [Col. 0106B] non pertinere asseruit, quam nunquam ipsius, vel alicujus praedecessorum suorum assensu habuerant, praesertim cum, non assentiente, nedum reluctante fundatore, status ecclesiae mutari non possit, aut subjici servituti. Deinde monachos nunquam suo nomine possedisse dicebat, sed cujusdam Odonis, quem famosissimus ille tyrannus et ecclesiae nostrae gravissimus persecutor, Willelmus de Ypra, exhaeredato domino fundi, utcunque in possessionem admitti impetraverat. Fraude vero collusionis intervenientis, ut eis praefatam ecclesiam cederent, monachos praefato Odoni certos redditus assignasse, et hoc etiam publice notum esse asserebat, et ita mediante Simonia detentionem ecclesiae qualemcunque habuisse, venerabili fratre nostro Rogero [Col. 0106C] Eboracensi qui nunc est, tunc Cantuariensi archidiacono. Hoc ipsum apostolica auctoritate inhibente, postremo abbatem et monachos Sancti Bertini, qui adfuerant, cum supradictus tyrannus a regno Angliae exterminaretur, liti et detentioni quam habuerant, in perpetuum renuntiasse dicebat, ut fructus supradictae ecclesiae, permittente Domino, liceret asportare. Haec quidem omnia promisit se sufficientissime probaturum. Praeterea se ad majestatem vestram, ut ibi fraudem et malitiam monachorum detegeret, jam nuntios destinasse dicebat: nihilominus in nostra audientia suam paratus innocentiam et justitiam demonstrare. Cum ergo de veritate precum, ut oportebat, cognoscere [Col. 0106D] volentes, monachis praefigeremus diem, ipsi se non subituros causam, nisi citra cognitionem restituerentur, responderunt. Nos ergo in praejudicium rei, et subversionem juris procedere nolentes, mandatum exspectamus, vobis in omnibus, et per omnia parituri.

Domino papae ALEXANDRO.

Licet in ore nuntiorum nostrorum, quibus merito honestatis et fidei fidem haberi oportet, posuerimus verba nostra, litterarum tamen indicio paternitati vestrae significare curavimus, qualiter in praesentia nostra processum sit in causa monachorum Sancti Bertini super ecclesia de Chilleham. Nobilis vir Hugo [Col. 0107A] de Dovera a nobis ex mandato vestro commonitus, ut praefatam ecclesiam cum ablatorum integritate restitueret monachis, qui se ab eo violenter spoliatos esse conquerebantur: respondit eis nullo jure restitutionem competere, cum destitui non potuerint qui nunquam fuerant instituti. Detentionem si quidem rerum jam dictae ecclesiae, ex qua niti videbantur, non suo, sed nomine alieno habuisse dicebat, cujusdam scilicet Odonis, quem nos ipsi scimus memoratam ecclesiam possedisse; sed quod ei renuntiaverit, aut eam alii cesserit penitus ignoramus. Certum quoque habemus archidiaconum nostrum, qui nunc est Eboracensis archiepiscopus, appellatione interposita prohibuisse, ne monachi rebus illius ecclesiae se immiscerent. Verumtamen, [Col. 0107B] quia dies mali erant, et famosus ille tyrannus, et ecclesiae nostrae gravissimus persecutor Willelmus de Ypra, cui jam dictus Odo adhaerebat, nostris capitibus imminebat, necesse habuimus dissimulare, quando patrimonio Willelmi contempta appellatione monachi res Odonis, qui sibi prospiciebat in posterum, nomine ejus contrectare coeperunt. Praeterea etiam si constaret monachos suo nomine possedisse, petitionem eorum submovebat, dicens eos possessioni et liti renuntiasse, quando eis fructus ecclesiae asportare permisit, offerens se hoc sufficientissime probaturum. Cum ergo miles instaret, ut monachi suam fundarent intentionem, aut exceptionis ejus admitteretur probatio, monachi [Col. 0107C] declinantes conflictum se citra cognitionem causae restitui postulabant. Ad haec miles vestram majestatem non praecepisse, ut illi instituerentur, sed restituerentur, et ex verbo restitutionis, aliis quae in sacro rescripto vestro continebantur, causae cognitionem nobis plenissime demandari: et quia religionem vestram, ut dicebat, falsa suggestione circumvenerant, ii in probatione procedere nolebant, se omnia ad consultationem vestram dixit relaturum, et vobis tanquam Patri et domino in omnibus pariturum. Procedente vero tempore, antequam ejus nuntius ad vos pervenisset, mandatum vestrum de coercendo milite iterastis. Nos itaque mandatis vestris debitam reverentiam et obedientiam exhibentes, licet miles se justitiae semper offerret, [Col. 0107D] et econtra monachi eventum judicii fugerent, ecclesiam cum omnibus pertinentiis suis, etiam cum periculo nostro sequestravimus, eam retinentes in manu nostra, donec vobis et rei veritas, et nobis voluntas vestra plenius innotescat. Si vero chartam nomine nostro conceptam illi protulerint, eam, ut imperfectum nostrum fateamur, a nobis vi et metu supradicti tyranni sciatis extortam. Hoc quoque et vestram non lateat majestatem, quod devotus vester Joannes thesaurarius Eboracensis, quem monachi, saepe nominatam ecclesiam per manum laicam asserunt occupasse, nunquam ad eam manum extendit, aut causae ejus se aliquo modo immiscuit, nisi quod fideliter astitit veteri amico, quem sine dedecore, et amicorum enormi damno non poterat in [Col. 0108A] necessitate deserere. Supplicamus ergo dignationi vestrae quatenus ea moderatione quod placebit super hoc praecipiatis, ut monachi, si quid juris habent, id ita consequantur, ne nos indignationem domini regis, et persecutionem omnium procerum, qui scandalizati sunt in hoc verbo, incurramus, precamur ut fidelem vestrum, dilectum filium vestrum Joannem thesaurarium Eboracensem, cui vitiosa monachorum suggestione aliquatenus laetitiam excussistis, debitae consolationis beneficio exhilaretis.

Episcopo Norwicensi.

[Col. 0108B] Nuntios nostros a domino rege redeuntes sanos recepimus, promittentes in adventu regis, optatum petitionibus nostris effectum. In omnibus enim consilio domini archiepiscopi acquiescet, et honori, et utilitati Ecclesiae tota mentis intentione studiosius invigilabit. Verum interim scutagium remittere non potest, et a quibusdam exactionibus abstinere, quoniam fratris gratia male sarta nequidquam coiit, sed ob hoc perniciosissime scissa est, quod domino regi frater totam haereditatem paternam, nominatim terram, cujus ei possessionem vis major abstulit, noluit abjurare, cum tamen et munitiones regi cedere, et obsides dare paratus esset, ut terram quam dono patris habuerat, recuperaret. Profectus ergo [Col. 0108C] ad regem Francorum, comitis Theobaldi fretus auxilio, Francos sollicitat in dispendia nostra, et jugulos eorum divitiis nostris, viribus, et potestati tentat opponere. Agit forte ut vel sic fortuna possit gravius promereri, quomodo regem et gentem Francorum, favente justitia, det in manibus nostris. Implebimus in eo mensuram Patrum nostrorum, si tamen eorum sorte voluerimus esse contenti. Sed profecto majus est quod nobis restituto Vernone fortuna promittit. Speratum colloquium nobis subtraxerunt Franci consilio comitis Theobaldi. Dominus rex ab Andegavis et Pictavia rediens ad nos transmittet qui summam rerum gerant, et absentes ipsius damna commissa sibi juris administratione compensent.

Domino papae ALEXANDRO.

Habent a capite membra ut vigeant, et a sancta Romana Ecclesia, Domino auctore, salus est omnium Ecclesiarum. Unde necesse est omnes ad vos recurrere, incumbente necessitatis articulo, quem per se nequeunt expedire. Est autem apud nos causa difficilis inter venerabilem fratrem nostrum Michaelem Landavensem episcopum, et Robertum filium antecessoris sui, quam, nisi apostolica auctoritas interveniat, finem diebus nostris non credimus habituram. Vexati sumus in ea diutius, sed temeritatem praefati Roberti nullo correctionis genere potuimus coercere, quin novissima ejus, prout [Col. 0109A] nobis referebantur, semper essent deteriora prioribus. Ut enim de corporis immunditia taceamus, incendia, rapinas, et varias figuras criminum ejus ad nos plurimi perferebant. Quoties inter eum et adversarios suos multo studio multoque labore reformavimus pacem, toties ab eo pax scissa et reformata recessit: tandem excommunicatus ab episcopo suo vestram adiit majestatem, sed an absolutionis vestrae meruerit gratiam ignoramus. Apostolicas tamen litteras retulit, quibus venerabilis frater noster Wigornensis episcopus praecipiebatur illi, et quibusdam complicibus suis, de episcopo Landavensi, et Rad. archidiacono suo justitiam exhibere. Deinde, paucis diebus elapsis, adversarii ejus nobis vestrae beatitudinis apices attulerunt, praecipientes [Col. 0109B] causam fine debito sine appellationis subterfugio terminari, non obstante rescripto quod Robertus a vestra mansuetudine per subreptionem obtinuit. Partibus itaque in nostra praesentia juxta mandatum apostolicum convocatis, praedicti Roberti petitionibus adversarii ejus crimina multa in modum exceptionis, opposuerunt, in quibus etiam conveniebant eum super crimine laesae majestatis, dicentes eum commisisse falsum in litteris vestris quas proferebat. Vobis quidem, et fratribus vestris qui aderant obstiti, dissimilitudinem, et litteras quas de industria fecisse visus est, omnino suspectas, et ideo, ut nobis visum est, ad celsitudinis vestrae examen remittendas. Ipse vero constanter se causam a vobis accepisse dicebat, et omnium [Col. 0109C] quae continentur in litteris, Romanum pontificem laudabat auctorem. Unde habito fratrum nostrorum consilio, accepta ab eo juratoria cautione quod vestro stabit mandato, easdem vobis transmittimus per dilectum filium vestrum Rad. Landavensem archidiaconum, rogantes ut eum in justis postulationibus suis audiatis, et miserias Landav. Ecclesiae, quas vobis exponet, oculis propitiationis vestrae respiciatis. Praeterea nobis, si placet, rescribite, qua animadversione feriendi sunt corruptores litterarum vestrarum. Difficile enim est ad singula hujusmodi quae emergunt, majestatis vestrae consilium exspectare.

Negligentiae tuae, ut interim sic dicatur, multiplices et graves excessus ulterius dissimulare non possumus, cum ad aures Romani pontificis delicta tua pervenerint, et adversus innocentiam vestram sanctae Romanae Ecclesiae provocent indignationem. Te quidem saepe monuimus, ut a famosa familiaritate et cohabitatione Hugonis officialis, toti qui tuae religioni est in offensionem et scandalum, modis omnibus abstineres, cum ex mandato Domini etiam pes vel oculus sit ob hujusmodi causam projiciendus. Hucusque contemptum vestrum, utcunque portamus, adhuc de periculo animae tuae et famae dolemus, et te profecto sine mora dolere faciemus, nisi vitam tuam in melius commutaveris, et domus [Col. 0110A] tuae famam correctione celere studueris reformare. Apostolicum namque mandatum et increpationes suscepimus, quae nobis indicunt non esse parcendum, si tibi ulterius pepercerimus in erroribus tuis. Proinde in virtute obedientiae tibi praecipiendo mandamus, ut praefatum Hugonem a familiaritate et conversatione domus tuae amoveas infra septimum diem a susceptione praesentium litterarum, et administrationes ecclesiae tuae gerere non permittas, ne, si adversus haec venire praesumpseris, te domini papae auctoritate sentias condemnatam. Vale.

Domino papae ALEXANDRO.

Ut de his, quae a nobis ad majestatis vestrae examen [Col. 0110B] transeunt, possitis commodius judicare, sanctitati vestrae gestorum series est fideliter intimanda. Apud nos inter Philippum de Dantehela, et Raginaldum de Ledescumba hujusmodi controversia vertebatur. Osmundus de Saresbr. nomine jam dicti Philippi, ecclesias de Renebera, et Lidescumba, et Falesleia possidebat. Porro jam dictus Reginaldus ecclesias de Lidecumba et Falesleia praefati procuratoris nomine, Osmundi videlicet, possidebat, reddens ei annuam pensionem. Cum itaque memoratus Osmundus infirmitate gravatus se religioni regularium fratrum canonice contulisset, Philippum, qui possidebat, vocavit ut ei res suas resignaret. Rationibus ergo procuratoris expletis pacifice Philippus ingressus est in ecclesiam de Renteberia. Transiens [Col. 0110C] autem ad Lidecumb. et Falesleiam, a supradicto Raginaldo minime admissus est. Implorato autem ad vim propulsandam praesidio judicis cum in possessionem inducendus videretur, Raginaldus, qui jam possessionem induerat, ad nostram audientiam appellavit. Die igitur complacita assistentibus partibus nostro conspectui, P. testibus, et instrumentis et chartis Sar. episcopi, et monasterii Ambresberiensis sufficienter munitus, ecclesias de Lidecumba et Falesleia suas esse, et se eas per O. possedisse dicebat. Ad haec Raginaldus se eas diu tanquam suas quiete possedisse dicebat, sed minus instructum venisse, cum instrumentis et testibus abundaret unde ei circiter quorum [quatuor?] spatium mensium, quo causam [Col. 0110D] suam procurare sufficeret, duximus indulgendum. Quo fere elapso, saepedictus Raginaldus nobis apparuit dicens se curiam nostram habere suspectam, et testium et instrumentorum sibi ob hoc deesse copiam, quod ante dictus Philippus domesticus noster et cognatus esset, et eum ideo multis esse terribilem. Nos autem parati eramus compellere testes, si quos haberet, ut darent testimonium veritati, aut causam alii episcopo, de quo magis confiderent, delegarent, ne sibi nostra auctoritas in aliquo obesse videretur: ipse vero ob hoc nihilominus, ad vestram appellans audientiam, festum beati Andreae examinationi causae praescripsit. Nos itaque vestro pro voto et debito deferentes honori, vobis causam transmittimus, id solum postulantes ut, servata utriusque justitia, causam [Col. 0111A] sic ab aliis decidi jubeatis, ut nobis omnis suspicionis occasio, et laboris necessitas subtrahatur.

Domino papae ALEXANDRO.

Ecclesiam de Wacheringeriis Ricardus de Ambly nomine monachorum quorumdam, de quorum jure esse dignoscitur, asserit se possidere: eam quidam Rad. apud Londoniensem episcopum a praefatis monachis petivit, Ricardo de Ambly nec praesente, neque citato. Verumtamen episcopus, sicut sui postmodum nobis nuntii monstraverunt, confessione adversariorum, et quibusdam motus instrumentis, jam dictam ecclesiam, volentibus ita forsan monachis, [Col. 0111B] Rad. adjudicavit, quamvis duo clerici Ricardi de Ambly adessent, quorum alter se gestorem negotiorum Ricardi asseverabat. Ambo vero publice protestabantur Ricardum absentem et non citatum minime debere condemnari: a sententia igitur domini Londoniensis ad nostram audientiam appellarunt. Die praefinito comparuerunt Ricardus et Rad. cum monachis sibi faventibus. Cum ergo causa diu ventilaretur, protulit memoratus Rad. duo instrumenta quae apud nos fecimus detineri, quoniam alterum vitio manifestae turpitudinis praeditum est, alterum falsitatis arguitur. Nihilominus memoratus Rad. repetebat ecclesiam sibi adjudicatam. Porro quia prior monachorum aberat, qui de causa nos diligentius instruere poterat, quia etiam de instrumentorum [Col. 0112A] veritate plenius cognoscere volebamus, causa in alium diem differenda videbatur. Igitur saepedictus R. causam appellationis suspendi non debere allegans, ad apostolicae sedis audientiam appellavit, diem praefigens Dominicam, qua cantabitur: Laetare, Jerusalem.

THOMAE praeposito Cellensi.

Suscepimus olim mandatum felicis recordationis papae Eugenii, ut inter monachos de Croilanda, et Haldenum quemdam super ecclesia de Sutertona, et decimis quibusdam causam decideremus. Igitur idem mandatum exsequentes super praefato negotio, et diligenter cognoscentes, praefatam ecclesiam monachis [Col. 0112B] adjudicavimus cum ablatorum plena restitutione, quae ad aestimationem XV marcarum fuit idoneorum testium sacramento probata. Monachis ergo frequenter restitutionem exigentibus, et easdem decimas in praesentia domini Lincolniensis, tandem Haldenus ad nostram audientiam appellavit, cumque ambae partes ante nos consisterent, coepit Haldenus causam diu definitam super ecclesia Sutertona instaurare. Porro cum monachi in petitione sua perseverarent, XV marcas sibi adjudicatas cum quibusdam decimis exigentes, Haldenus, asserens se non debere super his respondere, ad audientiam sedis apostolicae appellavit, diem praefigens Dominicam qua cantabitur: Quasi modo geniti.

Venerabili Patri et domino charissimo THOMAE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, suus JOANNES Saresberiensis, salutem et felices ad vota successus.

Ex quo partes attigi Cismarinas, visus sum mihi sensisse lenioris aurae temperiem, et de tumescentibus procellis tempestatum cum gaudio miratus sum rerum ubique copiam, quietemque et laetitiam populorum. Egredientem vero de navi servientes comitis Gisnensis ex mandato ejus, procurante Ernulpho nepote ipsius, honorifice susceperunt, et mihi et meis domum et terram comitis pro vestra reverentia exponentes, liberum ab omni consuetudinis onere perduxerunt fere usque ad sanctum Audomarum. Quo [Col. 0111D] cum venissem, procurante quodam Marsilio monacho, qui apud Chilleham et Trulegam morari consuevit, in domo S. Bertini honestissime receptus sum. Et patenter intellexi, quod ecclesia illa ad honorem Cantuariensis Ecclesiae et vestrum exposita est. Et si placet, tam comiti quam monachis, oblata vobis opportunitate, gratias referatis. Exinde cum venissem Atrebatum, comitem Philippum apud Exclusam castrum, a quo tyrannus Yprensis tam longa obsidione exclusus est, esse audivi. Illuc itaque divertens, [Col. 0112C] Domino misericorditer iter meum in omnibus prosperante, non longe a strata publica obvium habui quem quaerebam. Ut enim more divitum, quos oblectat hoc nugandi genus, in avibus coeli luderet, fluvios, stagna, paludes, et scaturigines fontium peragrans circuibat. Gavisus est se invenisse hominem, a quo fideliter audiret Angliae statum, et ego magis, quia eum mihi Deus obtulerat; ita ut sine multo viae dispendio mandatum vestrum exsequerer. De rege et proceribus multa percunctatus est, sed ego temperavi responsum, ut me nec de mendacio conscientia reprehendat, nec temeritatem meam in his, quae ad regem spectant, quisquam possit arguere. Vestras vero angustias audiens vobis compassus est, auxiliumque promittit. Naves etenim procurabit, si hoc [Col. 0112D] necessitas vestra exegerit, et ipse ante, ut oportet, praemoneatur. Si vero ad hoc vos tempestas impulerit, praemittite ante aut Philippum emptorem vestrum, qui et comitis auctoritate utatur, et cum nautis et vectoribus, prout expedierit, contrahat. Sic a comite recedens, die sequenti Noviomum veni.

Et nescio quo praepetis et inquietae famae praeconio calamitas Anglorum, ecclesiarumque vexatio, quocunque veniebam, fuerat divulgata ut ibi multa audirem gesta in conventu Londoniensi et Wintoniensi, [Col. 0113A] quae in Anglia nunquam audieram. Et quidem pleraque, ut fit, majora et pejora veris referebantur. Ego autem haec omnia, quae per ora populi volitabant, studiosissime dissimulabam: sed nec simulanti prospera plene credebatur, nec adversa dissimulanti. Quodque miremini, comes Suessionensis ea die, qua Noviomi eram, omnes articulos Londoniensis, nescio conciliabuli aut disciliabuli dicam, decano ita seriatim exposuit, ac si interfuisset omnibus praesens, non modo his quae in palatio gesta sunt, sed quae secretissime ab his vel ab illis dicta sunt in conclavi. Nec facile crediderim, quin ibi sive de suis sive de nostratibus cautos exploratores habuerint Galli. Decanus autem Noviomensis, vir integerrimae fidei, concussionem vestram non sine multo dolore [Col. 0113B] audierat: et se ad vos recipiendum praeparat, non modo sua omnia expositurus pro vobis, sed pro Cantuariensi Ecclesia, si oportuerit, se ipsum positurus. Decreverat autem transire ad curiam, sed quia de statu vestro incertus est et sollicitus, donec certioretur, domi exspectat. Ibi a quibusdam pro certo accepi regem Francorum esse Lauduni, et prope eum dominum Remensem ejus exspectare colloquium. Eos ergo adire proposui. Sed propter guerras, quas comes de Rocceio et alii quidam proceres adversus dominum Remensem exercebant, a proposito revocatus iter Parisios deflexi. Ubi cum viderem victualium copiam, laetitiam populi, reverentiam cleri, et totius ecclesiae majestatem et gloriam, et [Col. 0113C] varias occupationes philosophantium admirans velut illam scalam Jacob, cujus summitas coelum tangebat, eratque via ascendentium et descendentium angelorum, laetae peregrinationis urgente stimulo coactus sum profiteri, quod vere Dominus est in loco isto, et ego nesciebam (Gen. XXVIII) . Illud quoque poeticum ad mentem rediit:

Evolutis autem paucis diebus in conducendo hospitio, et sarcinolis componendis, regem Francorum adii, eique ex ordine exposui causam vestram. Quid multa? Compatitur, promittit auxilium, et pro vobis domino papae se scripsisse asseruit, et iterum, si oportuerit, scripturum, et acturum quod poterit viva voce. Cum vero eum ex parte filiae suae, quam [Col. 0113D] nuper sanam videram, quando a domino regina licentiam accepi, salutassem, respondit sibi gratissimum esse, si illa jam ab angelis accepta esset in paradiso. Cui cum ego subjungerem, quia istud per misericordiam Dei quandoque veniet, sed ante multis gentibus laetitiam dabit, respondit rex: «Hoc quidem Deo possibile est, sed longe verisimilius, quod multorum futura sit causa malorum. Sed absit ab illa quod paternus praesagit animus! Quia vix, inquit, spero ut ab ea possit aliquid boni [Col. 0114A] esse.» Regem nostrum Franci timent pariter et oderunt, sed tamen quod ad illos, quieto et alto somno dormire potest.

Et quia Remensem adire non potui litteras meas ad abbatem S. Remigii amicissimum mihi direxi, ut in hac parte suppleat vices meas. Caeterum mihi videtur esse consilium, ut per aliquem monachum Boxleiae, aliumve nuntium fidelem litteras vestras cum aliquo munusculo transmittatis ad dominum Remensem, contrahatisque cum eo familiaritatem, quia ille, quisquis sit in persona, magnus est in regno Franciae, et in Ecclesia Romana multum potest, tum pro rege, tum pro eminentia ecclesiae suae. Ad Ecclesiam Romanam nondum ascendi, declinans, quantum possum, ne suspicio probabilis contra me [Col. 0114B] concipi debeat. Et hoc ipsum, sicut ex litteris domini Pictaviensis accepi, domino papae et curiae satis innotuit. Receptis autem litteris vestris, illico scripsi domino Henrico, et Willelmo Papiensi, et satis explanavi, in quantam perniciem Ecclesiae Romanae tendant haec, si processum habuerint, quae contra vos praesumuntur. Distuli autem illuc ire, quia de transitu abbatis Sancti Augustini, aut episcopi Lexoviensis nihil certum erat; et si ad curiam venerint, nobis per magistrum Henricum, qui ibi moratur, cito poterit innotescere.

Verum quid tibi tunc possimus, non clare video. Contra vos enim faciunt multa, pauca pro vobis. Venient enim magni viri, divites in effusione pecuniae, [Col. 0114C] quam nunquam Roma contempsit ⁜ (13) : eruntque non modo sua, sed domini regis, quem curia in nullo audebit offendere, auctoritate freti. Ad haec muniti erunt privilegiis Ecclesiae Romanae, quae in hujusmodi causis nunquam cuicunque episcopo detulit aut raro. Dominus papa in causa hac nobis semper est adversatus, et adhuc non cessat reprehendere, quod fecit pro nobis Cantuariensis Ecclesiae amator Adrianus cujus mater apud vos algore torquetur et inedia. Nos humiles, inopes, immuniti, nunquid poterimus verba dare Romanis? At illi pridem suum comicum audierunt, ut non emant spera pretio.

Sed scribitis, ut tandem, si alia via non patuerit, promittamus ducentas marcas. At certe pars adversa, antequam frustretur, trecentas dabit aut [Col. 0114D] quadringentas,

GUIDONI Catalaunensi episcopo.

Gratias ago paternitati vestrae, quae me in oblatae consolationis gratia dignata est praevenire: et quidem tanto me vestra benignitas ad obsequium [Col. 0115C] suum amplius animavit, quanto liberalitas vestra non modo ex relatione amici vestri abbatis Sancti Remigii, verum ipsa operis exhibitione fidelius innotescit. Esset autem laudabile apud homines, et magni meriti apud Deum, in ulnis misericordiae venientem excipere peregrinum; sed longe gloriosius et procul dubio remunerabilius est exsulem, imo pro Domino, et libertate Ecclesiae exsulantem ad bonorum participium invitare. Quid ergo ad haec respondebo domino meo? Sed profecto charitati vestrae respondebit Altissimus, qui non modo opera manuum, sed uberi retributione in electis suis bonam remunerat voluntatem. Is, serenissime Pater, is super vos aperiet oculos misericordiae suae, quia vos in me apertos oculos habuistis. Ego [Col. 0115D] vero, quam cito potero expediri, veniam ad vos gaudens, si mihi unquam divinitus collatum fuerit ut vestrae valeam obsequi voluntati.

Amicorum fidem articulus necessitatis examinat, et qua quisque moveatur ad alium affectione convincit. Nobis autem, qui jampridem totum animum devovimus obsequio vestro, devotumque, Domino auctore, inviolabiliter conservamus, gravis et onerosa incumbit necessitas, quam vestra gratia, de qua plurimum confidimus, speramus, et petimus sublevari. Nam quod fortasse mirabimini, addicti sumus exsilio, et in eo jugi sollicitamur et torquemur angustia. Si quidem clericus quidam nobis [Col. 0116A] longe semper amicissimus, cujus omnia tam prospera, quam adversa a multis retro temporibus nostra sunt, litterarum eruditione et morum honestate, tanto cunctis probatior, quanto notior, ab Anglia exsulat apud nos, et nos domi nostrae exsulamus cum illo. Sustinet enim indignationem regis Angliae, non suo quidem merito, ut de nostra et ipsius loquamur conscientia, sed quia domino suo Cantuariensi archiepiscopo, ut oportuit, servivit. Is est magister Joannes de Saresberia, bonum testimonium habens in partibus cismarinis et transmarinis. Ut ergo a nobis ipsis tam proprii quam futuri exsilii amoveatis angustias, dilectioni vestrae attentius supplicamus, ut eum interventu comitis Flandrensis et vestro, reconcilietis regi Anglorum, et sicut [Col. 0116B] videritis expedire, ei litteras regis patentes perquiratis, quibus secure redeat, et suis in pace fruatur bonis. Sciatisque pro certo quia nos in nulla re magis poteritis promereri, nec est quod dissimuletis, quia constat pluribus, potestatem vobis esse collatam, si voluntas adfuerit.

Domino Morinensi.

Tentatio fidem probat, et affectio mentis ex operibus fidelissime innotescit, et quidem cum tota Cantuariensis, imo Anglorum Ecclesia fidem vestram experta sit, et probatam jure aequissimo praedicet charitatem, eo quod Patris nostri et domini primus omnium naufragium excepistis, et paterne [Col. 0116C] recepistis exsules suos, et eis non modo exposuistis, sed et communicastis bona vestra ad libitum suum supra vires vestras; sed tamen infra animum libertate nobili generosum. Ego tamen ad gratiarum actionem spiritualius teneor, quem in magistro Ricardo cognato meo spiritualiter recepistis, et amplae miserationis impendistis solatium, et quia tantae humanitati ut deceret respondere non possum, desidero ut quod eis fecistis et facitis, vobis retribuatur a Domino, qui potens est, et mensuram bonam, et coagulatam et supereffluentem reddat, et superfundat in benefacientium sinus. Ego autem totum id quod possum, obsequio vestro libens devoveo, acturus Deo gratias, si misericorditer dederit, [Col. 0116D] ut possim vobis officiosus esse in aliquo.

Cum dominum papam nuper sollicitarem, et animarem, et viam, quam mihi videbar intellexisse, ad pacem sibi et nobis reformandam, studiosius intimarem, respondit se spem concepisse pacis ex verbis imperatoris, quae per abbatem Sanctae Mariae de Voto tunc transmiserat, promittens regem Angliae facile posse induci ad quaecunque vellet dominus papa, si ipse reges, ut diu petitum est, vellet confoederare. Ad quod quia dominus papa pronus est, et rex Francorum facilis inclinari, de colloquio suo et regum certus esse videbatur; et jam regem [Col. 0117A] Francorum evocaverat, ut Purificationis festum ageret secum. Inde vero digrediens, regem obvium habui prope Parisios, et cum eo diu locutus sum; et licet vobis et exsulibus vestris compateretur, et hanc domini regis duritiam improbaret, minori tamen fervore loqui videbatur de causa vestra, quam consueverit. Cum autem ipsum instantius animare satagerem, respondit se quidem satis tenere diligere personam vestram, et approbare causam, sed vereri ne, si ipso suadente aliquid faceret dominus Alexander papa, unde regem Anglorum admitteret, ei de caetero imputaret Ecclesia Romana, quod propter eum tantum amicum amisisset. Et hanc causam saepius inculcavit. Quod versans apud me attentius revolvebam, et metiebar in [Col. 0117B] animo, quid sperare possimus, cum rex Angliae praesens fuerit proponens multa pro se, multa contra vos, et more suo nunc minis, nunc promissis, nunc variis pactionibus faciles et fluctuantes animos sit moturus, praesertim cum allexerit sibi pincernam regis, et, quod magis est, comitem Robertum, cujus uxor, abbatis mei cognata, cum aliis munusculis trecentas ulnas telarum Remensium regi nuper transmisit in Angliam ad camisias faciendas. Est enim prudens mulier, et praeter munera, quae frequenter accipiunt maritus et ipsa, sperat, quod liberis eorum, quos multos habent, provideat rex in matrimoniis nobilium personarum. Archiepiscopus vero Remensis Robertum comitem [Col. 0117C] tenerrime diligit, et liberos ejus. Unde timeo ne amicos hujusmodi, cum ad id ventum fuerit, facile fortuna excutiat.

Proinde consilium meum, et desiderium, et summa precum est, ut vos tota mente convertatis ad Dominum, et orationum suffragia. Quia ut in Proverbiis scriptum est: Turris fortissima nomen Domini ad quem si quis confugerit, de omni angustia liberatur (Prov. XVIII) . Differte interim omnes alias occupationes, quantum poteritis, quia licet necessariae plurimum videantur, quod suadeo praeeligendum est, eo quod magis est necessarium. Prosunt quidem leges et canones, sed mihi credite, quia nunc erit his opus:

Audivi quod scripseritis archiepiscopo Remensi, ut res vestras per Flandriam conduci faceret nomine suo, quasi suae futurae erant. Quod si verum est, [Col. 0118B] miror plurimum. Praeterea dicitur, quod frater Hugo de Sancto Benedicto redierit ab Anglia, et quidam alii, legatione regis nostri fungentes ad dominum papam et regem Francorum, sed quid attulerint, scire desidero. Dicitur etiam quod terraemotus nuper fuerit in Anglia circa Cantuariam, et Londoniam, et Wintoniam, sed mihi de veritate non constat. Item, dicitur quod episcopi, in quorum episcopatibus ecclesiae vestrae sunt, in eis modo jurisdictionem exercent, eo quod clerici vestri attoniti nunc mutire non audent. Sed miror si verum est, nisi quia facile crediderim eos libenter velle irrepere quocunque modo, ut quandoque dicere possint se possedisse. Nam, ut audio, Sefridus [Col. 0118C] Cicestrensis vacante Cantuariensi Ecclesia sic occupavit ecclesias illas, de quibus nunc contendit successor ejus. Et licet incredibile sit quod hoc faciant, mihi tamen bonum videtur, ut vobis prospiciatis apud dominum papam, impetratis litteris ejus patentibus, ne Cantuariensi Ecclesiae in posterum noceat, quidquid tempestate hac adversus eam fuerit usurpatum. Sed quae geruntur in Anglia, saepius auditis et certius. Ideo precor ut de statu vestro et curiae, et an abbas, quem dominus papa in Angliam transmisit, redierit adhuc, me per intorem praesentium certioretis. Praeterea nolite oblivisci verbum Lugdunense, unde sollicitastis dominum Henricum Pisanum.

Valete, et reducite ad memoriam, quam impiger [Col. 0118D] ad obsequium Dei fuerit decessor vester ea ipsa die qua obiit. Valeant omnes vestri. Salutat vos abbas meus, et episcopus Catalaunensis, cum quo locutus sum, ut unum de clericis vestris recipiat, qui libens acquiescit, id duntaxat petens, ut aliquem probum hominem mittatis. Recipiet tamen quemcunque miseritis. Vos autem sicubi transmiseritis aliquem, instruite eum, ut modeste se habeat, quia homines hujus regni modesti sunt.

Domino HENRICO electo Baiocensi episcopo.

Non parvae temeritatis est, si quis evacuare nititur consilium Domini, cujus, etsi mutetur sententia, [Col. 0119A] dispositio tamen semper impletur; proinde nec fortunae saevientis acerbitas, nec adulantis blandities compositum animum sui reddit immemorem, ut statum speret, nisi de gratia, vel casum timeat, nisi de malorum conscientia meritorum. Itaque qui se existimat stare, videat ne cadat, et quem mundus persequitur, clamet ad Dominum; per cujus est misericordiam liberandus, si conversus clamaverit confidenter, quia in quantum quis desperat de gratia, eo ipso gratiam demeretur. Nam quis speravit in Domino, et derelictus est? Ut vobis haec constent, non magis potestis legere in Patrum libris, quam oculata fide conspicere in viis vestris. Nam et ego hoc video recolens annos adolescentiae vestrae, et processus, licet se adversitatum [Col. 0119B] turbines frequenter ingererent, jugiter prosperatos esse in Domino. Hoc fortasse sanctus, et tanta prole dignus pater vester, velut alter Jacob, praesagiebat in Spiritu sancto, qui vos sicut suum, et sibi notum Joseph, in germine virtutum succrescentium, quas videbat, amplectebatur prae caeteris, et fere usque ad invidiam fratrum se totum indulgebat ei, quem a Domino noverat praeelectum, et pro aliorum salute per prospera et adversa, per infamiam et bonam famam, in principum gratiam praemittendum. Si quidem vos pro Domino et Ecclesia, pro patre et fratribus gustatis de calice isto, et etiam citra sitim vobis absynthium propinatum est et acetum ab his, qui nobis miscent et porrigunt calicem, et utinam calicem Salutaris! [Col. 0119C] Gustastis, inquam, et utinam amodo subtrahatur, ut pro voto vestro Domino possitis familiarius et quietius inhaerere: si tamen sic vobis expedit, et Ecclesiae Domini. Haec autem, utpote conscius viarum vestrarum, quia coaluimus ab antiquo, retoxui, promotioni vestrae congaudens, et gratias agens quantas possum Deo promotionis auctori, licet meo, imo totius ecclesiae vestrae infortunio et irreparabili jacturae compatiar. Didici enim apud ethicum, quia suis incommodis graviter angi, non amici, sed se amantis est. Sed quid faciet illa quondam nobilis et gloriosa prae caeteris, nunc autem, quod sine lacrymis nequeo dicere, vilis et abjecta inter filias Jerusalem, Ecclesia Saresberiensis [Col. 0119D] tanto Patre orbata? quis episcopo naufraganti porrigat dexteram? quis clerum consolabitur? Nam hinc mihi audire videor voces ejulantis cleri et populi una voce clamantium: «Cur nos, Pater, deseris, aut cui nos desolatos relinquis?» Utique inter eos quos rumigeruli substituerunt vobis, vix quisquam occurrit vobis dignus sedere in scabello pedum vestrorum: et profecto nullus, etiamsi libertas adesset, nunc mihi apparet idoneus magis quam si sole sublato de mundo quaeratur inter nunc existentes, quis impleat vices ejus. Dominus tamen potens est de lapidibus suscitare filios Abrahae.

Sed jam a luctu publico ad causam redeo propriam, qui, in quo calculo versetur conditio mea, [Col. 0120A] postquam ab Anglia recessistis, prorsus ignoro. Nam interim spes erat certior, ut ante saepe scripsi. Non diffiteor quin ecclesiae et archiepiscopo Cantuariensi debitam fidem servaverim, sed ex conscientia contra honorem regi debitum, aut utilitatem, me in nullo versatum esse monstrare paratus sum, aut si alicubi deliqui, sicut regi et domino condigne satisfacere, justitia dictante, si placuerit illi. Nec est quod possem cum integritate famae et conscientiae facere, quod pro recuperanda pace et gratia ejus, animo libenti non faciam. Placeat itaque vestrae dignationi me in hac parte ad honorem Dei instruere, et mihi per imperatricem et alios, ut commodius visum fuerit, pacem sub aequis conditionibus, scilicet sine turpitudine, procurare.

THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, JOANNES de Saresberia.

Ex relatione latoris praesentium, et litteris quas mihi amici mei ab Anglia transmiserunt, poteritis advertere, quis Ecclesiae status sit in regno. Mitto etiam vobis litteras, quas mihi misit episcopus Baiocensis, per nuntium meum, quem ad ipsum destinaveram, ut per ipsum certiorarer de statu fratris mei et rerum nostrarum. Rex enim ei commiserat reditus nostros, quos in Saresberiensi episcopatu habebamus. Quos autem habebamus in aliis ecclesiis partim Londoniensi commisit, partim [Col. 0120C] aliis: qui tantam diligentiam adhibent, ut nihil inde possimus habere ego et frater meus, nec aliquis nomine nostro; et sicut referunt qui de partibus illis redeunt, res nostrae dilapidantur omnino, ut nec ecclesiae, nec domus reficiantur. Ego super hoc et ipsi Londoniensi scripsi, et Herefordensi, et Wigornensi, et Cicestrensi episcopis, et archidiacono Pictaviensi. Cicestrensis autem se a domini regis gratia excidisse conqueritur, et haec verba subjungit: «Quia solus Londoniensis censetur nomine suo.» Nullus aliorum mihi respondit. Exspecto tamen ut saltem verba dent mihi veteri amico suo in reditu nuntii mei.

De Cantia autem nihil audivi. Verumtamen postquam [Col. 0120D] puer meus a vobis reversus est, audivi quod rex Scotorum scripserat vobis, et quod obtinuerat a rege pacem vestram. Sed non potui fidem habere verbis: tum quia audio Scotorum regem non accessisse ad nostrum, tum quia negotium tam acriter inceptum video, ut non possit sine miraculo facile per litteras expediri. Praeterea dicitur quod comes Flandrensis rogatu imperatricis et reginae magnos viros misit ad regem, agens de pace vestra, et quod redierunt. Sed quid retulerint, incertum habeo. Ad haec quidam de domesticis vestris, ut audio, ab expeditione Walliae ad vos reversi sunt. Eapropter mihi rescribi precor, et de nuntio, quem ad vos transmisit rex Scotiae, et de nuntiis comitis Flandrensis destinatis ad regem, et quod audistis de domino [Col. 0121A] rege, et Wallensibus, et si quid de domino papa vobis innotuit, postquam venit ad montem Pessulanum.

Desidero autem de eo audire prospera, eo magis quo illi ex magna parte, inter quos moror, ei vaticinantur adversa. Dicunt enim quod Pisani et Genuenses, ac etiam Arelatenses mare ingressi sunt ex mandato Teutonici tyranni, ut ei tendant insidias, et piraticam exerceant; ut sine manuductione eorum nulli omnino liceat navigare in illo mari. Adjiciunt etiam quod in ecclesiam Moguntinam velit intrudere illum non Christianum, sed Antichristum, apostatam suum, qui Reginaldo successit in officio cancellariae, et persecutione Ecclesiae, et collisione ac strage gentium, et eversione civitatum. Dicitur [Col. 0121B] enim hoc promeruisse in eo, quod Tusciam totam Teutonicis subdidit, et Campaniam, ut Romanis nihil relictum sit, nec in agris, nec in olivetis, aut vineis, extra moenia urbis. Unde, ut aiunt, inclusus populus, et quasi affectus inedia obtinuit multis precibus, et pecunia data inducias usque ad festum S. Michaelis; tunc, nisi dominus papa interim venerit et subvenerit, recepturi Guidonem Cremensem, et in verba Teutonicorum juraturi. Et ne aliquid subtraham, asserunt nescio quas prophetissas Teutonicas vaticinatas esse, unde furor Teutonicorum potest amplius inflammari, et unde schismatici animantur. Sed profecto potens est Deus conterere superbiam Moab, valde adversus Dominum superbientis. Et arrogantia ejus major est quam fortitudo. [Col. 0121C] Unde in tanto rerum turbine nihil salubrius arbitror, quam ut confugiamus ad clementiam Christi qui, etsi iterum crucifigitur, non occiditur, sed crucifixores suos in ultionem Columbae faciet acerbius crucifigi. Et jam crucifigit pro parte, convocans adversus eos pestem et gladium, et alios angelos suos, per quos gloriosius punit contra eum immaniter gloriantes. Si vobis adfuerint sanctae Cantuariensis Ecclesiae patroni, quorum memoriam haberi jugiter expedit, Deo auctore, utiliter sedabitur haec procella, et nos feliciter ad optatum enavigabimus portum. Nec diffido quin eos habeamus propitios, si posuerimus corda nostra super vias nostras, et ita versati fuerimus in exercitio legis [Col. 0121D] divinae, ut eam non minus studeamus facere, quam audire. Nam, ut ait sapiens quidam: «Rerum experientia est magistra intelligentiae.» Valete

Domino Exoniensi.

Post recessum domini papae nulla apud nos relatu digna emerserunt, nec de curia imperatoris aliquid certum est, ideoque ab eorum quae publica dicuntur relatione desisto, et propriis incumbo negotiis. Promisit mihi Pictav. archid., ut ante jam scripsi, quod reconciliationi meae operam daret, sed, quatenus profecerit, non respondit. Nunc autem eum et episcopum Londoniensem qui regis gratiam dicitur habere [Col. 0122A] prae caeteris, Iterato sollicitavi scripto, sicut vobis lator praesentium poterit indicare. Si vero alicubi in praesentia vestra de pace mea actum fuerit, ad eam, quaeso, formam per vos et alios laboretis, quae nec perfidiae maculam, nec turpitudinis irroget notam, alioquin malo perpetuo exsulare. Si enim exigeretur a me, ut abnegarem archiepiscopum meum, quod nullus suorum fecit adhuc, nec aliquis de tota Anglia: absit ut acquiescam tantae turpitudini primus, aut ultimus! Servavi quidem debitam fidem venerando meo archiepiscopo, sed ex conscientia mea, salvo honore regis, contra quem si quis dixerit me esse versatum, ubi hoc excusare nequivero, ad honorem et beneplacitum ejus, dictante justitia, paratus sum emendare. Novit enim [Col. 0122B] cordium inspector, et verbum judex et operum, quod saepius et asperius quam aliquis mortalium corripuerim dominum archiepiscopum de his, in quibus ab initio dominum regem et suos, zelo quodam inconsultius visus est ad amaritudinem provocasse, cum pro loco, et tempore, et personis, multa fuerint dispensanda. Credo autem indubitanter quia et mihi saltem cras respondebit justitia mea per misericordiam Domini, et procul dubio domino Cantuariensi, quod ad litteraturam et mores, plurimum profuit exsilium istud, et aliquantulum mihi ipsi, ut dispositioni divinae gratias habeam. Nollem quidem expromittere quod Cantuariensi de caetero non servirem, et tamen mihi Deus testis est quod ex proposito vestro ero de caetero [Col. 0122C] curialis. Si vero mihi Dominus redeundi viam aperuerit, rescribite, si placet, an me redire oporteat cum cibis et tota sarcina. Nam si hoc fuerit, plures equi necessarii erunt, et plura quae ad praesens desunt.

Magistro HUNFRIDO BOVI.

A sapiente quaerendum esse consilium, Scripturarum monita docent, et fidem amicorum in angustiis comprobandam; et qua quis erga alium moveatur affectione, articulus necessitatis examinat. Cum vero minus dubito de sapientia vestra, quam litterarum [Col. 0122D] copia, tum rerum experientia comparastis, tum, quod primum est, suscepistis ex gratia; nec de ea apud vos quam natura et virtus vestra multis probata mihi pollicentur, charitate diffido. Inde est quod a vobis in hujus meae necessitatis articulo consilium petens, precor attentius, quatenus mihi per nuntium, quem ad dominum Baiocensem direxi, super statu meo rescribatis, quod salva honestate sine qua nihil expediens arbitror, maxime videbitur expedire. Ut autem de consilio dando plenius instruamini, causa mea haec est.

Ecclesiae et archiepiscopo Cantuariensi debitam servavi fidem, et ei ubi justitia et modestia videbantur adesse, et in Anglia, et in partibus cismarinis fideliter astiti. Sicubi vero aut exorbitare a justitia, [Col. 0123A] aut modum excedere videbatur, restiti ei in faciem. Horum mihi Deus testis est, et conscientia, et amici, et socii, qui nobiscum versati sunt. In his autem omnibus contra honorem domino regi debitum, aut utilitatem, ex proposito nihil feci, sicut dictante justitia docere paratus sum, si liberum et tutum fuerit; aut si in aliquo invenirer obnoxius, condigne et animo libenti satisfaciam. Tractatum est hoc anno de pace mea, et obtentum est a rege, ut mihi liceret redire, si tactis sanctis jurare vellem, quod contra honorem vel utilitatem ejus non fuerim in partibus cismarinis. Retuli hoc ad dominum papam, et respondit regem et curiam interpretaturos fuisse contra ejus honorem, si quid a me factum agnosceret contra ipsius voluntatem, et [Col. 0123B] dissuasit ne sub ea conditione redirem, sed exspectarem, ut ira ejus aliquantulum deferveret. Deinde sollicitaverunt me quidam, ut praestarem securitatem, quod in nullo deinceps juvarem archiepiscopum, ut sic redirem in gratia regis. Ego autem, licet non tenear archiepiscopo ad fidelitatem ex hominio vel juramento, nec fidei obligatione, utpote qui nihil ei debeo, nisi obedientiam, quae omni episcopo debetur a subjectis suis, quia tamen inhonestum credidi esse dominum abnegare, et renuntiare obedientiae, quod nullus adhuc de toto regno fecit, conditionem hanc recipiendam esse non credidi. Alias autem quidquid salva conscientia et fama possem, libenter facerem. Cum haec domino Rothomagensi, de quo multum confido, exponerem, mihi [Col. 0123C] constanter auxilium repromisit. Placeat itaque vobis mihi super haec rescribere consilium vestrum, sciatisque pro certo, quia mihi propositum est, ut non sim de caetero curialis: et hoc ipsum bene novit dominus Cantuariensis, a cujus me subtraxi consortio, sed nec fidem subtraho, nec charitatem.

Comiti HENRICO.

Quod proscriptus et exsul, tantam alloquor majestatem, et publicis incumbentem utilitatibus, ad philosophantium exercitia, inculto praesertim stylo, et exsangui genere dictionis, vel ad momentum [Col. 0123D] revocare ausus sum, temeritati posset ascribi, nisi parvitatem meam supereminentis bonitatis vestrae exigeret contemplatio, et me ad scribendum non tam invitaret, quam cogeret mandati vestri auctoritas, cui corde, magno animo et volenti desidero in omnibus obtemperare, quae fieri possunt in Domino. Et quidem eo me vobis obnoxium fateor, quo tam mihi, quam multis aliis, certum est me in terra vestra plurium bonorum cepisse profectum, et sub beato patre vestro, cujus memoria in benedictione est, eo quod eleemosynas ejus enarrat omnis ecclesia sanctorum, et plurimarum virtutum ejus praeconia celebrat, me prae omnibus coaetaneis meis, eo patrocinante, cum adhuc adolescentior essem, floruisse in Francia; et praeeunte gratia, sine qua [Col. 0124A] nullus boni potest esse processus, id assecutus sum unde mihi exinde post Deum et bonorum notitia, et mundi prospera, quibus in patria mea supra et conterraneis meis abundavi, ut publice notum est, praevenerunt: mihique facile persuaserim, quoniam credibile est tanti Patris meritis acquisitum, ut haeredem relinqueret, qui ipsum, licet optimus fuerit, in virtutum cultu et magnificentia operum anteiret. Sed quid haeredem dico relictum, cum omnes liberos tales reliquerit, ut quilibet eorum merito probitatis, non tam optimi comitis decedentis repraesentare videatur imaginem, quam regis instar esse; verum juxta constitutionem Altissimi in primogenito bona duplicia resederunt, et qui fratres praecessit tempore, eos bis antecessit, sicut amplitudine rerum, [Col. 0124B] ita et eximiarum splendore virtutum. Inter alias vero duae prae caeteris radiant, liberalitas insignis, quam totus mundus praedicat, et excellens humilitas, quam ago divinarum litterarum propositis quaestionibus ad recreationem in angustiis exsilii mei laetus experior; quas cum mihi Albericus Remensis, quem cognominant de Porta Veneris, quae vulgo Valesia dicitur, nomine vestro, adhibitis aliquot litteratis viris proposuisset, ut verum, domine, fatear, obstupui, nec quaerenti potui habere fidem, donec venerabilem virum fidelissimum et devotissimum vobis abbatem Sancti Remigii adduceret, qui et ipsas proponeret quaestiones, et ad eas cum multa precum instantia, pro amore vestro et suo, peteret responderi, pro certo asserens vobis in [Col. 0124C] vita nihil esse jucundius, quam cum litteratis viris, et de litteris habere sermonem, adjecitque in aure familiariter, vos inde saepissime imperitae multitudinis offensam contrahere, quia vos a studendi exercitio nequeunt revocare, et pro arbitrio suo negotiorum et tumultuum procellis immergere. Opinantur enim omne tempus effluxisse superflue, quod non aut in curialibus nugis, aut in tumultuantis malitiae voragine, aut causarum turbinibus exercetur. Nesciunt quod philosophia paucis est contenta judicibus, officiique sui sinceritatem vulgari arbitrio committere dedignatur.

Mihi itaque pro vobis complacuit, ut propositas exciperem quaestiones, et eis, habita ratione temporis [Col. 0124D] et inevitabilium necessitatum, responderem, etsi non pro voto, certe pro tempore. Quaesitum vero est quem credam numerum esse librorum Veteris et Novi Testamenti, et quos auctores eorum, quid Hieronymus in epistola ad Paulinum presbyterum de omnibus libris divinae pagellae ascripta dicat mensam solis a philosopho Apollonio litteras persequente visam in sabulo: quid item Virgilii centonas, et Homeri centonas in eadem dicat epistola: postremo ubi scriptum sit, et quo tendat, quod legitur, et usurpatur, a plurimis, quia deiformiora sunt ea quae non sunt, quam ea quae sunt: hoc quoque precibus insertum est, ut haec omnia rationum suarum subnixa fundamentis auctoritatumque testimoniis diligenter et cito in schedula vobis transmittenda, [Col. 0125A] omni occasione postposita, explanarem: quod quam difficile sit, aut potius impossibile, facile perpendit prudentia vestra, cujus acutissimum ingenium, linguam ad dicenda omnia expeditam, capacissimam et tenacissimam memoriam aetas nostra stupet et veneratur. Nam, ut ait Apuleius in libro De Deo Socratis, laudem celeritatis et diligentiae nullus assequitur, sed et grandium librorum graves materiae in eamdem schedulam nulla unquam diligentia compinguntur. Nam de primis duabus quaestionibus, de numero scilicet librorum et auctoribus eorum, Cassiodorus elegantem composuit librum; sed quia in hac parte fides mea discutitur, mea vel aliorum non multum interesse arbitror, quid credatur: sic enim hoc credatur, an aliter, [Col. 0125B] nullum salutis affert dispendium. In eo autem quod nec obest, nec prodest, aut in alterutro parum momenti affert acrius litigare: nonne idem est ac si de lana caprina inter amicos acerbius contendatur? Proinde magis fidem arbitror impugnare, si quis id de quo non constat, pervicacius statuat, quam si a temeraria definitione abstinens, id unde Patres dissentire videt, et quod plene investigare non potest, relinquat incertum. Opinio tamen in alteram partem potest et debet esse proclivior, ut quod omnibus, aut pluribus, aut maxime notis atque praecipuis, aut unicuique probato artifici secundum propriam videtur facultatem, facilius admittatur, nisi ratio manifesta, aut probabilior in his quae rationi subjecta sunt, oppositum doceat esse verum: [Col. 0125C] rationi vero subjecta inserui, propter illos articulos, qui omnem omnino transcendunt rationem, in quibus stulta esse praeelegit Ecclesia, ut in insipientia fidei apprehenderet Christum, Dei virtutem et Dei sapientiam, quam cum philosophis gentium, qui dicentes se esse sapientes stulti facti sunt, et evanuerunt in cogitationibus suis, ut darentur in sensum reprobum, per superbam professionem sapientiae Dei sapientia et virtute destitui.

Quia ergo de numero librorum diversas et multiplices Patrum lego sententias, catholicae Ecclesiae doctorem Hieronymum sequens, quem in construendo litterae fundamento probatissimum habeo, sicut constat esse XXII litteras Hebraeorum, sic XXII libros [Col. 0125D] Veteris Testamenti in tribus distinctos ordinibus indubitanter credo. Et primus quidem ordo Pentateuchum continet, quinque scilicet libros Moysi sic pro sacramentorum varietate divisos, et si continuam de historia constet esse materiam. Hi sunt Genesis, Exodus, Leviticus, liber Numerorum, Deuteronomium. Secundus ordo continet prophetias, et octo libris expletur, qui quare prae caeteris dicantur prophetiae, cum aliqui eorum nudam referre videantur historiam, et alii prophetiam texentes, sicut Daniel, liberque Psalmorum, in propheticis non censeantur operibus, nec in quaestione propositum est, nec temporis, aut schedae angustia nunc patitur explicare, sed nec instantia portitoris. In his ergo numerantur, Josue, liber Judicum, cui [Col. 0126A] compingitur et Ruth, quoniam in diebus Judicum, facta narratur historia, itemque Samuel, qui in duobus primis Regum voluminibus, et Malachim, qui in duobus sequentibus expletur, quos sequuntur voluminibus singulis, Isaias, Jeremias, Ezechiel, liber XII prophetarum in hagiographis consistit. Tertius ordo continens Job, Psalterium, Eccles. Cantica canticorum, Danielem, Paralipomenon, Esdram et Esther. Et sic colliguntur in summa XXII libri Veteris Testamenti, licet nonnulli librum Ruth et Lamentationes Jeremiae, in hagiographorum numero censeant supputandos, ut in XXIV summa omnium dilatetur. Et haec quidem inveniuntur in prologo libri Regum, quem beatus Hieronymus vocat galeatum principem omnium Scripturarum, quae ab [Col. 0126B] ipso de fonte Hebraeorum manaverunt ad intelligentiam Latinorum. Liber vero Sapientiae, et Ecclesiasticus, Judith, Tobias et Pastor, ut idem Pater asserit, non reputantur in Canone, sed neque Machabaeorum liber, qui in duo volumina scinditur, quorum primum Hebraeam redolet eloquentiam, alterum Graecam, quod stylus ipse convincit, ille autem qui Pastor inscribitur, an alicubi sit nescio, sed certum est quod Hieronymus et Beda illum se vidisse et legisse testantur. His adduntur Novi Testamenti octo volumina, scilicet Evangelium Matthaei, Marci, Lucae, Joannis, Epistolae Pauli XV uno volumine comprehensae, licet sit vulgata, et fere omnium communis opinio non esse nisi XIV, decem ad Ecclesias, quatuor ad personas: si tamen illa [Col. 0126C] quae ad Hebraeos est, connumeranda est Epistolis Pauli, quod in praefatione ejus astruere videtur doctorum doctor Hieronymus, illorum dissolvens argutias, qui eam Pauli non esse contendebant. Caeterum, quinta decima est illa quae Ecclesiae Laodicensium scribitur, et licet, ut ait Hieronymus, ab omnibus explodatur, tamen ab Apostolo scripta est: neque sententia haec de aliorum praesumitur opinione, sed ipsius Apostoli testimonio roboratur. Meminit enim ipsius in Epistola ad Colossenses his verbis: Cum lecta fuerit apud vos haec epistola, facite ut in Laodicensium Ecclesia legatur, et ea quae Laodicensium est legatur vobis (Col. IV) . Sequuntur Epistolae Canonicae VII in uno volumine, deinde Actus [Col. 0126D] apostolorum in alio, et tandem Apocalypsis. Et hunc quidem numerum esse librorum, qui in sacrarum Scripturarum canonem admittuntur, celebris apud Ecclesiam, et indubitata traditio est, quae tanta apud omnes vigent auctoritate ut contradictionis aut dubietatis locum sanis mentibus non relinquant, quia conscriptae sunt digito Dei. Jure ergo et merito cavetur, et condemnatur ut reprobus, qui in morum verborumque commercio, praesertim in foro fidelium, hujus divini eloquii passim et publico non admittit argentum, quod igne Spiritus sancti examinatum est, purgatum ab omni faece terrena et macula purgatur septuplum. Istis ergo secure fides incumbat et illis, quae hinc probatum et debitum accipiunt firmamentum, quoniam infidelis et [Col. 0127A] haereticus est, qui eis ausus fuerit refragari.

De librorum vero auctoribus variantur opiniones, licet ista praevaluerit apud Ecclesiam eos ab illis esse praescriptos, qui in singulorum titulis praenotantur. Isidorus sexto Etymologiarum libro, cap. 2, rationem nominum quae libris indita sunt, a fonte litterarum Hieronymus mutuatus exponit, et auctores eorum. Rabanus quoque in libro De ecclesiasticis officiis, quem nonnulli de sacramentis dicunt, et Cassiodorus in libro De institutione divinarum litterarum quae ad hunc articulum pertinent, latius exsequitur. Cassiodorus enim non modo de Scripturis Canonicis et earum auctoribus disserit, sed a quibus exponantur, eleganti, ut solet, describit eloquio.

[Col. 0127B] Praeterea singuli Patrum librum aliquem exposituri, sicut ratio exigit, de auctore et materia ejus, intentione et causa, et titulo, et si qua alia sunt quae auditoribus, et lectoribus faciliorem intelligentiam sequentis operis praeparent, in tractatibus suis praemittere consueverunt, et haec quidem habita ratione loci, et temporis, et eorum ad quos sermo dirigitur, ut ad formam evangelicae institutionis, familiae Domini mensuram cibi salutaris opportune dispensent. «Nam, ut ait Palladius, magna pars prudentiae est, consulta ratione personam illius qui scribit permetiri.» Unde ab exsecutione vulgatae opinionis de industria stylum suspendo, ad alia transiturus, nisi forte dignatio vestra praeceperit, ut [Col. 0127C] et hanc diligentius exsequar. Interim certum habeat vestra discretio, quoniam Philo, cujus meminit Hieronymus, undecimo capitulo libri De viris illustribus, ab aliis dissentit in libro qui inscribitur: Quare quorumdam in Scripturis mutata sint nomina. Hunc sequuntur Theophilus Alexandrinus in Chronicis suis, et Epiphanius Constantiae Cypri episcopus in libro De viris illustribus, quod et Theodorus, qui urbano sermone libros eorum de Graeco transtulit in Latinum, attestatur. Dicit enim quod et Gamaliel, ad cujus pedes Apostolus se gloriatur didicisse legem, et publica assertio Hebraeorum, qui de littera legis rectius sapiunt, cum Philonis opinione concordant.

Sed ne protendam verbum, cum ad reliqua properandum [Col. 0127D] sit, et istorum proponatur opinio. Ea autem est quod Moyses Pentateuchum scripsit, etsi de fine Deuteronomii, ubi de morte ejus agitur, non conveniat, aliis asserentibus, etiam hanc particulam prophetali certitudine, sicut et illam quam de mundi creatione praemisit in capite, et quam in benedictionibus patriarcharum de futuro vaticinatus est, ab ipso Moyse fuisse conscriptam, aliis autem a Josue, aliis ab Esdra dicentibus eam fuisse appositam. Josue librum scripsit, qui denominatur ab eo. Sophithim vero, id est judices, item librum Ruth, et partem libri Regum, qui denominantur ab ipso, scripsit Samuel, reliqua excepit David, sed tandem a Jeremia scriptus est Malachim, id est duo posteriores libri Regum. Idem librum suum cum [Col. 0128A] Lamentationibus edidit. His autem omnibus vulgata non contradicit opinio. Ezechias et viri sapientes, quos in scholam virtutum et litterarum sociaverat sibi annis XV, quibus Deus prorogaverat vitam ejus, divinis de caetero vacans, in unum volumen compegerunt vaticinia Isaiae, quae ille in populo declamasse (quod ex verbis ejus apparet) visus est potius quam scripsisse: nec repugnat quod in grandi libro scribere jussus est stylo hominis, quia liber ille jam scriptus erat, et grandis, nec ad ipsius prophetias, ut aiunt, pertinent colligendas, quae exceptae sunt ab auditoribus, et a praefato rege dispositae. Iidem et Parabolas compilaverunt, ante quidem a Salomone dictatas, et silenter ab excipientibus, ut ut sit, usu vulgatas. Unde in iisdem parabolis hae quoque [Col. 0128B] sunt parabolae Salomonis, quas transtulerunt viri Ezechiae regis Juda. Transtulisse autem dicuntur, quia quasi de loco ad locum, ab usu vulgari, et privatis fortasse schedulis singulorum, publica auctoritate traduxerunt in Canonem Scripturarum.

Inde etiam roboratur haec traditio, quod in III Regum scriptum est (cap. VI) : Locutus est Salomon tria millia parabolas, et fuerunt carmina ejus quinque millia, et disputavit a cedro Libani usque ad hyssopum, etc. Hoc enim dixisse potius creditur, quam scripsisse. Sunt qui carmina ejus referant ad Cantica canticorum: disputationem naturalium a maximis ad minima procedentem, ad significationem [Col. 0128C] eorum quae Ecclesiastes in totius mundi concionatur auditu. Sed de his alias. Nam et Ecclesiasticum, et Cantica canticorum Canoni Scripturarum rex Jerusalem Ezechias et conscholares sui dicuntur adjecisse. Salomonis tamen auctoritate prolata, quem in his conscribendis inventorem, et quasi publicae utilitatis praeconem habuerant. Hoc tamen contra vulgatam opinionem, sed an contra veritatem dictum sit, diffiniat ille qui novit. Aggaeus, Zacharias et Malachias, adhibitis XV viris, maxime fideliter Synagogae Ezechielis oracula composuerunt. Ipse enim praedicavit visiones, et infixit memoriae auditorum quas in terra polluta scribere noluit, ne sancta profanaret, sed praecepit ut scriberentur in terra Domini. Hic autem suspensioni [Col. 0128D] alludit Psalmus, dicens: In salicibus in medio ejus suspendimus organa nostra, etc. (Psal. CXXXVI.) Et ab hac quidem opinione, vulgata non dissentit, sicut Isidorus attestatur. Iidem prophetae scripserunt Danielem. Nam Daniel et propter causam, quae in Ezechiele reddita est, se a scriptitatione suspendit: et quia praepediebatur administrationibus publicis. Iidem quoque tres prophetae, et conscholares eorum conscripserunt librum Esther, quem vulgata opinio ab Esdra compositum asserit, librum quoque XII Prophetarum, quem vulgus ab ipsis XII prophetis compositum tenet. Praefatus autem Philo cum sequentibus suis superius nominatis, memoratos tres prophetas hujus libri et praecedentium, ut dictum est, laudat auctores. Quia [Col. 0129A] enim breves erant singulorum visiones, satis visum est ipsis prophetis eas praedicando publicare, et sic aliis demandare scriptoribus, praesertim cum quidam eorum rustici fuerint, et pastores, aut aliis officiis dediti, litterarum fuisse credantur ignari. Librum Psalmorum composuit David, utens interdum ministerio virorum, qui in quorumdam psalmorum titulis ascribuntur. Fuerunt autem hi viri X, qui licet aliquos psalmos composuerint, quod et vulgata, quam Isidorus refert, non negat opinio, attamen omnes psalmi dicuntur esse Davidis, qui eis suam accommodavit auctoritatem, juxta quod Justinianus docet in Codice, dicens: «Omnia merita nostra facimus, quibus nostram impertimur auctoritatem, quia ex nobis eis omnis impertitur [Col. 0129B] auctoritas.» Nam qui non subtiliter factum emendat, laudabilior est eo qui primus invenit. Esdras librum composuit, qui praenotatur ab ipso, et Paralipomenon, usque ad dies suos. Reliquum vero scripserunt sapientissimi fideliter Synagogae, quae templum reaedificavit in Hierosolymis. Moyses scripsit Job secundum istos, de quo nihil definire praesumit vulgata opinio, licet in eam partem videatur esse proclivior, ut ipse beatus Job subactis tentationibus proprium scripserit librum. De Tobia, Judith, et libro Machabaeorum, qui non sunt recepti in canone, a quibus auctoribus scripti sint, nec vulgata docet opinio, nec de his sequaces Philonis faciunt mentionem; quia tamen fidem et religionem aedificant, pie admissi sunt. Librum Sapientiae [Col. 0129C] composuit Philo, diciturque Pseudographus, non quia male scripserit, sed quia male inscripsit. Inscriptus enim est Sapientia Salomonis, cum a Salomone non sit editus, sed propter stylum quem induerit, et elegantiam morum, quam ei similiter informat, dicitur Salomonis. Ecclesiasticum scripsit Jesus filius Sirach, qui et ipse, styli conformitate et morum, Salomonis dicitur, sicut econtra a Latinis usu vulgato dicuntur esse quaedam de libro Sapientiae quae non ibi, sed in Parabolis inveniri haud dubium est. Unde in Ecclesia, periocha Parabolarum quae sic incipit: Mulierem fortem quis inveniet? (Prov. XXXI) titulo Sapientiae praenotatur. Haec de numero et auctoribus librorum [Col. 0129D] Veteris Testamenti, in quibus pro parte praefati auctores a vulgata opinione dissentiunt. Numerus librorum Novi Testamenti certus est, et auctores, et fere nulla est altercationis quaestio. Siquidem singuli evangelistae sua volumina ediderunt. Paulus suas Epistolas texuit, etsi illam quae ad Hebraeos est suspicentur aliqui fuisse Barnabae vel Clementis. Epistolas Canonicas illi scripserunt quorum nominibus inscribuntur. De duabus tamen Epistolis Joannis novissimis quaestio est. Actus apostolorum tam fideli et salubri, quam dulci stylo, Lucas dignoscitur exarasse. Apocalypsim alii a Joanne apostolo, alii a quodam sanctissimo sacerdote Ephesino Joanne, sicut litteratorum Pater beatus Hieronymus refert, descriptam opinantur: [Col. 0130A] sed apud credulitatem Ecclesiae vincit apostolus. Haec interim de numero et auctoribus librorum Novi Testamenti dicta sint, quorum conceptionem si quis nosse desiderat, epistolam beati Hieronymi ad Paulinum de divinis libris legat, quia, ut de conscientia mea loquar, nusquam melius invenietur aut planius.

Sed quae cura est, serenissime domine, has atque alias in investigatione auctorum discutere opiniones, cum unum omnium sanctarum Scripturarum constet esse auctorem Spiritum sanctum? Nam beatus Gregorius in Moralibus verissime et elegantissime, cum constet libri beati Job, quem exponebat, Spiritum sanctum esse auctorem, de scriptore libri postmodum quaerere, proinde habendum [Col. 0130B] esse, ac si, cum de scriptore certum sit, de calamo, quo liber scriptus est, dubitetur. Non ergo magni faciatis si Scripturarum teneantur auctores, sed si veraciter intelligantur: imo certe si pie et fideliter impleantur. Non enim auditores legis, ut ait Apostolus, apud Dominum justi sunt, sed factores (Rom. II) . Ad haec in illis occupari optimum est, quia, ut per fidelissimum organum suum Veritas ipsa eloquitur: Ama scientiam Scripturarum, et carnis vitia non amabis. Proinde intelligenti otium sine litteris mors est, et vivi hominis sepultura.

Ad tertiam progredior quaestionem: Quidnam sit mensa solis in sabulo, quam famosissimam inter gymnosophistas scrutator veritatis, et litterarum [Col. 0130C] diligentissimus persecutor Appollonius conspexit in sabulo, super quo omnes consului, qui in Francia primatum videntur habere Scripturarum, sed quia eos gentilis historia latuit, non multum reprehendo, si quod non didicerant, docere nequiverunt. Quidam tamen imprudentiam suam impudentius detexerunt, id solum inepta responsione persuadentes, quod a doctoribus, quos diu et multa mercede conduxerant, nihil scire didicerunt. Historia autem haec quam veritate refertus et litteris Hieronymus in praefatis apicibus tangit, apud Valerium Maximum reperitur in lib. III, cap. 1, titulo De moderatione. Accidit enim, ut refert, quod a piscatoribus in Milesia regione everriculum trahentibus, [Col. 0130D] quidam jactum emerat. Extracta demum magni ponderis aurea Delphica mensa, orta controversia est, illis se capturam piscium vendidisse affirmantibus, hoc econtra dicente se emisse duntaxat fortunam jactus. Audita quaestione populus civitatis, propter novitatem et magnitudinem rei, causam ad consultationem Delphici Apollinis censuit referendam. Consultus vero respondit ei dandam esse, qui omnes alios sapientia antecederet, alioquin accipienti injucundam fore et noxiam. Itaque quia Thales Milesius judicio auditorum, inter septem, quos tunc prae caeteris Graecia celebrabat, sapientissimus habebatur, denuntiaverunt ei, ut jam dictae mensae possessionem adiret, qui, audita consultationis forma et responso Apollinis, [Col. 0131A] prudenti humilitate, non se, sed Biam Pyrenaeum, dixit Apollinis oraculo designatum. Aditus est et iste priori similiter, et in eumdem modum conditionem in Mitylenaeum Pittacum transtulit; interim mensa jacente in sabulo, et propter novitatem eventus et moderationem sapientum: et quia nullus de populo praesumebat invadere aurum, quod a se tanto studio sapientissimi removebant, casum hunc non tam mirabilem quam stupendum, talium praeconatrix fama longe lateque vulgavit. Mensa itaque famosissima facta est, dum ad singulos sapientum septem sic ipsius procedebat oblatio, donec ventum est ad Solonem, qui et titulum amplissimae sapientiae, et munus oblatum contulit in Apollinem, in quo sol colitur, quia omnia contemplatur, [Col. 0131B] et cujus virtus ignea sic penetrat universa, ut ei nihil possit esse absconditum: unde et mensa solis dicta est, quam Apollonius in sabulo jacentem, dum litteras persequeretur, inspexit.

Restant adhuc duae de quinque propositis quaestionibus absolvendae; sed tempus respondendi deest et otium: quas quidem si dignationi vestrae visum fuerit lubens aggrediar meisque connumerabo successibus, si mihi coelitus datum fuerit honori et voluntati vestrae in aliquo inservire.

JOANNES GAUFRIDO de Sancto Edmundo.

Cum in solemnitate Paschali reformandae mihi pacis gratia Andegavum profectus essem ad regem, ipsum ante Dominici corporis perceptionem per abbatem Sancti Victoris Parisiensis, et alios religiosos, feci diligentius conveniri super pace R. filii vestri, adhibitis etiam aliis amicis, de quorum fide in curia spem conceperam pleniorem: sollicitaveram enim antea super hoc virum optimum, et suis meritis mihi reverendum, magistrum Galterium de Insula, et per ipsum alios Patres quorum fides mihi videbatur esse sincerior. Rex autem et [Col. 0132B] pro Dei religione, et intercedentium reverentia, respondit benignius; audito tamen quod ad dominium Beati Edmundi res ista pertineret, Willelmum de Hastingis, per quem veritatem inquisivit, fecit acciri, ne quid per subreptionem diceretur ab ipso. Ille autem quatenus potuit et ausus est, benignius exposuit causam vestram. Praecepit ergo rex puerum ad se mitti, ut indultae remissionis praesens reciperet litteras, quas ad regni officiales, ut de pace ipsius constaret, omnibus reportaret. Rediens itaque puerum cum festinatione, sicut Domino placuit, et nostra necessitas exigebat, ad magistrum Galterium de Insula transmisi, cujus fidem et charitatem nobis exhibitam remuneret fundator Ecclesiae Christi, pro cujus fide et amore, sicut [Col. 0132C] nobis conscientia testis est, laeti, quandoquidem ita necesse est, damna, injurias, contumelias, et exsilium sustinemus, certi quoniam fidelis est Dominus, qui non tentari nos patietur supra id quod possumus, sed de ipsa tentatione profectum salutis et anteactae vitae purgatione eliciet. De me loquor et quibusdam aliis, quos scio in hac tribulatione congratulari, ut crebro meditentur, et dicant ei: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo, etc. (Psal. XCIII.) Patimur enim per gratiam Dei, non ut adulteri aut homicidae, non ut incendiarii aut sacrilegi, sed velut Christiani. Hanc fidem nostram insaniam reputat mundus, et constantiam fidei pertinaciam vocat, professionem [Col. 0132D] veritatis et nota et nomine vanitatis inurit, cultum religionis appellatione hypocrisis aut superstitionis, aut alterius falsitatis dehonestare conatur, sed Princeps apostolorum aliter sentit et contrarium docet: Haec est enim, ut ait, gratia apud Dominum, quia in hoc vocati estis a Christo, ut sequamini vestigia ejus. Sed et, si quid patimini propter justitiam, beati eritis (I Petr. II) . Aderit, dilecte mi, in brevi, aderit arbiter conscientiarum et judex, cuique redditurus ut meruit, et tunc palam fiet quidquid modo garriat mundus, qua mente quisque vixerit. Interim, quaeso, tuis, et sanctorum quos nosti, me facias precibus adjuvari, ut, si in invio sum, quod non credo, me Christus via justorum reducat ad semitam: si in via sum, me [Col. 0133A] per prospera vel adversa, ut sibi beneplacitum fuerit, perducat ad vitam. Si magistrum Galterium videris, ei per te, et per amicos quantascunque poteris gratias referas, et maxime per comitem Gaufridum, quem diligit, et, si facultas adfuerit, eum recipias, et ab aliis recipi facias tanquam angelum Domini, quoniam et ipse, ut arbitror, Dei minister est, et quantum licet in curia membra Christi multipliciter consolatur. Quos puer invenerit adjutores, quisve sit meus status, pro parte poterit judicare. Imputabisque fortunae, non mihi, quod in eum humanitatem ampliorem non potui exercere. Utinam amicos amodo meliores inveniat! Ego profui quatenus tempora permittebant. Audio magistrum Galterium juramento arctari, ut [Col. 0133B] neque litteras, neque nuntios recipiat exsulantium. Ex quo patet quam misera necessitas bonis viris immineat, quos non licet mandata Dominicae legis, officia videlicet charitatis, implere.

BARTHOLOMAEO Exoniensi episcopo, JOAN. Saresber.

Licet ex more scribentium ad amicos salutis votum pagina non praetendat, nihil tamen affectuosius est in votis, et orationibus meis, quam ut viae vestrae jugiter prosperentur in Domino. Salutationem enim domino et Patri debitam nequaquam suspendit defectus, aut immutatio charitatis, [Col. 0133C] sed consulta dispensatio et officiorum, et omnium quae recte geruntur ratio moderatrix. Dispensationis vero causa in propatulo est, ut eam omnino non oporteat, aut paucis expediat allegari. Nam insidiis domini regis dicunt omnia plena esse, ut bonis invicem colloquendi aut scribendi tutum non possit esse commercium. Nescio quid frivolum contra innocentiam molitur iniquitas, et urgente stimulo conscientiae incessanter pungentis et urentis, omnes suspectos habet et omnia; jure quidem et merito, quia pax impiis esse non debet, hostes suos justitia impugnante, et praevalente. Et profecto quod timet impius, veniet super eum, justusque de angustia liberabitur, quoniam os Domini locutum est. Ad momentum turbinis adversus Ecclesiam [Col. 0133D] malitia debacchatur, et adversus Dominum videntur praevalere impii, quibus in brevi Christus, quem persequuntur, sic respondebit ad merita, ut praeponderare videatur libra vindictae, et quos potenter puniet, non tam examinare lance aequitatis, quam molis magnitudine praegravare. Non quidem quod injuriam inferat, sed quia sine mensura et modo peccantibus immensam et immoderatam ingeret poenam. Nec opinetur quispiam me in longa tempora prophetare, licet oraculi divini sicut auctoritas, sic et fides perpetuetur, cum planum sit jam aliquatenus inchoatum esse judicium, imo exsecutioni mandari sententiam.

Nonne Teutonicus tyrannus, nominis sui fama [Col. 0134A] nuper orbem perculerat, et fere subegerat regna vicina, et etiam imperium Graecorum terrore concusserat, ut magis deditionem quam confoederationem legationibus missis videretur offerre? sed ecce, Domino auctore, timetur minus, et qui ante tam vicinos quam remotissimos solo nutu terrebat princeps, Teutonicos suos ab injuriis cohibere non potest; qui solo verbo pacem gentibus ad arbitrium indicebat, et bella, nunc a suis et inter suos petitis et acceptis treugis gratulatur. Nam sicut ipsemet conqueritur, ex quo Latonam venit, ut regem Francorum et Gallicanam Ecclesiam separaret a fide, et in suam haeresim perverteret, ut adorarent idolum suum, successus ejus relapsi sunt, et quae eum extulerat, in depressionem ipsius [Col. 0134B] coepit fortuna fluctuare: spes autem fidelium est, quod ad honorem Dei, in brevi amplius deprimetur, donec eum omnino Christus, cujus sponsam persequitur, conterat sub pedibus suis.

Nonne et apud vos jam judicium exercetur adversus tortores Ecclesiae? Intuemini quantus erat rex Anglorum, cum parvulus videretur in oculis suis: et ad Ecclesiam Dei vel speciem fidei et reverentiae praetendebat, et plane videbatis eum in nullo frustratum conatu. Sagitta ejus retrorsum non abiit, clypeus ejus non declinavit in bello, et hasta ejus non est aversa: super praedam accumbebat ut leo, ut nullus eum excitare praesumeret; vel visu terrebat hostes, vicini se inclinabant obsequiis, remoti principes amicitias expetebant; colebatur [Col. 0134C] a suis, honorabatur ab extraneis, praedicabatur a cunctis, a bonis diligebatur, sed maxime a clero qui eum colebat supra vires, pro viribus venerabatur, et unanimi proposito diligebat super amorem mulierum. Quid multa? Rerum expetibilium omnium abundantia, quod ad humanum judicium, fruebatur, sublato timore et sollicitudine, nisi quam non necessitas, aut ratio, sed voluntas, aut impetus ingerebat. Sed quo fine haec universa Dei dona conclusit, si tamen sine poenitentia et satisfactione substiterit in finibus istis? Ut singularum ecclesiarum, quas ante per ignorantiam, ut putabatur, aut sui juris praetextu laeserat, injurias taceamus, Tolosam bello aggressurus, omnibus contra antiquum morem et debitam libertatem indixit ecclesiis, [Col. 0134D] ut pro arbitrio ejus, satraparum suorum conferrent in censum, nec permisit ut ecclesiae saltem proceribus coaequarentur in hac contributione vel magis exactione tam indebita quam injusta. Nam ecclesiae in deteriori calculo vertebantur, utpote quae rebus suis aut honore videbantur indignae. Sed quem successum attulit haec pecuniarum immensitas, tantis exactionibus et injuriis acquisita? nonne projecta est in saccum pertusum, ut hosti suscipienti proficeret, et effundenti non modo esset inutilis, sed damnosa? Nunquid non ab ea die fortuna ejus retrorsum cessit, et successuum ubertas emarcuit?

Sed dicet aliquis, quoniam haec indictio census et [Col. 0135A] ecclesiarum vexatio, in cancellarium ejus, qui nunc, aut archiepiscopatur, ut credo, aut archiepiscopari contendit, ut aemuli mentiuntur, penitus retorquenda est, qui regem tunc ad omnia pro arbitrio impellebat, et haec sicut alia multa mala induxit. Quod etsi ego falsum esse noverim, utpote qui eum scio tunc non auctoritatem praestitisse libidini sed obsecundationem necessitati, tamen quia eum ministrum iniquitatis fuisse non ambigo, jure optimo taliter arbitror puniendum, ut eo potissimum puniatur auctore, quem in talibus Domino bonorum omnium auctori praeferebat, eique sit vice versa in poenam, quem habebat et laudabat suae perversitatis auctorem. Nam in sapientium corde et ore celebre est illud Sapientiae: Quoniam per quae peccat quis, [Col. 0135B] per haec et punitur (Sap. XI) . Sic Cain primus homicida occisus est; Chanaan servitutem ingerens aliis, perpetua servitute damnatur; Pharao in aquis submersus est cum potentatu suo, quibus Hebraeos submerserat innocentes. Patent in hunc modum quamplurima; sed esto, nunc poenitentiam agit: agnoscit et confitetur culpam, et, si cum Saulo quandoque Ecclesiam impugnavit, nunc pro ea cum Paulo ponere paratus est et animam suam.

Quis ergo negabit judicium jam coepisse a domo Domini, cum jam principes populi in patibulis suspendantur ad solem, ut justitia Dei in conspectu gentium reveletur? Nonne enim principes populi sunt hi duo, quorum alter dispensat spiritualia, alter temporalia administrat: Nonne lex dispensationis [Col. 0135C] et ministerii hujus, manibus istorum tractanda committitur? Hi enim sunt duo cherubim, quorum alis lex et propitiatorium adumbratur, se mutuo respicientia, versis tamen vultibus in propitiatorium, quia sic sibi invicem debent aspectu mutuo complacere, ut legem Dei in arca pectoris jugiter inspiciant et venerentur, nec pro se, ad invicem, ob aliam causam admittant, unde propitiationem Dei debeant demereri. Non enim licet a propitiatorio vultus avertere. Si ergo in his suis angelis reperit Deus pravitatem, eamque puniat, quis subditorum causas apud Altissimum jam ventilari diffidit, aut esse ventilatas? Circumferat quis oculos mentis et intueatur quot et quales adversarios [Col. 0135D] ei Dominus suscitaverit, ex quo adversus Dominum in depressione Ecclesiae erexit calcaneum suum, et plane mirabitur, et si prudens est venerabitur judicium Domini, qui non imperatores, non reges, non principes nationum, ut ipsum domaret, elegit, sed extremos hominum Britones, Nivicollinos primo, et postea illos ad contradictionem et solemne certamen animavit, qui vestigia pedum ejus consueverant adorare, et haec quidem, ut non glorietur omnis caro, sed nomen Domini sit benedictum in saecula. Sic ad puniendam ingratitudinem Salomonis recedentis a Domino, non tam principos erexit, quam latrunculos et servos et abjectos. Nec suspicetur quispiam ut amodo prosperetur conditio ejus, nisi Domino propitiante per [Col. 0136A] poenitentiam revertatur, et magis pio utatur consilio. Nam, ut propheta loquitur: In diebus et regionibus nostris inventi sunt stulti principes Taneos, qui regi suo consilium dederunt insipiens (Isa. XIX) . Urunt eum undique sollicitudines, sed bellum quod adversus Christum et Ecclesiam exercet, ulterius praegravat, et ei videtur inextricabilis labyrinthus et exsecrabilis labor. Accitis ergo nuper ad colloquium Chinonense magnatibus suis cum familiaribus, qui rerum malarum industriam habere dignoscuntur et usum, et sapientes sunt ut dictent et faciant mala, studiosius inquisivit, cum promissis, minis, et obtestatione quamplurima, quonam consilio sibi utendum esset adversus Ecclesiam, de Cantuariensi archiepiscopo gravissime conquerens, [Col. 0136B] non sine gemitibus et suspiriis multis: et ut tunc praesentes postea retulerunt, lacrymatus est, dicens quod idem Cantuariensis ei corpus et animam pariter auferret: tandem dixit quod omnes proditores erant, qui eum adhibita opera et diligentia ab unius hominis infestatione nolebant expedire. Ad haec dominus Rothomagensis aliquantulum excanduit, corripiens eum, mitius tamen more suo in spiritu lenitatis, cum causa Dei magis exigeret, severitatem et auctoritatem pontificis morbo languentis, rationis et fidei fuisse adhibitam. Erat autem dolor acerbior, urgente metu, quem conceperat ex litteris quas jamdictus Cantuariensis illi et matri suae transmiserat. Earum exemplum vobis transmittitur. Timebatur quidem, et merito, ne [Col. 0136C] in terram ejus interdicti, et in personam anathematis sententia citissime ferretur, ex auctoritate et mandato summi pontificis. Cum igitur his angustiis premerentur, Lexoviensis episcopus unicum dixit esse remedium, imminentem sententiam appellationis obstaculo praepedire: et ita nescio quo pacto, nisi quia veritas ventilata plus pollet, et justitia, quo magis concutitur, eo magis convalescit, dum rex per avitas consuetudines appellationum jus evacuare conatur, magis confirmat, dum ipsemet pro capite suo ad appellandi refugium cogitur evolare.

Ab illo ergo concilio egressi sunt a facie domini et regis sui Lexoviensis et Sagiensis episcopi, ad [Col. 0136D] saepedictum Cantuariensem properantes, ut appellatione interposita usque ad Octavas Paschae suspenderent sententiam ejus. Rothomagensis quoque cum eis profectus est, non quidem appellaturus, ut ait, sed de pace quam desiderabat tractaturus. Archiepiscopus vero noster in procinctu ferendae sententiae constitutus, iter arripuerat ad urbem Suessionum, orationis causa ut beatae Virgini, cujus ibi memoria celebris est, et beato Drausio, ad quem confugiunt pugnaturi, et beato Gregorio Anglicanae Ecclesiae fundatori, qui in eadem urbe requiescit, agonem suum precibus commendaret. Est autem beatus Drausius gloriosissimus confessor, qui, sicut Franci et Lotharingi credunt, pugiles, qui ad memoriam ejus pernoctant, reddit invictos, [Col. 0137A] ut et de Burgundia et Italia in tali necessitate confugiatur ad ipsum. Nam et Robertus de Monteforti ei pernoctavit adversus Henricum de Essexia dimicaturus. Sic ergo Domino faciente delusa est sollicitudo episcoporum regalium, quia cum venissent Pontiniacum, archiepiscopum quem appellarent non invenerunt, sed frustrati a proposito suo reversi sunt, queruli quia sua consumpserant, laboraverant, et non perfecerant.

Archiepiscopus vero cum in praefatis sanctorum memoriis triduo pernoctasset, die proxima post Ascensionem versus Veziliacum properabat, ut ibi in die Pentecostes in regem et suos anathematis sententiam daret: sed nutu divino contigit, ut dum esset in Ecclesia Reginensi, VI feria jam dictam [Col. 0137B] praecedente solemnitatem, nuntiatum est ei certissime et verissime quod rex Anglorum gravissima laborabat infirmitate, ut ad colloquium regis Francorum, quod multo desiderio, et magnis muneribus expetierat, accedere non potuerit, sed miserit excusatores Ricardum Pictaviensem et Ricardum de Humaz, qui causam hanc absentiae ejus praestito juramento volebant astruere. Hac ergo ratione cum hoc per nuntium regis Francorum innotuisset archiepiscopo, in regem sententiam ferre distulit, sicut ei ante consuluerat Joannes vester suadens, ne ad poenitentiam properaret. Joannem vero de Oxeneford. publice denuntiavit excommunicatum, et auctoritate Romani pontificis excommunicavit, ut verbis ejus utar, eo quod in [Col. 0137C] haeresim damnatam inciderit, praestando imperatori sacrilegum sacramentum, et communicavit Coloniensi schismatico, et contra mandatum domini papae usurpavit decanatum Saresberiensis Ecclesiae. Has autem causas allegavit in pulpito in auditu omnium qui Vizeliaci de diversis nationibus ad diem festum convenerant. Ibidem etiam allegatis variis causis et justis, excommunicavit Ricardum Pictaviensem archidiaconum, Ricardum de Luci, Jocelinum de Baillol, Randulfum de Broc, Hugonem de Sancto Claro, et Thomam filium Bernardi, et omnes qui de caetero in possessiones et bona Cantuariensis Ecclesiae manus extenderint, ut eis abutantur, aut eorum usus impediant, quorum necessitatibus [Col. 0137D] deputata sunt. Regem vero, quem ante per litteras et nuntios secundum regulam et morem Ecclesiae vocaverat ad satisfactionem, publicata vocatione ad fructum poenitentiae invitavit, comminans se in eum laturum sententiam anathematis in brevi, nisi resipuerit, et de tantis adversus Ecclesiam ausis satisfecerit: quod tamen non nisi invitus faciet, nec novi aliquem domesticorum suorum, qui ad lationem hujus sententiae pronus sit.

Praeterea scriptum illud, in quo continentur pravitates malignantium adversus Ecclesiam, quas avitas consuetudines dicunt, publice condemnavit, omnes innodans anathematis vinculo, quicunque de caetero auctoritate illius scripti utentur, et nominatim de consilio Ecclesiae Romanae haec capitula [Col. 0138A] in primis damnata sunt: Quod non liceat episcopo excommunicare aliquem, qui de rege teneat, sine licentia ipsius: Quod non liceat episcopo coercere aliquem parochianorum suorum pro perjurio vel fide laesa: Quod ad saecularia judicia trahantur clerici: Quod laici, sive rex sive alius, causas de ecclesiis vel decimis tractent: Quod non appelletur pro causa aliqua ad sedem apostolicam, nisi regis et officialium suorum venia impetrata: Quod non liceat archiepiscopo, vel episcopo, vel aliis personis venire ad vocationem domini papae absque licentia regis: alia quoque in hunc modum, quae divinis legibus, et constitutionibus sanctorum Patrum inveniuntur adversa. Episcopos vero omnes absolvit a promissione, quam de scripto illo servando [Col. 0138B] contra institutionem ecclesiasticam fecerant. Hoc etiam per litteras suas archiepiscopis et episcopis denuntiavit, sicut ei ab Ecclesia Romana consultum fuerat. Haec quidem interim gessit archiepiscopus; et rex — quod ad vestram notitiam venisse non ambigo, — virum bonum magistrum Walterum de Insula misit in Angliam cum litteris a colloquio Chinonensi, ut insulanos super facta appellatione praemuniret, et portus et transitus faceret diligentius observari, et clerum ab obediendo suspenderet, cum tamen nondum facta sit appellatio, et archiepiscopus possit facile inveniri. Nec dubito quin praedicto magistro Waltero machinatio ista displiceat, cum omnibus quae praesumuntur adversus [Col. 0138C] Ecclesiam Dei, quoniam Dominum timet. Accivit etiam ad se rex dominum Cister. et alios, per quorum prudentiam, malitiam consilii sui adversus Dominum posse credit armari: sed profecto, si saperent, vel sibi et suis parcerent in hac causa, quoniam

Valeat pro voto et oratione mea, Ecclesia, et domus vestra tota, et omnes qui intercessionum beneficio communicant necessitati nostrae.

Domino Pictaviensi.

Licet apud nos fortuna novorum parens, et fama nutrix et propagatrix eventuum verorum et fictorum, nihil renovaverint relatu dignum, et quod vobis oportuerit intimari, scribendi tamen necessitatem rumor tristis invexit, ex quo post discessum boni, et utinam semper beati domini nostri, nihil [Col. 0139B] omnino, quod verbis meis Dominus et conscientia attestantur, tristius audivi vel vidi, quamvis sors mea periculis cunctis exposita sit et jactata procellis indesinentibus, ab ea die, qua Patrem nobis et dominum dispositio divina substraxit. Siquidem socii nostri, qui Parisiis moram faciunt, mihi nuper scripserunt, se a quibusdam rumigerulis accepisse, quod vos lecto decumbere compulerat aegritudo, quam non natura, vel solitus, ut fit, humanitus casus intulerat, sed malitia veneficorum, qui (nescio cujus instinctu) vobis, et cuidam viro religioso toxicum miscuerunt. Dictum est et quod vir ille religiosus ex ea causa jam obiit. Quia ergo invidiam quorumdam vobis cohabitantium a multis diebus audieram, et aliorum noveram crudelitatem, nonnullorum [Col. 0139C] etiam audax ambitio venit in mentem, timui, et timeo, et donec veritas ipsa sit certius explorata, timebo supra modum, ne diabolo et angelis ejus, qui modo fere pro libitu in Ecclesiam debacchantur, eatenus in bonos saevire concessum sit. Ante quidem timueram ne castrum Ecclesiae vobis auferretur, ne vos bonis vestris iniqui proscriberent, ne illi qui libito coaequant licitum, compellerent et vos Ecclesiae filiis et fidelibus coexsulare. Sed ecce, duorum timorum circa eumdem dominum et amicum major denigrat et omnino absorbet alterum, ut perinde hunc accipiam ac si animam meam pertranseat gladius, et humerus meus a junctura sua cadat, et brachium cum ossibus [Col. 0139D] conteratur. Spiritui meo non erit requies, donec veritas certius innotescat. Placeat itaque dignationi vestrae, quae circa vos sunt, sub omni celeritate mihi interim certitudinis desiderio languenti significare: et si vos ipsi, quod utinam absit! huic petitioni meae vacare non potestis, precor attentius ut magister Scholarum eam cum omni diligentia et festinatione exsequatur.

Magistro RAIMUNDO.

Rumor acerbissimus exulceravit, et gravissime affligit animam meam, nec erit requies donec me litteris vestris super his quae maxime timeo certiorari [Col. 0140A] contingat. Scripserunt enim mihi socii Parisienses, quod illi qui quaerunt animam domini Pictaviensis, nescio quorum utentes ministerio et arte inerti et omnino exsecranda, ei venenum propinaverunt: ex quo jam quidam religiosus prior, qui calicis toxicati fuerat particeps, obiit, et episcopus, ut aiunt, incidit in languorem. Timui ergo, et timeo supra modum, eo quod audivi quorumdam invidiam, et aliquem de episcopis Pictaviensibus nuper veneno peremptum. An fama haec fideliter asserat incertum est, aliorum vero tanta crudelitas est, ut nec vicinos lateat nec remotos. Cunctis autem innotuit quam praeceps et audax sit, et ignara timoris Domini, caeca ambitio, ut metus quam fiduciae causae plurimae concurrere videantur. Precor itaque, [Col. 0140B] ut sub omni festinatione, quae circa vos sunt, diligentissime perscribatis, et domino episcopo, si aegritudine, quae absit! non praepeditur, persuadeatis, ut et ipse scribat, quae fuerint scribenda pro tempore. Fueram rogaturus ut ipse et vos scriberetis de his quae gesta sunt in colloquio Chinonensi, et postea, pro nobis, et contra nos, et quid videatur vobis de hoc, quod me taliter absentavit, ut nec pacem receperim cum aliis sub juramento et conditionibus oblatis, quia extunc non vidi litteras vestras; sed causa major, quae me nunc compulit ad scribendum, omnes hujusmodi curas absorbuit, si tamen, quod utinam Dominus largiatur, cum domino episcopo rite, quod ad incolumitatem dico, agitur, tunc et ad hoc responderi gratissime acceptabo. [Col. 0140C] Caeterum, quia haec sollicitudo ab animo meo non recedit, si, quod Dominus avertat! dominum episcopum sic aegrotare contigerit, omnem, sicut vir sapiens et prudens, operam date, ut in hujusmodi periculo se exhibeat Christianum, et mortem, si necesse fuerit, tanquam Christi sacerdos exspectet, et domo disposita, naturae munus, quod evitari non potest, patienter excipiat. Confido autem in Domino Jesu Christo, quod qui ei dedit prudentiam transeundi per bona temporalia, ei in consummatione cursus praestabit gratiam, ut cujus vita apud commensales effulsit, mors ejus etiam morituris omnibus proficiat ad exemplum: fidem devotionis et fidei nullo quis unquam argumento fidelius faciet, quam si operam dederit quis et diligentiam, [Col. 0140D] ut quos in carne coexsulantes, et in Domino peregrinantes amavit, exhortatione virtutum et insignibus bonorum operum, et maxime in fine viae promoveat transeuntes, et quasi geminae charitatis brachiis persequatur et impellat migrantes et ascendentes ad Christum. Si vero per misericordiam Dei res circa vos laetius agitur, precor attentius, quatenus interpretem nostrum modis omnibus ad haec inducere studeatis, ut quod de hierarchia, cujus unum librum transtulit, residuum est, ad formam suam transferat et emendet; quia id quod praemisit, his, qui illud viderunt in Francia, satis placet. Plura scripturus eram, sed festinatio non permittit.

Domino Pictaviensi.

Patri misericordiarum, qui vos ad honorem suum, et Ecclesiae utilitatem, et naufragii nostri solatium, de gravi infirmitate erexit, multiplices et omnimodas gratias ago; deinde vestrae dignationi, quae mei sollicitudinem indesinenter et efficaciter gerens, timoris et doloris mei, de vestra aegritudine concepti, litterarum solatio mitigavit angustias. Sed quia postea, nec de plena convalescentia vestra, nec de promissa et sperata pace certioratus sum, latorem praesentium ad vos censui transmittendum, per quem mihi singula, quae expedire noveritis, [Col. 0141B] diligentius rescribi tota mentis affectione deposco: et quidem pacem vestram desidero plurimum, nec video quibus in causa ista possitis uti instrumentis ad recuperanda vel conservanda jura Ecclesiae vestrae, nisi his quae Ecclesia ipsa et filii ejus ministraverint vobis, aut quae de jure communi caeteris ecclesiis suffragantur, praesertim cum homo alienigena, et apud exteras gentes nutritus et institutus, speciales Aquitanorum consuetudines, et inaudita jura non sufficiat edocere. Unde cum vos nihil ex contingentibus omiseritis vel omittatis, si causa Ecclesiae, filiis ejus dissimulantibus, aut praevaricantibus periclitetur, non est quod vestrae negligentiae debeat imputari. Quis enim nisi parum sanae mentis, et praeceps aut hostis, consulet, ut sine [Col. 0141C] rationum et virium suffragio solus contra torrentem, qui omnia post se trahit et subvertit, brachia incassum praesumatis erigere? Nam complacita pacis forma speciem praetendit aequitatis, et revera, si fidei sinceritate simpliciter utrinque in contrahendo geratur negotium, plenam continet aequitatem, nisi forte tempore pacis antecessorum vestrorum a parte alterutra consuetudo usurpata sit contra Dominum. Nullo enim unquam tractu temporis aut placito contrahentium continebit, ut quod contra Dei mandata scienter praesumitur, licenter, nedum juste fiat, imo ut non criminaliter committatur.

Caeterum mihi suspecta sunt, et infidelitas quam audio gentis vestrae, et terribilis ac malitiosa potentia, [Col. 0141D] quam multi experiuntur, partis adversae, ut non facile credam quod voluntati ejus quisquam audeat reluctari, et fortasse cum archidiacono vestro, cujus verebatur industriam, et familiaritatem ejus ad vos habebat suspectam, exercuit inimicitias, ut cum ei reconciliatus fuerit, de caetero contra eum mutire non audeat: sed nec alii, quos hujus exemplo terruit, sed magis nostro, maxime autem, quia se talem exhibet ut videri velit sine timore Domini, et reverentia hominum. Potens est autem Deus erigere et dirigere causam vestram, imo suam in manibus vestris. Et qui Israeli ex mandato Domini ad promissionis patriam festinanti gratiam contulit inimicorum, vestros quoque Aegyptios poterit aut placare, aut omnino subvertere. [Col. 0142A] Unum scio, quod justus tandem de angustia liberabitur, et tradetur impius pro eo. Gaudeo autem pacem et gratiam ejus vobis plenarie restitutam. Sed timeo, quod absit! ne more hominis, omnibus noto, simulatoria et momentanea sit haec pacis et gratiae restitutio: eo quidem magis quo celebre est apud omnes incumbere consilio locustarum, quarum potestas duntaxat in linguis est et caudis earum. Quod si momentanea fuerit, certum est eam fuisse simulatam, ex ea praecipue causa, ut vel sic extorqueret obligationem fidelitatis, et nisi fallor, aliquid in eam venire opinatur, ad quod ratio fidei Christianum non sinit obligari, ut scilicet amodo his quos odisse decreverit, subtrahatis debitae charitatis officia, et impugnetis omnes, saltem ope [Col. 0142B] consilii, quos suos dixerit inimicos: et si aliter urgente religione fidei Christianae versati fueritis cum eo, vos, sicut veteres amicos, beatae consuevit, notam non servatae fidelitatis in auribus nationum tentabit inurere: a suis quoque locustis conclamabitur illi, et ranas in coeno fovet, quae flatus sui pure impuro omnem incrustent sinceritatem, et juramentorum fallacia quemlibet nigrum in candida vertant. Haec sunt membra carnium cohaerentia sibi, ubi squamma adhaeret squammae, ut ne spiritus quidem incedat per eas, sed liceat eis quod voluerint opinari, et ut qui in sordibus sunt, sordescant amplius, impudicitiam mentis scurrilitate gestuum et oris turpiloquio praetextentur, quia Christiano nedum sacerdoti nil licitum est, ex obtentu [Col. 0142C] fidelitatis, ubi charitas periclitetur, quae vita fidei est, et operum testimonio declaratur. Nam fides sine operibus mortua est. Illa tamen expressio, qua sibi et haeredibus suis contra omnes mortales caveri vult, quanti sit apud eum, ex litteris Teutonici tyranni, quas misit ad comitem Henricum et quas vobis transmisissem, nisi quia mihi elapsae sunt, Domino Cantuariensi transmisisse, perspicuum est. Nam cum Joannes de Oxeneford. nomine regis Teutonico tyranno conjuraturus esset, et opem auxilii et consilii sacramento promitteret contra omnes homines, excepto solo rege Francorum, ait Teutonicus per interpretem suum, sicut attestantur magni, et multi, et religiosi nostrates, [Col. 0142D] de provincia dico Remensi, qui interfuerunt: «Rollandus hostis Ecclesiae et imperii, homo quidem est mortalis, et omnes cardinales sui, et nullus eorum rex Francorum est: unde nullum eorum exceptum intelligo nec volo intelligi in hac confoederatione mei et regis Anglorum; si vero ita sentitis. an aliter, publice profiteamini.» Cui Joannes: «Nos, inquit, et dominus noster ita intelligimus ut vos, et sub hoc intellectu vice regis nostri juramenta praestamus.» Quid multa? exinde adversus Dominum et Ecclesiam, sicut in ea confoederatione, processum est, quod etiam plenius adverteris ex litteris mihi nuper a Colonia transmissis, quarum vobis exscriptum mitto, in quibus rex nuntiis suis adversus Cantuariensem ituris Romam, conductum [Col. 0143A] petit, et qua devotione Romanae Ecclesiae facile innotescet. Verum in laqueis suis comprehendentur iniqui, et qui fratri foveam parat, incidet in eam prior. Felix tamen est qui in tantis insidiis meretricis magnae, et impetu bestiae conscientiam servare potest et famam, alteram Domino, alteram proximo, utramque sibi. Nam qui ex justa causa arguitur alterutrius dispendium facere, unde solatium habeat, nisi virtute redimat quod amisit, omnino non video.

Inde est quod novissimo litterarum vestrarum respondens articulo, precor attentius per ineffabilem charitatem Domini, quatenus, si de pace mea, vel per archidiaconum vestrum, vel per alium, quod quidem desidero, censueritis agendum, eam in tali [Col. 0143B] forma procuretis, quae famae, imo conscientiae famam integram conservantis non possit afferre dispendium. Quid enim prodesset mundum lucrari universum, et in his periclitari? Et si me videritis, quod Deus avertat! pronum ad aliquid turpitudinis, quod in mei similibus, saepe ex infirmitate, semper autem ex culpa contingit, sublevet, quaeso, me dextera vestra. Ego autem nomine turpitudinis arbitror contineri quidquid de industria praesumitur contra Dominum. Licet enim et rei familiaris angustia, et refrigescens charitas amicorum meorum, me et fratrem meum, qui mihi ex necessitate coexsulat, acrius videatur urgere, Domino tamen urgente:

Quoniam prudentiae vestrae sinceritatem in libris beati Dionysii perpendi delectari, librum ejus de angelica Hierarchia vestrae transtuli charitati. Fateor tamen elegantias me dictionum eruditissimi et [Col. 0143D] disertissimi viri oratione Latina exprimere nequivisse. Nam apud Graecos quaedam compositiones inveniuntur, quibus eleganter et proprie res significantur; apud Latinos autem eaedem res duabus aut pluribus dictionibus ineleganter et improprie et quandoque insufficienter designantur. Ad commendationem enim alicujus personae vel alterius rei pulchre articuli apud eos repetuntur, et per eosdem articulos multae orationes sibi invicem perpolite connectuntur. Taceo de insigni constructione participiorum et infinitorum articulorum conjunctorum. Hujusmodi autem elegantiae apud Latinos nequiverunt inveniri. Contingit enim quod si dictiones eo ordine quo sunt positae transferantur, aut difficulter [Col. 0144A] intelligantur, aut aliam sententiam facere videantur. Eapropter, ubi congruum duxi, dictionum ordinem conservavi; alicubi vero propter faciliorem intellectum ordinem commutavi; ubi vero Graecis dictionibus aequipollentes Latinas non reperi, vel locutionem a Latinorum idiomate discrepare comperi, vel Graecas dictiones detorsi, vel de sensu auctoris quod potui et ut potui Latinis dictionibus designavi. Saepe autem, ubi duas vel tres dictiones Latinas pro una Graeca posui, eas quasi unam conjunxi: non quod unam dictionem eas esse vellem, sed ut plenior intellectus fieret, et quantum elegantiae ex inopia Latinae locutionis tractatus iste perderet, appareret. Confert autem liber iste plurimum ad intelligentiam omnium divinarum [Col. 0144B] Scripturarum, in quibus de factis aut dictis agitur angelorum. Nam tribus hierarchiis omnes divinos spiritus comprehendit: singulas autem hierarchias in tres ordines distribuit, et de singulis altissime disserit. Ponit autem quasdam de angelis quaestiones, et earumdem apponit solutiones. In fine vero rationes exponit figurarum in sacris Scripturis ascriptarum. Erit autem vestrae discretionis hanc meam translationem cum translatione Joannis Scoti comparare. Quod si forte commodius illo visus fuero transtulisse, ut librum quoque de ecclesiastica Hierarchia transferam poteris impetrare.

Abbati Sancti Edmundi.

Super statu vestro, quem Deus prosperum faciat, non sollicitari non debeo, prae mente jugiter habens merita sinceritatis vestrae. Si quidem nec charitas elabitur per incuriam, nec fraude subripitur, nec excutitur violenter, eo quod in mentibus electorum solidius a Christo et in Christo fundatur. Obsequium meum vobis subtrahit malitia temporis, sed voluntatem nullus auferre potest: ad hoc nulla proficiet violentia, totiusque fraudulentiae conatus evacuabitur, eo misericorditer largiente profectum, qui gratuita bonitate charitatis dedit initium. Erit itaque dignationis vestrae naufragium Ecclesiae, et exsulum Christi sollicitudines, et labores, vestris, [Col. 0144D] et sanctorum qui vobiscum sunt, orationibus sublevare, ut qui nos tentationi exposuit, et pro se patiendi contulit animum, patientiae perseverantiam largiatur: Haec est, enim, gratia, sicut Petrus loquitur (I Petr. II) , ut Christi et sanctorum passionibus saltem aliquatenus communicemus, certi quod compatientes et conregnabunt. Nunquid enim clerus institutus est ut comedens, bibens, stertens, mortem exspectet, et variis luxuriae incitamentis inflammet gehennam? Ridet ad haec prudentia carnis, et perfidorum vocibus Judaeorum insultat, et maledicit ei qui cum Christo pendet in ligno; sed interim, juxta vaticinium Deborae: Nova bella disponit Dominus, portas hostium ipse subvertit (Judic. V) .

NICOLAO de monte S. H.

Novit fraternitas tua quam patienter sustinuerimus damna, injurias et contumelias nobis et nostris illatas a dilectissimo domino nostro illustri rege Anglorum. Ipse autem abusus patientia nostra ad sanctissimae matris suae prorupit injurias, sponsam loquimur Crucifixi, et illam non est veritus ancillare, pro cujus liberatione Filius Dei Dominus morte turpissima voluit condemnari. Monuimus eum saepius affectu patris, fide Domino debita supplicavimus, corripuimus auctoritate pastoris: ipse autem [Col. 0145B] in persona nostra patrem suum itidem fidelem contempsit, et pastorem, et ne quid de caetero veritati subtractum sit, quod Ecclesiae periculosius, et sibi perniciosius est, illum, cujus inesse gerimus, conspuit Christum. Habeantur haec vana, et contemnat ut solet, si Filius Dei Ecclesiae non dicit pastoribus: Qui vos spernit me spernit, et qui tangit vos tangit pupillam oculi mei (Zach. II) . Processit ulterius sollicitudo nostra, ut pro pace Ecclesiae summus pontifex devotas preces porrigeret, sed non est exauditus: exhortationes adhibuit, et surdum reperit auditorem: increpationes adjecit, contemptae sunt: tandem apostolica tuba comminationes intonuit, sed nec sic potuerunt fides et religio excitari. Ne quid autem omitteremus ex contingentibus, [Col. 0145C] rex Francorum, qui ei est amicus et dominus, omnem adhibuit operam et diligentiam; sed nec ille pro sua reverentia meruit exaudiri. Ad colloquium ejus accessimus; sed nec ad conspectum ejus sumus admissi, nec vestri nominis aut causae Dei permisit fieri mentionem. Misimus ei postea nuntios venerabiles viros, et litteras patentes, ut par erat, in quibus expressa erat et justitia Ecclesiae, et nostrae petitionis sententia: sed noster et eorum labor, quantum in eo est, cessit incassum. Secuti eramus fidem dominae imperatricis, sicut tu nosti, et ipse ignorare non debet: sed nos usquequaque delusit. Quia ergo haec patientia nostra Ecclesiae Dei perniciosa est, sed perniciosior illi cujus novissima fiunt [Col. 0145D] in dies deteriora prioribus, nobis autem perniciosissima, quos oportebit ante tribunal Sponsi non modo de operibus propriis, sed et de sanguine ejus, et afflictione sponsae reddere rationem: pro certo noveris, et dominae imperatrici intimes, quod in personam ejus et terram in brevi, imo in brevissimo, vita comite, et Domino auctore, exeremus gladium Spiritus sancti, qui omni gladio ancipiti penetrabilior est, ut sit in ruinam induratae carni, et sopito, imo fere exstincto spiritui in salutem. Persuadeas ergo dominae nostrae ut nos de caetero habeat excusatos in eo quod ultro dissimulare non licet: sciatque pro certo quod si revixerit filius ejus, et consilium matris recipiat audiens vocem Domini, nos ad honorem Dei, et voluntatem suam paratos [Col. 0146A] inveniet. Interim morientem filium pariter, et eodem lugeamus affectu, qui salutem ejus et honorem, Deo teste, consimili desiderio optamus pariter et optamus. Haec cum dolore, lacrymis, singultibus et suspiriis loquimur, tanquam viscera nostra de claustro pectoris acerbitate ferri extracta ardore cauterii inuramus: quod et Deus scit, in cujus injuriam exercere ulterius non debemus impiam pietatem, et in terris, matrem, patrem, sororem, praeferendo, et Dominum: non est dolor sicut dolor iste: sed charitas Dei, et utilitas, et honor ejus qui curatur, nos urget ut haec forti animo sufferamus. Vale, saluta et sollicita fratres nostros, ut nobis impetrent spiritum consilii et fortitudinis, orantes pro domino rege, ut ei adsit spiritus scientiae [Col. 0146B] et veritatis, quatenus pax ejus Ecclesiae Dei et nobis reformetur in Domino.

Prioribus sanctae Ecclesiae Cantuariensis, JOANNES Saresb.

Meminisse potest et debet vestra discretio, quanta reverentia sit Patribus exhibenda, et quantam humanitatem sancta Cantuariensis Ecclesia archiepiscopis suis impenderit. Licet autem illum, qui modo praesidet nobis, non audeam suis decessoribus coaequare, qui in Ecclesia nostra coruscant miraculis, [Col. 0146C] tamen causam, quam iste tuetur, inferiorem esse non arbitror. Eadem enim est, cum utrobique pro libertate et salute ecclesiae certatum sit. Spero autem in Domino, quoniam et Ecclesia Romana multis indiciis dat ausum confidendi hanc Patris nostri peregrinationem et laborem convalescere ad restaurationem Cantuariensis Ecclesiae, et integram reformationem dignitatum et privilegiorum, quibus beato Lanfranco praesidente gaudebat. Sed hoc in auribus vestris dictum sit, unde et vos decet omnem pro viribus, imo et fere supra vires, opem ferre Patris naufragio, et eum beneficiis promereri, ut cum Deo auctore obtinuerit, vestri possit et debeat meminisse in bono. Nonne enim indecens est et [Col. 0146D] probrosum, si episcopo pro justitia exsulanti alieni subveniunt, et necessitatibus ejus filii, cujus [ f. quibus] honorem et gloriam thesaurizat, communicare noluerint? Nonne ei in capitulo omnia, et etiam sanctorum capsas obtulistis, ut haec vobis acquireret? Ergo quia ob hanc causam Romanae Ecclesiae tenetur in aliquantula pecunia, supplicat ipse, et ego fidelis vester consulo, quatenus ei in hac necessitate subveniatis, ne dominum papam beneficii sui poeniteat, et vos pudeat et pigeat inhumanitatis vestrae in perpetuum. Animent vos extraneorum exempla, qui propriis usibus et necessitatibus subtrahunt; etiam labore manuum exquisita, quae exsulibus vestris impertiunt.

1. R Redonensi.

Diu est, amicorum amantissime, quod de statu tuo, et aliorum veterum amicorum certiorari desidero, eo quidem ardentius quo rarius sollicitudinem meam vel de te, vel a te certiorari contingit. De te tamen aliquid interdum audio, et hoc beneficio intermeantium, sed a te nihil unquam audivi: quod unde contingat, non plane video, nisi quod te conjicio, quoniam dies mali sunt, et tu vir prudens, ex quadam siluisse cautela. Ego ut infirmitatem meam fatear in auribus tuis, et insipientiam meam amico revelem, tanquam mihi nunquam hanc potui habere [Col. 0147B] cautelam, quin vellem amicorum opportunitatibus communicare, et eorum pro modulo meo gerere sollicitudinem. Cum ergo tibi saepius scripserim, et tu nunquam scripseris, amplius succensa sollicitudo nequit ulterius cohiberi, quin per proprium inquirat nuntium, quis tuus vel veterum sit status amicorum, nec sic veteres dixisse arbitreris, ut inveteratos in quibus charitas refrigescit dictos intelligas, cum ego nec senserim, nec dixerim eos aliquod charitatis dispendium sustinere. Quis enim ego sum, ut servum judicem alienum, qui Domino suo stat aut cadit? Stabit autem, Deo auctore, et mihi utique charitas officiosa est, ignara totius mali, fortis ut mors, et sinceritatem suam multis [Col. 0147C] et perennibus prodit indiciis: habet haec testimonium jugiter majus Joanne, quod ei perhibent tam opera quam fructus operum. Si vacas, et licet; et id curas, per latorem praesentium, quem ad hoc misi, de statu meo et aliorum poteris certiorari, idemque aperiet tibi quomodo me de tuo facias certiorem. Noveris autem quoniam mihi licet, et ad hoc vacuus sum, et tota devotione sollicitus, ut tuis et tuorum, si quid peregrinanti dignaris injungere, mandatis libenter obediam, mihique loco magni muneris erit, si me aliquo obsequio tui, mandato tuo contigerit occupari. Aude ergo, amice, aude aliquid petere aut praecipere amico se et sua tota affectione animi exponenti.

ROBERTO priori Meritoniae.

Ubi humanum consilium deficit, ex necessitate confugitur ad divinum, quod, ut opinor, nulla via facilius aut felicius obtinetur, quam si amici Dei illud precibus studeant obtinere, quod culpa patrocinio indigentium demeretur. Ego quidem exsulo et proscriptus sum, et quod ad hominem, alterutrius poenae justam causam non video, licet apud Dominum me acerbiora meruisse conscius sum, et fortassis peccatis meis exigentibus evenit, ut his et flagellis acerbioribus feriar, et tamen causam percussionis ignorem. Eo autem magis timenda judicia Dei, quo de occultiori justitia et secretiori ratione proveniunt. [Col. 0148A] Est autem poena duplex, cum et ipsa sentitur, et causa ignoratur. Si tamen divinae miserationis est, ut me pro justitia pati velit, gratissimum habeo, certus quoniam ita amicos beare censuerit, quia per multas tribulationes itur ad regnum. Fateor me Ecclesiae Dei servasse fidem, et archiepiscopo meo, ut oportuit, fideliter obedisse; nec me, Domino auctore, unquam servatae fidei aut obedientiae poenitebit. Spero autem quod et archiepiscopus vester recto calle Patrum sequens vestigia per viam mandatorum Dei pergit ad vitam. Unde paternitati vestrae, et dominis, et fratribus vestris, quanta possum devotione, supplico, quatenus agonem nostrum Domino precibus commendetis, ut si in invio sumus, reducamur ad viam, si in via, quod utique [Col. 0148B] credimus, proficiamus et perducamur ad vitam. Nihil enim nobis aliud necessarium est, nisi ut Domino placeat causa nostra.

JOAN. Saresb., BALDEWINO archidiacono Exoniensi.

Licet a multis retro temporibus dilectioni vestrae obnoxius tenear, tamen vestrae sinceritatis non tam frequens quam jugis sollicitudo devotionem meam sibi reddit in dies arctius obligatam. Quem enim non promereatur in adversis infatigata et indeficiens fides, cujus pectus non succendit et inflammat [Col. 0148C] in periculis et conflatorio tentationum, charitas incorrupta, officiosa, et supereminens? Quod in vobis commendo, in me multum expertus sum, sed in fratre meo magis experior: nam sortem ejus mea reputo duriorem, nisi quod mea et illius ex animo sunt communia, et sic eadem conditio est. Gravius tamen exsulat, qui domi exsulat. Sic enim in civitate sua florere gloriosum est, et jucundum nobilitari in patria, ita apud suos egere, aut vilescere calamitosum est. Minoris namque erubescentiae est apud extraneos mendicare. Nonnullus autem, imo et multus est usus adversitatis hujus, utrique nostrum, per quam et nos nobis, et mundus, et fidelius et familiarius innotescit. Tandem enim discimus, quod a multis temporibus audieramus, [Col. 0148D] et scriptum est a saeculis multis: «Qui in prosperis amicus non apparet, in adversis non latet inimicus.» Ergo, dilectissime, in procella turbinis hujus larvam quisque deposuit quam induerat, et fallaces abstersit fucos, et suum ostendit vultum facie revelata. Unde quia fidei et charitatis vestrae faciem in vestra, quae videtur, tribulatione, eamdem quidem cernimus, sed utique clariorem et illustriorem, eam jure et merito amplius approbamus, et ut ei condigne respondeatur a nobis crebris suspiriis optamus, et maximo desiderio: et quidem interim respondemus affectu. Deus autem charitas nostrae charitati procul dubio respondebit effectu, ut juxta quod promisit, mensuram bonam et coagitatam, et supereffluentem refundat in sinum vestrum. [Col. 0149A] In qua autem conditione versetur causa vestra, domino episcopo scripsi, et exinde quae circa nos sunt nobis plenius innotescent: precor itaque ut peregrinationem nostram vestris et sanctorum qui apud vos sunt, orationibus adjuvetis, ne deficiat fides nostra, aut aliquid faciamus ad turbinem hujus procellae, unde Dominus offendatur, sed quod suum est faciat, cum tentatione etiam proventum: et quidem jam coepi, quia et devotionem contulit pro justitia patiendi, et acerbitatem mitigavit exsilii; levius enim est modo quam fuit die prima. Nunquid enim aliquid defuit nobis? nonne enim plures habemus modo notos et familiares, et qui amorem quem profitentur, officiorum et beneficiorum exhibitione declararunt? Afferunt [Col. 0149B] ergo ad amoris comprobationem testimonium majus Joanne: opera enim quae ipsi faciunt testimonium perhibent de eis.

R. fratri suo.

Tibi perpaucis scripsi, quia statum meum tam ex litteris domino episcopo missis, quam ex ipsa voce latoris agnosces. Cum vero quid relatu dignum emerserit, illud tibi significare non differam. Tu vero interim consilium et voluntatem domini episcopi et m[agistri] B[aldwini] archidiaconi diligenter [Col. 0149C] explora, et animum aliorum amicorum, ut ex his, auctore Domino, aut rescribas, aut exsequaris quod maxime videbitur expedire. Nec super meo movearis exsilio, sed memento quia nihil intulimus in hunc mundum, sed nec efferemus quidem. Deus causam justificet, quoniam et ego confido justam esse, quia conditio mea non modo mihi tolerabilis est, sed jucunda, praesertim cum ad causam respicio: nec dico quin amariora meruerim, sed illa mihi a persecutore non opponuntur, sed peccatum punitur. Flagellum purgationis meae gratanter excipio, si probatur patientia, spero quia proficiet ad coronam: si sic ut superbia conteratur affligor, scio quia devota humilitas conscendit ad gloriam. Constat [Col. 0149D] autem quod omne flagellum prodest patienti, quod ad contemptum mundi et virtutum exercitia reddit animum proniorem. Si enim indurat animum acerbioris gehennae stimulus, opinio brutorum hominum est merita ex eventibus esse pensanda, cum justi sint impiis in derisum et similitudinem improperii; sed exspecta modicum et. . . . etiam respectus eorum et interim non est pax impiis; et aequissimo Dei judicio persecutores justitiae a se invicem colluduntur, prosternuntur, confringuntur et pereunt. Justus autem etiam dormiens de inimicis suis tanto gloriosius, quanto innocentius triumphabit. Quis speravit in Domino, et derelictus est? quaeretur ab initio temporis, sed nec in novissimo die poterit reperiri.

ROGERO de Sideberia, J., salutem, et ad optatum benedictionis fructum, omnes alio sine praevolantis, aut praecurrentis aut praepedientis obstaculo vel molestia feliciter praevenire.

Spero, dilectissime, quia desiderium meum in hac re facile adimplebitur, nisi forte Ric. de Sideberia, juvenili alacritate, diligentiae tuae praeripiat palmam. Sed si istud in mentem ejus venerit, Deus ei tantam laetitiae et jucunditatis materiam tribuat, ut ei excutiat necessitas reddendi quod tibi juvenilis temeritas praeripere moliebatur. Si tamen in hoc vel in aliud patrem fuerit imitatus, quod et pertinere [Col. 0150B] videatur ad culpam, nos qui provectiores sumus aetate, et gradu, et similes nostri, corripiamus eum in spiritu lenitatis: considerantes nos an et ipsi quandoque tentati fuerimus. Nonne enim puero indulgendum est, si semel inclinatur in nocte, cum et justus in die septies cadat? quid si incessisset iter, quo alius non fuisset ingressus: si mater jam non meminit pressurae propter gaudium, quia natus est homo in mundum, cur amodo sentiet pater angustias parturientis? Ergo hactenus puniatur, ut nostrum «benedicite» usque ad praefinitum diem ei proclamare non liceat, nisi venia impetrata, dum tamen fructus benedictionis communicet. De caetero, de honore et amore, quem mihi exhibetis, et fratri meo, vobis gratias refero. Nam quod ei fit, [Col. 0150C] mihi fieri arbitror, adeo et ut de velleribus ovium vestrarum in ipso calefacta reputem latera mea.

ALFREDO de Cerda.

Tanto dilectioni vestrae ad pleniores gratiarum teneor actiones, quanto sinceriori et ferventiori charitate mei compassionem habuistis exsilii, praesertim cum mea non praecesserint merita, licet semper adfuerit voluntas promerendi. Et quia ad praesens et meritis vestris respondere non possum, interim me ipsum obsequiis vestris promptissima voluntate devoveo, quandoque devotioni promptae, [Col. 0150D] auctore Domino, exhibiturus effectum. Deus autem procul dubio vestrae charitatis remunerabit officium, et licet nobis subtraxerit retribuendi facultatem, ipse cujus manus nec inops est, nec avara, nec impotens, benignitati vestrae quod ipsum decet respondebit, in misericordia uberi mensuram bonam et coagitatam et supereffluentem refundens in sinum vestrum.

ROBERTO filio Egidiae.

A gratiarum mihi incipiendum est actione, nisi et conscientiam et famam velim ingratitudinis vitio deturpare. Hoc enim multipliciter promeruisti, [Col. 0151A] multum quidem in persona mea, sed maxime in fraterculo nostro, cujus praedicaris communicare necessitatibus, et eas supportare ut tuas, et ut eis communicent alios animare. Nosti enim illud apostoli Petri: Si ut Christianus quis patitur, non erubescat, sed glorificet Dominum (I Petr. IV) , haec est enim gratia apud ipsum. Certus es autem, ut arbitror, quoniam iste noster fraterculus non patitur quasi homicida, aut fur, aut maledicus, aut appetitor alienorum, et hoc ipsum, ut audio, per te aliis innotescit, ad consolationem quidem nostram, sed gloriam eorum et salutem, qui ei officia humanitatis impendunt. Gratias itaque interim maximas tibi agit affectus meus, dum aliud non permittit facultas exsulantis, auctore Domino, quandoque [Col. 0151B] maximas exhibiturus effectu. Precor autem ut in humanitate quam incoepisti ad fratrem meum laudabiliter perseveres, quia quod vestrae subtrahitur facultati, tibi a bonorum omnium retributore supplebitur. Valete.

Magistro GAUFRIDO de Sancto Edmundo.

Precor, reverendissime, ut innocentiae meae patrocinium praestes adversus, vel apud illos, apud quos, Deo teste, gratis periclitatur, et apud quos me ipsum posse praestare patrocinium efficacissimum confidebam, et adhuc quidem non diffido, si tamen [Col. 0151C] amicis nostris et dominis veritas innotuerit. Causa autem haec est. Suggestum est domino Norwicensi, et magistro Nicolao me a Senonis scripsisse Benedicto de Bedigeham litteras adversus honorem et utilitatem, et pacem et securitatem eorum, quas quidem non possem scribere sine dispendio conscientiae et nota proditoris. Exscriptum earum mihi transmisit frater meus, et ego remitto tibi. Dominum in animam meam judicem et testem invoco, quia nec ego illas scripsi, nec est in conscientia mea quis scripserit. Plus dico sub eadem adjuratione testificans, quia neque de mandato, modo, neque de conscientia aut voluntate, aut ratihabitione conceptae aut scriptae sunt. Adhuc amplius dicam: ita Deus reducat me in terram nativitatis meae, et [Col. 0151D] tuo et aliorum amicorum concedat frui visu, et alloquio, sicut nunquam in vita mea jam dicto Benedicto, ut ex certissima conscientia loquor, vel istas vel alias meminerim litteras misisse. Adjicio ad haec quia cum potui me pro Nicolao totis viribus Benedicto opposui. Sed fortasse Benedictus ipse me litterarum laudavit auctorem. Nunquid verbo ejus credi debuit, qui sicut mihi adversario suo gratiam detrahere studuit amicorum, ita illis meum subtrahi desiderabat obsequium? Utique callide circumvenit credulos hostes suos, ut litterarum falsus citaretur auctor, et non caveretur verus, sed efficacius laederet non suspectus. Si tamen calumniator meus Benedictus, aut alius me velit arguere, procedat, et palam arguat, et nisi meam defendero [Col. 0152A] innocentiam, absque contradictione concedo me proditoris poena puniendum. Quod si innocentia mea claruerit, quaeso ne antiqui amici et domini gratiam debitam subtrahant innocenti: si vero criminator meus tacendo detrahere maluerit, quam palam arguere, precor ut purgatione, quae dominis meis placuerit, accepta, habeatur absolutus. Nec hoc dixerim, ut ab eis emolumentum temporale exspectem, cui jam per triginta mensium curricula exsulanti sufficit liberalitas Christi, qui et coeli pascit volatilia, et lilia vestit agrorum. Inquis ergo, quid petis? sane quod illis magis quam mihi prosit, antiquam et debitam in Domino charitatem: eos enim, auctore Christo, diligam quandiu vixero, velint nolint. Quod si illi diligere noluerint diligentem [Col. 0152B] se, cras respondebit mihi justitia mea, si quid in monte Dominus videbit. Sed dicit Nicolaus meus, ut audio, quod stylus meus est: ego plane illum meum esse non credo, Dominusque mihi testis est, quod magis doleo, quod soliditas ejus tantae falsitatis admisit suspicionem facilem, quam ex jactura quam ex multis diebus perpessus sum. Non enim erat leviter amplectenda occasio ut ab amico discederet, praesertim tempore isto. Ego, liberante me cordium inspectore, facile evadam. Et utinam ipse de levitate judicii adversus amicum innocentem, non facile turpitudinis incurrat notam!

Magistro NICOLAO.

Diu quidem a scriptitationibus quas tibi mittere consueveram continui calamum: sed eo magis fervet affectus. Nam et dolor plerumque immoderatus affectatas suspendit lacrymas, eoque magis cruciat animum in exulceratae mentis clausus angustiis, quo diutius egrediendi et diffundendi se et prodeundi in lucem libertas denegatur. Nec hoc dixerim tanquam inundantis procellae subactus impetu, cum philosophia docente didicerim, quod sicut male cuncta ministrat impetus, ita vigor ejus diuturnus esse non potest, impulsus turbine surgente ab insperato, subito cuncta confundit, sed in momento disparet, sed fere ante deficit quam languescat. Cum ergo [Col. 0152D] figura hujus mundi pertranseat velut umbra, et momento turbinis, ut fumus evanescat in conspectu philosophantium, et magis constet ex fide Christianorum, quonam pacto in prosperis vel adversis, sapienti aliquid videbitur esse diuturnum. Quod autem momentaneum est, cujus philosophantis animum dejiciet vel extollet? Mihi itaque persuasum est quod vitare non possum aequanimiter sustinere, et ubi me conscientia non remordet, gaudere in tribulationibus et in rapina bonorum, divinae dispensationi gratias dare. Sed licet me super injuriis et damnis illatis tristitia non absorbeat, moveor tamen quod amicos videre non licet, quod grata benevolorum colloquia subtrahuntur, quod eorum quae mihi essent ex officio gerenda, denegatur materia et facultas: [Col. 0153A] super his, inquam, moveor, moveor, inquam, super his; sed super afflictione Ecclesiae longe amplius moveor, et in turbatione amicorum, quam continuis fere diebus audio, concutiuntur omnia viscera mea; verum nulla doloris causa valentior aut violentior est quam haec, quoniam vis turbinis hujus quorumdam mentibus, de quibus confidebam, et qui videbantur aliquid esse, excussit, ut operum testimonio convincitur, charitatem. Et hoc est, amicissime, quod in auribus tuis, quem illis dissimilem opinor, deploro, quod colorem optimum video immutatum, et argentum fidelium versum esse in scoriam. Quaeris fortasse unde ista conjiciam. Ad quod ego: Ex eo haec non conjicio, sed convinco, quod cum multos amicos habuerim in prosperis constitutus, [Col. 0153B] vix unus et alter inventi sunt, qui in adversis, ut credunt, positum, aut velint aut audeant salutare: verumtamen si salutationis mihi impertitae spes iis damnosa erat futura, malo, dum tamen charitas non periclitetur, ut a periculosis desistant, quam occasione mei periclitentur. Sed fortasse meas recipere litteras criminosum est, et sic potero cohiberi ne scribam, verum Domino auctore, ut amicos, et etiam minus diligentes, aut omnino adversos non diligam, nullus poterit inhibere. Sed de his hactenus.

De caetero precor, ut fratrem meum, qui et si non plenam gratiam, quam nunquam demeruit, pacem tamen domini regis adeptus est, habeas commendatum, et domino meo episcopo Norwicensi [Col. 0153C] commendes: et quoniam mihi tres marcas de praesenti festo Sancti Joannis reddere non auderet, precor ut eas quocunque voluerit nomine transferat in fratrem meum, quia quidquid ei boni fecerit, gratius acceptabo, quam si mihi in propria persona esset exhibitum

Domino HENRICO electo Baiocensi.

Gaudeam magis an doleam de verbo isto quod factum est de nobis a Domino, fere incertum est, etiam mihi diutius deliberanti. Cum enim subvectionem vestram praesertim de bonis meritis procedentem [Col. 0153D] intueor, divinae dispensationi congratulor, et virtutibus quas a primaeva aetate vestra velut in altero patriarcha Jacob succrescentes et proficientes amplectebatur, et ut omnino nescirent defectum, eas continuae orationis et quotidianae benedictionis auxilio roborabat. Sed cum ex alio latere illa, quae quondam fuit inclyta Saresberiensis Ecclesia velut orbata suo sole se menti ingerit, et clerus occurrens moestus lacrymabili voce ingeminat; Pater mi, pater mi, currus Israel et auriga ejus (IV Reg. II) , cur nos deseris, aut cui nos desolatos relinquis? et in hunc modum plura multiplicans, quae facilius est cogitare, quam scribere; lacrymas continere non possum quin lugeam cum lugentibus, et participatione doloris matris meae Saresberiensis Ecclesiae, [Col. 0154A] moram geram; cum cogito de successore, competitorum turba concurrit, sed si quis sit quem animus meus conjicit alios praecessurum, decessoris habita collatione, perinde habetur ac si Phaeton currus paternos usurpet. Cujus ergo tam ferreum pectus est, ut continere lacrymas possit? Et profecto conceptum de promotione vestra gaudium emergens ab Ecclesiae desolatione tristitia absorberet, nisi ethnicus animo intimaret, quia «suis incommodis angi, non amici, sed se amantis est.» Itaque animo consolatus acquiesco, et gratias ago Deo, qui solus potens est, et splendore vestro ad gloriam suam, et aliud regnum voluit illustrare. Verum quia nunc a partibus nostris receditis, precor attentius, ut ante discessum vestrum mihi semper et ubique [Col. 0154B] vestro pacem reformare studeatis, et fratri meo. Novit enim Dominus quia hanc indignationem me promeruisse non credo. Providete itaque, Pater, si placet, in quo calculo relinquitis amicos vestros.

Priori Meritonae.

Gratias ago vobis, quod, sicut ex litteris vestris, et plurimorum relatione didici, mei sollicitudinem geritis, et spero quod per misericordiam Dei mihi proderit sollicitudo vestra. Credo jam profuisse, et vestris et amicorum ascribo precibus, quod mihi prospere cesserunt omnes dies peregrinationis meae. Et quia me vestrum semper et ubique reputo, precor [Col. 0154C] attentius, ut pro me intercedatis ad Dominum, ne me supra id quod possum tentari patiatur, sed cum tentatione proventum faciam: quando, et quomodo sibi visum est, si tamen hoc visum fuerit, me reducat in terram nativitatis meae sine dispendio conscientiae et famae, et conceptam indignationem domini regis, qui me, Domino et conscientia teste, gratis diu persecutus est, et adhuc persequitur, mitiget. Parcat illi Deus, et non sinat ut procella turbinis hujus ab animo meo excutiat charitatem. Confido autem quod dominus Londoniensis et archidiaconus Pictaviensis, si opportunitatem viderint, agent de pace mea. Nec diffido de Ricardo de Luci. Precor itaque ut et vos, si opportunitatem videritis, [Col. 0154D] istos pro me sollicitetis, quatenus tamen ecclesiae vestrae non credideritis obfuturum. Si autem homines interpellare tutum non fuerit, Dominum quaeso, devotius exoretis, ut gressus meos dirigat in semitis suis; potens enim est ubique locorum mihi patriam facere, et quidquid aufertur domi, peregre salubriter compensare.

RICARDO archidiacono Pictaviensi.

Meminisse potest vestra discretio in qua spe a vobis discesserim, quando me sinceritas vestra quadam reconciliationis et pacis via praeostensa exhilaravit: et quia mihi nondum innotuit quatenus [Col. 0155A] convaluerit fidei vestrae promissio, quaeso vel nunc, me, quem incerta spe fecistis non sine temporis rerumque dispendio gravi hactenus fluctuare, a dubitationis hunc ambiguo absolvatis, ut de caetero semper vester sim et vestrorum. Nam si redire tutum fuerit, paratus sum domino regi condigne satisfacere, ubicunque non potero meam innocentiam excusare. Vos fortasse ab hujus verbi tractatu militares tumultus hactenus praepedierunt, aut domesticus hostis, et cui, si decretum fuerit, nunquam habebo pacem. Non enim ante nocuit quam fidem et amicitiam pollicitus est, et multam promotionem. Nunc autem obsecro mihi significetis, quatenus me sperare oporteat, et qua via incedendum sit, si alia nunc placet, quam quae prius ostensa est: et si aliquo [Col. 0155B] modo mihi redeundum fuerit, providete, ut per Cantiam secure transire possim, memineritisque minarum, et verbi quod vobis exposui Parisiis.

RICARDO fratri suo.

Si affectum aut preces a tua salutatione suspenderem, mihi salutis propriae, quae sine tua esse non potest, merito viderer gaudia praeclusisse. Cum ergo eam de more scribentium ad amicos pagina non praetenderit, non facit hoc defectus charitatis, aut meae pusillanimitatis motus, sed contemplatio necessitatis tuae. Ut ergo meo de te desiderio satisfiat, illius te salutis participatione salutet Altissimus, [Col. 0155C] qua Virgo puerpera, cujus incorruptissimam mentem esse et fuisse non ambigo, filium suum sincerissima charitate cupiebat esse salutatum. Miraris fortasse cum populo, et cum amicis doles, quod pacem, quae mihi a serenissimo rege Angliae oblata dicitur esse, non recepi, praesertim cum litteratores et meliores viri non modo admiserint, sed aviditate rapuerint eam. Memineris autem eam sub ea mihi fuisse conditione oblatam, qua Nave, qui vertitur in serpentem, princeps filiorum Amon, qui coangustans ac comprimens est, aut populus moeroris, in confoederatione volebat recipere habitatores Jabes, quae dicitur exsiccata, in Galaad, aculeo videlicet testimonii. Inquit enim in Scriptura: [Col. 0155D] Feriam vobiscum foedus, si eruam omnium vestrum oculos dexteros, ponamque vos opprobrium universis filiis, et finibus Israel (I Reg. XI) . Potueram namque recipere quae mihi, ut opinor, per injuriam auferuntur, si aeterna vellem usquequa postponere, et libertatem spiritus pernicioso, et certe periculosissimo arctare juramento. In suo sensu quisque abundat. Ego dextrum oculum in coelestium contemplatione, et fide invisibilium, et futurorum spe occupari non dubito, et sinistrum ad caduca et temporalia, et ad momentum defluentia inclinari. Illi benignius admissi sunt, et Domino auctore, poterunt in fidei suae sinceritate salvari. Ego, prout exigebatur, sine dispendio salutis et famae, petitam non possem praestare cautionem. Spero itaque conversus [Col. 0156A] ad Dominum, quoniam et mihi die crastina erit salus, cum incaluerit sol, qui revelabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium, cuique respondente justitia vel injuria sua. Licet enim hac dierum hebdomada premat meas cum Ammonitis suis, populo scilicet moeroris, et filiis gehennae, cum Christus in brevi aderit, et consolabitur in electis suis, in quibus nunc patitur ad momentum. Consolare ergo dilecte mi, dilecte mi, consolare, qui si modicum pertransieris, nec locus eorum invenietur, quia impii ut fumus evanescent. Quod si interim haec angit exspectatio, in arbitrio tuo et consilio episcopi erit, ut declines ad me, a facie tribulantis, quia si ita complacuerit, te sincerissime brachiis charitatis venientem excipiam, habiturus te non [Col. 0156B] modo comparticipem bonorum omnium, sed etiam quatenus ipse permiseris, tam mei quam meorum custodem et praeceptorem, et si dici sustines, affectione patrem. Caetera perpendes ex litteris aliis, et tuas, quibus soles, non vereberis communicare. Rex Francus, et Gallicana Ecclesia coexsulibus nostris multam exhibent humanitatem. Utinam tu non inhumaniores invenias concives tuos et domesticos fidei compromissae! Quod si necessitas urgeat, licet praesentes habeas fratres, nullum me humaniorem invenies, quia nullus sanguine gravior est, sed nec charitate, ut arbitror. Salutabis amicos, et sanctos sollicitabis, ut necessitatibus vestris communicent, sublevando eas intercessionibus suis. Felices tibi semper ad vota successus Altissimus largiatur.

NICOLAO de Sigillo.

Erat, ut memini, genus hominum, qui in Ecclesia Dei archidiaconorum censentur nomine, quibus vestra discretio omnem salutis viam querebatur esse praeclusam. Nam, ut dicere consuevistis, diligunt munera, sequuntur retributiones, ad injurias proni sunt, calumniis gaudent, peccata populi comedunt et bibunt, quibus vivitur ex rapto, ut non sit hospes ab hospite tutus. Qui in eis praestantissimi sunt, debent utique servare legem Domini, sed non faciunt. Haec et similia solebat in miserrima conditione hominum vestrae pietatis miseratio deplorare. Bonis autem viris et amicis vestris agendum est gratias [Col. 0156D] Deo et domino Lincolniensi, qui aperuit oculos vestros et viam docuit, qua hoc genus hominum non modo perveniat ad salutem, inenarrabili salvandorum corona decoratum, sed et superiorem consequatur aureolam, quae sicut martyrio laureatos, et virginitate vernantes, sic praedicationis officio coruscantes insignit. A Domino quidem factum est istud, qui oculos caecitatis vestrae aperuit, et patefacta veritate in causa archidiaconorum perniciosam fecit mutare sententiam. Licet autem merito gaudeant archidiaconi vestro judicio absoluti, credo me non minorem quam ipsos concepisse de vestra promotione laetitiam, quia ubicunque locorum sim, me ad honorem et obsequium vestrum, in quibus discretionis [Col. 0157A] vestrae censura praescribere dignaretur, promptissima voluntate devovi. Magni siquidem muneris instar esset, si mihi aliquid infra vires meas velletis injungere, et peregrinantis affectum utcunque experiri. De caetero lator praesentium in obsequio meo, et fratris nostri diutius immoratus est, et inventus usquequam fidelis. Habet autem scribendi peritiam, et plurium experientiam utilitatum, quem si pro amore vestro vobis in obsequio vestro retinere placeret, et uti obsequio ejus, nobis esset gratissimum, quia ei ad praesens pro voluntate nostra non possumus providere. Confidimus autem quoniam apud vos opera sua et diligentia promerebitur, ut exinde nostra vel aliorum commendatione non egeat.

ROBERTO filio Aegidiae.

Praeter eam quam affectio fraterna rememorationem vestram mihi excitat, crebro in mente mea congratulandi vobis causam et gratiam, colloquendi occasionem saepissime praestat transmissum mihi a vobis signaculum fidei et devotionis insigne. Ipsa enim materia muneris, si qualitates ipsius diligentius intueamur, ut cum B[aldwinius] archidiaconus, R[ogerus] de Sideberia et fraterculus vester non dissentiant, expresse indicat quid principaliter dominetur in animo mittentis. Aurum enim imputribile, largum ad dilatationem, nec igne nec tunsionibus [Col. 0157C] minuitur, nec incontaminabile, utpote quod nullam admittit rubiginem, unde et aliorum metallorum custoditivum est, nonne fidem imputribilem, largam et dilatatam figurat, charitatem constantem in adversis, moderationem virtutum conservatricem in prosperis? ea enim, sicut melius nostis, cui rerum natura physica docente innotuit, auri natura est quam praedixi. Unde prudentes, qui pecuniam suam volunt imputribilem conservare, auro miscent argentum, ut ex auri consortio argentum absque rubigine conservetur. Formae vero rotunditas perfectionis indicium est, ut mittentem doceat, in praefatis virtutibus consummatum. Gemmeus fulgor elucentis prudentiae et scientiae imago est. Quid, quod color ipse coelestis rectissime innuit, quo in actibus [Col. 0157D] suis praecipue tendat animus mittentis? Ipsum vero lapidis nomen verborum et operum designat venustatem. Jacynthus enim, si de formae gratia, dictionis attendamus originem, totus flos, vel universaliter florens interpretatur. Ja etenim universalem sonat, et cynthus vertitur in florem. Et ne in hujus tempestatis articulo fides vacillet, aut humanis persuasionibus ratio seducatur, et superscriptio fidem confirmat, et illuminat rationem. Nam rationem ab errore purgans eum mittit ad Christum, et ne tribulationibus et pressuris Christiani fides ab infirmitate deficiat, victoriam ascribit Christo. Quibus duobus verbis et fides ab infirmitate, et ratio ab errore purgatur. Et quia finis pugnae victoria est, et fructus [Col. 0158A] victoriae corona, Christo consequenter regnum attribuit, ut cum eo conregnaturos doceat, qui cum Christo certaminum et laborum discrimina pertulerunt, et adversarios ejus, quando justitia in judicium convertetur, contritione et confusione duplici conterendos. Si quidem honor regis judicium diligit, et oculi ejus vident quia diligit aequitatem. Nam ubi amor, ibi oculus. Et haec mihi videtur esse duarum conceptio clausarum; tertia vero nomen Christi repetit, et imperii reticet dignitatem, ea dispensatione, ut arbitror, quo et animus suscipientis in persecutorum suorum victore, et regum Rege figatur Christo, eique cohaereat inseparabiliter, et ut ostendatur non esse hodie imperatorem, qui ad Christum pertineat, cum schismaticus per vim et fraudem et labem [Col. 0158B] haereticorum, nitens insecabilem scindere unitatem, integritatem corrumpere, incestare pudicitiam, et quantum in ipso est, evertens dispositionem Domini, et promissiones veritatis evacuans, Romanum imperium Christo machinatur auferre. Instat ergo ut nomen Christi de imperio deleatur: sed ut muneris tui docet inscriptio, nomen Christi singulariter permanet in aeternum, et praesumentis imperium, et de falso gloriae nomine gloriantis exinanitus est honor, et profecto humiliabit eum, qui est ante saecula. Haec omnia et plura, quae brevitati insistens praetereo, in annulo contemplatus sum, fraternam charitatem agnoscens in munere, et ad virtutem salubriter et multipliciter eruditus ex muneris qualitate. Nonne ergo talis omni jure et merito amandus [Col. 0158C] est et colendus? et quidem amare semper licet, nec prohiberi potest, et hoc indesinenter et intensive efficio, et habeo in proposito, ut cum licuerit, debitum amori cultum gratanter impendam. Interim vero quantas possum gratias ago, rogans attentius, ut fraterculum nostrum commendatum habeatis, et his qui nos contingunt, quam licuerit diligentiam impendatis.

Magistro RAIMUNDO Pictaviensis Ecclesiae cancellario.

Puer meus a vobis rediens, unde sinceritati vestrae innumeras gratias ago, litteras retulit, multa [Col. 0158D] fidei, et charitatis indicia praeferentes Eo enim spiritu videntur esse conceptae, ut singula verba et fere singuli apices signis fidelibus protestentur se ad amicum de sincerissimae dilectionis adipe processisse. Sed quia in illis, sicut in domini mei episcopi scripto, plura continebantur capita negotiorum quae sollicitudinem amantis augere poterant: utpote quod plena convalescentia ipsius, quae nondum erat, sperabatur; et quod de pace inter ipsum et regem reformanda convenerat, et de me reconciliando mentio habita est: et in hunc modum plura, in quibus amico gessistis morem, latorem praesentium ad vos usque transmisi ut eo intermeante me de praedictis, et caeteris quae statum vestrum contingunt, [Col. 0159A] aut publicum, per litteras vestras si placet reddatis certiorem. Obtemperans autem vestro consilio, de industria talem misi, qui nulli sit apud vos, aut paucis notus, et mihi et meis in omnibus fidelis inventus est. Injunctum est illi, ut apud dominum episcopum gerat negotium M. Galteri clerici domini Remensis, pro recuperandis libris quos idem Galterus magistro Petro Eliae commendaverat. De quibus vobiscum locutus sum apud Andegavim et commonitorium dedi. Ipsum itaque tanquam puerum de domo Remensis archiepiscopi tractare poteritis, ut tempus exposcet, sed ut cito remittatur, exigit continuae sollicitudinis stimulus animae meae quietem denegans, donec aliquid certius de praemissis agnoscam. Si vero, quod plurimum [Col. 0159B] desidero, ad honorem Dei et Ecclesiae pax domino episcopo reformata est et completa, quae sperabatur implenda, qualiter in electione juratorum processum sit, et in quibus finibus causa steterit, mihi diligentius recurrentibus litteris vestris placeat significare. Nam quid timuerim, imo quid timeam, in omnibus articulis oblatae conditionis perspicuum erit ex litteris, quas domino episcopo misi. Neminem tamen arbitror sapientem, qui dissuadeat pacem, quae fieri potest in Domino, et ante himerinum diem, honestati non derogat: fiat utinam pax cum salute conscientiae, et integritate famae in diebus nostris, sed quae nec simulatoria sit nec momentanea, horum tamen neutrum in vobis est. Nam alterum ab adversario, alterum a Domino pendet. [Col. 0159C] Quomodo autem ille, cum quo vobis negotium geritur, amicos et contrahentes secum beare consueverit, ex quo ei in omnibus voluntatibus suis, etiam cum dispendio famae et conscientiae non acquiescunt, multis patet exemplis. Ex quo longe periculosius, quam inconsiderati homines opinentur, esse arbitror aliquando ad promissiones ejus jacturam facere conscientiae et honestatis, quae si semel laedantur, facile nequeunt reparari. Nam quae in alterutro fiunt vulnera, fere lethalia sunt, ut tamen fere magis ex infirmitate carnis dictum accipiatur, quam ex judicio rationis. Hac enim judice perniciosiora sunt, quam illa, quae corporis et animae compagem solvunt, ethnico nedum Christiano dicenti:

Caeterum sicut a pluribus accepi, nisi haec et praedicta fecero, pacem mihi reformari aut impossibile aut difficillimum est. Ad hoc itaque proficiat, si placet, vigilantia domini episcopi, et vestra, ut si de reconciliatione mea actum fuerit, iniquae et periculosae conditiones amoveantur: et ego in omnibus quae sine periculo salutis et famae fieri possunt, domini episcopi, et vestrum, quod ab eo non discrepat, [Col. 0160C] consilium sequar: sed nec proficisci vellem ad curiam pacem facturus, nisi aliquatenus praecognita forma ejus. Nam rei familiaris angustia, et negotiatio litterarum, quae mihi solatium pariter, et subsidium praebet, nec magnos sumptus facere, nec diu abesse patiuntur. Facultas enim solito magis tenuis est, sed onera non decrescunt. Rarescunt autem auxilia, etsi ab initio rarissima fuerint. In profectione versus Andegavim, et Paschalibus colloquiis regum, tredecim libras expendi, et duas amisi equitaturus, ut de laboribus, molestiis, et curiarum taediis taceatur, quodque magis piget, cuncta cesserunt incassum. Nam labor periit et impensa, nec vellem si fieri posset occupationum et [Col. 0160D] rerum humile subire dispendium. Status meus vobis ex parte per nuntium innotescet. Idem enim est fere qui fuit. De causa Cantuariensis non despero, quia ipse poenitentiam agens super commissis in curia, de Domino non desperat, nec ponit, ut opinor, carnem brachium suum. Credo autem quod Dominus adhuc supremum remedium differt, quia nondum est omni humano auxilio destitutus. Vocat me magister Girardus, ut salva fide Ecclesiae Romanae Coloniam transeam, sed auctore pio Jesu, pro nullo questu ponam cum schismaticis ad subversionem domus Domini, schismatis portionem. Ipsum tamen Girardum nequaquam schismaticum reputo, quia fidei ejus perspicua patent indicia ex litteris ejus, quarum rescriptum domino episcopo [Col. 0161A] mitto, suppresso tamen auctoris nomine, ne et illi, et aliis noceat, si fuerit divulgatum. Non dubito quin mihi compateremini, si constaret in qua sollicitudine versatur animus meus, nec tamen Domino teste, pro me, licet apud duricordes habitem, quantum pro amicis sollicitor, quia mihi quoad me, sufficeret commercium litterarum, nisi urgerent et alii quorum oportet me necessitudinibus communicare. Si nescitis, Belgica secunda, quae modo Remorum dicitur, in antiquis historiis provincia Duricordium appellatur, licet habita contemplatione quorumdam, possit et Mollicordium appellari. Neque enim duricordiam archiepiscopi et suorum quisquam, familiarius accedens, probabiliter arguere poterit. Sed quis quaeso nostratum et veterum [Col. 0161B] amicorum de gente Duricordium non convincitur esse? Dicam, quod fortasse non creditis, sed certe verum est. Filius magistri Gaufredi mihi coexsulavit mensibus octo, sed cum ad eum nuntius meus ab episcopo Norwicensi et abbate Sancti Edmundi divertisset, profecto nec unas ad me litterulas potuit impetrare. Scit tamen Dominus, quia nihil ab aliquo eorum petii, in eoque mihi bene actum est, quod nondum ab initio proscriptionis meae erubescentiam sustinui de repulsa. Ex his et praecedentibus patet via rationi, sed in litteras ex affectione totus defluerem, nisi modestia et multiplicitas occupationum, quibus id tantillum subripui, compellerent, ut dicam ex animo. Valete!

Magistro JOANNI Sarraceno.

Litterae dilectionis vestrae, super quibus, quoad vixero, gratiae vobis habendae sunt et agendae, philosophum et Christianum pariter redolent, et multiplici et patenti protestantur indicio, quod de abundanti virtutum et litterarum promptuario processerunt. Sed nec orator illis cudendis defuit, aut condendis, qui quod ratio philosophica, et Christianae religionis professio suggerebat, efficacissime persuasit. Viguit enim per gratiam dictio apposita [Col. 0161D] ad persuasionem, et eatenus cepit et profecit in me, ut de caetero pigeat, si forte ex infirmitate contigerit acerbitatem exsilii nominare, et omnino pudeat nominasse. Nam licet exsilii quartus, et proscriptionis meae tertius agatur annus, jam turbine fortunae minus in dies concutior aut moveor damnis, profecto sciens nunquam in meis fuisse bonis quae tam facile inimicus extorsit: et fortasse rectius amicum dixerim, qui oculos meos phantasticis fortunae ludibriis praestrictos aperuit, et excussis curialibus nugis, et illecebris voluptatum, me in viam virtutis impulit, et philosophantium coetibus aggregavit. Longe ergo liberior, quam cum mundana supellectile et sarcinulis fortuitorum premerer, laeta quidem conditione, ne dicam paupertate, [Col. 0162A] quod philosophia dictat, experior, quia

ENGELBERTO prior. de Valle Sancti Petri.

Rerum subitae mutationes solent afferre molestias, et qui honores ambierant, dum eis cohaerentia sustinent onera, plerumque fatiscunt, et dolent se voti compotes exstitisse. Recte quidem: si enim reprobi sint, iniquitates eorum justa poena persequitur: si praeordinati ad vitam, conceptae ambitionis excessum [Col. 0163C] consumit pia correptio, et exercitatio laboriosa cohaerentes honoribus aut exstinguit, aut reprimit voluptates. Te quoque facile crediderim de tam subitis mutationibus aliquas concepisse molestias: sed ex aliis, et longe diversis, et fere adversantibus causis. Quis enim suspicetur te alicujus ambitionis stimulo incitatum, ut honores appeteres, ut concupisceres mollitias voluptatum, ut opinione plebeia ventos sequereris in fastu mundano? Nam haec omnia contempsisti ut stercora, ut solum lucrifacias Christum, qui tibi non momentaneos et inhonoros honores, quos pretiosa paupertate mutasti, restituet; sed aeternos in coelis, qui imperatorum purpuram majestate incomparabili antecedant. Illuc voluptas mollis et effeminata non habebit accessum, ubi carnem [Col. 0163D] in veritate naturae permanentem spiritualis implebit vigor, et exsultatio angelica permulcebit. Ibi laudis tuae praeconia, non de falsidicorum pendebunt arbitrio, sed magnificentiam virtutum tuarum sancti angeli incessabiliter praedicabunt.

Haec tibi, dilecte, non tam de verbis nostris, quam de sacris Scripturis constare debent, si in eo perstiteris quod coepisti. Sola enim perseverantia est, quae virtutum omnium consequitur fructum. Nec diu, si recte futura metiaris, in labore isto sudandum est tibi, quia oculis tuis laborum gloriosa merces impendet, et remunerator tuus astat in januis. Pro illo itaque si quae molestiae irruunt ex tibi impacto prioratu, et de sollicitudine animarum et corporum, [Col. 0164A] quae humeris tuis, ad tantum onus, ut tibi videtur, debilibus et infirmis, imposita est, sustine patienter, clama ad ipsum, quoniam prope est. Et quod tibi visum fuerit importabile, pia confidentia rejicias in humeros ejus, qui ovem revexit perditam, et totius humani generis in ligno portavit onera, quando principatus ipsius factus est super humerum ejus. Ipse vero te sublevabit, quia fidelis est, et non patietur tentari supra id quod potes, sed faciet tentationem ipsam tuum esse profectum.

Causam exsilii mei ex relatione prioris de Monte Dei, et ex mea vobis notam esse arbitror, ut tamen [Col. 0164B] vobis liquidius constet, eam paucis expono. Domino Cantuariensi, et Ecclesiae, ut potui, astiti, nec tamen, quod conscientia teste secure audeo profiteri, dominum regem Anglorum ex proposito injuste offendi. Ipse autem, et me, et fratrem meum proscripsit bonis nostris, et ego exsilium patior. Mihi vero nec opes, nec amici, nec arma sunt, quibus tantum principem valeam expugnare, aut quas de beneplacito suo mihi et meis infert, propulsare injurias. Unde ad vestrum, et aliorum sanctorum patrocinium confugere necesse habeo, ut vestris intercessionibus flagellum istud ab ecclesia sua et nobis amoveat Dominus, aut convertat in usus salutis nostrae, neque nos patiatur in procella turbinis hujus aliquid committere contra ipsum, sed dirigat [Col. 0164C] gressus nostros in beneplacito suo. Exspectabamus pacem, et ecce Ecclesiam jam gravior infestat turbatio, tanta quidem, ut ad subveniendum inane videatur auxilium hominis. Ad pedes itaque sanctitatis vestrae, et fratrum vestrorum tota mentis devotione provolutus affectuosius supplico, ut misereamini nostri, saltem vos amici Domini, et Cantuariensis Ecclesiae, et meum, et fratris mei, et coexsulantium nobis, vestris precibus sublevetis exsilium. Jam enim de humano auxilio desperamus. Hoc quoque attentius deprecor, ut pro rege Angliae intercedatis ad Dominum, quatenus eum Deus revocet ab hac pressura Ecclesiae, et ut miserator Dominus, qui solus huic morbo mederi potest, persecutores [Col. 0164D] Ecclesiae aut convertat, aut conterat.

Abbati Sancti Medardi.

Causa Christi multa commendatione non indiget, praesertim apud vos, qui et piae devotionis famulatu, et sanctorum intercedentibus meritis, desideratis Christo felicius commendari. Quis autem causam sanctorum pauperum, de valle Sancti Petri esse dubitat causam Christi? quis eorum contristatione vel consolatione Christum ipsum contristari nescit aut consolari, nisi qui evangelicam ignorat prophetiam, ex cujus veritate sententiam proferet in judicio Christus, in condemnationem impiorum, et [Col. 0165A] praeelectorum salutem et glorificationem? Et quia memoratis fratribus, ut audimus, pietas vestra compatitur, et humanitas libenter subvenit, cum eis et pro eis charitati vestrae immensas referimus gratias, cum praeceperitis, et res et tempus expetierint, relaturi gratiarum quantas poterimus actiones, certi quidem quod Christus, quem in membris suis ad praesens consolamini, quas debet, referat in misericordia verbi, mensuram coagitatam et supereffluentem refundens in sinus vestros. Precamur autem, et quanta possumus supplicatione deposcimus, ut priorem eorum L. charissimum alumnum vestrum charum habeatis, et vos, et ei et fratribus suis, in quibus patrocinio vestro eguerint, auxilium et consilium impendatis, et quod tantum patrem [Col. 0165B] decet et tantae nobilitatis ecclesiam, pauperum, cum expedierit, preces praeveniendo, eorum parcatis erubescentiae, et vestram dilatetis gloriam, et conscientiam mulceatis. Et quia eos aliqui de fratribus vestris, quod nec honori, nec utilitati vestrae expedit, molestare dicuntur, supplicamus attentius, ut eis pacem reformetis, et fratres vestros ab eorum inquietatione suspendatis. Quidquid autem eis feceritis, si nobis factum dixerimus, veraciter quidquid dicetur. Sed parum erit ad expressionem meriti vestri, cum Christo personaliter intendatur, quidquid istis in alterutra sorte boni vel mali exhibitum fuerit.

Domino Norwicensi.

Scio, Pater, quod fideles vestros sincera consuevistis charitate diligere, et devotionem et obsequia eorum acceptare et remunerare pro facultate et merito. Unde ego, quia me vobis semper fidelem exhibui et devotum, spero quod mihi compatiemini tum pro sinceritate causae, tum pro affectione personae. Itaque paternitati vestrae attentius commendo fratrem meum, qui magis de aliena voluntate, quam de merito suo bonis suis proscriptus est. Nec enim vobis commendarem, nisi quia domini regis pacem habet, licet plenam gratiam nondum adeptus sit; et quia redituum meorum inhibita est solutio, ut tres [Col. 0165D] marcas de praesenti festo Sancti Joannis non exigam, precor ut tres marcas quocunque nomine volueritis, sive in causam mutui, sive in aliam, ei si placet, tradi faciatis, quia hoc imputari non poterit, si homini innocenti et habenti pacem domini regis subveniatur.

Domino Pictaviensi.

Ad notitiam vestram arbitror pervenisse quod Gir. archidiaconus Parisiensis amicissimus mihi est, et suo et suorum merito familiarissimus, qui unum servientem suum Jordanum nomine, meis apud vos precibus desiderat et sperat promoveri. [Col. 0166A] Abbas Sancti Maxentii, ut asserit, ei pecuniam debet, et cum eo minus amice versatur, ut diffidat de fide debitoris, nisi vestra paternitas eum esse fidelem faciat vel invitum. Precor ergo attentius ut ita justitiam servientis promoveatis, quatinus praefatum archidiaconum, cujus contemplatione has preces porrigo, vobis et vestris reddatis obnoxium, et serviens ejus, quod sibi debitum esse constiterit, vestra interveniente diligentia, si possibile est. sine difficultate consequatur et mora.

THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, JOAN. Saresb., salutem et confortari in eo qui dissipat consilia gentium, [Col. 0166B] et impiorum conatus evacuat et potestates evertit.

Recepi nuper litteras paternitatis vestrae, quibus praecipitis ut vobis rescribam quod mihi visum fuerit, inspectis litteris domini Saresberiensis et Joannis de Oxeneford et magistri Hervaei et domini Nicolai. Puer autem neque Joannes neque magister Hervaeus, quas plurimum desiderio litteras tradidit, sed mentem Joannis ex vestris et episcopi, et capituli Saresberiensis facile est agnoscere. Electus vero Carnotensis quid vobis significaverit nescio, quia in litteris ejus nihil aliud continetur, nisi ut Vincentio credatis. Hoc ergo defuit instructioni meae, quod plurimum appetebam, et quod scitu dignissimum est, nosse videlicet qualiter negotia [Col. 0166C] vestra prosperata sint in manu magistri Hervaei et quam opem naufragio Ecclesiae Anglicanae sedes apostolica, pro qua patimur, decreverit impertiri; inde enim oportebit cautelam consilii informare, ut juxta parabolam evangelicam turrim quis aedificaturus sedens sumptus computet, et cum rege congressurus copias suas domi recenseat, ne magni conaminis aut ostentationis subita et inconsiderata praesumptio risui aut ruinae turpiter exponatur.

Nec hoc dixerim, quod Ecclesiam Romanam, spei nostrae fundamentum arbitrer statuendam, sed ipsum solum, super quo et illa fundata est, et in quo quaelibet opera fideliter radicata convalescit ad fructum, et consummatur in gloria. Ille enim nobis [Col. 0166D] sit in conscientiae fundamento, et homo procul dubio non praevalebit, nec timere oportet vel tyrannorum minas, aut tendiculas carnaliter sapientum, aut proditorum perfidiam, aut pusillanimitatem judicis, aut avaritiam et inconstantiam eorum, qui quaerunt in omnibus quae sua sunt, carnis, non quae Jesu Christi. Nam ut fidelissime Scriptura docet: Turris fortissima nomen Domini, ad ipsum justus confugit, et de omni angustia liberatur (Prov. XVIII) . Quia ergo parvitatis meae consilium quaeritis, consulo nunc, quod semper, ut omnem et totam spem nostram projiciamus in eum, qui eruere nos potest a tribulationibus, quae invenerunt nos nimis. Quod ut juste et misericorditer velit, ponamus, monento Aggaeo, corda nostra, super vias nostras, et facientes [Col. 0167A] poenitentiae dignos fructus, suscipiamus poculum hujus salutiferae amaritudinis in laetitia de manu Domini, cujus muneribus abutentes pestifera dulcedine prosperorum, in perniciem nostram toties exhilarati sumus. Haec est enim gratia illius, qui ita novit beare amicos suos, ut per multas tribulationes examinatos purgatiores et clariores et solidiores introducat ad regnum. Omnium temporum seriem percurramus, quem ab initio invenimus electorum de deliciis migrasse ad delicias, quem legimus hic floruisse et exsultasse cum mundo, et nunc in ubertate fructuum laetari et regnare cum Christo: mente autem sic exulcerata in se per peonitentiam, per patientiam roborata, et mitigata, et erecta per spem, et sanctae conversationis testimonia? Nihil [Col. 0167B] consultius arbitror, secundum ea quae proposita sunt, quam ut, sequendo consilium Nicolai, quem Domini Spiritum habere confido, scribatis imperatrici, et archiepiscopo, et episcopis Normanniae, vos semper fuisse et esse paratos obtemperare juri secundum censuram canonum, et redire ad sedem vestram, et vestra recipere, et vestrorum, dummodo vobis et illis securitas procuretur, et Ecclesia in eam restituatur libertatem, in qua erat antequam ipsam iniquitatis hujus procella concuteret, eoque modestius scribendum, et conditiones censeo exigendas, quo mihi certior esse videor animos adversantium Ecclesiae Domini sic induratos esse, ut nullam omnino conditionem admittant, nisi quae Ecclesiae libertatem evertat, et vestram, et omnium nostrum subruat [Col. 0167C] honestatem. Scriptum tamen eatenus proderit, ut vobis sit contra malignantes episcopos in testimonium, et modestia vestra, quod plurimum expedit, omnibus innotescat.

Si vero, quod non spero, illi haec regi obtulerint, et ipse conditiones admiserit, usque ad cautionem securitatis, non videtur mihi quod vos in verbo illo nimis scrupulosos esse expediat, dummodo imperatrix et archiepiscopus se interponant, et rex protestatione publica et scriptura patente vos et vestros jubeat esse securos. Quid enim si Deus hac sollicitudine vos exercitare decreverit, ut vivatis in medio insidiantium, et obsideamini ab illis qui quaerunt animam vestram ut auferant eam? Nonne ex [Col. 0167D] causa consimili Gad propheta David peregrinantem a facie Saulis redire monuit, et compulit in Judaeam, ut ei inimicorum insidiae ad exercitia virtutum proficerent, et meritorum insignia sic clarius radiarent?

Sed arguet quis fortasse temeritatem hujus consilii, caput vestrum hostilibus gladiis objectantis, dicetque commodius esse et cautius, exspectare ut peregeritis poenitentiam, quia ex conscientia peccatorum nondum apti estis martyrio. Ad quod ego: Nemo non aptus est, nisi qui non vult pati pro fide et operibus fidei, parvulus sit an adultus, Judaeus an Gentilis, Christianus an infidelis, vir an mulier, non refert. Nam quicunque pro justitia patitur, martyr est, id est testis justitiae, assertor causae [Col. 0168A] Christi. Sed quorsum haec? Scio enim, secundum quod praesagit animus, quod rex eatenus non convalescet, ut de securitate agi oporteat, et quia illa robustissima columna templi dicit, quod quidquid agitis, extollentiae est, aut irae. Hic opinioni occurrendum est exhibitione moderationis, tam in factis et dictis, quam in gestu et habitu; quod tamen apud Dominum non multum prodest, nisi de arcano conscientiae prodeat.

De negotio Saresberiensi recolo, quod ex parte episcopi et ecclesiae, de intrusione decani, audivi vobiscum, et episcoporum circumventione, qui episcopum et Ecclesiam suo consilio induxerunt ad transgressionem apostolici mandati: et si apud homines, sicut jure cautum est, nulli patrocinabitur [Col. 0168B] dolus suus, multo minus patrocinabitur apud Dominum, qui disperdet labia dolosa, et prudentiam prudentum reprobabit. Et sicut mihi ab urbe significatum est, et ego vobis scripsisse me memini, dominus papa jam vestram sententiam confirmavit, imo suam vindicavit injuriam.

De appellatione episcoporum quid sentiam non silebo, quia liberi esse nolunt, timeo ne perpetuetur eorum servitus, jure quidem, quia cum annus remissionis adesset, annus videlicet gratiae Ecclesiam in libertatem evocantis, post sex annos quibus afflicti erant, quasi in luto et latere, maluerunt, eo quod quidam eorum uxores duxerant, quarum tenentur affectione, alii juga boum plurima adunarunt, alii thesaurizabant pecuniam, nescientes tamen [Col. 0168C] cui congregetur, alii aliis voluptatibus se dederunt, et premente se jugo sibi placentium vitiorum, maluerunt, inquam, in antiqua servitute teneri, et aures suas perforari subula perpetuae servitutis, quia se profitentur moribus obedire servilibus perversarum consuetudinum, quam in libertatem spiritus velle evadere. Annon recolitis quia duae tribus et dimidia, quae pecora multa habebant, et possessiones plurimas, non sortitae sunt haereditatem in medio fratrum, id est communi terra, scilicet promissionis, sed Jordane nondum transito in Amorrhaeorum finibus substiterunt? Nonne hoc in Evangelio interpretatur pius Jesus, per figuram dictionis affirmans, quia facilius est camelum per foramen [Col. 0168D] acus transire, quam divitem intrare in regnum coelorum? Et quidem qui ad transeundum Jordanem pigri fuerant, altare contradictionis et scandali postea erexerunt; sicut episcopi nostri, qui sub praetextu juris, formam et vigorem justitiae conantur eludere, sed et hos ad unitatem et pietatis cultum triumphator gentium legatione missa revocabit Jesus, hoc est ad professionem legis et justitiae cultum, ut quod rectum est coram Deo sapiant, loquantur, et faciant, et armati exhortatione Moysis, id est divinae legis, praecedant fratres suos, donec Christo haereditas sua, ecclesia scilicet, liberetur de manibus hostium, et post inclytos de vitiis triumphos stabiliatur in terra.

Si interim Herefordensis episcopus, qui a plerisque [Col. 0169A] videbatur liberaturus Israel, in contemptu mundi, et peritia litterarum, quarum ab ignaris, vel eum ignorantibus creditur habere copiam, vos conturbatores Ecclesiae nuncupat, ei et complicibus suis responderi poterit verbis Eliae similiter objurgati, dicentis ad Achab: Non ego turbavi Israel, sed tu, et domus patris tui, qui dereliquistis mandata Domini, et secuti estis Baalim (III Reg. XVIII) : non quod ore vestro velim, qui modestiam suadeo, haec episcopis responderi; sed sibi a conscientiis suis, vel ab aliquo religioso, qui corripiat eos, eo quod sint cultores Jezabel, quae cohabitatrix, quod nomen meretricis est, interpretatur, aut fluxus vanus, quia more meretricum, quae convivia sectantur et tabernas, se luxuriae primum, et omni postmodum [Col. 0169B] turpitudini exponentes non nisi fluxa, cum quibus et ipsi pereffluant, consectantur, ut in momento pariter evanescant cum vanitatibus suis.

Vos igitur istis increpatoribus, imo detractoribus vestris quid poteritis modeste respondere? nempe quod modestissimus et sanctissimus David intorsit in negligentiam Abner, qui in patris lucernam vertitur, quando Saulem in castris dormientem custos somnolentus exposuit hostibus, ut in argumentum desidiae lanceam regis et scyphum aquae auferrent a capite ejus, et asportarent. Dicatur ergo Herefordiensi, quoniam ipse Saulis sui custos est, ut aiunt, et Londinensi, qui a summo pontifice custodiam hanc, cum a sede sua migraret in aliam, noscitur accepisse: dicatur, inquam, utrique eorum: [Col. 0169C] Nunquid non vir tu es, et quis alius similis tui in Israel? Quare non custodisti dominum regem tuum? Vivit Dominus, quia filii mortis estis vos, qui non custodistis Dominum vestrum, christum Domini (I Reg. XXVI) . Ubi enim hasta regis justitiae directionem significans, et scyphus aquae, vas scilicet legis purae, qui fuerat ad caput ejus ad refrigerium carnis et refectionem spiritus in siti sua? Sed et illi continuo verbis Abner fidei et sollicitudini vestrae et increpationi respondebunt, dicentes: Quis es tu qui clamas, et inquietas regem? (I Reg. XXVII.) Ac si dicant: Permittite nobiscum in contemptu mandatorum, et persecutione sanctorum dormire regem nostrum, ut eum pausantem sic in contemptu divinae [Col. 0169D] legis producamus et perducamus ad somnium mortis.

Vos tamen qui reminiscimini Domini ne taceatis, et ne detis silentium ei, sed exsequimini quod ait Apostolus: Argue, obsecra, increpa, opportune, importune (II Tim. IV) , id est quacunque opportuna importunitate. Sub praetextu tamen appellationis omnes se de caetero tuebuntur, parati quamlibet incurrere inobedientiam, exspectantes interim aut mortem domini papae, quam optant, aut vestram, aut alium casum, qui eorum malitiae patrocinetur. Rex enim a cujus excommunicati communione se unquam suspendit? nonne ei semper pontifices et clerus fere totus astiterunt adversus Dominum, et adversus Christum ejus? Credo tamen in episcopis [Col. 0170A] aliquos esse, qui nobiscum, imo cum Domino et Ecclesia ejus, votis et orationibus firmiter perseverant, etsi inimicis et persecutoribus Ecclesiae corpore et verbo tenus in multis communicent. Sic Jonathas cum Saule patre suo corpore versabatur, sed tota mentis sinceritate cum Davide exsulabat: sic etiam ad filii patricidae consortium Cusai Arachitem in exsilium properantem remisit David, malens illum cum amicis Sadoc et Abiathar sacerdotibus inter inimicos utiliter commorari, quam sibi inutiliter coexsulare. Quosdam episcoporum justitiae Domini et vobis favere non dubito, et maximam partem cleri, etsi vel ex necessitate vel pusillanimitate dissimulant. Quis enim opinetur omnia sidera defectum pariter sustinere?

[Col. 0170B] Ut ergo de caetero manum contraham, consilium, quod a me quaeritis, ingenioli mei vires excedit, neque unquam ut in regem dominum vestrum anathematis, aut in innocentes regni feratis sententiam interdicti, praecipitabo consilium. Adhuc fixum est apud me, quod auribus vestris intimavi apud castrum Theodorici, nec ab illa recedo sententia. Quid illud sit, potestis meminisse, quia idem sentiebatis, hoc tamen adjicio, ut super his et aliis quae postea emerserunt, consulatis dominum Pictaviensem, et aliorum sapientum sententias exploretis, et Hervaei, si eum interim reduxerit Dominus, habeatis consilium: sed ante omnia incumbatis precibus, et aliis exercitiis militiae Christianae, et agonem vestrum media sanctorum intercessione Domino commendetis, [Col. 0170C] et sic procedatis ad id, quidquid illud sit, quod per organa sua, sapientes et fideles dico, docueri: Spiritus sanctus, et quod causa vestra desiderat: credo quod et vos ipsi habetis Spiritum Domini, quia qui zelum dedit immerito, bene merenti credendus est in necessitatis articulo consilium ministrare. Non ergo suadeo, ut secundum quod communis pater noster et dominus dicere consueverat, consilium quod Dominus inspiraverit cordi vestro, in caligula reponatis, et aliorum minus in causa vestra vigilantium praeferatis opiniones.

Post festum Beati Petri dispono statim, Deo auctore, venire ad vos, et tunc ex mutua collatione multa adinvicem clarere poterunt, quae pagina non [Col. 0170D] sufficit expedire. Quid egeritis Veziliaci, archiepiscopo et Ecclesiae Remensi a multis diebus innotuit, nec opere pretium puto divulgata referre. Si templariis offensus est, dissimulatione utendum arbitror, quia qua facilitate concipere, eadem aborsum facere consuevi: et cum ei nihil debeatis adhuc, non consulo, ut vos obnoxios illi reddatis in talibus. Ad haec, si ei fuerit supplicatum, magnificabit injuriam, si dissimulatum, etiamsi qua praecessit injuria, dissimulatione poterit aboleri: via autem reconciliationis facillima erit, ut in aliquo munusculo capiatur. Video tamen templarios in curia ejus benigne recipi, et negotia eorum commode expediri. Ipse autem ad Claram-vallem profectus est, accitus, ut aiunt, a majore parte conventus in [Col. 0171A] ruinam abbatis. Fromundus, qui hoc iter ejus procuraverat, obiit pridie Idus Julii et in monasterio Sancti Remigii sepultus est.

Domino Cantuariensi, JOAN. Sares.

Etsi certum sit quod episcopi ad inobedientiam proni, et pastores pascentes se ipsos, qui amore quietis et luxus, et temporalium metu damnorum impio, impietatem suam annuntiare detractant, ad omnem subversionem juris, et singula praejudicia ecclesiarum, dicentes: Euge, euge! se de caetero adversus omnia mandata vestra, et etiam apostolicas sanctiones, quatenus eis displicuerit, sub praetextu [Col. 0171B] appellationis exhibitae tueri proponant, expedire tamen arbitror, ut de vestris suffraganeis statim si fieri potest, aliquos evocetis, vel audituros domini papae mandatum, aut vobiscum de statu Cantuariensis Ecclesiae tractaturos, aut alia evocationis eorum causa proposita, si qua vobis et his qui vobiscum sunt, occurrerit commodior. Cum enim jam appellaverint, quod fortasse jam domino papae significatum est, et in omnibus regi suo obtemperant, non video de caetero quare colloquium eorum oporteat evitari, sed neque regis. Credo enim quod metu laboris quem subituri sunt, et sumptuum quos verentur, et ob imminentium periculorum instantiam, et dubium causae eventum, paci Ecclesiae, et [Col. 0171C] reconciliationi vestrae diligentiorem operam dabunt; quia nec unum eorum opinor inveniri, quem tot et tantarum incommoditatum dispendia subire non pigeat. Et si tansfretaverint fortasse mediante imperatrice pax Ecclesiae reformabitur, aut Domino propitio causa vestra in meliori calculo relinquetur. Instat enim tempus, ut aiunt, quo Aquila rupti foederis, juxta Merlini vaticinium, frenum deauratura est, quod apro ejus datur, aut modo fabricatur in sinu Armorico. Nam sicut accepi pro certo, postquam priores litteras exaraveram, in accessu Filgeriarum grave damnum perpessus est, quod adhuc deplorant apud nos amici Francorum, quorum quidam capti sunt, alii vulnerati, dum purum sitientes [Col. 0171D] argentum, nitebantur strenui prae caeteris apparere.

Audieram haec prius in curia Christianissimi regis Francorum, apud Laudunum honeste et reverenter susceptus ab eo; sed non facile rumigerulis credidi, licet aliquantulum fidem faceret dubitanti, quod comes Robertus tristitiam inde conceptam dissimulare non poterat. Dicunt etiam quod famelici saturos, et inopes copiosos rerum omnium obsident hostes, et quod obsessus obsidente longe securior est. Radulfus enim, ut perhibent, castrum suum optime praemunivit, vastavitque quidquid alimentorum in circuitu suo potuit inveniri, nec ad remotiora sine magnis copiis praeambulantium progredi licet, eo quod electissimorum militum Radulfus memoratus [Col. 0172A] copiam habens, vias eorum acutissimis sepit spinis, et aculeis urget equos ut cadant ascensores eorum retro, et in exercitum ipsum crebras, ut loquuntur, facit irruptiones. Adjiciunt quod potentissimis Britanniae proceribus, excepto comite Eudone, confoederatus est foedere mutuo. Nonne sic ferus singularis, aut singulari proximus aper, qui depascitur et conculcat vineam Domini, cohiberi poterit et infrenari? Ego quidem sic illam interpretor prophetiam, exspectans ut Aquila quacunque subornatione incommoditates istas inauret: nisi forte Alexander noster Merlini cognatus, et oraculorum ejus interpres prudentior aliud sentiat. De his hactenus. De caetero pergratum mihi feceritis, si domino Lugdunensi, quem apud vos esse audio, et plurimum videre desidero, nomine meo fueritis gratulati, et quae circa [Col. 0172B] vos diligenter rescripseritis.

Thesaurario Remensi.

Vestro mallem, si cum utriusque nostrum commoditate fieri posset, desiderato frui colloquio, quam ea quae et me dixisse justum est, et vos diligentius audire expedit, chartulae commendare, quae id solum eloquitur quod illi creditum est: nec ad ea quae inter amicos utiliter adinvicem pro ponerentur, commode dilatatur. Caeterum hoc desiderium meum tum multiplicium et inevitabilium negotiorum instantia, tum aliquantula corporis mei infirmitas [Col. 0172C] praepediunt, ut scribi necesse sit quod dici potius expediret. Meminerit itaque Dominus et amicus meus, quoniam, ut ait orator: «Primo decipi incommodum est, secundo stultum, tertio turpe.» Doleo quidem contigisse quod ad memoriam vestram reducere necesse est, quia vos semel decipi contigit in matricularia ad incommodum, secundo in cessione praebendae Parisiensis, ad errorem, nec de caetero omni spiritui acquiescatis, ut in subthesauraria disponenda turpiter decipiamini. Est autem vir probus Laurentius concanonicus vester cui eam dominus archiepiscopus dare disposuit, et majore, si vocaretur a Domino, et vitio ambitionis purgaretur, dignus honore. Sed nunquid vobis conducit, et [Col. 0172D] honori vestro, ut domini vestri collateralem eligatis in ministerium vestrum, imo intrudi patiamini, ut non tam vobis quam alteri debeat quod ministrabit? Nunquid de thesaurario subthesaurarius esse vultis? nonne satius est vos officialium vestrorum esse custodem, quam vobis et illis cum incommoditate custodem alium deputari? Vos de caetero videte quid egeritis, ego pro fide et affectione quam habeo ad vos, et pro reverentia venerandi et pii patris nostri beati Samsonis, hoc vobis quem video in multis labefactatum, propono, ut memineritis vestri et nostri, qui vobis semper fideles exstitimus: ne, quod absit! probabiliter dici possit, nos vitio ingratitudinis laborare. Cum autem redieritis, non displicebit nobis, si feceritis de ministerio vestro [Col. 0173A] quod vestram deceat, et nostram non dedeceat honestatem. Nam in his quae honori vestro conducent, nos beneplaciti vestri, quod poterimus, habebitis adjutores. Ad hoc invitat fides, suadet affectio, sed Samson ille compellit, cujus memoria in benedictione est.

Domino Exoniensi.

Me causa duplex impraesentiarum impulit ad scribendum, tum ne praeter consuetudinem sine litteris abire patiar aliquem ad vos de mea conscientia proficiscentem, tum ut amicis, quorum voluntati satisfieri par est, morem geram. Voluerunt enim latorem [Col. 0173B] praesentium a Devonia oriundum, ut asserit, etsi credi possit eum ab ulterioribus convicaneis vestris circa montem Beati Archangeli in sinu Armorico traxisse originem, paternitati vestrae, meae parvitatis officio, commendari, utpote quem in pago Remensi per annos laudabiliter et sine querela perhibent conversatum. Illis itaque satisfaciens pietati vestrae tam securas, quam sinceras porrigo preces, cum pridem et rerum experientia et condicto mihi sicut et multis constet discretionem vestram legis, quae inter amicos, tam aequitatis suasu quam decreto philosophantium sancita est, non esse ignarum. Ea autem est, ut melius nostis, ut honestas precum sit moderatrix, et in his duntaxat audiantur amici, [Col. 0173C] quibus illa non adversatur. Praescribit enim ratio, ne ex causa amicitiae illicita petantur, aut fiant. Quia ergo amicorum gratia amicum apud patrem et Dominum commendare suscepi, precor, ut contemplatione Domini, et mearum interventu precum, eum, si expetierit, audiatis, in his quae necessitati ejus et honestati vestrae discretio dictaverit expedire. Et si forte eum de conscientia vestra ad nos redire contigerit, me super statu vestro, et amicorum, acceptis saltem publicorum rumorum litteris poterit certiorare. De meo autem statu ad praesens parcius scribo, non quia aliquid meorum a vobis velim esse absconditum, sed quia recolo me per Fulconem nuperrime omnia plenissime nuntiasse. Nam si quid deerat paginae, grandiori portioris [Col. 0173D] officio et diligentia, ratus sum esse supplendum.

Quod ad publicum vero statum, haec postea multorum assertione vulgata sunt Anglorum, scilicet omnes episcopos ex mandato regis convenisse, et ne sententia, quam dominus papa dictaverat, locum haberet, appellasse contra archiepiscopum suum, qui pro salute eorum et libertate Ecclesiae facultates permittit raptoribus, fortunam periculis, famam ludibrio, et caput hostilibus gladiis, si res exegerit, objectare non dolet, non formidat, non erubescit, aut timet. Venerunt ad eum nuper clerici duo, sicut mihi pro certo relatum est, ab eo qui tunc erat Pontiniaci, haec publicantes et appellantes: unus ex parte domini Saresberiensis, alter ex parte [Col. 0174A] decani sui, inficiantis omnino se juramentum aliquod praestitisse imperatori, vel Reginaldo Coloniensi schismatico in aliquo communicasse. Idem etiam confitens se clericum familiarem de mensa magistri Joannis de Oxenefordia qui clericus regis est, se regis ad archiepiscopum verbum habere dixit, appellans ex parte et nomine regis, et mandato ejus, ut aiebat, eumdem archiepiscopum ad audientiam domini papae Alexandri, et per eum appellabat, diem praefigens qua cantabitur: Ego sum pastor bonus (Joan. XI) . Archiepiscopus vero ei in haec verba respondit: «Tu cum ignotus nobis sis, nec mandatum, nec litteras regis habeas, et ex communione domini tui Joannis de Oxenefordia quem excommunicatum esse constat, per litteras domini [Col. 0174B] papae excommunicatus sis, appellantis officium implere non potes. Nos autem mandatum apostolicum exsequemur, et Domino auctore implebimus.» Quid autem animi ad Saresberiensem habeat scire volens, ad eum proprium nuntium destinavi, qui mentem ejus familiarius exploraret. Caeterum factum istud episcoporum tota Francia miratur, dicens, eos oportuisse convenire, ut tractarent de salute regis sui, quem sicut imperatorem ex causa schismatis, ita propter clerum et Ecclesiam, quam collidit, quotidie labefactari conspiciunt. Oportebat quoque eos de liberatione Ecclesiae et pace sollicitari, et operam dare et diligentiam, quomodo reformaretur pax clero, non quomodo se et sua, sumptibus, laboribus et periculis exponerent, et famam suam deturpantes, [Col. 0174C] inposterum Ecclesiam subjicerent servituti. Rem quoque mirabilem, si tamen vera est, omnes qui audiunt, pariter admirantur. Quod scilicet episcopus Herefordensis vir litteratus et mundi contemptor habitus, in archiepiscopum suum et consecratorem invehitur, dicens eum turbatorem rerum, quia Ecclesiae vindicat libertatem. Nonne sic praepositi filiorum Israel, in Moysen et Aaron divinae legis exsecutores culpam refuderunt, quod flagellabantur ab exactoribus, negatis paleis quae debebantur de jure? nonne ministris Domini improperabatur, quod praepositorum nomina fetere fecerant coram rege et servis suis? Illi tamen, etsi queruli et murmuratores, tamen secuti sunt [Col. 0174D] Moysen. Et utinam hi qui modo queruntur et murmurant, Domini sequantur legem. Quod si fecerint, convenient hinc regem, inde archiepiscopum, et quem in culpa viderint, palam arguent, et e diverso stabunt nec consensu aut dissimulatione alienae iniquitatis, contactu immunditiae polluentur.

RICARDO fratri suo.

In te, omnium moriturorum dulcissime, plane videbor injurius, si cuiquam a peregrinatione mea scripsero, subticens tibi, quem super statu meo, cum Domino amabili matre nostra, non ambigo prae caeteris [Col. 0175A] mortalibus esse sollicitum. Licet enim interdum desit materia vel occasio scribendorum, hoc ipsum tibi scribendum arbitror, scribendi occasionem et materiam defuisse. Quod autem domino episcopo scripsi tibi pariter innotescet, sicut ea quae tibi scripta sunt, sinceritati ejus poteris praesentare. Volo enim ut ei in omnibus acquiescas quae ad te pertinebunt, et consilium ejus praeferas meo, tum quia nobis sapientior est, tum quia eum uberiorem gratiam Domini habere confido, et nos quos semper dilexit charitate sincera, sicut auctoritate, sic et meritis antecedit. Quod autem ei scribendum fuerat, nisi deficientis protocolli brevitas obstitisset, ei meo nomine suaderi desidero, et utinam Spiritus sanctus [Col. 0175B] persuadeat, qui in necessitatis articulo sperantes in se, solatio consilii destitutos esse non sinit. Hoc autem est, ut in hoc conflictu potestatis et juris ea moderatione incedat, praevia lege, duce gratia, juvante ratione, ut nec temeritatis reus videri debeat adversus potestatem quam Deum ordinavit, nec metu potestatis, aut amore rerum evanescentium iniquitati consentiat in depressionem Ecclesiae, et in perniciem tam praesentium quam futurorum, non modo desertor officii et professionis praevaricator, sed etiam impugnator justitiae habeatur. Sed dices fortasse, quod mihi, sicut cuique facilius est dictu, facienda praescribere, quam factu quae praescripta fuerint adimplere. Nam et liber vorandus dulcescit in ore prophetae, sed ad interiora transmissus amarescit. [Col. 0175C] Orator quoque in arte dicendi docet, quia in artem praecepta tradere, et de arte dicere facillimum est, sed ex arte difficillimum, id est quae praeceperis observare mandata. Nusquam vero difficilius quam in arte vivendi. Illa siquidem ars artium est, et sicut utilitate, sic et difficultate incomparabiliter alias transcendit universas. Illud quoque comici nostri adjicies, quia, omnes cum valemus,

[Col. 0176B] Nec hoc dixerim, quod eum velim aut suadeam «dirigere brachia contra torrentem,» aut ut se multitudini imprudenter opponat et ecclesiam suam exponat periculis et aerumnis, sed ut imitetur quod bonos fecisse legimus, Cusai Arachitem, qui consilium et militiam Achitophel moderatione adhibita studuit dissipare, et in eo etiam fidelius cum Absalone versatus est, quod ei materiam peccandi sustulit, et patricidii praeclusit occasionem. Nunquid enim fideles opinaris, qui peccandi vias domino regi expediunt, et in eo studiosi sunt, ut prosperetur in his, quae adversus Domini justitiam praesumuntur? Uter tibi videtur fidelior, an qui ad nutum erronei ministrat culpas, an qui perniciosas abigit voluptates? Sentiat unusquisque quod voluerit. [Col. 0176C] Ego nunquam domino et amico reputabo fidelem, qui sic illius obtemperat voluptati, ut salutis et vitae dispendium afferat: nisi forte Sauli fidelem putes fuisse Idumaeum Doeth, qui sacerdotes Domini gladio, quo se ipsum transfossurus erat, occidit, et Achitophel fuit necessarius Absaloni, quo suadente palam in uxorem patris commisit incestum et parricidium committere disponebat. Dicitur (et utinam falsum sit!) dominum Londoniensem et illum meum amicum episcopum Cicestrensem ministros iniquitatis armare adversus Ecclesiam, et Cantuariensis archiepiscopi sitire sanguinem, et id agere, ut ei nunquam reditus pateat. Nunquid timent ne feritas mansuescat, aut, ut a Cicerone usurpatum est ⁜ (13*) , ne refrigeat hasta Caesaris, aut gladius hebetetur? [Col. 0176D] Sed ego quod non plurimi fabulam puto. Neque enim tanti sacerdotes sapientes sunt, ut faciant mala, praesertim cum ipsi noverint, quoniam si iniquitas praevaluerit,

Magistro RADULFO Nigro, JOAN. Saresb.

Excusationem qua diuturnitatem silentii purgare studuistis, sicut probabilis est, ita probatam habeo et acceptam, sciens dilectioni vestrae nequaquam diligentiam defuisse, sed ipsi diligentiae non astitisse fortunam. Eo autem de diligentia clarius liquet, quod post diuturnam et odiosam mihi moram charitatis vestrae sedulitas ad instructionem meam compegit [Col. 0177B] omnia, quae ex opinione vestra vobis obesse poterunt vel prodesse. Et licet quaedam eorum per alios ante cognoverim, nullus tamen sic speciatim universa peregit, et singula. Fuerunt autem omnia vera [ al., bona] quae audistis, licet plurima falsa esse non ambigam. Quid aliud sine salutis dispendio facere possum, quam quod ex testimonio conscientiae praescribit ratio, et ipsa officii mei necessitas inexorata compellit. Nonne cum ad domini regis curiam accessissem, in omni humilitate offerens quamcunque satisfactionem, jura permitterent, vel voluntas sua mihi indiceret, honestate incolumi, exclusus sum a forma pacis, quae tunc magistro Philippo oblata est et allata? Quidnam erat ulterius faciendum? Nunquid [Col. 0177C] possessiones mihi pro lege Domini violenter et crudeliter ablatae? quod secure protestor coram Domino qui, velit nolit mundus, judicaturus est causam istam, tam turpi erant commercio redimendae, ut jurarem me observaturum consuetudines quas lex Domini condemnat, et omnem archiepiscopo meo obedientiam abjurarem? Possent haec ad subversionem fidei meae sufficere, sed tamen ulterius processum est in ea, quae etiam ab adversariis honestius essent tacita quam expressa. Non utique in regem ista refundo, sed in eos qui se animum ejus plenius nosse dicebant, erantque, ut jactitabant, interpretes voluntatis ejus. Ipse enim me audiente non dixit quod aut meam, aut ipsius dedeceat honestatem, in eoque solo ipsum possum arguere, quod cum responsum [Col. 0177D] flagitarem, de dispendio rerum et temporis conquerens, sic detorquebat verbum, ut tam majestati et honestati suae quam meae necessitati esset usquequaque inutile. Sciens ergo et prudens, pro instantia temporis ab eo diverti, ut innocentiae, necessitati et verecundiae meae prospicerem, imo et causae Domini; reversurus tamen Domino propitio, si quando, quod spero, mihi cum indemnitate conscientiae et famae recta apparuerit pacis via, alioquin, ante mihi mortem inferat temporalem pius Jesus, quam ipsum pro pace vel gratia hominis recuperanda scienter offendam.

Sed tu multas proponis difficultates; primo quod Ecclesia Anglorum in arcum pravum conversa calcaneum erigit adversus Dominum, et episcopi sub [Col. 0178A] appellationis praetextu malitiam suam nituntur eolorare et evacuare sententiam, qua de sedis apostolicae judicio emanavit. Sed profecto, si Dominus nobiscum est, imo quia per misericordiam suam nobiscum est, pro se patientibus et proscriptis; quia ei in causa ista ex conscientia nostra decrevimus famulari usque ad mortem, plures nobiscum sunt, quam cum illis, certumque est amodo quod episcopis imminet labor et dolor, nisi salubriori consilio acquiescentes, pacem Ecclesiae, quam non prodendam, sed custodiendam susceperunt, citius studeant reformare. Rex in imperatore confidit, et in captione domini papae, quam ei vaticinantur prophetae Baal, falsa videntes et stulta, quia non loquuntur a Domino; sed ita Achab deceptum esse memineris, [Col. 0178B] et dum speraret victoriam, hostium gladiis corruisse. Sapiens interim audiat a Catone:

[Col. 0178C] Quod illi non evitantur, quos dominus Cantuariensis denuntiavit excommunicatos, non tam ipsum laedit, quam eos qui eis communicant. Ipsi viderint qua conscientia communicent, et qui excommunicati sunt, qua innocentia aut negent, aut excusent crimina, quae eis impinguntur. Ego scio quod neque in ferenda sententia praesens fui, neque de consilio meo, aut de conscientia lata est, et necdum, Domino teste, quosdam eorum, qui notati sunt, novi, nec, quod meminerim, vidi. Tentabo utique, ut consulitis, archiepiscopum flectere pro archidiacono Pictaviensi, si tamen intellexeritis, quod ad pacem Ecclesiae possit proficere labor meus. Alioquin probrosum esset et turpe patrem circumvenire, et dominum. Sed nostis quod, cum hoc ab anno praeterito [Col. 0178D] egerimus, nec semel nobis responsum est ab archidiacono verbum unum. De itinere autem vestro quid consulam nescio, sed iter praecise dictarem, nisi quia non video quomodo a participio excommunicatorum possitis abstinere. Nam quod sententiam meruerunt, vobis aliquatenus, sed illis ex testimonio conscientiae plenius liquet. Eum, qui seminat discordias inter fratres detestetur anima Domini: quid ergo eum, qui cum Idumaeo satellite persequitur sacerdotes, et tabernaculi Domini succendit vicum, et gladio principis in Leviticum ordinem debacchatur. In hoc ergo articulo consulite conscientiam, et aliquem religiosum et discretum arbitrum adhibete: et cum effuderitis cor vestrum in conspectu ejus, sequimini quod Dominus inspirabit. [Col. 0179A] Si vero vos ad curiam, suadentibus amicis contigerit proficisci, archidiacono, quem diligitis, et ego, quatenus permittit sinceritas charitatis, tota mente veneror et amplector; persuadete, ut juxta quod Propheta monet, reflectat oculos mentis ad suas et domini sui vias, et ponat cor super illas, et non amodo subjiciat ei mollia, sperans in incerto divitiarum et variis lenocinantis fortunae blandimentis, memineritque, quod summis negatum est stare diu, et ante ruinam exaltatur cor. Nam quantumcunque dissimulet, novit sententiam pastoris, justa sit an injusta, timendam esse. Quid multa? si potest Loth esse in Sodomis, Joseph in aula Pharaonis, Chusai in colloquiis et consiliis Absalon, Abdias in obsequio Achab et consortio Jezabel, si [Col. 0179B] Daniel in Babylone: illuc salubriter tibi et illis proficisceris, quibus persuadebis, ut custodiant innocentiam, et videant aequitatem, quoniam sunt reliquiae homini pacifico: et cum injusti simul dispereant, salus justorum exspectatur a Domino, qui fidelis est in promissis, et electos suos supra id quod possunt, tentari non patitur, sed eis universa cooperantur in bonum. Iter et actus tuos dirigat Dominus.

Magistro RADULFO Nigro.

Fides et devotio tua testimonium habent majus Joanne, quae non verborum strepitu, sed operum [Col. 0179C] exhibitione clarescunt. Nam et Jesus veritas, cujus utinam sic imitatores simus, sicut sumus et professores, attestationem operum Joannis testimonio praefert, non hoc quidem condemnans ut reprobunt, sed id tanquam probabilius sui innocentia censuit praeferendum. Siquidem opera cujusque testimonium perhibent de eo: et arbor, nec ex sui proceritate et robore, nec ex ramorum multitudine et venustate, nec ex ubertate foliorum, et condensitate, sed ex fructuum utilitate pensatur. Cum ergo tu nihil omiseris ex contingentibus, et fidei tuae et devotionis fructus, etsi non pro voto, plane pro tempore praecesserit, et speretur: cur ad allegationes charitatis astruendae oratio tua progreditur? [Col. 0179D] Si eam vis esse fidelibus commendatam, acta agis; si infidelibus, nihil. Unus autem, et singulariter unus est, cui eam desidero commendari, sed non tam allegationum ornatu, et phantasmatibus dictionum, quam charitatis sinceritate et vitae continentis, et affectuosae orationis instantia, et quidem ex his locis tibi arbitror provenisse, ut amico nostro Hugoni responderes id, quod etsi imperitis rerum videatur afferre dispendium, conscientiae tamen et salutis procul dubio compendium adfert. Unde et studiis tuis congratulor, quem agnosco ex signis perspicuis in urbe garrula et ventosa, ut pace scholarium dictum sit, non tam inutilium argumentationem locos inquirere, quam virtutum. Nam qui argumentorum multiplices locos et sedes credit, [Col. 0180A] et virtutum nullos, garrulus utique potest esse, et vanus, sed procul dubio non dialecticus, imo nec philosophus est. Ut tamen a generalibus ad specialia transeam, quod archidiaconi Pictaviensis, dum excommunicatus est, quidquid tibi offeratur, detrectas inire consortium, laudo, quod Dominum homini, temporalibus aeterna praetulisti; sed, ut sine praejudicio loquar sententiae verioris, et canonum reverentia salva sit, distinctionem in participatione cum excommunicatis censeo admittendam. Nam qui malitiae eorum communicat, se ipsum quoque anathematis obligatione condemnat. Caeterum in his quatuor, quorum cautio specialis videtur, in osculo scilicet et mensa, oratione et salutatione, personarum et rerum multiplex, ut arbitror, [Col. 0180B] differentia attendenda est. Aliter enim haec professionem perfectionis habentes, aliter imperfecti declinant, aliter qui necessitate urgentur, aliter expediti. Nam perfectus nulli unquam excommunicato communicat, nec ei in verbi commercio, quin ei denuntiet culpam, quare ipsum oporteat evitari: quanto magis ergo in mensa vel in ecclesia, et similibus? Unde Elisaeus a rege Juda super exitu expeditionis conventus, et Joram rege Israel, quem noverat esse idololatram, respondit: Vivit Dominus, in cujus conspectu sto, quod si non vultum Josaphat regis Judae erubescerem, nec attendissem quidem te, nec respexissem (IV Reg. III) .

Ecce quia propheta, in perfectionis gradu constitutus, ob alterius reverentiam, necessarium quod [Col. 0180C] quaerebatur, divinae voluntatis, quamvis idololatrae culpa, ut oportuit, denuntiata, revelavit arcanum. Naaman vero Syrus, etsi curatus a lepra, et verum Dominum agnoscens et confitens, nullum perfectionis gradum assecutus, de sancta terra duorum burdonum onus deferens secum, ab eodem Elisaeo obtinuit, ut ei orationibus Domini sui, quod ex necessitate officii cogebatur, liceret assistere, et Dei gratiam non demereri. Ait enim: Quando ingreditur dominus meus templum Remmon ut adoret, et illo innitente super manum meam, si adoravero cum eo in eodem loco, precor ut ignoscat mihi Dominus servo suo pro hac re (IV Reg. V) . Dixitque Elisaeus: Vade in pace (ibid.) . Patet hinc quatenus imperfectos urget interdum reverentia publicae potestatis. [Col. 0180D] Ex quibus quod tibi ausim suadere, colligo, ut si praefatus archidiaconus tuum vult habere consortium, accedas ad ipsum exploraturus quatenus apud ipsum possis proficere, et ei quod fides exigit, familiariter, et in aure denunties, ut meminerit se Christianum esse, et sententiam qua innodatus est vereatur, et prae omnibus mortalibus timeat illum, qui potest corpus et animam mittere in gehennam. Utinam cum rege, et tam isto, quam aliis omnibus excommunicatis sint aliqui viri timentes Dominum, qui eos familiariter et amice statuant contra faciem suam, et revocent ab impietatibus suis. Quod si ille te, quia Christianus es, vocare destiterit, Christus, quem in te odit, dispendium hoc facillime [Col. 0181A] et felicissime, nisi merita tua praepediant, poterit compensare. Salus enim justorum a Domino est, qui protegit eos in tempore tribulationis.

Domino THOMAE Cantuariensi.

Ea fere omnia quae mihi vestra significavit dignatio, fama divulgante audieram, sed auctoritate nominis vestri facta sunt certiora; ea ergo non tanquam certa sed velut audita per litteras meas significavi domino Pictaviensi, adjectis iis quae de Angliae statu audieram, rogans attentius ut vobis super haec consilium daret. Ex quo vero per litteras [Col. 0181B] vestras certioratus sum, illico cum amicis vestris, de quorum sinceritate non dubito, adhibito magistro Philippo, contuli super negotio vestro, nulli tamen ostendens transmissarum vobis exempla litterarum. Et licet, ut praescripseratis, singulatim convenerim amicos nostros, abbatem scilicet Sancti Remigii, et magistrum Fulconem et magistrum Radulfum, omnes tamen non modo in eumdem sensum, sed fere in eadem verba convenerunt. In summa ergo nullus eorum inventus est, qui domini papae consilio adversetur, omnesque unanimiter approbant consilium quod vobis dedit Nicolaus xenodochus Rothom., licet nec de litteris, nec de consilio ejus audierint aliquid. Attendenda enim est instantia temporis, conditio Ecclesiae Romanae, [Col. 0181C] necessitas regni Anglici, periculum non modo sedis vestrae, sed commissarum vobis et ecclesiarum et animarum, quibus si vel occurrere, vel subvenire potueritis, vix tanti debetis facere animam vestram, ut non pro salute ipsius animae, et liberatione Ecclesiae naufragantis, accedatis ad colloquia persecutorum, et experiamini quid per humilitatem vestram dignetur efficere pius Jesus, qui post ascensionis suae gloriam protestatus est, sicut in litteris invenitur authenticis, se adhuc paratum esse mori pro humilibus, et crucis ignominiam sustinere, praesertim cum illi qui vos persecuti sunt, et Christum in vobis, dicantur aliquantulum a regis gratia excidisse et in ea conditione versari, ut eos jam [Col. 0181D] taedeat vitae meae. An verus sit, nescio, sed rumor apud nos publicus est, sive autem ita sit, sive non, certo certius est, quia procul dubio Christus triumphabit, et reddet unicuique non modo juxta opera sua, sed et voluntati consummatae perfecti operis attribuet coronam.

Perfectorum amicorum, a quibus ego et magister Philippus non dissentimus, consilium est, ut si vos imperatrix vocaverit, ad ipsam ducente Rothomagensi archiepiscopo secure accedatis: et si ibi boni aliquid audieritis, agatis gratias Domino, et ita per omnia incedatis, ut modestia vestra omnibus innotescat. Si vero, quod absit! secus acciderit, redeunte praefato archiepiscopo in terram peregrinationis vestrae, cum honestate et securitate [Col. 0182A] revertemini. De clericis vero ducendis, hoc consulunt, ut non multitudinem ducatis, sed paucos, providos et discretos, si quos tamen habetis tales, quorum possitis inniti consilio, si opus fuerit, et sub praetextu eorum qui defuerint, si hoc necessitas exegerit, dilationem possitis commode impetrare. Ego autem me ad hoc opus non ingero, sed nec refugio quidem, si me decreveritis, itineris vestri, et laboris, et sortis fore consortem. Nam in omnes hujusmodi casus paratus sum, auctore Domino, pro fidelitate Ecclesiae et vestra: si tamen placuerit ut vobis occurram, me tanti temporis spatio praemunite, ut ad locum et diem, quem praescripseritis, commode valeam pervenire. Nam

THOMAE Cantuariensi, JOANNES Saresb.

Litteras, quas ad consolationem vestram et sublevationem Ecclesiae, post longum tandem exsilium et proscriptionem vestri, et vestrorum omnium, vobis patri suo, filii Cantuariensis Ecclesiae, fratres, et coepiscopi vestri nuper transmiserunt, diligentius relegens, nihil probabilius ex earum inspectione [Col. 0182C] potui opinari, quam eas consilio Achitophel, quem credibile est in perniciem fidelium ab inferis rediisse, per manum Doeth Idumaei, sitientis adhuc sanguinem sacerdotum, et quaerentis, et insatiabiliter persequentis animam Christi, qui in electorum fide et charitate vivit, fuisse dictatas. Sic enim pervertunt omnia, ut cuivis vel parum intelligenti perspicuum sit, mentem earum longe esse ab opinione communi. Sed a veritate longine distat: namque omnes blanditiae, et exquisiti colores eo tendunt, ut sub appellationis praetextu jure videatur subvertendus esse viculus sacerdotum, Nobe, qui vertitur in latratum, significatque pastorum Ecclesiae diligentem custodiam, ut post hanc conspirationem [Col. 0182D] eorum quisquam in grege Domini audeat vigilare, et luporum imminentium, praedicationis officio propulsare furorem.

Ait Salomon in Proverbiis, quia melior est finis orationis quam principium (Eccle. VII) ; sed profecto finis hujus principio deterior est: si quidem in initio salutem optant, profitentur obedientiam, et utinam utrumque fideliter, ut contra prohibitionem Domini non loquantur bona cum proximo, et mala sint in cordibus eorum: subinde amaras, sed unde gratias agendum est Deo. Falsas, et quas captivus a piratis consuevit «porrecto audire jugulo,» subtexunt historias, quibus justificant causam impii, et dicunt bonum malum, et malum bonum, unde tandem per consequentiam rationis videantur inferre: [Col. 0183A] «Reus est mortis, qui contradicit Caesari.» Nonne ille, quem praefiguravit Achitophel, Judas proditor non modo Judaeis in nece Christi, sed et scribis nostris et Pharisaeis proditionis et parricidii relinquens exemplum, ad Christum sic accessit, humili salutatione honorans Dominum et magistrum, dicens: Ave, Rabbi (Matth. XXVI) , ei quem verbo prodebat, et osculo; et subinde cum gladiis et fustibus militum, quibus isti freti sunt, fugatis discipulis et dispersis, trusit ad principes sacerdotum, ut illic argueretur, et a falsis convinceretur testibus, paternas, quae et avorum sunt, evacuare leges, et leges Caesaris impugnare, quia suam Domino imaginem, deducta ratione Caesaris, docebat esse reddendam, ut reus videretur impietatis, quia obloquebatur, [Col. 0183B] reclamabat, imo repugnabat iniquitati.

Dicunt haec, sed qua conscientia, viderit Dominus et judicet. Dominum regem non quidem nunquam peccasse dicimus, sed semper paratum Domino satisfacere confidenter dicimus et praedicamus. Nunquid non facies meretricis facta est eis, et frons adamante durior, ut non erubescant confidenter, ut aiunt, praedicare innocentiam hominis, cujus malitiam et iniquitates novit, praedicat et detestatur Christianus orbis? Convenerunt eum, ut dicitur, episcopi London. et Hereford. quibus se, ut aiunt, ad omnem justitiam obtulit. Nonne episcopus Lond. ille est, qui primus in Anglia scidit Ecclesiae unitatem, quod omnes noverunt, et archiepiscopandi, [Col. 0183C] quod plurimi suspicantur, ambitione tractus, totius hujus discordiae fomes inprimis exstitit, et incentor? Nonne stylus ipse convincit Achitophel et Doech, quorum spiritu plenus est, in hac epistola expressisse, communicatis his quae fingere potuit ex spiritu suo, qui neutro eorum in talibus, rerum experientia comprobatur inferior. Nam et loquela ejus ipsum manifestum facit. Nec curo de mendaciis quae super introitu vestro interserere ausus est, quia praesens audivi, et vidi. Solus ille verbum electionis vestrae gratum non habuit, qui prae caeteris omnibus, quod ex multis claruit et claret indiciis, ut in sedem vestram induceretur aspiravit: non tamen diu obloqui ausus est, aliis arguentibus ambitionem [Col. 0183D] et impudentiam ejus. Quidquid ergo haberet animi, quem de conscientia, judicat Dominus, inprimis eligentium fuit, et electioni factae fere omnibus plus applausit. Quid dicam de Herefordiensi nisi quod aliquandiu, etsi non magni, stetit tamen alicujus nominis umbra, antequam sciretur quis esset: nunc autem sub obtentu ejus, qui litteratus creditur ab his qui litteras ignorant, aut ipsum, suam volunt impii militiam procurare, ut videatur consentaneum rationi quidquid litteratus, et antiquus dierum episcopus approbaverit. Ergo istis duobus respondere, vel sententiae eorum acquiescere, est transire omnino in sententiam Londoniensis, ac si in Caesarem computaretur et Bibulum. Ethici si quidem meministis.

Ecce quam salutem patri desiderant, qua fidei devotione debitam adimplent obedientiam, qua diligentia pacem inter regnum et sacerdotium cupiunt reformari. Et quidem haec tam vobis, quam omnibus [Col. 0184D] causam et historiam proscriptionis nostrae intelligentibus dicta esse non dubito ex abundanti, sed impietatis et doli, impudentiae et falsitatis attendens cumulum, profecto nec animum nec calamum potui continere; nam et:

Caeterum, quia episcopi nostri scribunt, et confidenter praedicant eum ad omnem justitiam et debitam satisfactionem esse paratum, et etiam satisdare volentem, si ratio exegerit; mihi et quibusdam aliis amicis vestris videtur consilium, ut evocetis episcopos, et nominatim illos qui litteras signaverunt, et Saresberiensem qui de injusta suspensione conqueritur, et Wigorniensem qui est principium generationis vestrae in Domino, et si qui alii sunt, quorum [Col. 0185C] utilem credatis esse praesentiam, et experiamini an fida sit testificatio, praedicatio, et scriptura eorum. Vocati autem in virtute obedientiae fortasse non venient, licet inobedientiam nulla unquam appellatio tuetur. Sed causa vestra liquidior erit, si falsitas et malitia eorum fuerit revelata. Non tamen arbitror omnes episcopos, sicut nec personas in dioecesibus constitutas, quas fallax claudit inscriptio, huic malitiae consentire, cum certum sit, aut saltem videatur esse probabile, in tanta ecclesia XVIII episcopatuum adhuc inveniri vel illos X, quorum contemplatione interim Dominus insulae parcit, ne cum sororibus suis, quarum imitatur luxuriam et impietatem, funditus deleatur. Licet enim aliqui plus justo taceant, et quacunque consideratione [Col. 0185D] dissimulent: credo tamen aliquos in episcopis, et multas personas de puritate fidei et conscientia bonorum operum sperare et exspectare regnum Dei. Nam et Joseph fidelis inventus est in domo Pharaonis, Loth justus mansit in Sodomis, Chusai in consiliis Absalon utiliter versatus est, Daniel innocenter praefuit in Babylone, Abdias in consortio Achab et Jezabel, dissimulans cum dolore, quae emendare non poterat. Prophetas Domini in atriis latitantes salubriter exhibens, clementiam Dei et gratiam prophetiae patientia longa promeruit.

Unde commodum arbitror, ut si chaos quod inter nos, et patriam nostram firmatum est, permiserit, hanc epistolam vestram ad singulos episcopos et celebriores ecclesias transmittatis, ut nutantium [Col. 0186A] firmetis fidem, et omnium provocetis affectum, crebris etiam scriptitationibus singulos episcopos in spiritu mansuetudinis et lenitatis sollicitetis, ut redeant ad cor et meminerint conditionis suae: et in omnibus promoveatis, ne quid vestrum arrogantiae aut immoderationis praetendat imaginem. Ad haec accepi ab his qui Herefordensem episcopum se familiarius nosse dicunt, quod dum versaretur in scholis, laudis avarus erat, et tantus amator gloriae, quantus pecuniae videbatur esse contemptor. Putatur itaque quod nihil illum magis movere posset, quam si eum magistri scholarum et viri religiosi, utpote prior Sancti Victoris et similes, quos in Gallia familiares habuerat, socordiam ejus, qui sperabatur redempturus Israel, suis litteris excitarent [Col. 0186B] et animarent, ut nunc ostendat episcopum, quem in scholas depingere consuevit, at a se propellens vitia quae in aliis arguebat, amissam redimat famam. Idem etiam de Wigorniensi consulitur, ego tamen nec de ipsis bene spero, nec de rege Francorum, quod, sicut caetera, in aure dictum sit, cum ad supremae necessitatis articulum ventum fuerit, praesumo supra modum, nec de Ecclesia Romana, cujus mores et necessitates nobis innotuerunt, multum confido. Utique dominus papa vir sanctus et justus est, et dominum Albertum, ut a plerisque dicitur, imitatorem habet, sed ejus sunt tot et tantae necessitates, tanta aviditas et improbitas Romanorum, ut interdum utatur licentia potestatis, procuretque, ex dispensatione, quod reipublicae [Col. 0186C] dicitur expedire, etsi non expediat religioni. Timeo ergo ne appellationis diem oporteat exspectari, et cum eo ventum fuerit, ne, qui diligunt munera, sequantur retributiones: vereor enim angustias temporis, et circumstantias nostras, et aliorum. Nostris, imo Christi et Ecclesiae adversariis, decretum est ut nos vulnerent et confodiant spoliis nostris, quibus si interim vexatio data fuerit ad intellectum, fortasse proniores erunt, metu laborum et sumptuum, ad pacem reformandam sibi et nobis. Nam hoc ipsum malitiam eorum et audaciam nutrit, quod nobis solis laborantibus, illi in opulentia et voluptatibus suis hactenus quieverunt. Et quia humanum nobis deest auxilium, tota mentis [Col. 0186D] intentione confugiamus ad Dominum, ut a praesentibus et imminentibus malis expediat, et scuto miserationis suae circumdet nos veritas ejus.

Domino BARTHOLOMAEO Exoniensi episcopo, JOAN. Sares.

Multa quidem scribenda essent, sed angustia temporis et necessariarum tumultus occupationum cogunt, ut ea perstringam potius quam exponam. Recepi nuper, auctore Domino, fratrem meum benignitati et liberalitati vestrae congratulantem in plurimis, et me praeter plurimam, quam habebam ad vos, devotionem, longe devotiorem fecit, et magis [Col. 0187A] obnoxium. In ipsius vero adventu cujusdam amicissimi nostri recepi litteras, quibus me voluit praemunire, et vos, si fieri posset, per me, quod rex praecepit per Jocel. de Ballolio, et quosdam alios ministros pietatis suae, vos et dominum Wigorniensem sic habendos in omnibus et tractandos, ut capitales inimicos regni, et publicae salutis hostes. Utinam vanus sit timor meus! Sed quidquid episcopi in appellatoriis suis papae de eo scripserint, quidquid praedicent de pietate et mansuetudine ejus, de justitia et affabilitate, de reverentia sacerdotii, nihil adeo impium est in Deum, in homines inhumanum, quod Franci et Latini de eo facilius non credant: unde plurimum mirantur et stupent omnes qui audiunt, qua conscientia, qua [Col. 0187B] impudentia, qua fronte ausi fuistis asserere, scribere et episcopalis auctoritatis characteribus confirmare innocentiam hominis, cujus injustitiae sunt omnium fabula, cujus supplantationes et violentias mundus agnovit: quomodo in subversionem justitiae falsum dedit tot et tantorum Patrum venerabilis universitas pro malitia testimonium. Nam scripti vestri verba sunt haec pro rege, cujus causam notarius vester justificare conatur, rex omnem promittit justitiam et eam factis implere paratus est, et dulce reputat obsequium, cum monetur, ut corrigat, si quid offenderit in Deum, nec solum satisfacere, sed et, si jus exigat, in hoc satisdare paratus est. Et post pauca subjungit: «Eumdem se judicio ecclesiae in his quae sunt Ecclesiae, nec in [Col. 0187C] modico subtrahentem, sed colla Christi jugo subdentem.» Et paulo superius: «Dominum regem non quidem nunquam peccasse dicimus, sed Domino semper paratum satisfacere, et confidenter dicimus, et praedicamus.» O, inquiunt, quam sana, quam sancta praedicatio episcoporum Angliae! quam sincerum et incorruptum pro libertate Ecclesiae testimonium! quam vera est assertio sacerdotum, qui illud praedicant quod mimus aut histrio sine dispendio verecundiae non loqueretur. Si fidem quam non habet desiderat scriba vester Londoniensis, et si qui ei consentiunt, exeundum est eis de orbe Latino, ne quoties haec praedicaverint:

Si vero nonnisi debitas exigit consuetudines, sicut vester Demosthenes asserit, illis profecto debuerat esse contentus, quae non sunt divinis legibus inimicae, que bonis moribus non adversantur, quae sacerdotium non dehonestant, quae periculum non ingerunt animarum, quae matris Ecclesiae, de cujus manu suscepit gladium ad ipsam tuendam, et injurias propulsandas, non subruunt libertatem, sed in votis ipsius omnia contraria sunt, sicut Scriptura ejus, sanctorum Patrum auctoritate, et summi pontificis ore damnata testatur, et quotidianae querelae cleri et populi: et timeo ne pontifices ipsi contra scripta sua venire cogantur, et depraedicare quod [Col. 0188B] praedicant, et quam modo damnant, justificare causam, et quam justificant condemnare. Signata est attestatio eorum omnium quidem concepta nomine, sed trium duntaxat episcoporum roborata sigillis, archisynagogi videlicet Londinensis et domini et amici mei, cui interim parco, episcopi Wintonensis et aeque doctrina et eloquio pollentis, veteris quidem scholastici, sed novitii episcopi Herefordensis, quorum praeminebat auctoritas, si non opinioni bonae consensit, iniquitatis, et manifestae falsitatis attestatio, scripto utrumque, et sigillorum munimine convincente praejudicaret. Alii interim quos libelli concludit inscriptio, mitius arguuntur, quia non facile credi potest, ut tot sapientes convenerint, tot contulerint religiosi in fraudem divinae legis et canonum, [Col. 0188C] et in perniciem Ecclesiae conscripserint, unde convalescat et praevaleat usquequaque iniquitas, et justitia opprimatur. Sed ut audio, omnes illi scripto praestiterunt auctoritatem: quod si ante viderant, impiissimum fuit tantae iniquitati testimonium perhibere: si non viderunt, stultissimum alienae iniquitati suorum impositione characterum praestare auctoritatem.

Sed quid in re conspicua, cum ex necessitate plura dicenda sint, protendo sermonem? Nam pagina illa, etsi vestrorum cessaret opera, nostrorum tamen diligentia ad Romanum defertur pontificem, qui et mores illius quem justificatis ex multis novit indiciis, et facile deprehendet qua [Col. 0188D] sinceritate episcoporum concepta sit haec attestatio, quae fuerit intentio scribae vestri, qui quoniam, Domino aliter disponente, quod ambiebat esse non valuit, Cantuariensis archiepiscopus, in Anglicana Ecclesia de consensu, consilio et auctoritate eorum, qui Christum persequuntur, factus est archisynagogus. Scripsit ei nuper dominus rex per Radulphum Dicetensem archidiaconum suum, quod se totum regnum suum et causam, quae inter eum et Ecclesiam vertitur, ipsius tanquam patris et fidelissimi amici, committit arbitrio, et praecipit, ut sui officiales ei in omnibus usquequaque obediant. Si quid ergo vobis, vel ecclesiae vestrae, aut domino Wigornensi incubuerit, illum faciatis conveniri, ut pro vobis et Ecclesia Dei commoneat regem, [Col. 0189A] qui, sicut in illa nobili epistola sua, quae jam provincias et regna circuit, testatus est: Dulce putat obsequium, cum admonetur, ut corrigat si quid deliquerit in Dominum. Nam qui deliquit in proximum, in Dominum quoque deliquit; et sponsum exhonorat Christum, quicunque inhonorat Ecclesiam sponsam ejus. Sunt enim corpus unum, imo et spiritus unus, et, quod amplius est, collatione gratiae quodammodo sunt Deus unus, dum admirabili commercio illa, quae carnis sunt ex natura primitiva Domino impertit, ut ab eo plenitudinem divinae naturae recipiat, et oleo exsultationis quadam ratione consortii abundet ab illo, et effluat tota. Primitivam naturam dixerim ne abusionis inveteratus mos natura reputetur, juxta quem omnes [Col. 0189B] sumus natura filii irae, non quod in ea conditi sumus, sed quia in eam degeneravimus. Nam ut ait orator, usus altera natura est, a quo difficillimum est avelli. Nec tamen archisynagogum idcirco conveniendum censeo, quia multum sperem vos ipsius patrocinio posse proficere, sed ut veritas amplius elucescat, et ut in verbis mendacii, quod Spiritus sanctus inhibet per prophetam, ulterius nemo confidat.

Ut paucis concludam quod sentio, aut Scriptura quae solvi non potest, fallax et falsa est, et veritas Dei a se ipsa degenerat, aut in laqueis suis comprehendentur iniqui, et qui fratri foveam parat, ipse incidet in eam prior. Christe, te ipsum convenio, [Col. 0189C] te, qui indeficiens veritas es, appello, in extremo die judicii tuum, si ratio permiserit, redarguturus mendacium, nisi quo judicio quis judicaverit, judicetur et mensuram condignam recipiat pro mensura. Certe spiritus sapientiae est, qui loquitur: Quia per quae peccavit quis, per haec et punietur (Sap. XI) . Homicida primus Cain occisus est. Pharao dum submersionem moliebatur, submersus est. Adonibesech quoque vicissitudinis hujus expertus est legem. Cham dum servitutem aliis affectabat indicere, perpetua servitute damnatur. Sic et Judas traditor, qui Dominum procuravit suspendendum, laqueo suspendii vitam finisse dignoscitur. Et in omni gente et aetate, si quis divinae dispensationis animadvertat historiam, plane [Col. 0189D] cognoscet semper esse conformitatem quamdam culpae et poenae. Quod loquor experimur et nos, agnoscimus justum flagellum culparum conscii, exspectantes, sed non desiderantes, ut in proximo virga corripientis retorqueatur in tortores et adversarios nostros. Mallemus enim quod adversarii nostri resipiscerent et redirent ut filii, quam ut, quod eis imminet, torqueantur ut servi. Nam talium genus non nisi suppliciis emendatur. Scribit Ezechiel, et verum est, quia qualis consultor, talis et propheta ejus est, et a facie Domini spiritus mendax egreditur adhuc, ut sit in ore omnium prophetarum Achab et similium regum. Sic et rex Anglorum, ut dicunt qui appellatorias archisynagogi audierant, episcopos sibi conformes habet, qui, ut de [Col. 0190A] aliis scriptum est, docuerunt linguam suam loqui mendacium, et ut inique agerent, laboraverunt, sollicitat alios ut subvertat, et eum alii sollicitando subvertunt. Quam gloriosam, quam catholicam, quam piam epistolam Coloniensi schismatico nuper miserit, ex rescripto ejus, quod vobis mittitur, potestis conjicere, ut pateat omnibus quam verum sit, quod de pietate et justitia regis vestri tanta confidentia praedicatur.

Ad ipsum quoque nuper venerunt ex parte domini de Monteferrandi vani illusores, abbas scilicet Clusinus, et electus Hipporiensis, postulantes unam filiarum regis filio marchionis, constantissime repromittentes, quia Cantuariensem archiepiscopum deponi facient dummodo filiam petitam obtineant. [Col. 0190B] Rex sub hac spe direxit nuntios suos cum illis, Joannem scilicet Cumin, R. de Tamewurda, et Joannem de Oxeneford, in quem depositionis a decanatu est lata sententia, et summi pontificis auctoritate et scripto roborata. Scriptum vero est penes Cantuariensem archiepiscopum primatem Angliae, et apostolicae sedis legatum, cujus sententiam, quam tulit in depraedatores Cantuariensis Ecclesiae et regis consiliarios, dominus papa ratam habuit et confirmavit, et ab episcopis cismarinis et transmarinis praecepit observari. Ei namque et legatio data est, et primatus totius Angliae confirmatus. Scripsit super haec Londoniensi et vobis omnibus, et credo quod idem Londoniensis jam recepit litteras legationis vobis omnibus ostendendas.

[Col. 0190C] Praeterea memoratus archiepiscopus et legatus apostolica auctoritate excommunicavit et excommunicari jussit omnes qui portus observant, ut impediant appellantes vel appellatos, aut ex pia devotionis causa tendentes ad apostolorum limina, vel ad ipsum qui vices apostolicas habet et agit. Praecepit etiam, ut hanc sententiam ejus faciant omnes episcopi per suas dioeceses publicari. Licet autem appellationem, quam adversus eum fecerunt episcopi, nullius credat esse momenti, tamen oportebat, ut qui eam aliquas vires habere opinantur, utpote rex, episcopi et proceres, ponentes prudentiam carnis brachium suum, omnia ad archiepiscopum [Col. 0190D] pertinentia, in eodem statu esse permitterent, quia nihil innovari debet appellatione pendente. Postea vero de mandato regis captus est Willelmus capellanus, et alii clerici, ut de laicis taceatur et Ecclesiae possessionibus ablatis, atrociter tractati sunt. Unde et archiepiscopus regem ipsum denuntiavit domino papae in canonem incidisse, et facto suo esse excommunicatum, nisi forte sedes apostolica leges ecclesiasticas censeat civilibus comparandas, quae, sicut ait Anacharsis Scytha, telis aranearum conferuntur, retinentibus quidem muscas, sed transmittentibus volatilia grandiora. Praeceperat autem papa, ut Bituricensis, Rothomagensis, Turonensis, et Burdegalensis, et Eboracensis observent, et in suis provinciis faciant observari [Col. 0191A] sententiam, quam Cantuariensis archiepiscopus sedis apostolicae legatus ferret in malefactores Cantuariensis Ecclesiae et suos. Hoc tamen adjecit in litteris illis, quia non dat mandatum ut personam regis excommunicet, sed nec prohibet quidem, quia eum potestate sua privare non debet, praesertim cum idem rex patientia Ecclesiae abutatur in multis.

Praecepit etiam sub anathemate, ut omnes qui de mandato regis, clericorum archiepiscopi reditus receperint, et bona omnia cum integritate eisdem restituant quibus ablata sunt; quia rex, qui in causa praedonis versatur, nulli potest praestare auctoritatem. Egi satis apud Cantuariensem ne litterae istae procederent: sed consilium [Col. 0191B] praevaluit aliorum suadentium, ut dum dominus papa superest, cujus mortem rex desiderare dignoscitur, sibi indulto privilegio, et beneficiis utatur, praesertim cum ad patientiam ejus semper crudescat inhumanitas et immanitas regis.

Caeterum, si ad vos mandata haec pervenerint, nullum occasione eorum, quae nobis ablata sunt, apud vos periculum timeatis, quia quidquid de rebus nostris fiet ad beneplacitum vestrum, nos illud, auctore Domino, ratum et gratum habebimus. Personatus enim retinentes, et jura, mobilium jacturam non magni facimus, dum proficiat vobis. Excusavimus innocentiam vestram apud dominum Cantuariensem et satis excusata est, ut nulli suadenti [Col. 0191C] contrarium fidem habeatis. Praemetitur. et timet pericula vestra, ut vos malit cum aliis exsulare Domino, quam inutiliter, et probrose conteri mundo.

Vos utramque partem ponderate, et de consilio ejus et nostro, semper sequimini meliora, id est quae Domino, si innotuerint vobis, magis placita fuerint. Quod si et illud ambiguum est aut occultum, fides sequenda est, quia quod non est ex ea, peccatum est. Mittit ergo vobis litteras vocationis apostolica auctoritate, praecipiens in virtute obedientiae, et in periculo ordinis vestri, ut infra quadraginta dies a susceptione earum, omni occasione et dilatione postposita, accedatis ad ipsum, audituri mandatum domini papae et de necessitatibus [Col. 0191D] Ecclesiae tractaturi. Vos autem, si videritis vobis expedire, mandato quidem utemini; sin autem sic accipiatis de consensu mandantis, quasi mandatum non fuerit. Non enim vobis laqueum procuravimus, sicut alicui suorum negligens diligentia praeparavit. Sed puero dedimus in mandatis ut magistro Baldwino archidiacono aut Roberto filio Aegidiae fratri nostro tradat litteras, et postea si eas volueritis recipere vel videre, fiat pro beneplacito vestro. Haec autem pro certo sciatis, quia nisi rex Willelmum capellanum reddiderit, in caput ejus feretur sententia anathematis, nec ei amodo parcetur in aliquo, si talia attentare praesumpserit.

Magistro GIRARDO PUCELLE.

Quod dilectioni vestrae respondeo tardius et rarius scribo, cum jam litteras vestras secundo receperim, facit intermeantium raritas, locorum distantia, et transituum difficultas nostratibus ignotorum: sed eo quidem magis fervet affectio, lingua silet impatientius, quo charitati succensae per exhibitionem obsequiorum prodire non licet in publicum, et commercio verbi negatum est, mutuas in corda nostra more amicis usitato et jucundo trajicere sententias animorum. In hoc itaque malo aliquis usus est, dum per absentiam corporum [Col. 0192B] magis invalescit integritas animorum, et amoris patientia mentem exulcerans, doloris sui dispendio, et usu exercitii sui in virtutis compendium proficit, et ex assuetudine dissidentium ad laborum tolerantiam roboratur. Malim tamen, et si prosit, hujus impatientiae abesse usum, dum cohabitare possumus, et mutuis frui colloquiis, consiliis instrui, et auxiliaribus officiis muniri et firmari in omnem casum. Sed quandoquidem dispositioni divinae aliter visum est, prompta devotione ipsius pareamus arbitrio, cujus etsi possimus evitare sententiam, mutare consilium non valemus, quo diligentibus sibi omnia cooperatur in bonum, et salubri dispensatione procurat, ut omnia cedant in usum [Col. 0192C] sapientiae.

Exposuistis mihi vestra, gratias ago, sed maximas. Quaesistis consilium meum ministerio magistri Radulphi: respondeo quod desidero, quod spero de misericordia Domini, quia et citra operam meam vobis Deus salubria providebit, et utinam parvitatis meae officio, fraternitati vestrae dignetur erogare quod ad honorem vestrum conferat, expediat ad utilitates et proficiat ad salutem.

Dicam ergo quod sentio, ut ex conscientia nihil subtraham veritati, ea fide et devotione vobiscum agens, qua agendum didici cum amico, et qua dominis meis placere consuevi. Noveritis itaque, quia de recessu vestro variae fuerunt sententiae, multis accusantibus, excusantibus paucis transitum quem [Col. 0192D] fecistis. Non enim noverat multitudo quid animi haberetis, quae vos urgeret necessitas, quatenus vobis Romanus pontifex indulsisset, quid utilitatis ex hujus vestri dispensatione consilii, provenire possit Ecclesiae. Verum intuentur schismatis crimen, malitiam eorum ad quos transistis, periculum communicandi excommunicatis ex justa causa et juste, et quem vident damnatorum contactibus immisceri, consentire quoque opinantur errori. Ego qui causam vestram et animum aliis quibusdam familiarius novi, in parte consentio multitudini sed dissentio in parte magna. Nam quoad schismatis condemnationem, recte sentiunt, eo quod ab initio legis datae, quanta sit malitia criminis hujus, constat, cum schismaticos primos, Core, Dathan et [Col. 0193A] Abiron, et sequaces eorum insueta hominum morte consumptos sacra Scriptura tradat; eorumque periculosissimus est convictus, nisi a crimine eorum sit manifestus vita et verbo dissensus. Unde in libro Numerorum — scienti etenim et docenti legem loquor — Moyses a fidelium coetu Dathanitas et Abyronitas ejiciens ait: Recedite tabernaculis hominum impiorum, et nolite tangere quae ad eos pertinent, ne involvamini in peccatis eorum (Num. XVI) . Sed nec sacrificiis talium culpa redimitur: quod patet ex eo capitulo legis ubi Chore thurificans divini ignis incendio vastatur.

Caeterum societas corporalis salutis dispendium non ingerit illis, qui ab impiis pietate dissentiunt, et errores aliorum, tam operum dissimilitudine, [Col. 0193B] quam verborum increpatione corripiunt. Sic in quarto Regum Eliseus regis Israel idololatriam detestatur, et ei oraculum prophetiae non subtrahit, sed quis sit, quidve passurus ex merito palam loquitur, et proverbium nullum dicit. Sic itaque potestati defert, sic pro reverentia alterius respondet alteri, ut non religio jacturam faciat, sed zelus exprimat charitatem. Ait enim: Quid mihi et tibi, rex Israel? vade ad prophetas patris tui et matris tuae. Vivit Dominus, in cujus conspectu sto, quod si non vultum Josaphat regis Judae erubescerem, ne attendissem quidem te, nec respexissem (IV Reg. III) . Eorum vero sacrificiis periculosissime, et ut opinor, non sine salutis detrimento communicatur, [Col. 0193C] quod ex canonum lectione plenius, ut nostis, patet. Nam et Naaman Syrus ministerio Elisei curatus a lepra, domini sui et regis Syriae, publicis orationibus interesse non audet nisi venia impetrata, nisi onus duorum burdonum, cui instet et sedeat, asportet in idolium de terra sancta, nisi propheticis orationibus hunc purget excessum, dicens: Quando ingreditur dominus meus templum Remmon ut adoret, et illo innitente super manum meam, adoravero Deum verum in eodem loco, ora, quaeso, ut ignoscat mihi Dominus servo tuo pro hac re (IV Reg. V) . Si ergo tantum timuit gentilis, ignarus legis, quantum timere debet philosophus Christianus, doctor legis? Porro qui inter tales veritatis assertor est, cultor justitiae, divini praeco judicii, aliorum [Col. 0193D] non inquinatur attactu. Sic enim Lot Domino placet in Sodomis, Joseph in domo Pharaonis, Moyses inter Aethiopes, Cusai in consiliis Absalon, Abdias in consortio Achab et Jezabel, Daniel a Domino dirigitur et diligitur in Babylone.

Meum itaque consilium est et desiderium, ut inter schismaticos et haereticos fidem praedicetis, et pacem, ea sapientia et moderatione, quae prosit Ecclesiae, pro cujus fortasse utilitate et salute personam vestram Dominus ad hos barbaros destinavit. Apostolus omnibus omnia factus est, ut lucrifaciat universos, et per infamiam et bonam famam, et quacunque potest occasione, Christum annuntiat. Sic et vos, si potestis, apud imperatorem; quia potestis, apud Coloniensem annuntiate Christum. Non [Col. 0194A] est enim, ut fraudulenta verborum astutia suum excusare nitantur errorem, redarguit eos conscientia sua, male de eis vobis respondet vestra, non dico quoad dispensationem vestram, sed quoad temeritatem eorum. Terra clamat adversus eos, et exspectatur ut coeli propediem revelent iniquitatem eorum. Licet enim nondum reveletur omnino, tamen jam enervari et exinaniri coepit potestas eorum, et fastus evanescit in fumum. Quis enim similis erat Frederico in filiis hominum, antequam in tyrannum verteretur ex principe, et ex catholico imperatore schismaticus et haereticus fieret? Non dico quod in articulis fidei, ne recte credatur, inducat errorem, sed quia in sinceritate ecclesiastici ordinis procedere non sinat veritatem. Ille sacerdotium [Col. 0194B] scidit adversus Dominum, et a Domino scissuram sentit imperii. Sic et rex Anglorum, qui vicinis principibus terrorem incusserat, ex quo calcaneum erexit adversus Ecclesiam, et eam conatus est subjicere servituti, ab inermibus hominibus expugnatur, ut adjacentium nationum opem cogatur implorare, et adversus Dominum intumescens, illico manifesta virium suarum et suorum sensit dispendia. Plurima, ut scripsistis, machinatur adhuc, sed profecto, aut Spiritus sanctus, quod nec profanus credit, fallax, et falsus est, aut convertetur dolus ejus in caput ejus, et in verticem ipsius iniquitas ejus descendet (Psal. VII) . In laqueis enim suis comprehenduntur iniqui, et qui fratri foveam [Col. 0194C] parat, incidit in eam prior. An non meministis Scripturae dicentis, quia: Semper jurgia quaerit malus, angelus autem crudelis mittetur contra eum? (Prov. XVII.)

Misi litteras vestras domino Cantuariensi, sed quia nuntium vestrum ultra festum sancti Remigii non potui retinere, responsum ejus nondum acceperam. Certum quidem est quod officiositati vestrae plurimas habet gratias, quas et aget, auctore Domino, accepto tempore opportuno. Hoc autem de statu ipsius nobis indubitanter constet, quoniam pluris est quod in virtutibus et litteris acquisivit, quam quod ei regis et malignantium sibi extorsit improbitas. Confirmatus est ei de novo primatus, et archiepiscopo Eboracensi injunctum ut eum [Col. 0194D] agnoscat primatem suum exhibitione obedientiae, Idem est et legatus totius Angliae excepto episcopatu Eboracensi, qui ideo interim huic nostrae jurisdictioni subtrahitur, quia archiepiscopus Eboracensis legatus est Scotiae, nec solet Ecclesia Romana alicujus legati Ecclesiam tempore legationis indultae, alteri legato subjicere ratione legationis: sed nec subtrahit quidem, si alio jure subjecta est.

Quaerit rex noster, ut Willelmus Papiensis, et alius cardinalis mittantur legati, sperans ut causam hanc ad ipsius diffiniant voluntatem. Ipse vero, ut voluntas sua procedat, multis et magnis procuravit injuriis, et rapinis. Unde mihi commodum videretur ut, si fieri posset, Coloniensem induceretis, quatenus sub consilii specie et amoris, regem statueret [Col. 0195A] contra faciem suam, et causae difficultates ostenderet. Quo enim jure, qua ratione, qua lege vel canone, cogetur Cantuariensis causam ingredi spoliatus post appellationem? nonne ei debent antea universa restitui, et pax integra reformari, et caetera quae canones in hac parte diligentius explorati praescribunt? utique plusquam X millia marcarum ei et suis ablata sunt postea, nec citra restitutionem earum jure aliquo cogi potest, ut respondeat, etiam si quid competeret his qui eum persequuntur. Campus hic orationis discretioni vestrae latius patet, ut, si fieri potest, quoniam rationes melius nostis, ei per Coloniensem persuadeatis, ut desistat ab injuriis et rapinis, et intentionis suae in usus adversariorum non multiplicet exceptiones. [Col. 0195B] Hoc ipsum nuper aggressus est episcopus Cicestrensis intimans regi, quod Cantuariensem juvaret plus quam aliquis hominum: quaerenti modum respondit: «Quia causam ejus crebris, et eisdem multis et magnis justificatis injuriis, et justitiam vestram, si qua fuerat, suffocastis: datis ei etiam consilium et auxilium, aut meliores, aut de melioribus clericis, quos habebatis in terra vestra, quos cogitis ei coexsulare, nec permittitis ut revertantur.» Motus est rex ad ista, et sollicitudinem suspiriis protestatus est, sed conceptae indignationis vehementia non permisit ut saperet.

Ad haec, quia regem Francorum amicum quandoque habuistis, et nescitis quid pariat ventura [Col. 0195C] dies, consulerem ut eum aliquibus, aut placaretis, si recessu vestro offensus est, aut magis alliceretis munusculis, si in veteri amicitia perseverat. Nihil autem est unde ipsum adeo, et totam Gallicanam Ecclesiam, imo et Romanam, vobis conciliare possitis, quam si audierint vos, quod philosophum decet, imo Christianum, in utroque jure peritum, veritati quod debetis testimonium reddere, et honestati non opes Cresi nec aliquas praeferre delicias. Si enim ethicus et ethnicus laudabiliter ad litterarum commendationem dixit, quia

Abbati Sancti Edmundi, JOANNES de Saresberia.

Ciceronem in epistola ad Marcellum scripsisse memini, quia sapientis judicio refert plurimum cui quis obligetur, et honesti viri praegravatur animus, quoties eum, aut rei familiaris augustia, aut articulus temporis illi constituit debitorem, quem ratio honestatis aut morum titulus coli prohibet, et amari. Et hoc quidem, ut arbitror, eleganter, et vere dictum est, quod si fideliter exaudiatur, nec a naturae consortibus vinculum subtrahit charitatis, nec contemplatione naturalis consortii, erroris quoque participatione confoederat moribus dissidentes. [Col. 0196B] Bene igitur cum his agitur, qui in ratione dati et accepti beneficii viris honestis solummodo obligantur, quorum, ut de testimonio conscientiae loquar, unus ego sum, quem divina indignatio in diuturna procella tempestatis hujus emergentis ab Aquilone contra Ecclesiam non permisit esse, ex causa liberalitas mihi aut meis exhibitae, multorum debitorem. Cum tamen ante obsequiis et beneficiis promeruerim multos: si quidem jam exsilii mei quartus agitur annus, et tertius proscriptionis, nec possum nisi de paucorum fide amicorum, vel pauca et parva ad animum reducere monumenta. Nam plurimi in Photini videntur incidisse sententiam, dicentis:

[Col. 0197D] Magistro NICOLAO de Monte Rothomagensi.

Quod tibi rarius scribo, ex variis causis est, quas referre non oportet, tum quia plures earum tibi notae sunt, tum quia alias non expedit publicare. Nunc autem a scribendo nec manum nec animum potui cohibere, cum in adventu fratris nostri didicerim, quod ex liberalitatis tuae indicio ei innotuit, quem ad me et meos affectum habeas. Quantas itaque possum de humanitate illi per manum R. de Luneseia exhibita, dilectioni tuae gratias ago, quandoque auctore Domino condignas acturus. Magni utique facio quod fecisti, sed eo majoris, quo fidem in hominibus, juxta prophetiam Evangelii, jam chariorem esse perspicuum est: praesertim cum in ea aetate et gente editi simus, ubi sine dispendio fidei [Col. 0198A] vix aliquis fidem facit fidei suae. Certissimum namque argumentum fidei est contempta fides: et qui Domino promissam fidem ad arbitrium mundanae potestatis non facit irritam, convincitur infidelis. Si mihi non credis, operibus habe fidem, quae, ut ait Jesus, quem denuo crucifigunt, perhibent moribus testimonium certius et majus Joanne. Bene tamen agitur cum nostratibus, et mitius tractatur ibi Jesus: si tamen vera est attestatio, quam in appellatoriis suis, quas dicunt, nuper ediderunt principes sacerdotum, praedicantes, scribentes, et ad majorem auctoritatem assertionis suae sigillis pluribus patentem Scripturam consignantes, quia dominus rex «dulce putat obsequium, cum monetur ut corrigat si quid deliquerit in Deum,» ad formam [Col. 0198B] justitiae libentissime satisfacturus: «si quid deliquerit,» inquiunt malorum inexperti, et quibus nondum certum est eum contra Dominum in aliquo deliquisse, aut condigna satisfactione non purgasse delictum. Bene, inquam, cum eis agitur, si praedicationi et attestationi eorum veritas subest. Sed quid si pariter, quod dominus papa dicit, et Ecclesia Romana cognovit, in scripto quod illuc transmissum est, mentiuntur! Non est de caetero, dilecte mi, quod querantur, quia hoc dulci, quod praedicant, correptionis obsequio a rege quidquid aequum et bonum fuerit, poterunt impetrare: non est de caetero quod eis quisquam compati debeat, qui tanta facilitate possunt procellam quamlibet in auram [Col. 0198C] commutare. Sed nobis longe alia mens est, qui aliud experimur, et utinam praedicatio eorum in nobis impleretur et illis interim praeelegimus rapinam bonorum sustinere in patientia, et exspectare qui auferat iniquitatem a Jacob, et impietatem ab Israel, quam cum his qui convenerunt adversus Dominum et adversus Ecclesiam ejus conspiraverunt, iniquitatis ponere portionem, et divinae legi bonorum temporalium flosculos anteferre. Sed finis chartulae sit et verbi, ut ubicunque locorum sim, me noveris tuum esse. Valete.

Magistro GAUFRIDO.

[Col. 0198D] Exspectabam in reditu nuntii mei ad consilium et auxilium contra fortunae saevientis injurias, litterarum tuarum solatio recreari, sed qua eas praeter morem tuum, et contra spem meam dispensatione subtraxeris amico, diu exsulanti et ex fidei causa proscripto, incertum est. Neque enim mihi facile persuaderi potest, quod vel calamum a seriptitatione continueris, vel mandatum domini abbatis, quod ex litteris ejus ad te mihi innotuit, suspenderis, ut mihi incommodares, sed ex necessitate et dispensatione, quae nec fidei notam ingerat, nec amicitiae devenustet officium. Absit enim ut cito perperam sentiam de amico! Unum autem est, quod audio te esse tot et tantis de novo, et tibi et tuis utiliter negotiis implicitum, ut non modo amicis [Col. 0199A] scribere nequeas, sed nec eorum litteras facile legere vel audire: unde et tibi parcius scribo, et ad quae, si tamen id cordi fuerit, poteris leviter respondere. Licet autem omnino sileas, te tamen ut Cicero in Epistola ad Tironem de amico scribit, ubique et in omnibus habeo excusatum, ponens si quando destiteris ab officio, tibi opportunitatem defuisse, non animum. Hoc est autem quod facile poteris, cum, auctore Domino, opportunitas non negabitur volenti. Saluta domum tuam totam. Si quaesieris forte quid agatur in Francia, noveris quoniam ibi Dominus colitur, qui non de novo mortuus est; nec monachum induit, nec bonis suis renuntiavit, ut nec habeat de caetero unde pascat exsules suos. Si de me, paucis respondeo, quia, Domino [Col. 0199B] propitio,

Magistro GIRARDO PUCELLE.

Plenam devotione et eruditione nuper a vobis [Col. 0199C] recepi epistolam, quam quo diligentius relego, eo societatis vestrae solatium nobis subtractum esse acerbius ingemisco. Caeterum, cum tota epistola tum sui venustate, tum affectione et reverentia nominis vestri plurimum mereatur, illud prae caeteris placet quod in calce litterarum prudenter, et, ut spero, veraciter intulistis; vos dixisse, fecisse, scripsisse, perpenso tenore litterarum mearum, quidquid dici, scribi, et fieri oportebat. Mihi autem nunquam persuaderi potuit quod in tanto salutis discrimine aliquid ex contingentibus omitteretis, et sordidam divitiarum evanescentium commutationem pro anima recipiendo, non modo philosophantis nomen velletis amittere, sed (quod longe perniciosius [Col. 0199D] est) abjicere conscientiam Christianam. Absit hoc, absit (dilectissime) a discretione et honestate vestra, ut pro temporali emolumento ponatis cum schismaticis portionem, et quidquam de Hierichontino anathemate imprudentius et impudentius rapiatis, quod castris Domini exercituum in ruinam et perniciem convertatur! Et quidem ut sententiae vestrae, imo catholicae Ecclesiae auctoritati consentiam, dum grana cum paleis, et boni malis admisti sunt, et in adimplendis mandatis Moysi, et promovenda praedestinantis gratiae dispositione laborat Jesus, anathema in medio Israel est, cujus occasione pereunt multi: et qui praeordinati sunt post triumphos gloriosius coronantur. Unde et navis Petri quasi Domino dormiente fluctibus variis saepe [Col. 0200A] colliditur: sed quia de Christo vectore confidit, semper ad salutis enavigat portum.

Nec ambigitis quin et in medio vestri, Coloniensis Ecclesiae dico, non tam lateat anathema, quasi aliquam Dei reverentiam et hominum verecundiam habens, quam insaniat et saeviat adversus Deum et Ecclesiae unitatem: praesertim cum toti mundo fere jam innotuerit quantus contemptor Ecclesiae semper, quantus incentor et auctor schismatis, ex quo potuit, fuit ille Coloniensis praesumptor Ecclesiae, maximus inter locustas bestiae, quarum potestas est in linguis et caudis earum. Defecerat enim schisma, pacem fuerat tyrannus vester Ecclesiae redditurus, nisi eum Colonia etiam adhuc adversus Ecclesiam incitaret, ut pari voto non tam summi pontificis [Col. 0200B] vitam, quam Petri dignitatem conentur exstinguere, dicentes: «Alligemus justum, quoniam inutilis est nobis: scientiam viarum Dei nolumus, regem nescientes nisi Caesarem (Sap. II) .» Eo enim, ut aiunt, proposito in Italiam profecti sunt, ut Cremensem haeresiarcham intrudant in sedem Petri, et vicarium Christi aut comprehendant, aut ejiciant, aut occidant. Verumtamen oratio sine intermissione fit ab Ecclesia ad Deum pro eo, ut supra modum timere non debeat a duabus caudis fumigantium titionum, Frederico et Reginaldo, qui ponentes carnem brachium suum, sanctum Israel blasphemare non cessant. Profecto ubi humanum deest, divinum auxilium necessitatibus Ecclesiae suffragatur. [Col. 0200C] Nemo suum fraudulenta verborum excusatione tueatur errorem, voluptatibus suis nullus applaudat, quia Deus non irridetur, qui non secundum visionem judicat oculorum: nec auditum aurium sequitur, sed in aequitate judicabit orbem terrarum, et pro mansuetis condemnans impios, potentiores potentius punit, et pervertitur cum perversis. Inde est, quod affectuosius peto, quatenus instantius agatis quod agitis, dicendo, scribendo, faciendo, quod ad evacuationem schismatis per collatam vobis sapientiam a Domino cognoveritis pertinere, ut et conscientia sit tutior apud Deum, et apud proximum fama plenissime convalescat.

De caetero (ut ex conscientia loquar) de Cantuariensi et suis injustam concepisti suspicionem, quia [Col. 0200D] (quantum perpendere potui) et de illo et de illis plenam in charitate debetis obtinere fiduciam. Non ergo illis imputetis indignationem regis Francorum, sed vobis, qui sine conscientia ejus recessistis, ut conqueritur, ipso prope transitum vestrum existente ad duas leugas. Eoque magis motus est, quod cum vos habuerit familiarissimum, sic transistis quasi ad aemulos regni Francorum, et nominatim ad schismaticum Coloniensem, qui non modo Ecclesiam Dei persequitur, sed et ipsum, ut audivit, impudenti scurrilitate verborum consuevit regulum appellare: sed, cum vobis id cordi fuerit, benignitatem Christianissimi principis vobis placabilem fore non dubito.

Magistro GUALTERO de Insula.

Promeruerat quidem humanitatis vestrae sedulitas, et exhibitio promptissimae liberalitatis, ut omnem vobis aut vestris obsequendi opportunitatem gratanter arriperem: et si alio modo nequeam, saltem devotionis meae sinceritatem salutationis judicio protestarer. Nullus enim nostratum est, cui, cum omnes rerum circumstantias diligentius metiar, me recolam amplius debitorem. Unde silentium meum merito fuerat arguendum, nisi multarum et probabilium rationum suffragio purgaretur: quas utique jure praetenderem accusanti, si nimirum non [Col. 0201B] constaret inter vos et nos chaos magnum esse firmatum: ita ut nobis impossibile, vobis autem difficile sit ad amicos transire vel mittere. Inimicus homo hoc fecit, et in Idumaea zizaniorum sementem non cessat spargere: et jugi laborat instantia, ut angelos praesides ecclesiarum evellat a laude Dei. Quasi vulpes in deserto prophetae ejus qui sequuntur spiritum suum et nihil vident. Hi sunt qui charissimum Dominum suum, magnum principem, subvertere conati sunt, mansuetudinem ejus succendentes felle malitiae, et rationis aciem exstinguentes consiliis toxicatis. Eripiat eum Deus de manibus eorum, et subjiciat sibi ut principatus ejus et Deo placitus sit, et quietus, et jucundus gerenti, [Col. 0201C] et ecclesiis quarum patronus est, et populis laetus esse valeat et fructuosus. Scio utique quia, si redierit ad cor, placabit Dominum suum sponsum Ecclesiae satisfactione condigna, et a cruore innocentum potestatis suae gladium revocabit, ut ei propitietur Deus, et non exquirat sanguinem eorum ab ipso et domo ejus. Si exsules et proscriptos Dei contemnit, quia pauperes sunt, meminerit quia talium patronus est Christus. Ad ulciscendum pauperis Nabuthae sanguinem delevit Deus domum, Achab et Jezabel. Saul, quia, consulente et procurante Doeg Idumaeo custode mulorum, gladio regni, qui ad sacerdotii tuitionem regi commissus est, sacerdotes appetiit, et Nobem vicum eorum delevit, in se provocavit gladium Dei, quo et ipse [Col. 0201D] et domus ejus Allophylorum ministerio irreparabiliter deleti sunt, generi suo relinquentes titulum haereditatis, quo ad Gabaonitarum precem, quorum gentem inter sacerdotes Doeg, regiae indignationis minister, afflixerat, patibulo legatur affixum. Et adhuc respicit Deus in orationem humilium, et non spernit preces eorum (Psal. CI) . Qua spe ducti proscripti pauperes orant, et Deo, pro quo patiuntur, auctore, jugiter orabunt, ut serenissimus dominus rex condignos fructus poenitentiae faciat, et iram declinet imminentem.

Interim dispensationem Domini aequanimiter toleramus, certi quod nihil nobis nocere poterit, si boni, id est divinae legis aemulatores fuerimus. Non enim ut criminosi patimur, quod publice notum est, nisi [Col. 0202A] his qui laborant ut non sapiant quae Dei sunt, sed affligimur ut Christiani. In quo et te, dilectissime, nos gaudemus habere consortem: non quidem tuo (quod nefas esset) insultantes rejectui, sed congratulantes virtuti. Nam et tu fidei tuae fecisti fidem, et temporalium jacturam contempsisti, dum sectareris honestatem, et satisfaceres charitati. Quid, dilecte mi, obstupescis? quid mussitas? quid lucernam niteris obfuscare? crimen tuum mundo innotuit: omnes de te unam sententiam ferunt: et ne te diutius protraham, evangelicum implesti virum, pro fratre animam ponens, dum te pro justitia maluisti condemnari, quam alium, cui virtus obedientiae reputanda videbatur, in crimine, si verum fateretur, accusari, sed nec ille (ut vulgo dicitur) fidem et obedientiam [Col. 0202B] ausus est profiteri, nec tu, quod gaudenter amplector, diffiteri dignatus es fidei et obedientiae titulum.

Cum ergo gratis virtus fidei sit in te punita, aut potius probata per homines, nunquid perfidia praevaricatorum, et calumniatorum iniquitas non condemnabitur apud Deum? Deus mihi testis est quoniam doleo Christi regis sigillum esse subtractum. Sed eodem judice fateor, quia malo te in hac conditione versari, quam illud perfidia aut etiam quacunque nota turpitudinis redemisse. Sit ergo nunc, amice Dei, qui meus a multis diebus fuisti, consolatio tua, quae me et mihi coexsulantium est, innocentis conscientiae testimonium, qua nihil in vita [Col. 0202C] potest esse jucundius. Si quidem illa

THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, Joannes de Saresberia.

Proposueram paternitati vestrae non scribere, quia scripti vestri vicissitudo mihi negata est. Verumtamen circumspectionis vestrae prudentiam attendens magis approbo vestrae considerationis in non scribendo industriam, quam quasi amicam quamdam in scribendo dispensationem. Facto enim magis quam scripto, rebus magis quam verbis [Col. 0203A] beneficio magis quam suaviloquio, filii ad obsequia paterna sunt invitandi. Siquidem secundum leges saeculi, obsequiis paternis filii sunt deliniendi, non obligatoriis pactionibus astringendi. Visis autem litteris, quas regi Angliae, et quas suffraganeis vestris direxistis, exsultavi gaudio magno pro fervore et justo zelo tuo pro Ecclesia Dei, quo inardescitis: quod saltem in hoc periculoso tempore aliquis invenitur, qui pro injuriis Ecclesiae, pro membris Christi, quae ipse glorioso sanguine suo redemit, in servos nequitiae, in hostes veritatis, in persecutores Christiani nominis ferrum cum beato Petro pro nomine Christi stringere non dubitat. Laudo zelum et propositum, laudo severitatis vestrae et discretionis censuram, quam adversus improbos [Col. 0203B] mores exercetis. Sed attendo quod scriptum est: «Capite languescente, caetera membra redduntur languida.» Attendo suffraganeos vestros qui defecerunt in die belli, imo erexerunt cervicem inobedientiae, et se adversarios statuerunt. Quid igitur solus faciet, qui non habet sublevantem, neque cooperatorem? Si tamen Dominus pro nobis, nemo proficiet contra vos. Ipse enim reprobabit cogitationes et machinationes injustas episcoporum Angliae, et dissipabit consilia principis.

Scripsit autem rex Angliae domino Coloniensi, Henricum Pisanum et Willelmum Papiensem in Franciam venturos ad novas exactiones faciendas, ut undique corradant et contrahant, unde papa Alexander in urbe sustentetur. Alter, ut nostis, levis [Col. 0203C] est et mutabilis, alter dolosus et fraudulentus, uterque cupidus et avarus: et ideo de facili munera caecabunt eos, et ad omnem injustitiam incurvabunt. Audito eorum detestando adventu, statim vehementer formidare coepi praesentiam eorum causae vestrae multum nocituram: et ne vestro ac vestrorum sanguine gratiam regis Angliae redimere non erubescant. Hoc itaque consulo, ut per regem Francorum et per Cistercienses circa hunc articulum ita praeveniantur, ut, etiamsi velint, in hac parte non possint perverse agere. Confidite tamen in justitia vestra: et bona fides in spe certa vos foveat. Papa enim Alexander indubitanter obtinet. Filius enim Siculi, in paterno regno confirmatus, [Col. 0203D] ei, ad omnem nutum assistet. Et vindicta Dei manifeste desaevit in medio principum Alemanniae. Conspiraverunt nunc multi principum contra ducem Saxoniae. Quod tamen imperator pacificare contendit. Coloniensis etiam in partem adversariorum cedit, deficiens a societate, quam cum duce contraxerat. Sed et Coloniensis, cum, convocatis militibus, accinctus esset ad eundum in Italiam, arreptus est duplici tertiana, et ea adeo laborat, ut quasi certum sit eum ante hiemem ire non posse. Promisit autem mihi in hac aegritudine sua, quod si ipse in Italiam non iverit, sive imperator iverit sive non, consilio Cisterciensium, et regis Francorum, et vestro se committet de facienda pace cum papa Alexandro. Et ita proponit ordinare, ut quodammodo [Col. 0204A] cogatur a clero suo id facere. Istud in confessione vobis scribo, sicut patri et domino, ut sit absconditum penes vos, donec videamus, si res aliquem habitura sit effectum. Si a debitis meis fuero liberatus, etiam non vocatus a vobis redibo. Medio tamen tempore, si vobis in aliquo me intellexero necessarium, semper ad redeundum paratus ero. Valete.

JOANNES Saresberiensis, magistro RADULPHO Lexoviensi.

Litterae tuae mihi consolationem et desolationem pariter attulerunt, nisi ad eum recurrens meditatio, [Col. 0204B] qui nos in omni tribulatione consolatur, desolationis aculeos facillime et citissime depulisset. Nos enim, Deo propitiante, navigamus in portu, et qui sperantibus in se deesse non novit, supra et contra merita nobis ad sufficientiam, et quod sine divini judicii timore non eloquor, necessaria ministrat ad gloriam. Nam reversa, si merita discutiantur, indigni sumus, qui pro justitia patiamur, quia talium est, ut nosti, regnum coelorum, quod nos multis et magnis peccatis demeruisse, etsi mundus aliter sentiat, Deus testis est et conscientia. Dat tamen sperandi ausum, qui nos ignobilium et infirmorum elector ecclesiasticae libertatis professores esse permisit, assertores justitiae, et testes legis, asseverantis quod nec exsilium, nec proscriptionem, [Col. 0204C] dummodo illa vigeat, pro ipsa fidelis debeat formidare. Omnes causae nostrae tenes articulos: juramentorum, quae a nobis exacta sunt, nosti conceptionem, ut in hac parte diligentius explananda non oporteat immorari.

Sed forte dices, quod pridem proposita mutabitur formula juramenti: nec cogetur aliquis in reprobarum consuetudinum verba jurare. Contentus erit exactor juramenti, si fidelitatis servandae sibi succincte et absolute verba praestentur: ita quidem ut non adjiciatur: «Fidem Ecclesiae et praelatorum obedientiam salvam fore.» Nam, ut aiunt, istis nec vult nec voluit praejudicare. Quod nec exigitur juramentum. Verum si praejudicare non debet, quare [Col. 0204D] necessariae ad salutem observationis non licet fieri mentionem? Si praejudicat, qua conscientia praestabitur a fideli? Consilium, inquis, sapientum est, tum pro bono pacis et omni suspicione vitanda, tum pro adipiscenda materia gerendorum, ut necessariis et amicis quisque possit officiosus esse. Nunquid amicorum et nugantium familiarium favore, qui nos deseruerunt in adversis, relinquendus est Pater misericordiarum, qui nos consolatus est et consolatur in omni tribulatione, imo nec tribulationis nos permittit habere scientiam? Suadent alii ut juremus, at ille consilium dat non jurandi: cuidam putas esse credendum? Ego certe Dei, pro me incarnati et mortui, consilium fidelius et salubrius credo: et illum frontis attritae esse [Col. 0205A] non ambigam, qui suum duxerit praeferendum. Ut ergo caeteras majores, et tibi notas exsilii et proscriptionis causas taceam, quia pro Christo juramenta dissuadenti credidi, sum proscriptus: cui quicunque non credit, longe periculosius proscribetur. Nam in comminationibus et promissis est aeque fidelis.

Nec dico quod omne, licet a malo procedat, sit illicitum juramentum. Habet enim interdum veniam: cui locus omnino non est, nisi cum occurrenti culpae ratio veniam impetrarit. Locum istum praetereo, Deo, potius discutiendum et conscientiis singulorum, ne si quid argutius, prout ratio suggerit, elocutus fuero, in aliorum, et fortasse innocentium, qui juramenta praestiterunt, suggillationem [Col. 0205B] videar spiritum effudisse. Malo enim moderationis habena calamum cohibere, quam divinae legis articulos congerere, qui etsi recte prolati fuerint, interdum non nisi ad subversionem proficiunt auditorum. Transeo ergo ad illa, quorum tu dedisti materiam, orans et obsecrans, ut non deficiat fides tua, nec credas spiritui eorum, qui suum Neptunum sequentes, ipso mediante properant ad Plutonem, et descendunt in infernum viventes. Loquantur interim quae voluerint, jactitent se adversus Christum Domini praevaluisse in vanitate sua, perditio eorum astat pro foribus, quorum gaudium est ad instar puncti, et gloria ignis, stercus et vermis. Qua via, in brevi, Deo propitiante, scies: et tinnient aures [Col. 0205C] eorum a sibilis et clamore fidelium, quibus pauperes Christi fuerunt in sibilum et irrisum. Nec dubites, nisi forte tibi persuasum sit mortales non esse morituros, quin in sententiam anathematis reponantur, qui fraude tacendi et metuendi astutia meritos laqueos videntur evasisse.

Hoc autem amicis nostris, si qui tamen nostri sint, non fortunae, persuadere memineris, ut non fleant super nos. Et utinam super se ipsos flere non debeant. Quia nobiscum agit Altissimus, verbere tamen deducto, quomodo pater serenissimus cum filiis charissimis agere consuevit. Caeterum tibi compatior, qui minorem securitatem in portu, quam in naufragio reperisti. Sed si tibi Deus vel ad modicum patientiam dederit, quod tibi indubitata [Col. 0205D] fide pronuntio, naufragi, de quibus desperatur, citissime poterunt et volent opitulari. Sta ergo in ea conditione, in qua a Domino vocatus es, et saltem quatenus sine periculo potueris, divinae legis assertor existe. Satis humanum est quod dico propter infirmitatem carnis nostrae. Quia nisi qui legis custodiam periculis omnibus anteponit, salvari non posse, testis est beatus Apostolus, et tota concio perfectorum. Scripsi homini pro quo sollicitatis: et credo quod ab ipso per latorem praesentium de statu ejus, qui, Deo propitiante, bonus est, certioraberis. Amicos nostros saluta diligentius, quorum [Col. 0206A] nomina, sicut paginae subducta, sic animo portitoris confido multiplicatis precibus esse impressa.

BALDWINO Exoniensi archidiacono.

Exspectatione longa suspensi, et impatientia desiderii aestuantes, nuntii nostri praestolabamur adventum, sperantes in reditu ejus amicorum diligentia fore vel litterarum solatio recreandos. Et quidem secus accidit cum ille non retulerit iota vel apicem. Nec hoc dicimus, ut aut charitatis defectum, aut negligentiam velimus in amicis arguere, quos tanto acerbius affligi conjicimus, quanto minus audent suas angustias deplorare. Comprimuntur [Col. 0206B] enim castigatione crudeli, puerorum more quos praeceptorum severitas cogit, ut eductas doloris impetu, et extortas verberibus lacrymas redire faciant in sinum oculorum, et latentes sui fontis origines.

Metiebamur autem pericula conditionis nostrae, malitiam temporis, debilitatem Ecclesiae, rabiem persecutoris: sed e latere sperabamus, quia iniquitas cohaerens talento plumbi, diu in summo stare non potest: et Amorrhaeus citius et validius eliditur, et detruditur ad ima terrae, cum adimpleta malitia in excelsa prorumpit. Amicis ergo compatimur, et Ecclesiae desolationem in regno Anglorum ingemiscimus. Et miramur quomodo abierit zelus tot religiosorum [Col. 0206C] et litteratorum: cum vix unus et alter appareat speculator, qui juxta commonitionem propheticam audeat impio impietatem suam ex ore Domini nuntiare. Impii ergo in facie speculatorum descendunt in infernum viventes, ut a speculatoribus, quia siluerunt, sanguis eorum jure et merito exquiratur. Sed, quid dicimus eos esse ex causa silentii puniendos? sane quidam eorum sunt qui furem videntes currunt cum eo, imo praevii ductores et doctores ipsum in furta praecipitant, et rapinas, et suam ponunt in quovis iniquitatis symbolo cum impiis portionem. Quorum primus est archisynagogus vester, et qui primo auro videbantur inducti, et columnae videbantur Ecclesiae, amplexati sunt stercora. Dederat eis argentum Dominus et aurum, et sicut ipse [Col. 0206D] per prophetam conqueritur: Ipsi ex eo operati sunt Baal, dum magis verentur, hominem quam Deum, et colunt et serviunt creaturae potius quam Creatori; quod, sicut beatus docet Apostolus, idololatriae rectissima et certissima diffinitio est. Nam quod quisque colit prae caeteris constituit sibi Deum, ut alius venerem, libidini serviens, praeferat: alius dum munera quaerit et retributiones, et interdum in fraudes et in rapinas impingit, lavernam veneretur: alius vento inflatus terram Moab inhabitet in supercilio Babylonis: alius gulam sequens porcum induat Epicuri. Quod enim de talibus scribitur, quoniam eorum Deus venter est, [Col. 0207A] et gloria in confusionem, ad caetera quoque vitia probabiliter dilatata interpretatione protenditur. Unde et in Evangelio Veritas docet, Deo et mammonae simul serviri non posse (Matth. VI) ; et quod qui amicus saeculi esse desiderat, Dei se constituit inimicum. Doctor gentium praeconatur et clamat, quia, si hominibus placere vellem, Christi servus non essem (Gal. I) ; et qui hominibus placent, confusi sunt, quoniam Deus sprevit illos (Psal. LII) . Sed alia profecto archisynagogi et complicum ejus sententia est, qui fraudulenta verborum interpretatione ad arbitrium, non ad mentem auctoris detorquent legem, eique nolunt suum accommodare intellectum: sed id agunt modis omnibus, ut quod eis libitum fuerit, divino quoque juri consentaneum videatur. Dicit enim quia non est [Col. 0207B] pro libertate Ecclesiae decertandum. Sed fallax et falsa hypocrisis, quo progrederis? Quid haereses moliris et schismata? nonne ab initio nascentis legis ad libertatem Dei vocatus est populus? et Aegyptus intolerabilibus afflicta plagis, quae Ecclesiam de antiqua et avita consuetudine, et fere per 300 annos obtenta vindicabat in servitutem? Nonne Machabaei martyres pro libertate fratrum suorum laudabiliter et religiose sanctissimas animas posuerunt? David nunquid non stravit Allophylum lapidibus de torrente congestis in peram pastoralem, ut Domini exercituum agmina ab indebitae servitutis jugo, et religionis opprobrio liberaret? sed quid pauca et parva proponuntur exempla? Scriptura fere tota, [Col. 0207C] quae in historiis digesta est, talibus virorum illustrium referta est monumentis.

Duae autem causae sunt quas homines affectuosissime tuentur, et quas praeponunt animabus suis, altera libertatis; altera fidei et religionis. Illa tamen quae fidei est, creditur esse praestantior, et procul dubio justior est, adeo quidem ut et profanae religionis homines hoc constantissimum habeant. Nam et Achab, quem reprobum fuisse constat, regi Syriae eum subjicere volenti servituti, argentum et aurum, servos et ancillas, et omnimodam supellectilem, uxorem, filios et filias, et tandem se ipsum incunctanter exposuit, et pro lege divina duntaxat non est veritus inire certamen. Cum enim ille vellet scrutari domum ut diriperet legem, contradixit ei Achab victoriamque [Col. 0207D] promeruit. Quia etsi alias reprobus vel in hac parte Dominum honoravit, pro qua ergo causa religiose contenditur, si non pro lege Dei servanda? nempe haec iniquitatem prohibet, et pastoribus Ecclesiae praescribit, ut omnem ulciscantur inobedientiam. Sed fortasse archisynagogus iniquitatem novit, quam Deus non prohibet: aut quam nolit ab Ecclesiae pastoribus increpari, et si fieri potest mandari vindictae. Hanc sane Moyses et Doctor gentium non noverunt: sed praetendit quia Joannes arguebat Herodem in spiritu lenitatis, illicitum esse denuntians, ut fratris viventis abuteretur uxore. Quod utique dicens non tam imperitiae quam ignaviae solatium quaerit, cum certum sit Joannem ibi non gessisse personam pontificis, cui incumberet correctio [Col. 0208A] delictorum, sed praeconis verbi, penes quem erat duntaxat gerendorum denuntiatio, et increpatio vitiorum. Heli quidem corripuit filios, sed affectu potius et mansuetudine patris quam severitate et auctoritate pontificis. Pro omni ergo divinae legis articulo contendendum est et potestatibus ascendendum ex adverso, et quidquid charitatem impugnat, quae legis est plenitudo, totis viribus subvertendum. Sed profecto in figuram sacerdotii Deus tribum Leviticam a publicis functionibus, sicut in Numeris legitur, immunem esse decrevit, et summi tantum pontificis dispositionibus subjacere. Abiathar quoque, qui Spiritui sancto restiterat in dispositione David, amotus a sacerdotio, ea ratione sententiam mortis evasit, quia arcam portaverat, et praecedentis officii privilegio [Col. 0208B] tutus diem exspectavit fatalem. Quod si clerus in privilegia tribus Leviticae non succedit, et apostolus vanus est, et fallaces omnes interpretes Scripturarum. Ex quo liquidum esse debet omnibus justissimam esse causam eorum qui pro libertate Ecclesiae dimicant, et pretiosiorem habent legem Dei quam fortunas, imo quam animas suas. Sed fortasse dicet aliquis, quid hoc ad causam vestri Cantuariensis, qui in causa Ecclesiae cessit apud Clarendonam et in pecuniaria conventus, in jure sibi conscius iniquitatis, et de praestigiis suis diffisus, subterfugio imprudenti et impudenti suam quodam modo, imo plane professus est injustitiam, et partem justificavit adversam. Esto sane quod cesserit. Propitietur Deus episcopis, qui eum ad hoc induxerunt, [Col. 0208C] et circumventoribus qui eum eduxerunt, cum tamen justus esset metus, et praesens, et qui in constantissimum hominem caderet. Mittitur vobis epistola ejus, ubi pro se satisfaciat ex parte; sed quia deliquit, poenituit, confessus est, a domino papa absolvi meruit causa recognita, et ut Ecclesiam Anglorum ab illicitis et extortis obligationibus absolveret impetravit. Qui ergo imitati sunt, ut aiunt, delinquentem, quare poenitentem, confitentem et satisfacientem non imitantur? nunquid malunt in sordibus immorari, quam surgere, mundari et reparari in pristinum gradum? Sed causam veritus est, ut objicitur, pecuniariam, hoc quidem falsum est, sed judicum iniquitatem, qui eum iniqua sententia condemnaverant, [Col. 0208D] parati judicare quidquid tyranno libuisset. In eoque verecundiae saeculi nostri pepercit Deus, quod tyrannus plura jubere erubuit, quam illi adimplere. Omnes erant Balaamitae excogitantes qua arte maledicerent et condemnarent causam cui benedixit Dominus. Suadebant mala fieri ut provenirent bona, et ad mitigandam persecutoris insaniam perniciosas possessionum et divini juris dispensationes admitti. Quod certum erat revocabatur in dubium, ut comicum illud fere in omnium volveretur animis:

Quia ergo archiepiscopus semel iniquam sententiam reportaverat, et videbat ex malitia persecutoris [Col. 0210B] et debilitate judicum imminere nequiorem, declinavit judicium, causam transferens ad audientiam ejus, qui fidelium omnium judex est a Domino constitutus, et locum adiit, cui specialiter mandata est omnium sacerdotalium decisio causarum. Nec hoc de jure imperatorum aut canonum, sed ipsius Dei auctoritate dicentis per Moysen: Si difficile et ambiguum apud te judicium esse perspexeris, inter sanguinem et sanguinem, causam et causam, lepram et lepram, etc. Ascende ad locum quem elegerit Dominus, ad sacerdotes levitici generis, et ad judicem qui praefuerit tempore illo, et facies quaecunque dixerit tibi, sequerisque sententiam sacerdotum: qui autem superbierit nolens obedire sacerdotis imperio et decreto judicis qui eo tempore ministrat Domino, [Col. 0210C] morietur homo ille, et auferes malum de Israel (Deut. XVII) . Ecce quod a judicio sacerdotum nec causam excipit, nec personam, licet alias per se ipsos, alias per ministros vicarios Ecclesiae decidant sacerdotes. Nonne in persona sacerdotum, sicut Ecclesiae doctores fideliter tradunt, Jeremiae dictum est: Ecce constitui te hodie super gentes et regna, ut evellas, et disperdas, et dissipes, et aedifices, et plantes (Jer. I) . Quid ergo peccavit dominus Cantuariensis, si appellavit, si prospexit sibi, si pepercit episcopis quos oportebat iterato ad damnationem et ignominiam sui perperam judicare, aut regiae indignationis intolerabile subire dispendium?

Qualiter autem pars adversa, quae et ipsa appellationem [Col. 0210D] instituit, causam prosecuta sit, qua modestia, qua sinceritate versata sit et cum Ecclesia, et cum adversario, novit Deus et judicet, et vobis ignotum esse non potest. Se ipsum poterit quis irridere et texere dolos in animam suam: sed profecto Deus non irridetur. Biennium jam elapsum est, tempus videlicet quod appellantibus suffragatur, eoque evoluto pro parte domini Cantuariensis est lata sententia: etsi adhuc ex dispensatione quorumdam rerum exsecutio differatur. Omnibus autem jam persuasum est Deum timentibus quod archiepiscopus et sui injuste proscripti sunt. Quo enim jure consficati sunt reditus clericorum? Et qua episcoporum patientia Ecclesiae et bona altaris Christi persecutoribus Ecclesiae ad libitum exponuntur? Quae justitia proscripsit innocentes sine [Col. 0211A] delectu professionis et ordinis, aetatis et sexus? Quis unquam tanta immanitate distraxit copulam nuptiarum? Et tamen ei qui facit hoc, ab episcopis innocentiae et justitiae testimonium redditur, ut in suam confusionem et perniciem dicere et scribere non erubescant, quia rex «dulce putat obsequium, cum monetur ut corrigat, si quid deliquit in Deum.» Ergo aut ex eorum sententia non delinquit, aut ei infideliter gratum et debitum obsequium subtrahunt, aut palam mentiuntur in capita sua, quia os quod mentitur occidit animam. Non est qui ei audeat denuntiare, quod expedit audienti pariter et dicenti. Non est qui dicat cum Moyse: Dimitte populum Domini cum omnibus quae ipsius sunt, ut ei sacrificet in deserto (Exod. V) . Non est qui trium [Col. 0211B] dierum itineri vacationem impetret clero degenti sub Moyse et Aaron, id est in cultu legis et ritu divini sacrificii occupato. Et quidem credibile est, quod si hic praesentes essent Moyses et Aaron ad ostium ejus, cujus innocentia praedicatur, aut eis omnino non pateret accessus, aut negaretur auditus, aut quod ibi non invenerunt, suppliciis, aut certe contumeliis afficerentur. Neque enim desunt Jamnes et Mambre qui Spiritui sancto resistant. Achitophel multos in deliberationibus reliquit haeredes, qui infatuant animas principum, et contra Deum proferunt et praeferunt consilium toxicatum. Quid enim nunc aliud in Cantuariensi archiepiscopo persequuntur, nisi quia in conspectu regum ausus est [Col. 0211C] Dei justitiam protestari, tueri legem, Ecclesiae tueri libertatem? Certe dum magnificus erat nugator in curia, dum legis contemptor videbatur et cleri, dum scurriles cum potentioribus sectabatur ineptias, magnus habebatur, clarus erat, et acceptus omnibus, et solus dignissimus summo pontificio, ab universis conclamabatur et singulis: sed ex quo in pontificem sublimatus suae memor conditionis et professionis exprimere voluit sacerdotem, et verbo Dei maluit uti magistro quam populo, factus est eis inimicus vera dicens, et vitam corrigens; ut et hi impleant mensuram patrum suorum, qui ex causa simili prophetas et apostolos persecuti sunt: et quidam eorum adhuc martyres Christi, id est testes veritatis et justitiae persequuntur. Quid in Elia persecuti [Col. 0211D] sunt Achab et Jezabel? Nempe religionis oraculum, testimonium fidei, justitiae professionem, exterminium idololatriae, medelam vitiorum, criminum abolitionem. Paulus et Petrus gladium Neronis evasissent, imo nec incurrissent inimicitias, nisi voluptatibus hominum et erroribus contraria praedicassent. Nemo enim in aliquo persecutus est quod erat aut dicebatur Elias: nemo punivit aliquem quia Petrus esset aut Paulus; et Joannes tutus esset in conspectu Herodis, nisi diceret: Non licet tibi habere uxorem fratris tui (Marc. VI) . Nullus enim in tantam evasit tyrannidem, ut naturam persequeretur. Sed frequens est, et multis vulgatur exemplis, quia

Haec est enim in Christiano justissima causa exsilii; pro qua non modo substantiam ponere debet, sed et animam suam. Jam enim sola iniquitas consuetudinum, et aequitas divinae legis ab adverso confligunt, et de causa pecuniaria, quae tunc quidem simulabatur, et in veritate nulla erat, nec mentio est. Adversus hoc multa fingit, machinatur, et in pelle vulpeculae laborat improbitas, sed mentitur iniquitas sibi, non attendens aut dissimulans [Col. 0212D] quam suavis est homini panis mendacii, sed per ea implebitur os ejus calculo. Sed profecto unum est quod omnes mirari, imo dolere debent, illos videlicet Cantuariensibus exsulibus insultare, pro quorum libertate se Cantuarienses ad omnia discrimina devoverunt. Illi pro communi libertate versantur in torculari, et quis astitit illis? Illi satagunt ut haereditas Domini liberetur a servitute, et ad ollas carnium et allia Aegyptiorum voto recurrunt, qui in libertatem fuerant educendi. Utique miserabiliores sunt omnibus gentibus. Si hic proscribuntur, affliguntur, et deputantur cum impiis: si consolationem a Domino non exspectant, si exsulantibus conscientia non respondet ad meritum: si in persecutionibus causam non habent Christum. Deridet eos [Col. 0213A] prudentia carnis, quae ab eventu merita pensat; sed Deus consolatur eos in tribulatione sua, tandem responsurus et illis qui mundo lenocinantur, et cervicalia ponunt sub capitibus universae aetatis, et pulvinaria sub omni cubito manus, communicantes excommunicatis, claves Ecclesiae ludibrio habentes, et putantes legem Dei, nihil aliud esse quam verba. Nos interim Deo in omnibus donis suis gratias agimus, et maxime quod nos dignatus est illorum numero aggregare, qui persecutionem pro justitia patiuntur. Suscepimus de manu Domini dulcia, de quibus saepe ad perniciem nostram abusi sumus. Quare et ab ipso aequanimiter non suscipiemus amara ad medicinam, in profectum salutis nostrae? sive vivimus, sive morimur, Domini sumus, ut id [Col. 0213B] solum peti oporteat ab amicis quatenus exsilii nostri angustias sublevent orationibus suis, ut non deficiat fides nostra, sed de afflictione nostra salutem nobis et Ecclesiae pacem et libertatem misericorditer operetur.

JOAN. Saresb., NICOLAO de Monte Rothomagensi.

Notam ingratitudinis jure contrahit, quem ad promerendum amorem et obsequium beneficiorum memoria non accendit. Et quidem tanto uberior debetur gratia, quanto cumulatius et frequentius ad nec meritum nec merentem a sola divite venaliberalitatis [Col. 0213C] innatae beneficia praecesserunt. Sed unde, mihi dilecte, et omni jure et merito diligende, ut humanitati tuae condigna liberalitatis compensatione respondeamus? exsulo, proscriptus sum, expositus paupertati, coexsulantium mihi magis quam propriis incommodis urgeor, et eorum, quae in pressuris Ecclesia Dei patitur, a me nihil reputo alienum. Sed in his omnibus Deum mihi propitium sentio, cujus muneris est ut exsilium pro justitia subeam libens: rapinam bonorum meorum pro fide, si necessarium est, gaudens excipiam, nec angustias timeam, aut erubescam ignominiam paupertatis, discipulus et professor pauperis Christi; certus ab ipsius veritatis oraculo, quod tristitia nostra vertetur in gaudium. Fidelis enim est, nec patietur [Col. 0213D] pusillos et pupillos suos tentari supra id quod possunt; sed ad gloriam suam faciet ut humilium tentatio eis transeat in profectum. Caeterum unde mihi interim, amicorum dulcissime, ut tuae respondeam liberalitati? Eam namque dissimulare non possum, quam toties expertus loquor, cujus beneficia toties mei senserunt, quoties opportunitas data est, ut tuae charitatis solatio fruerentur. Quod itaque possum ad praesens gratias devotione maximas ago, indubitanter exspectans, ut miserationi vestrae respondeat in misericordia uberi, cui in vobis beneficiorum pecuniam dedistis ad usuram.

Hoc enim solum est honesti fenoris genus, et quod usurarum et totius avaritiae, condemnatrix pagina veritatis non modo absolvit, sed centupla mercede [Col. 0214A] remunerat. Nam et hoc Salomon in Proverbiis testatur dicens: Feneratur Domino qui pauperis miseretur, et vicissitudinem suam reddet ei (Prov. XIX) , temporaliter quidem quatenus expedierit; plenissima autem retributione in vita aeterna. Quod si divina dignatio eatenus meis desideriis satisfaceret, ut benefactoribus meis sua auctoritate et meo ministerio vicem duceret rependendam, votorum temporalium summam mihi fere omnino videretur assecutus. Sed quid de pace nostra sentiam non plane video, aliis asserentibus eam desperatius elongari, eo quod Dominus rex prosperatur in viis suis: aliis econtra dicentibus quod ei pax non displiceret, si honesta reconciliationis occurreret forma. Et hoc utique crediderim citius, eo quod [Col. 0214B] vir prudens hanc ipsam successuum facilitatem et copiam debet habere suspectam, et viarum suarum conscius tutus esse non poterit, si injuriando Ecclesiae et pauperibus Christi Deum sibi reddiderit inimicum, sed, Deo propitiante, non faciet, quod principatus sui gloriam debeat offuscare, nec contra Deum praesumet de facilitate aut potius fallacia successuum, qui meminit quam fallax est eques ad salutem. Asahel velocitate cervos, ut refert historia, anteibat, et pernicitate currendi capreis praevalebat: sed quia agilitati nimis indulsit, hostem persequens fugientem, eum coegit ut instanti fatalem inferret plagam, qui fatum disposuerat declinare per fugam. Fugit interdum Christus a facie [Col. 0214C] persequentis, sed vae impoenitenti in quem provocatus torvo respicit oculo! Saluta socios curiales qui excommunicati non sunt.

M. GUALTERO de Insula.

Diuturnitas silentii mei jure videretur esse desidis amici aut negligentiae argumentum, nisi causis probabilibus, quas Deus evacuet, hujusmodi suspicio purgaretur. Eas ad praesens allegare non expedit, quia sicut mihi graves, ita et tibi conspicuae sunt, et notae mundo. Utinam solvatur chaos quod inter nos firmatum est, et pax inter regnum et sacerdotium reformetur, ut si intermeandi facultas patuerit, ejus, quae in [Col. 0214D] Domino est, nobis possimus adinvicem exhibere officia charitatis! Non enim excidit a memoria mea, quam tibi, exigentibus meritis, obnoxius sim ut magistro et domino. Et tu, licet adhuc mea in te non existant merita, me ut Christianum debes diligere et amicum. Temere tamen non dixerim ei rationem deesse meritorum: cui ad amandum intensa famulatur affectio, et voluntas ad obsequium prompta nihil avidius concupiscit, quam ut ei opportunitas a Deo praeparetur, qua amici sui satisfaciat votis aut usibus. Nam et Deus devotam acceptat pro adimpleto opere voluntatem, et pro qualitate et quantitate affectionis quemque remunerat. Exspecto autem et spero a Domino, quia et devotioni meae facultas dabitur, et procella nostra in [Col. 0215A] auram, auctore Deo, in brevi facilius et felicius transitura est quam credatur. Haec tamen potius accipiantur dicta ex certitudine fidei quam scientiae: eo quod Deum fidelem novimus in promissis, qui tunc demum gloriosius pro se patientibus suum ministrat auxilium, quando prorsus cessat humanum. Interim probat nos Dominus an diligamus eum, etsi moram fecerit, aequanimiter tolerandus est, quia quidquid nobis videatur, procul dubio veniet et non tardabit. Unde secure dico quia in brevi subveniet, cum pro certo noverim in humanis rebus nihil nisi momentaneum esse, et quod gloria mundi ut fumus evanescit, et iniquorum finis est ignis et vermis. Et quidem reliquiae impiorum interibunt: et est salus justorum indubitanter exspectanda a [Col. 0215B] Domino. Licet enim impius extollatur super cedros Libani, si modicum pertransieris, patenter intelliges, quia etiam quando florere videbatur, jam non erat, et non erat ulterius locus ejus. Ridet haec prudentia carnis, sed profecto Deus non irridetur, qui interim juxta Salomonem irrisoribus flagella parat, et duros malleos dorsis et cervicibus contemptorum. Caeterum quod ad humanam opinionem, tibi facilius patet, in qua conditione versemur, et quid ex decreto aulicorum nos timere oporteat aut sperare. Sperabimus autem; nam ad omnem humilitatem prompti sumus, quia conscientia servatur indemnis, dum legi divinae non derogemus nec honestati, qua amissa satius est mori quam vivere. Nullam pacis respuimus conditionem: certum habentes [Col. 0215C] quia melius est incidere in manus hominum, quam derelinquere legem Dei, vel turpitudinis incurrere maculam. Nec tamen praesumimus jurare observantiam Evangelii, memores infirmitatis nostrae, ut liquidum sit quam temerarium est jurare in consuetudines reprobatas. Hoc autem supra modum miror, quod Cantuariensis archidiaconus aut per se aut per alium non laborat de pace, cum ei constet Deo et mammonae simul serviri non posse. Vale. Salutat te frater meus R. et domum tuam tecum. Salutem dicimus clericis capellae, qui nec ex nomine excommunicati sunt, nec aliorum participatione. Memento nostri in orationibus tuis memoris tui.

JOAN. Sares., Mag. RADULPHO de Bellomonte.

Verae titulus pietatis nullo melius clarescit indicto quam cum illis misericorditer subvenit, qui humano solatio destituti sunt, et quos ingratus Deo gratis persequitur mundus. Hoc itaque te assecutum esse congratulor, gaudens, quod praeter opinionem multorum et fere omnium, non dico saecularis adminiculo philosophiae, sed igniculo Spiritus sancti, tuum ad veram sapientiam animum accendentis pariter et illustrantis exerces opera pietatis. Et, sicut ex relatione latoris praesentium didici, inter charitatis impugnatores (quod verum decet [Col. 0216A] Christianum) fraternitatis, quae in Domino est, ausus es reminisci. Sed unde hoc tibi, mi Radulphe, praesertim cum, qui columnae videbantur esse Ecclesiae, trepident: et gigantes qui orbem portare debuerant, facilius inundatione aquarum submergi acquiescant, quam gemere? Mandavit Dominus nubibus suis, ne in partibus illis pluant imbrem: et tu in eisdem non es veritus ad stillicidium divinae gratiae, germinare fructus misericordiae et opera Salvatoris. Credideram profecto te philosophantis habere verba, non animum; sed nunc recolo te aliquatenus esse magni discipulum Aristippi, qui omni conditione temporis aequanimiter utebatur, et in ipsis philosophabatur nugis, jucundus omnibus, nulli gravis: qui aliquando interrogatus quid ei philosophia [Col. 0216B] contulerit, dicitur respondisse: «Ut cum omnibus hominibus intrepide fabularer.» Ego de caetero in te securius arbitror confidendum, quia non diffidis de regno Christi. Qua spe rogo, ut, sicut coepisti, latori praesentium, contemplatione Dei et obsequii ejus, in opportunitatibus suis adesse memineris, certus quod si ei tantum placerent litterae nobiscum, quantum aves et curiales nugae tecum, ei omnia necessaria libentissime ministrarem. Vale.

Magistro GIRARDO PUCELLE.

Licet mihi dilectio vestra non praescripserit, ego [Col. 0216C] tamen opportunitate inventa, sicut fervorem animi, praesertim ad amicos, et in assertione justitiae cohibere non possum: sic a scribendo non potui calamum continere. Et fortasse plura scriberem nostrum, Ecclesiae Anglorum dico, contingentia statum,nisi quia opinor communem patrem nostrum dominum Cantuariensem vobis super his plenius rescripsisse. Progrediens ego ad reliqua Deo inprimis gratias ago qui mihi supra et contra merita mea dedit in omni tribulatione solatium, et omnes adversariorum tendiculas in gloriam suam convertit, et parvitatis meae profectum. Quanti enim facere debeo exercitium litterarum et negotiationes virtutis et experientiam propositi recte philosophantium, [Col. 0216D] et patientium innocenter et pro assertione fidei et justitiae defensione? Sed et sorti vestrae congratulor, audito quod inter hostes Ecclesiae, auctore Domino, gratiam invenistis, ut et temporalibus abundetis ad materiam gerendorum, et quadam litterarum et virtutum praeemineatis auctoritate, ut apud barbaros quod discretio vestra dictaverit, reputent sacrosanctum. Verum quod plurimi facio, illud est quod odistis Ecclesiam malignantium, et ut audio contra schismaticos in virtute Spiritus sancti publice pro fide in omni libertate conscientiae loquimini, et scribitis veritatem. Nam profecto: Ubi Spiritus Dei est, ibi libertas (II Cor. III) . Nec est quod magis philosophum deceat quam professio veritatis, justitiae cultus, contemptus mundi, et [Col. 0217A] paupertatis cum necesse est amor. Legimus philosophos gratis tanquam virtutis impedimenta contempsisse et abjecisse divitias. Sed quod et in gentilibus aliquis eorum operibus praeposuerit veritatem, hactenus inauditum est. In eo namque totius ethicae gentilis praecepta vigent, ut carnalium passiones affectionum, quas nequeunt penitus exstinguere, reprimant et subjiciant rationi. Quod si cui divinitus datum fuerit, quia ad hoc natura impotens est, non ambigitur eum recte philosophantis via ad vitam incedere, ut aeternaliter videat dies bonos: et quatenus in eo quisque profecerit, eatenus ad veram philosophiam accedit. Unde, quia vos confido recte philosophantis habere propositum, rogo, moneo et modis omnibus consulo, ut errantes studeatis [Col. 0217B] a schismate revocare, ut eum praeferant homini, nec se metu imperatoris aut schismatici Coloniensis circumventione patiantur a Christi corpore separari. Nam fortasse pro salute multorum vos Dominus ad hos barbaros destinavit. Nec credo rem istam adeundam jurgiis, sed felici moderatione complendam, praesertim a sapiente, qui meminit, quia modestia sapientiae a fine suaviter usque ad finem universa disponit. Alioquin pertinacibus communicandum esse non arbitror vel in minimo, cum meminerim illum, cujus figuram geritis, Zorobabel, qui vertitur in principes vel Magistrum Babylonis, non acquievisse hostibus Judae et Benjamin, ut etiam ad reaedificandam domum Domini cum filiis captivitatis aliquid omnino conferrent. De his hactenus.

[Col. 0217C] De caetero jam porrectas itero preces, quatenus de reliquiis regum et virginum mihi vestro aliquid transmittatis cum vestrarum testimonio litterarum. Valete.

Domino ALEXANDRO papae.

Si de exsilio clamamus ad patrem pro quo jugiter clamamus ad Dominum, pro cujus fide et honore contra persecutores Ecclesiae clamavimus semper et clamabimus, Deo auctore, quoad vita fuerit comes, vestra paternitas admirari non debet, cum de [Col. 0217D] inopinata rerum novitate clamorem extorqueat vis doloris, et importunae et amarissimae necessitatis acerbitas. Clamamus ergo ad successorem Petri, vicarium Crucifixi: et utinam clamor noster introeat in aures vestras, ut super calamitate Ecclesiae, et filiorum afflictionibus et gemitibus patris viscera concutiantur ad miserationem. Et licet miseriae nostrae de recenti injuria multiplicatae sint super numerum, et excreverint supra modum: tamen, Deo teste, acerbius dolemus, et ingemiscimus magis de imminutione gloriae vestrae et fama Romanae Ecclesiae denigrata, quam de damnis, injuriis et oppressionibus nostris. Jus est (pater) jus est veras exprimere voces, praesertim apud eum qui amator est et patronus veritatis, et cujus ministerio Spiritus [Col. 0218A] sanctus totius falsitatis figmenta condemnat. Viduam impatientius conquerentem propheta habuit excusatam, eo quod in amaritudine erat anima ejus ob recentem filii mortem. Et nos quid patienter queri possumus inter tot mortes, carceres, vincula, flagra, contumelias, terrores, esuriei, sitis, nuditatis et multimodae calamitatis angustias? Si ergo justae amaritudini debetur venia, quorum querela patientius audienda est? quorum gemitibus magis compatiendum? quorum preces benignius audiendae a Romano pontifice, quam exsulum Cantuariensium qui pro tuenda libertate Ecclesiae, pro astruendis privilegiis apostolicae sedis proscripti esse noscuntur?

Utinam, Pater, essent aures vestrae ad ora regis [Col. 0218B] et optimatum Franciae! utinam audiretis quomodo vobis insultant hostes Ecclesiae, et fere universi detrahunt vobis! Et, si vera sunt quae praedicantur in compitis, non video quo modo majestas vestra probabiliter valeat excusari. Praetereo quod insignis ille jurator, quasi re bene gesta, de manu vestra decanatum accepit et curam multarum animarum, vir probatae religionis et famae hilaris, qui nec uno mense ecclesiasticum addidicit ritum. Sed nunquid eximendus erat a jurisdictione omnium episcoporum, ut ei (sicut fautores sui gloriantur) auctoritate apostolica saevire liceat in subjectos non reservato eis appellationis remedio? Nunquid tantis erat privilegiis extollendus, ut in introitu suo vestra auctoritate convocatis episcopis et clero Angliae mandaret, [Col. 0218C] ne Cantuariensi archiepiscopo obedirent, vel ad ipsum vocati accederent, et ut jure excommunicati sine satisfactione et cautione omni absolverentur in sacrilegiis perseverantes? Os meum in coelum ponere non praesumo. Fateor et verum est omnia Romano licere pontifici, sed ea duntaxat quae de jure divino ecclesiasticae concessa sunt potestati. Liceat ei jura nova condere, vetera abrogare, dum tamen illa, quae a Dei verbo in Evangelio vel lege perpetuam causam habent, mutare non possit. Ausim dicere, quod nec Petrus ipse perseverantem in scelere quemquam et voluntate peccandi, posset absolvere, nec claves accepit quibus regni januam possit impoenitentibus aperire. Unde [Col. 0218D] ergo illi haec data potestas? Ad haec dicitur quod rex Angliae omnium episcoporum jurisdictioni subtractus est privilegio novo: quod profecto si obtinuit, ecce ei collata est auctoritas licitum libito coaequandi. Non tamen facile crediderim quod haec omnia tam facile contra Ecclesiam Dei impetrata sint. Sed hoc fiducialiter dixerim quod antequam haec essent apud nos divulgata, de diuturno naufragio veneramus in portum, a quo nos rejecerunt in pelagus, qui cum triumpho a sede apostolica redierunt. Nec aliquo modo persuaderi potest, quod legati qui venire dicuntur, procuraturi voluntates domini regis, conditionem nostram reformare possint in eum calculum, in quo erat, quando verbum hoc omnium corda concussit. Dubium tamen est an [Col. 0219A] velint, si tamen dubium, cum alterum eorum audierimus a multis in perniciem nostram, aut potius in dispendium, et ignominiam ecclesiae consensisse domino regi, et operatum esse, quantum in eo fuit, exterminium nostrum. Eum ergo misisse, sicut adversarii jactitant, nihil aliud est quam nobis ministrasse calicem passionis et mortis. Quod si proponit, sepiat Deus viam asciscentis et venientis, spinis, ut praecipitentur in foveam quam innocentibus paraverunt.

Adjiciunt malis nostris, qui contra nos, et magis contra vos gloriantur, quod exsilium nostrum prolongastis in annum, ut vobis rex Anglorum interim confoederetur. Sed memineritis foederis Benadab, quod regi Israel fuit in scandalum, et populo [Col. 0219B] in ruinam, quia ultionem divinitus procuratam in publicae religionis hostem noluit exercere. Procul dubio et iste, si stetissetis ad modicum, jam ad deditionem compulsus erat, ut se traderet manibus vestris et Ecclesia sub eo debita libertate gauderet. Sed quis de unius anni vita potest esse securus? An nescitis quoniam quicunque oderunt Ecclesiae libertatem, sive schismatico imperatori confoederati sint, vitae vestrae, quam Deus in multa protendat tempora, terminum optant. Patet ergo quam periculosa sit ista dilatio, per quam temeritas amplius insolescit, et Ecclesiae conditio tristior et durior malitiosius exspectatur. Mala facienda non sunt, ut proveniant bona: nec salubris esse poterit dispensatio, per quam sacrilegorum perpetuatur [Col. 0219C] audacia.

Excessi modum, et quis cui loqueretur minus attendi; sed exulceratae mentis impetum nequaquam potui cohibere, videns quod occasione verbi hujus crudescunt amplius adversarii nostri, imo vestri, et benefactorum nostrorum liberalitas tepescit, aut omnino exstincta est, praeter quam in rege Francorum, et paucis aliis, qui nobis quidem compatiuntur amplius, et, unde dolemus plurimum, queruntur de vobis. Placeat itaque miserationi vestrae, Cantuariensibus vestris aliquod praestare solatium, et vestri nominis gloriam reformare, reprimendo hostes Ecclesiae et retribuendo circumventoribus vestris pro merito. Unum pro certo [Col. 0219D] noveritis, quod si rex semel in quacunque petitione repulsam sustinuerit, omnium meritorum vestrorum, quoad ipsum, evacuabitur fructus. Necesse autem est ut patiatur repulsam, qui in petitionibus modestiam nescit.

Magistro GIRARDO PUELLA.

Etsi vobis nuper scripserim quae videbantur scribenda pro tempore, tamen instar amicitiae torpentis arbitror inter necessarios cessare verbi commercium, praesertim oblata ex quacunque occasione opportunitate colloquii. Celebre siquidem proverbium est: «Verba amantibus, et servilibus ingeniis [Col. 0220A] querelas non deesse.» Quantum vero silentium in professionibus religiosis ad cultum justitiae proficere commendatur, tantum profecto convincitur amoris perdere et generare defectum. Impulit ergo me stimulus charitatis, portitoris opportunitate divinitus collata, per litteras sciscitari, an circa statum vestrum in alterutram fortunae partem de novo sit aliquid immutatum, et an aliquid pro ea certum acceperitis de expeditione imperatoris et de vestro Coloniensi, quos Deus convertat, si praedestinati sunt, et per condignos fructus poenitentiae in unitate Ecclesiae constitutis donet veniam, et purgatos introducat, et perducat ad vitam: alioquin virgam furoris sui caedentem populos in indignatione, corripientem Ecclesiam castigatione crudeli confringat [Col. 0220B] Altissimus misericors et miserator Dominus. De statu meo nova scribere nequeo, quia circa me nihil est innovatum. Sed qui vester fui recedentis, ubicunque sim et ubicunque locorum vos degatis, auctore Domino, vester ero. Nec dubito quin et opportunitatibus meis, si res exegerit, officiosa esse disponat vestra sedulitas. Poterimus autem magis ad invicem officiosi esse, si ipsi philosophiae (cujus professioni diutius operam dedimus) curaverimus diligentius inservire, ut simus (scilicet) potius mandatorum exsecutores, quam inanium ventilatores verborum. Res enim quaerit, curat, et assequitur veritas philosophiae, non verba. Et mihi quidem nunquam placuisse scientiam quae in solis versatur sermonibus, vobis pridem notum est. Nec auditores [Col. 0220C] verbi, nec praecones apud Dominum justi sunt, sed factores: estque verae philosophiae certissimum argumentum, cum quis virtutis obice retundit stimulos carnis et totius fortunae elidit incursum. Sumus, amice, in conflatorio Domini, eo per patientiam philosophemur auctore. Nam doctrina viri per patientiam noscitur. De caetero communicate mihi si placet novorum aliquid, quae in expilatis invenitis armariis: si non aliud occurrit, quod nostratibus desit, saltem visiones et oracula beatae illius et celeberrimae Hildegardis apud vos sunt, quae mihi ex eo commendata est et venerabilis, quod eam dominus Eugenius speciali charitatis affectu familiarius amplectebatur. Explorate etiam diligentius et rescribite [Col. 0220D] an ei sit de fine hujus schismatis aliquid revelatum. Praedixit enim in diebus beati Eugenii, quod non esset nisi in extremis diebus pacem et gratiam in urbe habiturus. Precor autem attentius, ut res beati Remigii apud vos sic protegatis sicut protegeretis animam meam.

Idem GALTERO Albanensi episcopo.

Magnam mihi praestat apud vos audendi fiduciam, quod ille, cujus memoria in benedictione est, utriusque nostrum Pater sanctissimus Adrianus, qui vos in sancta Romana fortissimam (ut spes est) columnam plantavit Ecclesia, me speciali quadam [Col. 0221A] charitatis gratia prae caeteris conterraneis diligebat, et fortunae meae casus sortis suae eventibus connumerandos arbitrabatur. Haec ipsius ad me affectio nobis adinvicem et aliis interim paucis innotuit. Sed nisi eum fata praepropere, quod nunc leget orbis Christianus, e medio rapuissent, jam innotuisset e mundo. Unde et mihi de vestra dilectione censeo tutius et in Christo amplius praesumendum, credens quod sicut vos vir beatissimus successorem praeelegit honoris, ita, imo magis, habere studuit haeredem charitatis. Ea ergo fiducia qua ipsum consueveram, alloquor et vos, quia sicut illi obsequium meum plena et sincera affectione devoveram: ita et quod in me promptum est, honori vestro et gloriae paratus sum inservire. Caeterum non video quo [Col. 0221B] modo vester aut Ecclesiae Romanae subsistere possit honor, et unitas servari corporis Christi, si personarum estis acceptores et munerum, si vobis judicibus perit innocens: et quod nuper Gallia fieri vidit et doluit, impoenitens absolvitur criminosus; si Ecclesiae Dei spolianda et conculcanda tyrannis exponitur; si iniquitas potens et patens in consistorio vestro de justitia manifesta triumphat; si clerici vobis consentientibus aut dissimulantibus dantur ad victimam sicut oves occisionis; si usurpatae pravitates vestro silentio et torpore servandarum robur obtinent legum. Hoc enim est pro quo exsulant, et proscripti sunt miseri Cantuarienses, quia mutire audent pro Ecclesiae libertate, quia sedis apostolicae privilegium protestantur, quia traditionibus impiorum [Col. 0221C] anteferendas praedicant sanctorum Patrum canonicas sanctiones. Revolvite, si placet, libellum detestandarum abominationum, et plane videbitis quod adversarii nostri, imo et vestri et totius Ecclesiae Dei dorsum converterunt ad sanctuarium Domini, et legem non profanare, sed evertere moliuntur. Si illis decernitis ignoscendum, quia potentes sunt, nos imbecilles, illi opulenti, nos pauperes; si tempora periculosa metimini, si dies malos expavescitis, ut contra justitiam ducatis pro malitia dispensandum, nunquid creditis vos hac via Deum placare posse, ut meliora tempora largiatur, ut vos dilatet et roboret, ut adversarios vestros extenuet et enervet: nunquid haec est via Domini? [Col. 0221D] ubi lex? ubi prophetae? ubi Evangelium Christi? ubi decreta et exempla sanctorum? Lex utique sempiterna est, et solvi non potest, quia in quo judicio judicaveritis judicabimini: et per quae peccat quis, per haec et punietur.

Sed fortasse minuti homines indigni videntur ut pro eis tanti principes debeant exacerbari, et pro aliis aeque potentibus esset rigor justitiae exercendus. Verum hoc non apostoli distinctio est, sed arguti philosophi Thrasymachi, definientis in eo constare justitiam, ut plurimum prosit ei qui plurimum potest: cum econtra probati philosophi definierint eam esse virtutem, quae plurimum prodest ei qui minimum potest; liberat enim pauperem a potente, et decernit meritis praemia, non [Col. 0222A] personis. Si rex immunis creditur, quia licet ipsius auctoritate, aliorum tamen ministerio maleficia exercentur, potest et David non imputari sanguis Uriae, quia ab eo non proprio, sed gladio filiorum Ammon interfectus est. Et Achab et Jezabel innocentis Naboth non luent sanguinem, quia fraude judicii legitur interemptus: sed ab utroque regum, pauperum duntaxat et innocentum sanguis exquiritur, eisque non imputantur praelia commissa jure legum. Nonne in consistoriis vestris teritur quod regulariter proditum est, quia ratihabitio mandato comparatur? Nonne et omnia nostra facimus quibus nostram impertimus auctoritatem? A vestro itaque jure colligo inferens, quia si auctoritatem accommodaveritis, si dissimulatione justitiae rata [Col. 0222B] habueritis quae contra ecclesiam praesumuntur, totius malitiae hujus reatum incurritis coram Deo et hominibus.

Haec idcirco vobis tanquam patri et domino credidi familiarius intimanda, ne consensum detis iniquitati: sed animam vestram liberetis apud Deum et homines. De caetero, quia Remensis Ecclesia dicitur ad curiam proficisci, precor, ut magistro Radulpho per dominum papam et alios ab archiepiscopo et canonicis decaniam obtineatis. Jam enim de eo eligendo sermo habitus est: nec credo quod sit apud eos aliquis litteratior aut honestior moribus, aut liberalior in pauperes Christi. Valete.

Idem ALBERTO cardinali.

Veritatem libenter audit amicus veritatis, et salus illius desperanda est, cui gratior est fraudulentae adulationis illecebra, quam veri salubris asperitas. Unde et vobis, quem amatorem veritatis esse non dubito, audentius scribo, ratus non displiciturum quod Ecclesiae Dei noveritis profuturum. Scio enim in vestro desiderio esse, si coelitus datum fuerit illius imitari vestigia, qui pro liberatione ejus posuit animam suam. Haec in potestate regis Angliae colliditur et tanta premitur servitute, ut etiam mentionem fecisse libertatis, laesae majestatis videatur esse reatus. Collegerunt item pontifices, et nostri [Col. 0222D] temporis Pharisaei in adventu Joannis illius insignis juratoris, concilium, et in eo consilium inierunt, quomodo perderent Christum Domini, excommunicatos impoenitentes absolverent, evacuarent divinae legis et canonum sanctiones: et sine crimine committerent et tuerentur inobedientiae crimen. Sentit hoc Cantuariensis archiepiscopus et coexsules sui, qui bonis omnibus proscripti sunt, quia mutire audent pro Ecclesiae libertate. Sperabatur in adventu cardinalium aliqua consolatio; sed ecce eo magis crudescunt cornua tyrannorum, quod vident palpari, et non remorderi illum qui fecit et facit omnia haec. De altero tamen legatorum merito confidit Ecclesia, quia creditur agi Spiritu Dei. Et utinam alter potentatui et gratiae regis quam appetiit [Col. 0223A] hactenus, praeferat veritatem. Quod si fecerit, nec confirmationem, nec tolerantiam aut dissimulationem consuetudinum regis ad aliquo episcoporum exiget, quae legi Dei patenter adversantur, sedis apostolicae privilegium dissipant, et omne jus et auctoritatem eorum quae gerenda sunt in Ecclesia Dei, in principis conferunt voluntatem. Si pastorale officium non nisi ad nutum principis liceat exercere, et procul dubio nec crimina punientur, nec tyrannorum arguetur immanitas, nec reipsa diu stabit Ecclesia. Ergo quisquis ille sit, qui in tantarum pravitatum usurpatione silere et dissimulare consulit sacerdotes, haereticum esse non dubito, et praeambulum Antichristi, si ipse non sit personaliter Antichristus.

[Col. 0223B] Clama, inquit Spiritus per prophetam, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam et annuntia populo meo scelera eorum (Isa. LVIII) . Et Apostolus in quo loquitur Christus: Argue, inquit, obsecra, increpa (I Tim. IV) , et omnem punire inobedientiam promptus ipsi Angelo qui in coelis est anathema denuntiat, si se erigat contra Christum, et doceat contra Evangelii veritatem: et audet homuncio monere et consulere sacerdoti, ut taceat et dissimulet injuriam Christi, mala faciens ut proveniant bona? Nonne pereuntis impii sanguis de manu sacerdotis obmutescentis sic exquiritur ut et ipse pro silentio moriatur? Moyses manus non demisisse, sed erexisse describitur, ut Amalec sterneretur. Arca Dei non legitur captivata, nisi quando perversa mansuetudine patris [Col. 0223C] sacerdos filios arguens uti maluit, quam severitate et auctoritate pontificis. Achab, et si reprobus fuerit, prae quibusdam sacerdotibus nostrae aetatis divinae legis habuit zelum. Nam qui aurum, argentum, variam supellectilem, liberos et uxores regi Syriae in commercium pacis exposuerat, domorum scrutinia non concessit, ut divinae legis servaret libros, quos rex iuimicus prae caeteris omnibus cupiebat auferre. Unde et legis zelus a Deo auctore ipsi Achab consolationem retulit et triumphum. Petrus solidas invenit aquas ambulans in fidei fundamento: mergi tamen coepit, ex quo imminentis aurae timuit flatum.

Sed quid ad Patrum exempla decurritur? Nonne [Col. 0223D] dominus papa (cujus vitam ad pauperum consolationem optimam et diuturnam faciat Dominus), zelo justitiae, quem semper habuit, meruisse credendus est, ut hostis fidei Fredericus contritus sit a facie ejus, et ira Dei castra ejus exterminarit, qui jam videbatur de urbe et orbe et universali Ecclesia triumphasse. In quo tamen magis (ut indubitanter credo) adjuti estis precibus pauperum Christi, quam vestrorum consiliis aut viribus Romanorum. Audenter quoque dixerim, quod vos suo miraculo citra humanum consilium de faucibus leonis eripuit; ut de caetero semper tantum habeatis in Deo fundatore Ecclesiae et custode et eodem vestro liberatore fiduciam, quod nec adversantium minis nec blandientium fraudibus recedatis a via recta, aut contra [Col. 0224A] regem credatis de lege dispensandum. Nam qui Fredericum dejecit coram vobis, profecto et alios tyrannos si institeritis mandatis ejus subjiciet vobis aut omnino dejiciet.

Dignetur ergo sanctitas vestra, apud quam non est acceptio personarum, dominum illum, qui Anglicanam conculcat ecclesiam, domino papae et fratribus vestris verba veritatis et virtutis ingerendo reprimere, quia, si Ecclesia Romana voluerit, et de Domino non diffidat, eum facile perdomabit, sed quidem non istorum ministerio legatorum, nisi alia via incesserint: cum rex ille de altero eorum praesumat plurimum, quem petivit ex nomine. Nec tutum esse ducunt multi sapientes et religiosi in tali loco et tanto discrimine sub eo judice causam [Col. 0224B] Ecclesiae ventilari, qui Papiae inter cognatos, amicos et notos praesens, et silens ad minus — nam alii aliud suspicantur — audivit et vidit Ecclesiae Romanae, cujus est membrum, tantum fieri praejudicium, et causam fidei publice condemnari. Non enim creditur nunc aut fide sincerior, aut charitate ferventior, aut virtute constantior, novam ex alto fortitudinem induisse, ut non possit muneribus aut metu flecti, aut gratia hominis qui eo patrono semper usus est in causa ista. Jam vero vicisset ecclesia nisi auxilio et consilio ejus jurator ille decanus praevaluisset: et utinam nunquam fuisset annulus ille, quem in signum confusionis ecclesiae et sui triumphi videntibus cunctis semper ostentat. Utinam dominus papa peccatum alienum nunquam fecisset [Col. 0224C] suum; et intrusum, quem ad gloriam Dei dejecerat juste, ipse qua cunctis praeeminet auctoritate non intrusisset: nec illum fecisset custodem animarum, qui et Ecclesiae persecutor exstitit, et adhuc non nisi carnem sapit.

Domino JOANNI Pictaviensi episc., J. S.

Liberalitatis vestrae sedulitas non tam crebris quam continuis et perennibus beneficiis promeretur, ut non ad frequentes, sed ad perennes vobis gratiarum tenear actiones. Teneor quidem teneborque perpetuo. Et quo plus sincerae affectionis, quod solum [Col. 0224D] possum, ad praesens rependero, eo amplius et arctius me non dubito obligari. Nam in charitatis contractum indubitanter venit, et specialiter obtinet, ut habita reddatur semper et ut nisi reddita nullatenus habeatur. Sed quantum est hoc quod me totum, id est hominem, parvum nomine, facultate minorem, minimum merito vobis deberi profiteor. Nam totum istud pro merito parum est. Sed dum mecum in ratione dati beneficii, humanitatis exhibitae, profusae liberalitatis contraxistis affectione religiosa, obligastis vobis et illum totum, qui mensuram bonam et coagitatam et supereffluentem mercede centupla refundet in sinum vestrum. Totum, inquam, et fiducialiter dixerim totum, qui nulli cedit in partem: Licet et singulis electis gratiarum [Col. 0225A] usus conferat speciales, sui tamen munere integro non deciso, nec distracto particulatim, quia cuivis totus adest, aut totus elabitur, hic certe se pro me totum debet, et procul dubio totum reddet, quoniam fidelis est in promisso, et munificentissimus in retribuendo. Secuti estis et sequimini fidem ejus, ut se de mandato et promisso teneri meminerit, praesertim cum operatoribus misericordiae publicum Evangelii munimentum dederit, quod confirmare dignatus est charactere crucis suae, et insignire sanguine proprio. Haec ergo erit miserationis vestrae retributio copiosa; haec humanitatis exhibitae divina merces, et impendii temporalis aeternum compendium. Et quidem, ut justum est, magni facio terrenae facultatis subsidia, sed [Col. 0225B] pluris sunt solatia recti consilii, quae a vobis indesinenter recipio, et adminicula verae vitae, monumenta dixerim et instrumenta sapientiae.

Causa ergo frequenter scribendi vobis, duplex mihi est: primo ut statum vestrum, quem periclitari timeo, explorans satisfaciam sollicitudini: deinde ut vestra prudentia instruar, qualiter me ad varios fortunae motus oporteat praemuniri. Proinde placeat vestrae dignationi rescribere quatenus cum domino rege processeritis in verbo pacis, quid actum sit in curia Pictaviensi, ubi credibile est vulpes foveas invenisse et volucres coeli nidos, et parvulo, cujus natalis celebrabatur, pene reclinatorium defuisse. Conjicitur enim Radulphi de Faia [Col. 0225C] spiritum ibi praepotuisse, ut et prophetae et praecones palatii inebriati sint dolis et temeritate illius. Utique vetus proverbium est et quod Vespasianus Augustus in se dictum patienter audivit: «Vulpem posse mutare pilum, non animum.» Tradunt etiam qui de animalium scripsere naturis, quia hoc genus animalis nullo unquam tempore mansuescit. Et Offellus:

Magistro SILVESTRO Thesaurario Lexoviensi, JOAN. Saresb.

Audita, dilectissime, pace tua, ut oportuit, pro amico laetatus sum, sed omni emolumento mihi gratior est perseverantia honestatis, et usque ad invidiam veterum amicorum famae purioris hilaritas. Primus itaque et adhuc solus formam perseverantiae in agone Christiano cum Ecclesia laborantibus praebuisti, et per gratiam Dei reliquis de caetero proderit ad erectionem spei, ad tuitionem libertatis, ad virtutis profectum, quod in te praecessit felicitatis exemplum. Felicius tamen reputo quod ex amore possessionum et facilitate et temeritate jurandi primam fidem irritam non fecisti, quam quod rerum [Col. 0226C] compendia temporalium assecutus es pro voto amicorum et merito tuo. Pro merito sane dixerim, quamvis certo certius constet, plura et longe majora et clariora tuis deberi meritis. Quae procul dubio reddet, qui neminem ab initio fefellit creditorum, et mensuram coagitatam et supereffluentem refundit in promerentium sinus. Liquet ergo in te quia Deus, qui inaniter gloriantibus resistit, humilibus dat gratiam (I Petr. V) , et juxta Apostolum, qui se existimat aliquid esse, cum nihil sit, se ipsum semper, interdum vero seducit et allos (Gal. VI) .

Quia ergo Deo propitio naufragium evasisti, adhuc in alto navigantibus, et cum Petro naufragantibus quam potes opem ferre memineris, et agonem [Col. 0226D] Christi juvare, nunc orationum suffragio, nunc tuarum solatio litterarum. Haec enim sunt (ut dixerim quod ad me) quibus maxime indigemus. Ego enim per misericordiam Dei temporalibus abundo, ut formam potius habere videar florentis in patria quam exsulis et proscripti. Dominum Cantuariensem Christianissimus rex Francorum Senonis exhibet regia magnificentia in ecclesia Beatae Columbae, eumque in omnibus sic veneratur et colit, ut christum Domini decet a christo honorari. Eidem quoque fidelissimo principi, sicut ipse fatetur, pauci videntur dies, et parvi sumptus prae amoris magnitudine, quos sacerdotis Christi et apostolici viri impendit obsequiis. Sed et fidem ejus, quod satis humiliter recolit condigna mercede remunerat Deus [Col. 0227A] cujus muneris est, ut sine cruore et tumultu in medio hostium degens, et prosperetur in omnibus, et quod maximum reputat, ametur et honoretur a subditis, sicut Obededom, arca Domini recepta, in ancillarum fecunditate, et gregum, et totius possessionis multiplicatione, divinae benedictionis expertus est fructum. Et Holda per ejusdem arcae receptionem, quando eam pius Achaz ejecerat a templo Domini, assecuta est in silentio pontificum et sacerdotum gratiam prophetiae: sic rex Christianissimus, recepta in regno suo Ecclesia Romana, de uxore suscepit filium fidei, auctore Domino, et regni haeredem, quem data sibi omnium expetibilium optione fuerat petiturus. Nunc autem pro humanitate Ecclesiae exhibita Anglicanae, novam, quam pro [Col. 0227B] arbitrio suo dabit Dominus, gratiam confidenter exspectat. Dominus papa Cantuariensem archiepiscopum verbis et scriptis nuper consolatus est, et utinam omnibus innotescat quibus pactionibus et cautionibus obtinuerit ille jurator insignis ea de quibus Ecclesiae adversarii gloriantur. Et tamen si pactiones fuerint adimpletae, nobis abunde in restitutione ablatorum et pace et securitate prospectum est. Silentur haec interim necessitate obedientiae, sed spes est in brevi omnia propalanda esse; quia, ut pro certo didicimus, legatorum, qui sperabantur, adventus suspensus est, aut omnino sublatus juratoris fraude comperta. Rescribe quatenus licitum fuerit, quod Ecclesiae et nobis in agone Christiano expedire fueris arbitratus, et me, ubicunque [Col. 0227C] locorum sim, noveris esse amantissimum tui.

Domino MILONI episcopo Morinorum.

Eo sinceritatis vestrae titulus in charitate splendidius elucescit, quae ex relatione latoris praesentium certius constat, quod inter fortuitorum eventuum turbines, et varias procellas negotiorum, quibus officii vestri instantia indesinenter concutitur et acriter, sine tamen virtutis elisione, colliditur, amicorum potestis sollicitudinem gerere, et eorum onera per fraternae charitatis exhibitionem facitis vestra. Sic enim et Apostolus scandalizatis couritur, et fratribus [Col. 0227D] coinfirmatur infirmis, et per compassionem fit in Christo omnibus omnia, dum ad formam ethicae purioris, et consummatioris philosophiae, humanum a se nihil reputat alienum. Reposita est vobis, Pater, hujus corona misericordiae, quam reddet vobis in illa die misericors et miserator Dominus, qui nos interim exsules et proscriptos suos, sanctorum suorum ministerio, necessitatibus nostris pro ipso communicantium consolatur in omni tribulatione nostra. Nam Christianissimus rex Francorum patrem nostrum Cantuariensem archiepiscopum in ulnis charitatis excipiens eum in ecclesia Beatae Columbae Senonensis regiam magnificentiam exhibet, et sic tractat in omnibus ut a christo tractari decet christum Domini. Aliter enim exprimere nequeo [Col. 0228A] affectionem, quam naufrago sacerdoti exhibet Christianissimus princeps. Nos autem domestici sacerdotis, proscripti quidem rebus, sed ascripti fidelibus, qui pro justitia patientes honorificaverunt ministerium suum, dispersi sumus ut exsules in regno Francorum. Sed ubique nobis adest qui pascit volatilia coeli, et lilia vestit agrorum. Speramus autem quod idem Pater noster et omnium Dominus procellam nostram in auram convertet in brevi, licet majus nobis imminere naufragium hostes Ecclesiae glorientur. Mentiuntur enim Romanam Ecclesiam nobis conversam esse in arcum pravum, et dominum papam omnibus regis Anglorum petitionibus annuisse, ex eo sumentes conjecturam, quod excommunicati nostri absoluti sunt in adventu Joannis de Oxenefordia; [Col. 0228B] qui etiam, quasi re bene gesta in curia imperatoris, ubi schisma confirmatum est, acceptum de manu domini papae reportavit Saresberiensis Ecclesiae decanatum. Sed si quis ea quae Romae gesta sunt diligentius recolat, plane videbit quod Romanus pontifex etiam circumventus causam Ecclesiae et nostram fidelissime procuravit. Jam dictus enim Joannes tandem praestito juramento de more absolutus, ut itidem publice juravit, quod nihil in praefato schismaticorum conventu fecerat contra fidem Ecclesiae et honorem et utilitatem domini papae, et utinam non dejerasset! postmodum commendatitias et deprecatorias porrexit ex parte domini regis, quibus insertum erat, ut illi tanquam regi ipsi in omnibus crederetur. Deinde tanta fultus auctoritate, [Col. 0228C] causam quae inter regem et archiepiscopum super pravis consuetudinibus vertitur, domini papae commisit arbitrio, ut illae ad nutum ejus roborarentur, aut caderent, et archiepiscopo ad formam mandati ejus pax omnimodo reformaretur. Et hoc item juramento confirmans obtinuit ut dominus papa concederet se ad hoc legatos esse missurum. Quorum iter, ut aiunt, suspensum est, juratoris fraude comperta.

JOAN. Saresb., WILLELMO subpriori Ecclesiae Christi Cantuar.

[Col. 0228D] Mihi nuper locutus es in parabolis, dicens tuas, imo Ecclesiae opes de novo publicatas, et studiosius deprecaris ne me eas prodente transferantur in Babyloniam. Sed si publicatae sunt, miror quare usque ad patrem se pro filiorum salute et libertate matris devoventem, et jam triennio aerumnis expositum ante liberalitatis beneficia non pervenerunt. Si publicatae sunt, debueramus et nos esse de coutentium populo. Si patrem profitemini, ubi est amor ejus? si dominum recepistis, debitae venerationis quo profectus est timor? si vos fratres asseritis et amicos peregrinantium, cur cessant humanitatis officia, et debitae solatia charitatis? sed fortasse quo gratius patri praestetis obsequium, exspectatis ut amplius egeat. Interim picturis inanibus [Col. 0229A] imperitae multitudinis oculos oblectantes rati impensum iri publicis usibus quod in spectaculis et curiosorum lenociniis oculorum ineptius erogatur. Profecto

O. de Faverenshem mihi.

Amentis est, non amantis se et sua curare duntaxat, et quae aliorum sunt ducere aliena: humanum teste comico nihil charitas a se reputat alienum, sed per congratulationem recte gaudentibus adest, et per compassionem dolentibus congemiscit. Suas tamen affectiones ordinatissima ratione dispensat, ut sint omnes in Domino, et humanitatis officia in singulos lege naturae et gratias informantis magis aut minus exercet. Et cum beneficia gratiae latioris ad omnes porrigat, maxime tamen dilatatur ad domesticos fidei, et judicio ejus in his ipsis qui curam suorum et maxime domesticorum, quos affectui [Col. 0230A] natura ingerit, et fidei consortium pietati commendat, curam non agit, fidem negavit, et est infideli deterior. Te autem in hac esse sententia omnino non ambigo, ut pro nepote tuo Adam (more scholarium) degente et patiente et regente in studio litterarum fiducialiter intercedam: certus quod sicut honestatem acceptas officii, et meritorum patris ejus in te per ingratitudinem non obliviscerer, sic necessitatibus ejus opportunum et debitum non tardabis praestare subsidium. Quod si praemissis rationibus, quas utique prudenter pensas, preces meae aliquid possunt ferre momenti, totus in preces assurgo, et efficaciam earum experior, tuis plena devotione genibus provolutus; si de me sollicitaris, conditionem meam divinae munus gratiae gratanter [Col. 0230B] amplector, crebra meditatione revolvens quam suspecta fuerit omnibus recte sapientibus continuata mundi prosperitas, et quam certum sit argumentum dilectionis, filiorum delinquentium culpas per flagella purgari.

ROBERTO de Faversham, archidiacono, JOAN. Saresb.

Inhumanus est, et extremae impietatis maculam incurrit et notam, qui paterna afflictione non laeditur, praesertim ubi paternae benignitatis in filium plura et grandia luce clarius radiant argumenta. Constat enim ex sententia Domini totam Chananaeorum [Col. 0230C] gentem perpetua servitute damnatam, quia pater eorum Cham a quo genus et nomen contraxerunt, inhumanus exstitit in parentem. Nam ex commisso auctoris impii tota posteritas praejudicium tulit, et dum odibile servitutis excipit jugum, devitandae impietatis salutare omnibus procurat exemplum. Sane et ego me deteriorem Chananaeo quolibet arbitrer, si Patri non compatiar laboranti: si flagella ejus non exulcerent animam meam super dolorem vulnerum propriorum. Hujus rei testis est conscientia, testis est conscientiae scrutator et arbiter Deus, qui forte citius quam credatur illustrabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium. Et jam quidem stamus ante tribunal ejus, [Col. 0230D] et eum in causa nostra judicem exspectamus, ut in conspectu ipsius stultum sit et temerarium mentiendo totius laboris et vitae si quid tamen salubriter patimur aut recte agimus, mercedem perdere. Laboravi ergo (sicut ipse novit) apud dominum Cantuariensem, utens nunc mitigativis, nunc acerbioribus et omni sermonum genere; sed labor meus (quod doleo) cessit incassum. Quos autem obices ille precibus et persuasionibus nostris opponat, et retexere longum est, et fere superfluum, cum magister Gilbertus, quem vobis fidelem esse non ambigo, omnia plenissime audierit ex ore ejus. Deum tamen testem invoco in animam meam, quod ut ex animi mei sententia loquar, archiepiscopus episcopum sincere diligit, et saluti et indemnitati [Col. 0231A] ejus cupit esse prospectum: sed insistit, ut qui inobedientiae et illiciti ausus aliis dedit formam, se ipsum salubris et necessariae obedientiae caeteris praestet exemplum. Quod si sibi Scripturarum auctoritate, amicorum consilio, et domini papae mandato persuaderi permiserit, ipsum archiepiscopum quem nunc fortasse plus justo timet clementissimum Patrem inveniet, et longe proniorem ignoscere quam ulcisci. Potestis enim et expedit reminisci quid super hoc a sede apostolica nuper domino Constantiensi rescriptum sit: nam ad vestram aut venit, aut debuit pervenire notitiam. Scitis etiam quid solatii mihi retulerit decanus vester, aut si nescitis, utinam omnia quae Romae gessit, tam in hac causa quam in caeteris, non modo vobis, [Col. 0231B] sed et toti innotuerint mundo. Et si liceret adhuc ea publicari per nos, facile innotesceret quid actum sit, et de consuetudinibus unde litigium vertitur inter regnum et sacerdotium de pace archiepiscopi et libertate Ecclesiae, de integra restitutione et securitate omnium exsulum: quid etiam juraverit, et qua cautione firmaverit pactiones. Ea interim silemus necessitate mandati, dum promissionum speratur et exspectatur fides. Sed nihil opertum quod non reveletur: idque Deo auctore in brevi. Juxta enim est dies perditionis eorum, qui in mendacio deprehendentur et retributionis et vindictae adesse festinant tempora. Quod si meum consilium interim quaeritur, ecce coram Deo, quem hujus verbi in [Col. 0231C] extremo examine testem invoco, tota spiritus libertate, et in fide illi tanquam patri promissa et debita respondeo, quod in omni ardua dubietate censeo faciendum. Scilicet ut primo omnium quaeramus et sequamur quid super hoc lex divina praescripserit, quae si nihil certum exprimit, recurratur ad canones et exempla sanctorum, ubi si nihil certum occurrit, tandem explorentur ingenia et consilia sapientum in timore Domini, illique, seu plures seu pauciores sint, caeteris praeferantur, qui honorem Dei commodis omnibus anteponunt. Nullus enim salubriter incedit, lege Dei, quae omnibus est certissima forma vivendi, neglecta, et qui Patrum vestigia detrectat imitari, ad consortium regni, quo illi gaudent intrare non potest. Nam et Josue et seniores [Col. 0231D] Israel in foedere Gabaonitarum patuerunt culpae, quia, sicut Scriptura testis est, sumptis eorum cibariis os Domini non interrogaverunt. Quid autem significatur per os, nisi verbum Domini, quo semel locutus est, ut id ipsum repeti non oporteat? hujus autem perspicua est et clara in lege sententia, quoniam melior est obedientia quam victimae; quia et ariolandi crimen est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere. Hanc Christus edicto promulgavit et exemplo, factus obediens usque ad mortem, docens quibus finibus virtus obedientiae debeat limitari. Obediendum enim est non modo usque ad jacturam temporalium et corporis cruciatus, sed usque ad exitum mortis, et si certa in necessitate cessatur, virtus obedientiae non [Col. 0232A] assequitur palmam. Sapientiores amici melius fortasse consulent, sed ego, Deo teste, ad praesens commodius nescio. Sic enim Domini mei Jesu Christi gratia persuasus sum, et omnes amicos persuaderi desidero, quod

RICARDO de Bohen Constant. episc., JOAN. Sares.

Super afflictione domini mei Saresberiensis episcopi, quod quidem justissimum est, anxiatur spiritus [Col. 0232B] meus, eo quidem gravius, quo minus laboris hujus facilem exitum videt. Quanta autem sedulitate apud dominum Cantuariensem egerim ut eum relaxaret, novit inspector et judex omnium. Sed labori meo successus defuit ex variis causis, quas retexere supervacaneum arbitror, quia plurimas earum M. Gilbertus fidelis vester ab ipsius archiepiscopi ore audivit. Ut vero taceam plurima, ex eo maxime movetur archiepiscopus quod dominus Saresberiensis formam inobedientiae caeteris dedit, et adhuc assistit Londoniensi, et aliis qui quaerunt animam ejus ut auferant eam. Adjicit etiam quod ei contumaciter scripserit, et sub praetextu frivolae appellationis, crimen inobedientiae studuit colorare, [Col. 0232C] sed non eum postea praesumptionis poenituit, ut appellationi renuntiaret, sed quadam inconstantia verbi et operis dissimulata injuria appellationis, qua se tuetur, opponit obicem corripienti: et tamen simulata humilitatis reverentia misericordiam petit. Nihil aliud ergo ab eo potest aliquis impetrare, nisi ut episcopum ab appellatione recedentem, et culpam publice profitentem, et de caetero obedientem paterna benignitate recipiat: et exinde quasi filium charissimum in omnibus tractet. Nam de archiepiscopi mansuetudine, si hoc, quod necessarium esse scitis, episcopo fuerit persuasum, omnino non dubito. Nostis enim quid super hoc vobis nuper scripserit dominus papa, et quid remedii decanus huic causae retulerit ab apostolica [Col. 0232D] sede. Cujus tamen, si promissa processerint, et eorum, quae juramento firmata sunt, fides fuerit adimpleta, archiepiscopus et sui reconciliabuntur in brevi, et pax cum honestate Ecclesiae inter regnum et sacerdotium reformabitur. Interim, quod vobis innotuisse potest, ad silentium eorum quae Romae gesta sunt, necessitate mandati arctamur. Sed cum de fide aut perfidia constiterit pactionum, propalare licebit universa. Quia ergo dominus Saresberiensis et Reginaldus archidiaconus me in causa ista sollicitant, rogantes ut quod invenero eis rescribam aut vobis, precor attentius, ut jam dicto archidiacono litteras, quas ei mitto, habere faciatis, et felicem, Deo auctore, provideatis exitum causae.

Magistro HUMFRIDO Boni.

Non est, amice, quod possim de status mei qua litate causari, quia omnia hominis machinamenta miseratio Dei mihi cooperatur in bonum. Nam temporaliter fere universa succedunt: et spes est quod haec ipsa quae videtur esse vexatio, sicut intellectum excitat, sic verae salutis est paritura profectum. Illud tamen aliquatenus movet, quod quidam amicorum super conditione mea acerbius sollicitantur, et more hominum carnaliter et temere magis quam prudenter, et vere amantium, saepe et fere semper vano concussi terrore, timent [Col. 0233B] «graviora pericula veris,» et quod vere prosit aut noceat, attendentes parum, illic trepidant ubi non est timor. Nam jacturam conscientiae aut famae nequaquam subtiliter pensant, et dum umbra virtutis in opinione hominum constet, et nugiloquos evitent detractores, parum curant quid ad sincerae rationis examen cuique debeatur ex merito. Nam plurimi talium pluris faciunt videri quam esse bonum. Alii sublata sibi temporalium subsidia ingemiscunt, quae per me illis ministrabantur a Domino. Sed ad petitionem utrorumque ratio consulta respondet, quod eum qui in agone Ecclesiae Christum sequi coepit, nec rei familiaris dispensatio, nec patris revocat sepultura. Fixum est mihi, [Col. 0233C] Deo auctore, propositum, quatenus ipse dederit honestatis formulam sequi, et animae salutem in mundi commercio non distrahere ad boni cujuscunque pretium temporalis. Ipse viam doceat, et ducat per semitam virtutis, et perducat ad illorum consortium, qui pro justitia patiuntur. Desidero tamen, si salva honestate fieri posset, reconciliari: et in ecclesiis quibus ascriptus sum ad honorem Dei et amicorum solatium ministrare. Unde dilectioni vestrae supplico quatenus quid expediat et deceat, per dominum Baiocensem et alios amicos vestros explorare et rescribere non gravemini, quatenus tutum fuerit, et vestrum mihi praebere consilium. Hoc enim de genere eorum est quae ratione humanitatis nulli negari debent, quia et suppressa [Col. 0233D] non proficiunt, et tenacitatis conservatione non crescunt, et erogatione sui non minuuntur, sed amplius quo magis fuerint publicata clarescunt.

Episcopo Baiocensi HENRICO, JOANNES Saresboriensis.

Audio, Pater, et gaudeo, quod pro merito vobis universa succedunt: et qui decanorum nomen et ordinem, dum licuit, honorastis, nunc vestrarum splendore virtutum in terra aliena usque ad multorum invidiam pontificis illustratis officium. Quod quidem tanto salubrius ad conscientiam, tanto [Col. 0234A] gloriosius est ad famam, quanto rarior invenitur ovium pastor, aut qui in Ecclesia Dei ministerium suum studeat honorare, in tanto fastu et numero nomine tenus illustrium sacerdotum. Jam enim, ut Deus pridem in propheta conquestus est: Sacerdotes non dixerunt, ubi est Dominus? et tenentes legem, justitiam nescierunt (Jer. II) . Unde et justum est ut eminentia vestra honoretur et diligatur etiam ab his qui exigentibus meritis nostris sacerdotium praesens videntur habere contemptui, et legem Dei, quae solvi non potest, evacuare nituntur. Licet enim Aegyptii pastores ovium detestentur, et Samaritani temporis nostri non coutantur his qui verbum Dei publice confitentur: tamen et Joseph invenit gratiam in Aegypto, et [Col. 0234B] apud Assyrios claruit Daniel, et praerogativa meritorum etiam regnante Achab Eliam fecit insignem. Non est ergo mirum, si apud principem Christianum et officiales ejus suum virtus reperit locum, et si diligitur ab hominibus quem divina gratia constat esse perfusum; sicut unguentum a capite Christo in Ecclesiae defluxit barbam, et inde in oram vestimenti derivatur, ut pro divinae dispensationis decreto, et meritorum gratia quemlibet irriget electorum. Utinam, dilectissime domine, de hac plenitudine vestra aliquid accipiamus et nos, et agonizanti Ecclesiae prosit, quod in conspectu domini regis gratiam invenistis. Quae sit enim conditio nostra non expedit replicare, cum vobis, [Col. 0234C] et de causa vestra plenius constet, et immerita poena. Sed consilium salubre ad conscientiam, et honestum ad famam a vobis impetrare operosum est, et prece dignum. Quamvis enim mihi adsint subsidia temporalium, Deo propitio, non modo ad necessitatem, sed ad gloriam: tamen quatenus salva integritate conscientiae et honestate famae licuerit, paratus sum juxta consilium vestrum domini regis gratiam promereri, nihil enim spondeo contra Deum, aut si unquam tentavero, meos conatus pietas ejus impediat, Valete.

Magistro RICARDO episcopo, Constantiensi archidiacono.

[Col. 0234D] Proscripsit me gratis, quod novit Altissimus, et vos scire arbitror, violentia publicae potestatis; sed unde ad gratiarum non sufficio actionem, Deus sic itinera mea direxit et opera, ut rerum experimento didicerim, quia eum timentibus nihil deest, sed nec aliquem coexsulantium novi, cui, non dico, tolerabilis, sed jucunda esse non debeat conditio sua. Me tamen (quod sine timore non eloquor) Dominus caeteris mitius tractat, et uberiori temporalium affluentia consolatur: fortasse indignum reputans, qui aliquid adversitatis pro ipso debeam sustinere. Nulli enim rectum sapienti venit in dubium quin affluentia successuum debeat esse suspecta; eo quod mundus hominum more fallacium illis solis continuato [Col. 0235A] favore blanditur, quos prodit, ac si insidiantibus adversariis potestatibus clamet: Quemcunque osculatus, et amice diutius amplexatus fuero, ipse de reprobis est, torquete eum. Unde et perpetua laudum gloria illustrium doctorum doctor Anselmus, ut a suis accepi, dicere consuevit, se nihil magis habere suspectum quam quod eum Deus in tota vita nulla corripuerat adversitate. Ubi enim se patrem exhibet, omnem filium corripit et castigat. Ipse autem novit figmentum nostrum cui stamus aut cadimus, et utinam eo semper stemus auctore, et prospera vel adversa cuique prout electis novit expedire, salubri moderatione dispensat. Ab ipso itaque spero viae hujus et exspecto processum acceptaturus, eo propitiante quod dederit. Plura autem [Col. 0235B] et certiora scribam cum innotuerint. Interim super statu vestro, quem Deus optimum faciat, certiorari desiderans, et orans attentius, ut vestris recurrentibus litteris mihi fidelius innotescat. Et si pacis meae formam aliquam sine conscientiae et famae dispendio potueritis explorare, eam laetus excipiam, et quatenus licitum fuerit et honestum, etiam ipsis adversariis (quibus Deus dignos poenitentiae fructus largiatur ad vitam) libenter obtemperabo. Alioquin non est in proposito meo ut, pro peponibus Aegyptiorum et aliis, vel minimum honestatis subeam detrimentum. Pius vero Jesus, qui virtutis dedit affectum, perseverantiam largiatur, quia sine eo nihil recte incipit aut finitur.

[Col. 0235C] De caetero jam a multo tempore porrectas itero preces, quatenus libros Aristotelis, quos habetis, mihi faciatis exscribi, et notulas super Marcum, meis tamen sumptibus, quaeso, in hac re nulla ratione parcatis. Precor etiam iterata supplicatione, quatinus in operibus Aristotelis ubi difficiliora fuerint, notulas faciatis, eo quod interpretem aliquatenus suspectum habeo, quia licet eloquens fuerit alias, ut saepe audivi, minus tamen fuit in grammatica institutus.

JOAN. Saresb., RADULFO priori Wigornensi.

Aquarum copia nequit exstinguere charitatem, et [Col. 0235D] sincerae dilectionis affectus se perspicuis indiciis prodere consuevit. Poterat ergo videri jure silentii mei diuturnitas arguenda, nisi et necessitas peregrinationis, et locorum distantia et intermeantium raritas, et difficultas commeantium, et perniciosa sibi et odibilis Deo, officiosa tamen Ecclesiae insidiatorum diligentia, charitatis silentium excusarent. Officiosam sane dixerim praeordinatis ad vitam, quibus omnia cooperantur in bonum, rabiem persecutorum, quia et dum impius superbit, incenditur pauper: et dum malitia debacchatur insanius, qui in conflatorio Domini sunt, purgantur amplius aut probantur. Nunc autem quia mihi divinitus collata est impertiendae optatae salutationis occasio, opportunitatem gratanter arripui [Col. 0236A] et, vestro interveniente officio, precor attentius totam Wigornensem Ecclesiam nomine meo diligentius salutari, orans ut memoriam mei habeatis, et haberi faciatis in orationibus ejus, et agonem Ecclesiae Domino sedulis precibus commendetis. Nam quod ad temporalia et solatium corporis, non tam ad necessitatem quam ad delicias promissionem Christi esse verissimam ego et coexsules experimur, ut nihil nobis defuerit probabiliter, expetendorum pro tempore, ex quo in eum solum contulimus patrocinium causae nostrae; et, unde magis grati esse debemus Altissimo, a domesticis et antiquis familiaribus nihil hac tempestate recepimus: sed amici nostri et proximi steterunt contra nos ponentes carnem brachium suum, et tenebras lucem. [Col. 0236B] Ut enim de aliis taceam, jam quadriennium mihi exsulanti elabitur, nec in ratione dati et accepti alicui eatenus obligatus sum, quin omnibus in commune satisfacere possem, delegato eis ad solvendum pauperrimo debitore. Nec hoc tamen dixerim ad arguendam ingratitudinem veterum amicorum, sed ad magnificandam gratiam Dei, qui contra et supra merita mea, tam me quam parvulos ejus, qui mecum sunt, consolatus est in omni tribulatione nostra. Ut autem haec nobis consolatrix gratia propitia perseveret, vestris et sanctorum desidero precibus adjuvari. Cantuariensis vero archiepiscopus, qui, velut alter Jonas, ut Ecclesia liberetur, spontaneum ex charitate naufragium fecit: gratiam, quam apud suos meruerat, [Col. 0236C] Domino ducente, apud extraneos reperit, et filiorum expertus devotionem, stipendiis suis Ecclesiae militat Anglicanae. Noveritisque pro certo, quia per misericordiam Dei in brevi patenter videbitis, quod (ut credo) desiderat anima vestra, persecutores scilicet Ecclesiae aut converti aut conteri. Sed caetera, quae ad hunc articulum pertinent, necesse habeo praeterire, ne praevaricator obedientiae publicem, quibus pactionibus et cautionibus obtenta sunt, quae in praejudicium domini Cantuariensis et suorum a domino papa indulta esse jactitant, qui Ecclesiam persequuntur. Hoc autem licenter eloquor et verum est, quia si pactiones fuerint adimpletae, negotium Cantuariensis archiepiscopi et totius [Col. 0236D] Ecclesiae commodius geri non potuit.

JOAN. Saresb., magistro SIMONI LUPELLO.

Species est conscientiae diffidentis apud amicum in articulo necessitatis insinuatione verborum preces involvere, et officium deprecantis expedire potius arte quam fide. De tua ergo dilectione, dilectissime, a multis diebus concepta fiducia ulteriori fiducialiter agens, amotis omnium circumlocutionum involucris, precor attentius quatenus latorem praesentium apud dominum Wigornensem, et ubi expedire cognoveris, sic promoveas ut me ipsum. Nam quod ei mei contemplatione exhibitum novero, perinde [Col. 0237A] acceptabo, ac si mihi personaliter esset exhibitum. Quis autem sit status meus, et aliorum qui in agone Ecclesiae constituti sunt, si tamen id audire placuerit, aliquatenus eo referente cognosces. Spero autem quod et tu videre desideres diem Domini, ut Ecclesia convalescat. Lex Dei in conspectu gentium et invidentium roboretur, et sic splendeat in capitibus regum insigne fidei et publicae potestatis, ut de caetero non dentur cornua peccatori. Et hoc quidem facile obtineret, nisi quia, si vera sunt quae vulgo dicuntur: Tenentes legem, justitiam nescierunt (Jer. II) : et a sacerdotibus et prophetis Israel egressa est pollutio super omnem terram. Aderit tamen, auctore Domino, in brevi fidelium consolator, et propter electos ventis imperabit et [Col. 0237B] mari, ut momentanea tristitia lugentis Ecclesiae in gaudium perpetuum convertatur. Si liceret obligationes et cautiones, quibus impetratum est quod in praejudicium Cantuariensis archiepiscopi a sede apostolica nuntiis regis jactitatur esse concessum, libenter exponerem: sed sine singulorum expressione certum sit hoc pactionibus esse insertum, quod praefati archiepiscopi et suorum plenam indemnitatem et omnimodam securitatem contineat, et ad totius Ecclesiae proficiat libertatem. Hoc autem mirum est in oculis omnium, et omni stupore dignum quod nec semel inter comprovinciales convenit episcopos, ut de pace Ecclesiae tractantes vel una vice convenirent regem, cujus innocentiam publico universitatis suae testimonio astruunt, et patientiam [Col. 0237C] tantam praedicant, ut dulce putet obsequium quoties monetur ut corrigat, si quid forte deliquit in Dominum. Et profecto aut eum Deo propitiante reducent ad viam, aut de necessitate citius quam credatur domino papae vapulabunt, aut regi, cujus ad praesens dum plus justo verentur iram, negligere, imo et occidere videntur animam. Quare autem haec scripserim tibi notum arbitror sapienti. Vale.

ADAE abbati de Evesham.

Praeter eam quam ab initio mutuae cognitionis ad [Col. 0237D] invicem contraximus charitatem, ulterior quaedam jure societatis initae conciliata est inter nos amicitia, ut alter alterius fortunam sic in utriusque sortis calculo excipere debeat velut suam. Nam affectionem quam studiorum communicatio peperit, promovit in peregrinatione similitudo morum, et familiaritatis non tam frequens quam jugis et perpetua ad invicem exhibitio. Possemus ergo jure de tam diuturno vicissim silentio conqueri, nisi et distantia locorum, et intermeantium raritas, et difficultas, aut magis impossibilitas conveniendi taciturnitatis indebitae purgaret notam. Nam ut proverbialiter usurpatum est, charitas elinguis praetendit speciem non amantis. Prior ergo, ut justum est, studui superiori et domino quod potui et semper [Col. 0238A] debeo sedulae venerationis obsequium exhibere, et quae circa vos et ecclesiam vestram gerantur et vestros sollicitius et diligentius perscrutari, ut his quae recte geruntur congratulari valeam, et si quid (quod absit!) deprehendero vobis esse molestum, mutua affectione compatiar. Erit ergo si placet dilectionis vestrae de statu nostro rescribere: et si sedulitas mea vobis officiosa esse potuerit in aliquo, praescribere et praecipere ex animi sententia pro viribus parituro. Precor autem et obtestor in fide Dei et charitate quatenus charissimum mihi N. fratrem vestrum in Domino et nostrae peregrinationis socium diligatis, et vestrae familiaritatis munere honoretis: et sic eum tractetis de caetero mearum contemplatione precum, ut eas apud vos experiatur [Col. 0238B] alicujus esse momenti. Si de statu meo curatis audire, noveritis quod hoc exsilii mei quadriennium sic infirmitati meae contemperat Dominus, ut processu temporis vexationem meam successus comitetur uberior, et plenior miseratio consoletur. Alimenta et indumenta meis adsunt ad abundantiam: dulcium et utilium in exsilio multiplicatur copia amicorum: et evanescente ex magna parte fide veterum familiarium, novorum charitas amplius solidatur. In ratione dati et accepti me sibi conterraneorum nullus obligat, sed extraneorum ministerio me totum sibi soli reddit obnoxium qui volatilia pascit, et decore incomparabili vestit lilia, floresque vernantes. Neque hoc dictum accipiatur ut amicos arguam frigescentes, sed ut glorificetur [Col. 0238C] pauperum Pater qui in coelis est, et electos tentari non patitur supra id quod possunt. Quaeso itaque et affectuosius supplico quatenus peregrinationem meam, et naufragium Ecclesiae laborantis vestris et sanctorum precibus faciatis Domino attentius commendari. Quae circa dominum Cantuariensem sunt, ubi, auctore Domino, prosperius agitur quam credatis, lator praesentium poterit aperire: ei enim dedi in mandatis, ut fidei vestrae universa communicet.

R. abbati Persorensi.

[Col. 0238D] Qui amicis nec in salutis voto communicat procul est a charitate: et non amare convincitur qui oblata opportunitate colloquii, amatorem sui nec salutationis recreat verbo. Nam nec illis verba deesse solent, qui lingua diligunt et simulatione duntaxat: qui fidei munus et charitatis officium nec affectione retinent, nec exercent opere et veritate. Memor ergo contractae inter nos amicitiae, latori praesentium natale solum invisere satagenti, dedi in mandatis, quatenus vos salutaret nomine meo, et de statu vestro, quem Deus optimum faciat, diligenter inquireret, ut audita per eum forma conditionis vestrae possim, ut justum est, amici pressuris, quas Pater misericordiarum a domo vestra arceat, compati: vel successibus, quos multiplicari [Col. 0239A] et perpetuari desidero, congaudere. Vos etiam de statu meo et coexsulantium (si tamen cura haec quempiam sollicitat veterum amicorum) per eumdem certiorari poteritis, et Deo auctore veraciter audire prospera de praesenti, et sperare nobiscum in brevi de futuro prosperrima. Nisi enim pactiones quae de libertate Ecclesiae et restitutione, et pace et securitate Cantuariensis archiepiscopi et suorum, cum domino papa initae sunt, et firmatae cautionibus, quas ad praesens exprimi non oportet, fideliter impleantur, per gratiam Dei citissime confundentur et erubescent qui oderunt Sion, et suam cum Scribis et Pharisaeis fraudulenta verborum astutia nituntur justificare malitiam. Nam ex verbis nuntiorum domini regis, qui non coaraverunt in curia, [Col. 0239B] liquido deprehensum est, qua sinceritate agatur cum Ecclesia Dei: et quod, qui videbantur columnae Ecclesiae esse, corrupti peponibus et alliis Aegyptiorum, malunt servire, et Ecclesiam fatigari in luto et latere, quam itinere trium dierum in veram prodire libertatem, et abominationes Aegypti Domino immolare. Precor autem attentius quatenus mei memoriam habeatis in orationibus vestris, et peregrinationem nostram sanctorum qui vobiscum sunt orationibus commendetis.

Domino JOCELINO Saresberiensi episcopo, JOANNES [Col. 0239C] de Saresberia.

Acceptis litteris amicissimi mei Reginaldi archidiaconi, dominum Cantuariensem, quod et ante saepius feceram, super consolatione vestra instantius sollicitavi: et sicut antea quando magister Gilbertus praesens adfuit, omnem operam dedi et diligentiam, ut satisfieret petitioni vestrae. Sed qualis primo inventus est, talis perseverat adhuc. Non quidem, ut conscientia teste loquor coram Deo, in proposito constans odio vestri, sed ne dentur cornua peccatori, et ne facto isto inobedientiam temeritas invalescat. Nam si ad obedientiam redieritis, non dubito quin eum illico inveniatis clementissimum patrem. Nititur autem in facto isto, et de consilio amicorum quos habet in Ecclesia Romana, et sapientium [Col. 0239D] Ecclesiae Gallicanae qui vexationem ejus ita acerbe ferunt ut suam. Nec est aliquis eorum qui consulat ut sententiam revocet, dum inobediens exstiteritis, et excessum vestrum sub appellationis praetextu velitis excusare. Recepit enim appellatorias vestras et alias nomine episcoporum, etsi neutram receperit appellationem, ut ex responsione ejus nobis palam est. Vos autem, ut ait, nec recessistis adhuc, nec ei unquam super appellationum renuntiatione scripsistis, cum tamen hoc patentibus litteris oporteat fieri, si ab eo misericordiam exspectatis. Appellatorias vero vestras domino papae misit: et utinam verum esset quod in suis episcopi testificati sunt, de innocentia et justitia domini regis qui, ut aiunt, dulce putat obsequium quoties [Col. 0240A] monetur, ut corrigat, si quid forte deliquit in Dominum. Si tanta est benignitas ejus, quare non conveniunt eum, ut Ecclesiae Dei parcat et sibi? si non est, quare patentibus litteris testificati sunt in animas suas? haee praetendit archiepiscopus, et sic reluctantibus, et patenter sitientibus sanguinem ejus contra Ecclesiam, et se ipsum acquiescere non decrevit. Caeterum si vos subtraxeritis coetui persecutorum, et redieritis per exhibitionem obedientiae, pronior erit ad veniam et omnem misericordiam exercendam, quam vos ad preces, et hoc quidem, sicut ipse videtis, fieri expedit, imo necesse est. Scitis enim quid dominus papa rescripserit fratri vestro episcopo Constantiensi, quid etiam solatii vobis a sede apostolica retulerit decanus vester. [Col. 0240B] Nam conatus ejus et processus non latet archiepiscopum, qui per nuntios suos nuper recepit apostolicam consolationem, cum multarum fasciculis litterarum. Praefatus quoque decanus, si dignum ducit, meminisse potest pactionum quas iniit, et cautionum quas praestitit domino papae, et si ab injuriis archiepiscopi sui et domini postea aliquantulum temperasset, fortasse sibi ipsi utilius prospexisset imposterum. Ex eo tamen ipso, unde praejudicatum videtur archiepiscopo, praeter intentionem gerentium ei prospectum est: et patet ex absolutione excommunicatorum ejus, quam periculose eis antea communicatum sit. De hac tamen absolutione, et aliis causam hanc contingentibus, necessitate [Col. 0240C] mandati ad silentium coarctamur usque in diem certum, quo constet an dominus papa pactionibus, quas admisit in causa Ecclesiae, instructus sit, an illusus. Interim nihil aliud consulere possum quam quod lex divina praescribit, quod Deo potius oportet obedire quam hominibus: nec unquam acceptantur victimae obedientiam subtrahentis: nec salubriter incedit, qui debito officii sui praeponit voluntatem mundanae potestatis. Hoc vobis loquor tanquam Patri et domino coram Deo, quem testem invoco in animam meam in districto examine: quia, si salubrioris consilii mihi pateret via, illam vobis devotione promptissima aperirem. Et, si videritis in quo vobis valeam officiosus esse, secure praecipite ex animo pro viribus parituro. Credo [Col. 0240D] vos recepisse litteras quas misi domino Constantiensi et amicissimo meo archidiacono, ut ad praesens plura scribere non oporteat.

Domino ROGERIO Wigornensi.

Confidentia securas emittit preces, nec justae petitionis repulsam veretur apud amicum, qui ad illius semper est accinctus obsequium. Quid autem justius est quam ut Dominum fidelis animet ad officia charitatis: et Dominus in salutis suae compendium amici vota compleat deprecantis? Expedite autem arbitror sanctitati vestrae ad vitam, et nubilitatem decere ad gloriam, ut contemplatione [Col. 0241A] divinae miserationis parvulorum Christi necessitatibus communicetis, et ubicunque ratio permiserit, in eorum consolatione aut promotione charitati quae in Christo est satisfaciatis, et generi vestro quod plures parvulos suos dignoscitur exaltasse, quam mundus, licet in maligno positus, adhuc possit deprimere. Lator praesentium unus parvulorum Christi est: est et mecum unus de parvulis vestris, potestisque collata vobis opportunitate divinitus, ut dici solet, sine sanguine et sudore, sine dispendio facultatum, et cum augmento opinionis vestrae et conscientiae, necessitatibus ejus juxta preces domini archiepiscopi subvenire. Quod ut faciatis tantae majestatis precibus meae parvitatis adjicio preces, mihi reputaturis impensum quidquid [Col. 0241B] ei beneficii aut honoris a vestra fuerit bonitate collatum. Nec immemor sum consolationis, quam Senonis a vestrae liberalitatis verbo percepi, nec vos immemorem esse patiar, cum aut necessitas importunior urgebit; aut modestia verecundiae, necessitatis importunitati, quam nondum inexorabilem expertus sum, victa succumbet. Unum autem prae caeteris rogo, moneo et in verae amicitiae consulo fide, ut memineritis in causa Ecclesiae conscientiae, quod ad Deum, famae, quod ad homines: nec in calamo Aegyptio confidatis, qui et nulli opem fert, et membra perforat incumbentis: rerumque exhibitione monstretis, quod ad vos, fallacem esse et vanum, qui malitiam, quae adversus Ecclesiam [Col. 0241C] exercetur, excusans, accusantibus praetendere consuevit: Gens sua et pontificium tradidit eam mihi. Sacerdotem Christi alloquor, Ecclesiae pastorem, pontificem animarum, filium illustris comitis, qui in regum catalogo dignus fuerat numerari, nisi quia magnificae virtutis titulo meruit, ut in libertatis culmine constitutus, reges viderit in ordine secundo, et regum parens (quos adoptione promovit) haberi debet in sempiternum. Non ergo vereor ne in ventum verba emiserim, aut quod mihi captiosum sit in tantae sanctitatis auribus vera esse locutum. Non tamen ex causa veritatis insidiantium laqueos timeo, qui utinam totam vitam devoverim veritati, et in assertione ejus impenderim animam: [Col. 0241D] in invio est, Pater, qui Ecclesiam regere putat esse dominatum in clero, et fastum in populo, pauperum Christi loculos exhaurire, ut hostes Crucifixi, histriones et mimos, et caeteras hujusmodi mulceat pestes: placere potestatibus saeculi, ut perniciosa et infami patientia pastorum Christi conculcetur Ecclesia, sua quaerere non quae Jesu Christi, otiari in talento Domini, et usurariam virtutum accessionem negotiatione sollicitudinis et laboris non exercere. Aderit in brevi pastorum pastor qui a vobis et nobis districtam exiget rationem: eritque tunc memoria justi cum laudibus, et nomen impiorum putrescet. Sed ne in longum videar prophetare, citissime per misericordiam Dei videbitis Ecclesiam resurgere, ut qui eam hactenus prodiderunt, aut [Col. 0242A] cum Petro lacrymentur ad veniam, aut cum Juda laqueo se suspendant.

GUILLELMO BRITONI subpriori Cantiae.

Reflorescit, auctore Domino, status universalis Ecclesiae, et schismaticorum impetus frustratus est, et superbia Moab in dies infirmatur. Nec de nocte vas tatus est nunc, ut ab initio, sed in meridie suffossa est Aar, et muri ejus dejecti sunt funditus, ut exsultatio Moab ex necessitate Petro cedens de caetero conquiescat. Unde spes est in Domino ut vociferantibus tubis sacerdotalibus in proximo corruat et Jericho, et regnum proprio sanguine acquisitum [Col. 0242B] obtineat triumphator Jesus, et in pace possideat quod sui juris est sponsus et custos Ecclesiae Christus. Cum enim Romanus pontifex per patientiam Teutonicum tyrannum diutius exspectasset, ut vel sic provocaretur ad poenitentiam, et schismaticus, abutens patientia ejus, peccata peccatis adderet jugiter, ut error in amentiam verteretur, vicarius Petri a Domino constitutus super gentes, et regna, Italos, et omnes qui ei ex causa imperii et regni religione jurisjurandi tenebantur astricti, a fidelitate ejus absolvit: et Italiam fere totam a facie furentis et praesentis tanta felicitate et celeritate excussit, ut in ea nihil habere videatur, nisi tortores, quos evitat interdum, et angustiarum, quas evitare non potest, juge supplicium. Abstulit ei [Col. 0242C] etiam regiam dignitatem, ipsumque anathemate condemnavit: et inhibuit auctoritate Dei ne vires ullas amodo in bellicis congressionibus habeat: aut de Christiano aliquo victoriam consequatur, aut alicubi quiete et pace gaudeat, donec fructus poenitentiae condignos operetur. In quo secutus est exemplum Gregorii VII, decessoris sui, qui nostra aetate Henricum imperatorem Ecclesiae privilegia convellentem deponens in concilio Romano simili sententia condemnavit, et quidem illa sententia effectum sortita est: et hanc de privilegio Petri latam videtur ipse Dominus confirmasse. Hoc enim Itali audito, ab eo discedentes, reaedificaverunt Mediolanum, schismaticos expulerunt, Catholicos reduxerunt [Col. 0242D] episcopos, et apostolicae sedi unanimiter adhaeserunt. Sed quid nota recenseo? Hoc utique locorum fama quasi praeconia voce concelebrat. Nec aliquibus dubium puto, nisi forte lateat illos qui soli hac tempestate exsulant domi suae.

Quia ergo ab Oriente jam radius serenitatis illuxit per Christum, et incolumitas Ecclesiae in capite reparatur, superest spes fidei certissima, quod unguentum a capite in apostolicam barbam exuberans, descendet in caput et oram Anglicanae Ecclesiae: et qui prophetam exterminare nititur de Israel, nisi forte resipiscat, divinam sententiam excipiet, dicente Amos ad ipsum: Uxor tua in civitate fornicabitur, et filii tui, et filiae tuae in gladio cadent, et humus tua in funiculo metietur, et tu in terra pollura [Col. 0243A] morieris, et populus tuus captivus migrabit de terra sua (Amos., VII) . Haec est enim poena resistentium verbo Dei, et potestatum, quae ora sacerdotum nituntur occludere. Profecto tunc risus dolore miscebitur, et extrema gaudii luctus occupabit, et amarum erit, cibum et potum et amica colloquia cum excommunicatis communicasse. Nunquid tunc Balaamitae, pontifices et sacerdotes, et principes Taphneos et Arioli consiliis suis salvare poterunt Madianitas, cum eos gladius Domini persequetur? Nunquid cardinales proderunt aut legati, si Balaamitae fuerint in die Domini? Certe si ipse adfuerit Balaam, aut benedicet tabernaculis Jacob, quae nunc proscribi et exsulare videntur in eremo, aut gladio cadens verbi Dei sibi adversarium esse experietur [Col. 0243B] Spiritum sanctum: et sentiet quia sicut allophylorum messes et sata, ita et incendentium vulpium caudas ignis exurit.

Haec idcirco praemiserim, ne quis amicorum ponat carnem brachium suum, et excommunicatis participans in se gladium provocet bis acutum. Dicitur autem, quod sine dolore et lacrymis nequeo reminisci, quod sancta Cantuariensis Ecclesia participatione illius insignis excommunicati Randulphi de Broc anathema contraxit, et lege Dei contempta Melchom adorans litteras domini papae pro archiepiscopo sibi missas, regi ad subterfugium obedientiae et opera debitae misericordiae excludenda transmiserit. Unde precor attentius, consulo, et quanta possum instantia moneo, ut, si falsa sunt [Col. 0243C] quae dicuntur, et adhuc ab anathemate immunis est, sibi, ne tale quid de ea probabiliter fingi possit, de caetero caveat. Et si in anathema incidit, redeat per poenitentiam, ne quae inter occidentales Ecclesias hactenus religione insignis exstitit, imposterum sit insignis et crimine. Si haec duriuscule videantur esse concepta, scio quia nec diabolo loquor nec schismatico Bathoniensi, sed amico veritatis et fidei, et per eum Ecclesiae Christi habenti charitatem. Velit nolit mundus, Cantuariensem Ecclesiam, quod Deus novit, sincera diligo charitate, et periculo ei imminente tacere non possum. Nam ut ait propheta: Leo rugiit, quis non timebit? Dominus locutus est, quis non prophetabit? (Amos III.) De [Col. 0243D] caetero si vocationem domini Cantuariensis audisti, ex ea causa ecclesiam tuam invitus non exeas, nisi alia causa te exire compellat. Scio enim, et ut utinam scires, quid ab ipso obtinuerim tibi. Vale.

Domino ALEXAND. papae JOANNES Saresberiensis.

Anima nostra, Pater, in amaritudine est, ut quod in conspectu vestro timeo plurimum, verbo modestiam subtrahat vis doloris, et patientia prae miseriarum cumulo querelas omnino nequeat cohibere. Alii enim nostrum pro defensione justitiae morientes a Deo et ab Ecclesia expetunt innocentis sanguinis [Col. 0244A] ultionem: alii variis afficiuntur suppliciis: omnes exsulamus, et jam diu proscripti sumus, ut vel sic nefarias hominum traditiones compellamur praeferre legi Dei et sanctionibus Patrum; sed unicum est fidelibus in tribulatione remedium, precibus aures pulsare majestatis, et totius mentis arcana retexere, ut sic Patris clementiam moveant, et miseriae solatium consequantur.

Hoc quoties usi sunt filii Israel, toties de necessitatibus et angustiis leguntur erepti. Recurrebant illi ad tabernaculum foederis, ubi Sancta sanctorum servabantur, id est mandata Dei, quae cunctis justificationibus antecellunt; in opportunitatibus suis conveniebant Moysem et Aaron sanctos Domini: et miseris Cantuariensibus, ad quos inter Deum et se [Col. 0244B] mediatores confugiendum est, nisi ad Romanam Ecclesiam, ubi viget divinae legis custodia, et totius sacerdotii principatus? Nam si illa post Deum decreverit salvare nos, continuo liberabimur. Si manus erexeritis, sternetur Amalech, et qui vos Pharaoni dedit in Deum, dejiciet omnes adversarios Ecclesiae a facie vestra. Et utinam ille qui se gloriatur annulo, honore et beneficio manu apostolica subarrhatum, juramentis et promissionibus suis prudentiam vestram non delusisset, nec erectarum manuum flexisset rigorem, quia Ecclesia jam navigabat in portu, quando ille rediens cum triumpho sacrilegos impoenitentes fecit absolvi, et suspensa potestate domini Cantuariensis usque in adventum legatorum, quorum erat praeambulus, persecutoribus [Col. 0244C] Ecclesiae adjecisset audaciam delinquendi. Nam antea plures obediebant archiepiscopo, sed exinde quod meminerim, nullus vel admodum rarus. Data enim erat spes aemulis ejus, quod a legatis dejiciendus sit: quod spoliatus citra restitutionem rerum aut temporis debeat subire judicium; quod legati veniebant in ea plenitudine potestatis, ut abrogatis his quae nunc vigent, possint nova condere jura.

Proni erant homines ad credendum, videntes assertoris annulum et honorem, et quia, convocatis episcopis, in adventu ejus excommunicati domini Cantuariensis absoluti sunt impoenitentes et ipsius evacuatae sententiae. De facto, inquam, absoluti. [Col. 0244D] Certe adhuc ligati sunt ante oculos Domini, qui criminosos impoenitentes nunquam absolvit. Constat autem de impoenitentia quia nec satisfaciunt cum possint, nec aliquid restituunt ablatorum. Profecto si res ablata reddi potest, et non redditur, non agitur poenitentia, sed fingitur. Vana sunt haec si non adhuc Cantuariensis Ecclesiae possessionibus incubant, si alicui nostrum de tot et tantis ablatis vel obolus restitutus est, nisi illis qui retro abierunt et juramento praestito firmaverunt sibi jure regis esse vivendum. Nec tamen est quod sanctitati vestrae illa non absolutio, sed juris illusio debeat imputari, cum in fraudem mandati vestri non tam praestita sit, quam commissa. Indulseratis enim ut, si quem eorum aegritudine laborare contingeret, mortis imminente periculo [Col. 0245A] praestito juramento secundum morem Ecclesiae quod vestro mandato pareret, tunc demum absolveretur. In quo Ecclesiae Dei et nobis prospectum esse voluit dignatio vestra. Illi autem absolvi doli patrocinio meruerunt, simulantes se in mortis periculo versari, quia eis de mandato domini regis imminebat necessitas transfretandi. Unde quia ille qui absolvit, nec ordinariam habebat potestatem, nec a vobis praescriptam servavit formam, credo, si vobis aliter non videtur, collatam absolutionem de jure non tenere; et illos Ecclesiae pervasores in anteriori manere sententia. Nam illi qui vobis illudendo, Gallicanam et Anglicanam Ecclesias scandalizando, peccavit in Spiritum sanctum, Deo inspirante et vestra justitia cooperante respondebunt merita [Col. 0245B] sua: et hoc, sicut Christianissimus rex et regnum ejus de vobis confidit, in brevi. Exsultat enim in his quae dicta sunt ei, et quae in adventu carnalium plenius innotuerunt: vanam scilicet esse gloriationem eorum qui Cantuariensi archiepiscopo, imo Ecclesiae Anglicanae ruinam minabantur. Nam si ob hanc causam dejiceretur archiepiscopus, quis auderet mutire de caetero? Si rex auctoritate vestra confirmationem vel dissimulationem consuetudinum, quas petit, obtineret, quid vereretur amodo princeps aliquis contra Ecclesiam postulare? Unum scio quod, salva professione, et citra divinae legis injuriam eas non modo episcopus, sed nec Christianus poterit conservare. Nec satis mirari possum, qua mente [Col. 0245C] sacerdos ausus est innuere sacerdoti ut Siculorum vel Hungarorum exemplo tantis pravitatibus tolerantiam adhiberet. Absit hoc consilium a sanctitate pontificatus vestri, et ut tantarum praesumptio pravitatum remanens impunita a diebus vestris in alias aetates ad consequentiam protrahatur.

Non tamen legatos, quos misistis, ad compescendam immanitatem regis populus credit idoneos, quia idem rex semper alterius patrocinio usus est, et de eo praesumit plurimum: alter, etsi bonam habeat voluntatem, eam ex causis variis non potest producere in effectum, sed nec aliquem, ut ex animi sententia loquar, ad hoc credo idoneum. Quis fructum legationis exspectet in terra sua, ubi nec litigatori vel judici ad dicendum aliquid contra eum in [Col. 0245D] potestate sua locus est opportunus? Non creditur a prudentibus alterutrius regni, quod illi quem rex a sanctitate vestra petivit ex nomine, modo sit aut fide purior, aut charitate ferventior, aut virtute constantior, quam fuit Papiae inter cognatos et amicos et notos, ubi siluit, videns ab haereticis qui convenerant, causam fidei condemnari, et apostolicae sedi gravissimum de schismaticorum consensu roborato subinferri dispendium. Sed benedictus Deus qui misertus Ecclesiae contrivit auctorem schismatis illum detestandum saeculis Fredericum coram facie vestra, docens annum placabilem Domino, et tempus visitationis jam advenisse: ut et vos qui gladium Dei videtis eductum in capita tyrannorum, in eos Petri gladium exeratis; sciatisque quod constituti [Col. 0246A] estis coadjutores Dei in exterminio eorum, qui ut stabiliant iniquas hominum traditiones, verbum Dei moliuntur exstinguere. Sic utique manus vestras Domino consecrabitis in exterminio idoli, Levi restituetur ut gaudeat benedictione Patris, et sacerdotium vestrum plus quam Phinees reddetur omnibus saeculis gloriosum. Valeat paternitas vestra et pauperum Christi meminerit in bonum!

Domino THOMAE Cantuariensi.

Inspectis litteris, quas domino Willelmo Papiensi mittere decrevistis, etsi mentem scribentis judicare non audeam, styli tamen formam probare non possum. [Col. 0246B] Non enim sonare videntur humilitatem aut processisse de mente hominis qui Apostolum audierit exhortantem discipulos Christi: Modestia vestra nota sit omnibus, Dominus prope est (Philip. IV) . Si enim litterarum vestrarum et ipsius articuli singuli conferantur, ex amaritudine potius et rancore animi quam ex charitatis sinceritate videbitur processisse responsio. Quid autem scripsit, ut loedorias et scommata, id est patentes morsus et figuratos taceam, ut eum recte dicatis in medio litterarum vestrarum vobis propinare venenum? Nunquid vobis visus est cardinalis presbyter, imo et apostolicae sedis legatus in prima salutatione suspicionibus inurendus et gratis exacerbandus contra consilium [Col. 0246C] domini papae, et contra Romanae Ecclesiae reverentiam dehonestandus conviciis? Profecto ego nec domini papae cursorem sic alloquendum fuisse arbitror. Si suas et vestras domino papae remiserit litteras, regis causam justificasse videbitur attestatio scripti vestri, et propriam contumaciam convicisse. Esto quod fuerit et sit adhuc Willelmus inimicus. Dissimulandum puto donec mala ejus opera in lucem prodeant, quoniam et dominum papam ita consuluisse ex relatione nuntiorum vestrorum certum est. Nec tamen dico quod antequam fidem hominis bonis operibus exploretis et experiamini, acquiescatis eum recipere judicem; sed nec recusare praepropere consulo, etsi judicium declinatum esse non ambigam, restitutione, quae ad praesens fieri nequit, non habita. [Col. 0246D] Hic interim haerendum credidi, et ipsos cardinales alliciendos quatenus salva conscientia et fama fieri poterit: et exspectandum a Domino, ut in parte adversa deprehendatur iniquitas, et impugnatio veritatis, et defectus promissionum. Si se dixit missum ad terminandas quaestiones, prout Ecclesiae Dei viderit expedire, in quos vos laesit? Nonne possunt, sicut per sententiam, ita et per compositionis benignitatem terminari? Si exhortatus est, ut evitetis, quantum in vobis est, ea quae solent amplioris dissidii causas generare, non video quid peccaverit: cum hoc ipsum sapientissimi et amicissimi consulant, monentes ut, quatenus salva honestate Ecclesiae et personae vestrae licuerit, paci diligentius intendatis. Rogandus ergo fuerat, ut opinor, quatenus [Col. 0247A] ea quae vitanda dicit, praescribat, ut de restitutione vestra et vestrorum et Ecclesiae libertate agat cum domino rege, vobisque rescribat quatenus profecerit, quia et vobis et vestris sumptus desunt ne ad colloquium ejus possitis accedere: nec tutum est alicui vestrorum ingredi terminos regis Angliae. Doceat vos magni consilii Angelus, et sit in ore et corde eorum quos mittetis, Spiritus sanctus. Si legatus, quod in fine litterarum pollicitus est, adimpleverit, ei multiplices gratias arbitror referendas. Si Lundoniensis episcopus, et vester archidiaconus recipiunt a Domino quod merentur, sibi imputent; vos tamen videte an sententia vestra, si citatio non praecesserit, robur sit habitura. Nam utinam, sicut de merito, ita de jure et facto sortiri possit effectum.

GUILLELMO Papiensi.

Fama vulgante didicimus vos et dominum Ottonem sanctae Romanae Ecclesiae diaconum cardinalem, ad preces illustris domini nostri regis Anglorum ex mandato domini papae in partes Aquitaniae descendisse, ut auctore Deo, si fieri potest, Anglicanae Ecclesiae debitam reddatis libertatem, et inter dominum regem et Cantuariensem archiepiscopum pacem et concordiam reformetis. A magnis etiam et a venerabilibus viris auditum est, quod praefatus [Col. 0247C] dominus noster rex adeo de amore vestro confidit, ut consilio vestro in omnibus obtemperare decreverit: unde vehementer exhilaratus consilium vestrum et auxilium mihi censui implorandum, vobis in omnibus pariturus, salva indemnitate conscientiae, et honestate personae. Confido enim in Domino quod tanti non erit apud vos acceptio personarum, et munerum, ut aliquid committatis unde laedatur Ecclesia, scandalum generetur in mundo, offuscetur claritas nominis vestri. Haec enim sunt opera eorum, qui aut legem nesciunt, aut legis Dominum non verentur. Vos autem non sic, cujus fidem et prudentiam adeo Dominus approbavit, ut vos in capite mundi super candelabrum aureum septem lampadarum tanquam lucernam eximiam collocaret, [Col. 0247D] ut qui ingrediuntur lumen videant. In vos ergo omnium oculi diriguntur, timentque plurimi ne Lucifer denuo tentatus exstinguatur et corruat, veriti ne familiaritas, quam cum rege, ut dicitur, ulterius contraxistis, vobis sit occasio delinquendi. Et profecto

Scio utique, quoniam indubitanter verum est etiam et notissimum, quod nec Petrus ipse hanc accepit a Domino potestatem, ut impoenitentes possit absolvere, et procul dubio constat, quia si res ablata reddi potest, et non redditur, non agitur poenitentia, sed fingitur. Ubi autem principis apostolorum cohibetur auctoritas, nulla ratione crediderim convalescere posse cujusquam hominis potestatem. Fateor autem et verum est domino regi, utpote gloriosissimo [Col. 0248B] principi, quamplurimum deferendum, sed ita ut Deus nec in minimo offendatur. Alioquin species idololatriae est sub cujuscunque utilitatis praetextu creaturam Creatori praeponere, sicut beatus docet Apostolus. Mala enim facienda non sunt, ut proveniant bona, nec licet alicui dispensare contra praeceptum Domini, quod in lege vel Evangelio perpetuam habet causam. Ut autem mihi possitis commodius providere, ut clamor pauperis introeat in aures vestras, quartus exsilii mei annus elapsus est, cum tamen domino regi per me et per alios saepe obtulerim, quod licet conscientia teste, non meruerim iram ejus, tamen pro recuperanda gratia ejus, libenter facerem quidquid ei placeret, salva conscientia et famae integritate. Actum est [Col. 0248C] autem mecum per quosdam mediatores, ut recederem a fidelitate, et obsequio domini Cantuariensis, et jurarem fidelitatem regi, et observantiam consuetudinum regni. Quod quia facere nequeo, nec volo, quoniam contra conscientiam est et honestatem, proscriptus exsulo, et exsulabo libenter, dum Deo placuerit. Nunquid enim obediendi necessitatem rumpens in periculo Ecclesiae, in causa Dei, Patrem et dominum deseram, et in consuetudines jurabo quas sacri canones reprobant, et dominus papa de consilio fratrum apud Senonas, vobis ipsis, ut opinor, audientibus condemnavit? Certe observantiam canonum aut etiam ipsius Evangelii non jurarem, quoniam, ut Apostolus ingemiscit, in multis offendimus omnes. Et minus malum est simpliciter [Col. 0248D] praevaricari, quam praevaricationem cumulare perjurio. Scio autem quod perjurii aut inobedientiae aut cujuscunque turpitudinis nemo vos habebit auctores. Sed quia timeo ne vos taedeat verbositatis meae, verbis hunc facio finem, supplicans ut vos Ecclesiae diutius naufragantis studeatis finire miseriam, et quae nobis jugiter inferuntur propulsare injurias. Valeat semper dominus meus, et proscriptorum Christi misereatur. Intercedo enim vice omnium coexsulantium: et, si mihi non fuerit exhibita consolatio, mihi tamen reputabo impensum quidquid aliis proscriptis Christi per vos novero esse exhibitum.

Domino JOANNI Pictaviensi episc., J. S.

Regnorum collisiones et terraemotus magni et imminentium periculorum exitus me calamum suspendere diutius coegerunt, et commodiora scribendi tempora exspectare. Bellici namque tumultus aestate fere tota ferventes intermeandi facultatem litterarum portitoribus praecluserunt, et in urbe Remensi orta seditio sic turbavit provinciam, ut vix tutum fuerit ingredi vel egredi civitatem. Conspiraverant enim cives de clericorum consilio et auxilio militum nitentes contra archiepiscopum, qui novas quasdam indebitas et intolerabiles servitutes [Col. 0249B] volebat imponere civitati, et ecclesiarum turres et domos munitiores occupantes, officialibus et amicis archiepiscopi ejectis ab urbe, multas ei injurias intulerunt. Et primo quidem ei omnem humilitatem exhibuerant, parati duo millia librarum, sicut multi testantur, conferre in aerarium ejus, dummodo eos jure tractaret et legibus vivere pateretur, quibus civitas continue usa est a tempore sancti Remigii Francorum apostoli. Adierant etiam Christianissimum regem, sed nec per eum, rigorem archiepiscopi flectere potuerunt. Confugerunt itaque ad comitem Henricum, et ex ejus consilio cesserunt regi, quem archiepiscopus adduxerat, ut in brachio ejus contereret civitatem. Rex autem dolens, sed tamen fratris satisfaciens voluntati, [Col. 0249C] circiter quinquaginta domos dirui fecit, et recessit. Cives vero die tertia redierunt, et in ultionem dirutarum domuum funditus everterunt domos militum faventium archiepiscopo, vice domini scilicet sui, et alterius qui in urbe gesserat praefecturam. Unde motus archiepiscopus comitis Flandriae imploravit auxilium, eumque cum mille militibus adduxit Remos, ut cives perirent in ore gladii, aut redimendi et torquendi conjicerentur in vincula. Sed illi praesentientes adventum comitis. iterato cesserunt, sic evacuantes urbem ut Flandrenses, inedia confecti, vix unius diei et noctis moram potuerint sustinere. Et quia archiepiscopus in recessu eorum cives ad propria redituros non dubitabat, [Col. 0249D] per comitem Robertum fratrem suum, ignaris Flandrensibus, cum eis pacem fecit, acceptis quadringentis quinquaginta libris in recompensationem damnorum: quae, ut multiplices injurias et contumelias taceam, in quadruplum excreverant, concedens ut de caetero legibus utantur antiquis. Sic itaque damnosam et ignominiosam cum civibus faciens pacem, adhuc cum clero exercet inimicitias, et se juri offerentes vexat ecclesias. Haec apud nos.

Caeterum ad partes vestras accepimus venisse legatos, de quibus adhuc incertum est quid nobis sperari oporteat, quid timeri. Hoc autem certissime constat, quod dominus Cantuariensis judicium cardinalis ad vincula non subire disposuit, multis (ut puto) et justis suspicionibus motus, quia manifestus [Col. 0250A] adversarius ejus hactenus exstitit: sed an expediat adeo manifestae ei suspicionis causas exponere, non satis liquet. Nam archiepiscopus (ut audio) ei jam rescripsit, contra meum et quorumdam aliorum consilia, quod se illius judicio non supponet, nec tenetur supponere, et plura congessit quibus animum hominis exasperasse potest: cum ego potius eum crederem verbis blandioribus demulcendum, et retinendum in amicitia, donec ipsum adversarium esse convincant opera ejus. Pacem vero ad honorem Ecclesiae Dei et suum libenter recipiet per manus legatorum: sed an ad colloquia eorum accessurus sit, nisi restituantur ablata, unde se et suos valeat exhibere, nondum habeo exploratum. Certo autem certius est, quod nisi componatur [Col. 0250B] per eos, nullam citra restitutionem ingredietur causam: cum illata sibi injuria et violentia lippis et tonsoribus nota sit. Sed nec aliquem suorum mittet, donec intermeantibus eundi et redeundi securitas procuretur. Et quoniam conditionis nostrae calculus in adventu eorum videtur aliquantulum immutatus, precor attentius, ut mihi per latorem praesentium rescribatis, qualiter ad indemnitatem conscientiae et famae me versari oporteat. Nam si de juramentis agitur quae dominus rex a nobis exigere consuevit, rogo Deum meum, ut ante mihi mortem misericorditer largiatur, quam conscientiam et famam juramentis talibus maculare.

Magistro RAIMUNDO.

Quid me tandiu silere coegerit, in quo statu versatus sum, vobis ex litteris domino Pictaviensi missis facile innotescet. Unde ad reliqua necessitatis meae progrediens attentius precor, quatenus conditione mea diligenter inspecta, ex omnibus circumstantiis personarum et causae et temporis, rescribere placeat quid potissimum videatur, hoc in praeelectione consilii observato, ut semper honestas utilitati praejudicet. Et, si domino episcopo, et vobis, et magistro Laurentio visum fuerit ut mihi et exsulibus aliis Christi procuretur facultas secura [Col. 0250D] legatos adeundi, eam nobis desidero procurari: ita tamen ut (antequam illos adeam) domini episcopi et vestro, et M. Laurentii, si tamen ab Anglia rediit, super negotiis gerendis sim informatus consilio. Varius autem rumor est aliis asserentibus cardinales fideliter pro Ecclesia Dei laboraturos: aliis dicentibus quod proposuerunt distrahere Ecclesiae libertatem, et evacuare justitiam causae nostrae pro pecunia, quam tamen non licet mittere in corbonam, quia pretium sanguinis est. Erat itaque diligentiae vestrae rescribere, quod de consilio eorum et statu domini regis et curiae habueritis exploratum, et quae circa dominum episcopum et vos agantur, fidelius intimare. Precor etiam ut mihi remittatis, si quid magister Joannes rescripsit, petitionibus [Col. 0251A] meis, aut si nondum rescripsit, detis operam ut rescribat. Valete.

Magistro LAURENTIO.

Ex inspectione litterarum vestrarum laetus accepi quod domino Willelmo Papiensi legatione fungenti adhaerebitis: nec dubito quin vobis et nobis possit officiosa et utilis esse familiaritas ejus. Et quia vobis notius est, quam alicui nostrum, in quo calculo, quantum ad vestrates, causa nostra versetur, precor attentius ut, inspectis his quae domino episcopo scripsi et magistro scholarum, quod causae nostrae credideritis expedire per latorem praesentium rescribatis. Dicitur autem quod hujusmodi [Col. 0251B] legati neminem recipere consueverint in ulteriorem domus suae familiaritatem, qui non eis de exhibenda fidelitate et fide servanda et occultandis secretis praestiterit juratoriam cautionem. In quo quidem articulo dilectionem vestram, si tale quid exactum fuerit, desidero praemuniri, ut se sic, si res exegerit, obliget ad humanum obsequium, ne conscientia innocentiae dispendium patiatur. Et licet arcana sua sic studeant occultari, non facile crediderim quod, nisi quatenus Romanis de more antiquo licet, exercere velint opera tenebrarum: praesertim cum sciant omnium oculos in se esse defixos. Nam, si rumoribus credi oportet, alter eorum proposuit regi Anglorum Ecclesiae vendere libertatem, et sanguinem [Col. 0251C] innocentum exsulantium et proscriptorum pro Domino. Valete.

J. S. PETRO scriptori.

Raritas intermeantium nobis subtrahit mutua solatia litterarum, et chaos quod inter nos, meritis nostris exigentibus, a Domino firmatum est, securum intermeantibus denegat commeatum. Sed licet nobis subtrahatur opportunitas colloquendi, non praepeditur mutuae dilectionis affectio: sed amantium more, quo magis succensos animos vexat metus et manus corripientium, eo cumulatius et ardentius charitas suscipit incrementum. Si [Col. 0251D] te ergo et alios amicos videre non licet, si mutuis deservire obsequiis non permittimur, amare certe licet votis et orationibus adjuvare. Charitas enim, ut dictum est, cohiberi non potest, quia ubicunque Spiritus Domini ibi est et libertas (II Cor. III) . Non licet ecclesiasticam tenere et defendere libertatem: certe proclamare licet, et protestari mandata legis divinae: licet pro verbo Dei, quod in carne suscepta se pro nobis morti exposuit, exponere non modo facultates et perituram supellectilem hujus mundi, sed et animas nostras. Ille autem bonarum mentium Spiritus institutor nobis in hac affectione perseverantiam largiatur, qui ipsius affectionis contulit voluntatem. Et quidem spes est reformandae pacis in brevi, interveniente opera et diligentia [Col. 0252A] cardinalium, qui ad hoc missi sunt: nisi forte hoc pacem differat, quod dominus Cantuariensis nullis conditionibus acquiescet, nisi Ecclesia Anglorum debita gaudeat libertate. Quod autem dico debita non ad alicujus Henrici tempora referatur, sed ad verbi Dei legitimas sanctiones, quia ex professione non Henricianus esse debet, sed Christianus.

Sed fortasse objicies: «Si ita statuit, quare fugit?» Quare tot et tantis periculis exposuit Ecclesiam, pro qua sacerdotibus animam ponendam esse praenoverat, si leges principum et avitas regni consuetudines divinis sanctionibus postponere decernit? quare apud Clarendonam in reprobarum consuetudinum verba juravit, quae divinis legibus, et [Col. 0252B] sanctorum Patrum consuetudinibus penitus adversantur? Quare se non ingerit ut in conspectu regum et principum legem Dei loquatur intrepidus? Haec enim omnia gentes inquirunt. Fugae quidem habet auctorem Christum et Apostolum ejus, qui dimissus in sporta persequentium manus evasit, sciens a facie personam, non causam, persequentis ab una civitate fugiendum esse in aliam. Videbat enim reges et principes convenisse adversus Dominum et adversus Christum ejus. Consurgit ergo ad Romanum pontificem quem appellaverat, ut ejus praesidio validius opitularetur Ecclesiae naufraganti, quam in Anglia, ut dicitur, principes sacerdotum maxime submergebant. Hoc autem non fuit Ecclesiam exponere, sed liberationi ejus operam dare. [Col. 0252C] Nisi forte et ille tibi navem relinquere videatur, qui, ut eam ad portum pertrahat, scapham ingreditur. Pollicitationem Clarendonae, ad quam de consilio episcoporum impulsus est, purgare non possum, quia non fuerat utique facienda: sed offensam confessio diluit, accepta solemniter poenitentia a summo pontifice qui perversas illas consuetudines multis audientibus auctoritate apostolica condemnavit. Si se non ingerit quaerentibus animam ejus, cum via pateat commodior et salubrior, recte facit, prophetarum et apostolorum fretus exemplo: cum David, Elias, Petrus, et Paulus hoc idem fecisse legantur. Est enim tentare Deum, se ipsum certis et manifestis objectare periculis, cum [Col. 0252D] in Domino pateat opportunitas evadendi.

Deus autem, qui jam incoepit Ecclesiam suam in capite consolari, per misericordiam suam consolidabit et membra: et qui Teutonicum tyrannum schismaticorum principem coegit ab urbe recedere confusum, ipse dominum regem Anglorum gratia sua reducet et deducet in viam rectam, ut de caetero consiliariis malis non acquiescat. Et, si astrologis creditur (quos tamen ego non multum audire dignor) annus iste ex forma constellationis dicitur esse mirabilis: et in eo regum consilia mutabuntur, et in orbe crebrescent bella, fervebit terra seditionibus, deprimentur mercuriales, sed tamen in fine anni relevabuntur. Ego tamen haec somnia vana puto, licet pro parte verum [Col. 0253A] dixisse videantur. Obierunt enim consiliarii imperatoris, Raginaldus Coloniensis archiepiscopus, et Magontinus intrusus, Leodiensis et Ratisponensis episcopi, et plures schismatici principes. Bella et seditiones ubique fervent, mercuriales adeo depressi sunt, ut Francia, omnium mitissima et civilissima nationum, alienigenas scholares abegerit. Est et revelationis argumentum quod seditio Remensis pacificata est, et urbis soluta est obsidio. Hanc enim sibi germanitatem, ut aiunt, hae duae exhibent civitates, ut eisdem subjaceant fatis et simul patientes gaudeant simul. Valete.

[Col. 0253B] JOAN. Saresb. magistro GIRARDO.

Instantia portitoris, et temporis angustia scribentis quidem verba coarctant, sed scripturientis affectionem cohibere aut coarctare non possunt. Essent autem nunc plura scribenda pro tempore, sed animus sapientis ex paucis plura deprehendere consuevit. Ut ergo vobis primum innotescat nostra, quam optimam esse desideratis, conditio, noveritis dominum Cantuariensem et coexsules ejus primum regi Christianissimo, deinde totius Franciae optimatibus, secundum quod operis exhibitio judicat, esse acceptos, et pacem Ecclesiae in brevi, ut spes est, adfuturam a Domino exspectare. Ad hoc etenim destinati cardinales laborant, dicentes quod si alia via vulpeculas Allophylorum compescere [Col. 0253C] nequeunt, caudas eorum et sata jam in messes germinantia facibus succensis et succendentibus inurent in correptiones et exemplum omnis carnis et generationis. Sed quid verba eorum recolo? a fructibus eorum cognoscemus eos. Vos autem, dilectissime, quae circa vos sunt nobis rescribere non gravemini, et interim in subventione Ecclesiae naufragantis, imo jam auxiliante Deo convalescentis, talentum vobis creditum erogare. Nam fortasse pro salute multorum vos ad illam barbariem Dominus destinavit, ut contrito schismatis capite, Coloniensis Ecclesia per industriam vestram ad catholicam redeat unitatem. Imperator enim, quasi torris raptus de incendio, confusus ab urbe recessit: et licet [Col. 0253D] fetor cadaverum a castris in nares ejus ascenderit, Domino manum suam extendente super eum, nondum tamen voluit agnoscere et confiteri errorem suum. Erigatur itaque Spiritus vester, quoniam Christus vincit, regnat et imperat, et recordatus pauperum suorum potentes impios potentius torquet. Valete.

Amicus amico.

Quia te super statu Ecclesiae, et impetratae legationis eventu sollicitum esse non ambigo, ad tuam et aliorum Deum timentium consolationem haec [Col. 0254A] tibi succincta brevitate censui perscribenda. Noveris itaque dominum Cantuariensem, et nonnullos de coexsulibus suis, in octava Beati Martini inter Gisortium et Triam accessisse ad colloquium legatorum. Cum vero illi multa proposuissent de charitate domini papae et sollicitudine nostri, quam attentius gerit de laboribus ipsorum et itineris periculis, de magnitudine principis et necessitate Ecclesiae, de malitia temporis de amore et beneficiis, quibus dominus rex praevenerat Cantuariensem, et de honore quem ei semper exhibuit, adjecerunt etiam querelas et injurias, quibus rex se laesum esse a Cantuariensi conqueritur, imponens ei et inter caetera, quod ei excitaverat guerram regis Francorum, quaerentes consilium quomodo [Col. 0254B] tantam indignationem placare possent: quia sine multa humilitate, et moderatione, et exhibitione honoris noverant tantis periculis remedium adhiberi non posse. Cantuariensis vero in omni humilitate, et mansuetudine spiritus, post gratiarum actionem domino papae et illis debitam, respondit ad singula, rationibus veris et probabilibus querelas regis evacuans, et injurias Ecclesiae et damna intolerabilia patenter exponens. Et quia humilitatem et delationem honoris ab eo exigebant, respondit se omnem humilitatem exhibiturum, et honoris et reverentiae quantumcunque plus posset: Salvo honore Dei, et libertate Ecclesiae, et honestate personae suae, et possessionibus Ecclesiae; et si eis [Col. 0254C] aliquid videretur adjiciendum, aut demendum aut immutandum, rogavit ut ei consilium darent, habens acquiescendi propositum, salva conditione professionis et ordinis. Illis autem dicentibus se non venisse ut ei, sed ut eum consulerent, et reconciliationis tentarent viam, item quaesitum est ab archiepiscopo, an in praesentia legatorum vellet promittere observantiam consuetudinum, quibus decessorum suorum tempore reges usi sunt et sic sopitis omnibus querelis redire in gratiam regis, et recipere sedem suam, et administrationem, et pacem sibi et suis. Ad haec archiepiscopus respondit; «Nullum decessorum suorum ab aliquo regum ad hanc professionem fuisse arctatum, neque se, [Col. 0254D] Deo auctore, promissurum unquam ut observet consuetudines, quae legi Dei patenter adversantur, sedis apostolicae convellunt privilegium, Ecclesiae perimunt libertatem,» quas dominus papa Senonis in illorum et multorum praesentia condemnavit, et ipse postea domini papae secutus auctoritatem, quasdam earum cum observatoribus suis subjecit anathemati, sicut in multis conciliis Ecclesia Catholica fecisse dignoscitur. Item interrogatus est, an, si non confirmationem, saltem dissimulationem et tolerantiam vellet repromittere, aut non facta altrinsecus aliqua mentione consuetudinum, sedem suam recipere et pacem. Respondit archiepiscopus, quod nostrae gentis proverbium est: «Quod taciturnus spiritum praetendit confitentis,» [Col. 0255A] et cum rex sibi videatur in possessione consuetudinum esse, et ad eas observandas injuste et violenter cogat Ecclesiam, si sic taciturnitate impetrata cessaret concursio, auctoritate maxime legatorum interveniente, statim sibi et aliis videretur obtinuisse in causa ista. Adjecit etiam, se malle perpetuo exsulare, et proscribi, et, si Deus ita disposuit, pro justitiae defensione mori, quam in salutis suae dispendium, et praejudicium ecclesiasticae libertatis hanc ineat pacem.

Deus enim est qui in tali causa tacere prohibet sacerdotes, qui dissimulantibus gehennam praeparavit, ubi nulla erit dissimulatio poenae. Lectus est et libellus abominationum illarum, et quaesitum a cardinalibus, an a Christianis talia licet observari, [Col. 0255B] nedum a pastoribus dissimulari. Progressi sunt ad aliam quaestionem, sciscitantes an vellet eorum judicio stare super his, quae inter ipsum et regem vertuntur. Ille autem de causae se sinceritate confidere respondit, et cum ipse et sui, qui a tempore multo destituti sunt, plene fuerint ad omnia restituti, habita ratione causarum rerum, et temporis, juri libenter pariturum, et se nec posse, nec velle declinare, quin, ubi, et quando, et quomodo debebit, subeat judicium ejus, vel illorum, cujus, vel quorum judicio dominus papa eum stare debere decreverit: interim se et suos ad litigandum urgeri non posse, nec paupertatem suam ad hoc sufficere, cui etiam victualia desunt, nisi Christianissimi regis Francorum vivat expensis. Noluit enim prima [Col. 0255C] facie declinare judicium, etsi aliquem eorum jure optimo posset habere suspectum, ne causam regis justificare videretur, nec se liti immergere, antequam ad omnia sit restitutus, ut possit causam sufficienter instruere, ut quemlibet divitem adversarium non formidet, innitens gratiae Dei. Procedentes hinc quaesierunt, an sub eis judicibus vellet respondere episcopis, qui contra eum appellaverant, quia praesentes erant. Archiepiscopus vero memor litterarum, quibus ei praesentata est illa qualiscunque, vel nulla potius appellatio, concepta, ut ibi perhibetur, sub nomine omnium comprovincialium episcoporum, et abbatum, et personarum regni in provincia Cantiae degentium, et certus quod [Col. 0255D] isti non convenerant Rothomagum, et quam plurimi eorum hujus fuerant appellationis ignari, et multis, qui noverant, displicebat, utpote justitiae, quantum in ejus auctoribus erat, elusio potius, quam appellatio, respondit similiter super hoc nullum domini papae se recepisse mandatum, et cum illud receperit, consulto responsurum et facturum quod ratio dictaverit. Caeterum paupertatem suam et suorum ad itineris sumptus et lites non esse idoneam, et clementiam Christianissimi regis hoc fine molestias pati non posse, ut liberalitas ejus, quae exsulantes episcopos decrevit humanissime consolari, eum et coexsules suos saepe et diu exhibere cogatur in domibus alienis. Nam ubi est copia victualium facilius est procurare expensas. Die autem [Col. 0256A] sequenti Christianissimus rex legatos admittens ad colloquium, sub religione juramenti purgavit innocentiam domini Cantuariensis, perhibens ei testimonium, quod ei consilium semper dederat, ut pax servaretur salvo honore utriusque regis, et populi utrinque debita quiete gauderent. Rogavit archiepiscopus legatos, ut aliquod Ecclesiae consilium darent, et si alicubi excederet, rectiorem ostenderent viam. Illi autem zelum quem habet in Domino approbantes, ei compassi sunt, sed de proposito ejus non dixerunt aliquid immutandum. Sic data benedictione ab invicem discesserunt, et statum est, et auctore Deo stabitur in finibus istis, donec Ecclesia convalescat, et persecutores ejus aut convertantur, aut pereant. Illa rogavit pro te, et rogare [Col. 0256B] non cessat, ut non deficiat fides tua, et tu, quandocunque opportunitas fuerit, conversus ad illos, confirma fratres tuos. Haec illis ostendes, ad quos missus es, lapsos erige, stantes robora, ut firmi sint. Plures enim sunt patroni et defensores Ecclesiae, quam impugnatores. Eam non deseret in tribulatione, qui pro liberatione ejus posuit animam suam. Causam sancti non deserent, pro qua veriti non sunt sanguinem suum dare. Hanc omnium coelestium virtutum tuetur exercitus: et majestas, quae Satanam conterit sub pedibus suis, de membris ejus, ministris nequitiae, ut spes fidelium est, et promissio Patrum, cito, facile et feliciter triumphabit.

JOANNI Pictaviensi episc., J. S.

Inscriptionis mutatae causas reddere superfluum puto, cum perspicuum sit, praesertim sapienti, quoniam malitia temporis, et insidiantium vigilantia praeter morem scribere cogant, et contra rationem. Indulgendum est ergo necessitati, si non defertur honori: nec habere debet suspicionem injuriae, cui conspicua suffragatur approbatae ratio causae. Unde vero praesumptio videtur officii attulisse dispendium, inde charitas necessitatis arctata stimulo suscipit incrementum. Nam et fornacis augentur incendia, si in flammas erumpere prohibentur. Et [Col. 0256D] ut experto credatur auctori:

Innotuit vobis praefati servientis ministerio quid actum sit in colloquio cardinalium et domini Cantuariensis inter Gisorcium et Triam. Illis autem ab invicem discedentibus, cardinales adeo turbatum regem invenerunt, ut palam quereretur se proditum esse a domino papa et minaretur se ab eo recessurum, nisi de Cantuariensi archiepiscopo justitiam faceret exhiberi. Deinde, multis consiliis ultro citroque habitis, et rege nunc proceres, nunc episcopos et abbates, nunc familiares suos, nunc cardinales simul, nunc alterum sine altero consulente, tandem se ad justitiam obtulit, dicens se paratum esse per omnia stare judicio et mandato eorum super [Col. 0257B] omnibus querelis, quae vertuntur inter ipsum et dominum Cantuariensem adjiciens se praestaturum in initio omnem cautionem tam juramentoriam quam fidejussoriam et ampliorem si cardinales vellent, quod de verbis eorum nec iota nec apicem praeteriret inobservatum: dummodo illi, quod minimo debetur homini, id est justitiam, exhiberent. Cui cum cardinales respondissent, quod non acceperant potestatem super Cantuariensem judicandi sed componendi, rex ab eis petiit et obtinuit, ut hanc humilitatem ejus scriberent domino papae et sinceritatem causae ejus sicut eam didicerant a sapientibus et religiosis viris Eboracensi archiepiscopo et episcopis Londoniensi et Cicestrensi et Wigornensi transmarinis, et item cismarinis Rothomagensi, [Col. 0257C] Lexoviensi et Bajocensi. Post processit episcopus Londoniensis et cum in archiepiscopum suum veneni multum evomuisset, obtulit causam suam et aliorum episcoporum, qui contra memoratum Cantuariensem appellaverant, instans nomine regni et sacerdotii ut audiretur et finiretur: legatis vero dicentibus itidem se non posse compellere Cantuariensem et illum nolle contendere, prorupit episcopus et alii qui aderant, nomine regni et sacerdotii, in appellationem, inhibentes ne Cantuariensis contra alterutrum aliquid innovaret, ponentes utrumque sub protectione domini papae usque ad diem appellationis, quam prorogaverunt in annum alterum, scilicet ad festum Sancti Martini. Londoniensis [Col. 0257D] tamen speciales causas pro se posuit, impugnans libertatem ecclesiarum, quas Cantuariensis archiepiscopus habet in episcopatu illius. Quo facto, direxerunt cardinales duos nuntios ad Cantuariensem, qui ei proxima die post festum Sanctae Luciae porrexerunt litteras, quibus continebatur ex parte series horum, et idem archiepiscopus prohibebatur ex parte domini papae et legatorum aliquid facere contra hanc appellationem, antequam adeatur dominus papa, episcopi quoque duos nuntios miserunt Walterum cantorem Saresberiensem et M. Jocelinum cancellarium Cicestrensem, ut factam denuntiarent appellationem, et eam coram archiepiscopo innovarent. Sed archiepiscopus episcoporum nuntios ad colloquium non admisit: eo quod [Col. 0258A] inter alios nuntius episcopi Londoniensis quem archiepiscopus excommunicatum habet, et cardinalibus denuntiaverat, legatione fungebatur, et quia communicaverant excommunicatis ejus, etsi in fraudem apostolici mandati viderentur minus prudentibus absoluti. Hoc enim tandem et tantum indulserat dominus papa, ut si essent in periculo mortis absolverentur, praestito ante juramento, quod starent domini papae mandato si convalescerent. Illi autem simulantes se in mortis periculo constitutos, quia oportebat eos ex mandato domini regis nunc transfretare, nunc in Walliam proficisci, a quodam episcopo Wallensi utriusque juris prorsus aut fere ignaro, Lanalvensi scilicet, qui monasterium Abendonensem, utpote quaestuosius, pro episcopatu [Col. 0258B] receperat de manu regis, absolutionem impetraverunt. Et, ne de mandato domini papae possit ambigi, litteras apostolicas misit archiepiscopus legatis, quibus districte praecipiuntur illos sic absolutos reponere in anteriorem excommunicationis sententiam, nisi possessiones archiepiscopi et suorum et omnia ablata cum integritate restituant, nullius appellationis obstaculo apostolicum hoc impediente mandatum. Receperant et alias litteras ante, quibus jussi sunt operam dare ut pax sic reformetur inter reges, ne de eis alteruter queri possit, et prohibentur Angliam ingredi, vel se intromittere de negotiis regni, nisi prius pax plenissima Cant. archiepiscopo fuerit reformata.

[Col. 0258C] Cum vero episc. suo et regni nomine appellassent, quidam clericus Gaufredi Cantuariensis archidiaconi vice domini sui appellavit: et unus monachorum Cantuariensium non ad hoc tamen missus a fratribus suis, sed ut regis clementia imploraret, ne scelerosus ille Randulphus de Broc in res monachorum, mortuo priore, manum posset extendere. Archiepiscopus autem rescripsit cardinalibus se scire et illos non ignorare quatenus eis obedire teneretur, et facturum, auctore Deo, quod Ecclesiae Dei noverit expedire. Nuntiis quoque eorum et suo plura verbis exponenda commisit, increpans eos in pluribus ex justis et evidentibus causis: rogavit etiam attentius ut juxta mandatum domini papae [Col. 0258D] excommunicatos suos urgerent ad satisfactionem vel in sententiam anathematis revocarent: nec antea credi posset quod Papiensis facundia collegae sui fidem subvertere valeret: nisi nunc arundinea levitate et concavitate flecteretur ad auram venti non incumbentis, sed comminantis: sonum excitantis, non plagam inferentis aut ictum. Fortasse, sicut hactenus credebatur, spiritus hominis promptus est: sed deprehensum est carnem esse infirmam. Nam de Willelmo, quod ad initio creditum est nunc clarius elucescit, quia quam magnanimus, quam fidelis in causa Ecclesiae Romanae coram Frederico Papiae inventus est: talis et tantus in causa Ecclesiae Anglicanae (si licitum fuerit) invenietur praesidente vel assidente Henrico. Ex quo [Col. 0259A] Domino Cantuariensi persuasum est, ut istorum cardinalium vel aliorum, qui fructum legationis exspectent in terra regis Angliae, judicio se nulla ratione subjiciat. De caetero tractatur de pace regum. Rex Angliae et comes Henricus contendunt ut alter alterum in hoc negotio possit astutia superare, sed quia nihil adhuc peperit conceptus eorum relatu dignum, verbi hujus exsecutionem in aliud tempus credidi protelandam. Lugdunensis archiepiscopus ecclesiam et civitatem suam cum honore et laetitia omnium recepit in festo Beati Martini. Eadem die congressus Fredericus exaugustus cum Mediolanensibus, amissis XXV militibus, in fugam versus est. Dominus papa, receptis nuntiis qui Constantinopolim profecti fuerant cum [Col. 0259B] muneribus et honore, et similiter legatis regis Siculi, prosperatur in viis Domini, moram faciens Beneventi. Cum plura innotuerint scitu digna, ea vobis; Deo propitiante, scribere non pigritabor. Valete interim et semper.

Magistro RAIMUNDO Pictaviensis Ecclesiae cancellario, JOANNES, salutem, et pro voto successus.

Si salutationis antiquae mutatur species, non imputetur praesumptioni, sed illis qui fidem persequuntur, qui charitatis munus impediunt: qui veritati moliuntur insidias. Sperabant Cantuarienses in adventu cardinalium se laboris et doloris [Col. 0259C] solatium recepturos; sed ut timeo, frustra: nam, ut pro animi mei loquar sententia, unus eorum plus quam expedit hominem timet, alter Dominum non veretur. Ita enim, ut dicitur, hactenus in causa Domini processerunt, ac si ille coram rege constitutus ad includendam veritatem secum attulisset carcerem Tullianum; hic, ad compedienda jura legum et canonum, vincula Petri. Francorum haec de eis sententia est. Res tibi latius innotescet ex litteris quas meo Joanni plenius exaravi. Unum scio quod adventus eorum quibusdam amicis tuis quietem abstulit, labores et sollicitudines attulit, et eos sumptibus attenuavit quos utinam non fecissent incassum! De caetero quoties opportunum [Col. 0259D] fuerit, sollicita Sarracenum ut petitioni meae satisfaciat, et transmittat mihi librum beati Dionysii de Ecclesiastica Hierarchia et divinis nominibus, quos, sicut apud beatum Dionysium didici, nuper transtulit. Valete.

Post translationem angelicae Hierarchiae translationem ecclesiasticae distuli, quia super ea transferenda vestram voluntatem ignoravi. Verebar autem ne viderer et meorum nimius approbator, et contra Salomonem liminum amici mei odiosus frequentator. Verumtamen ad transferendum magister scholarum me commovit, qui ejus hierarchiae [Col. 0260A] factam a me translationem vos approbare et hujus postulare confirmavit. Eumdem autem modum transferendi in hac hierarchia quem in coelesti observavi, hoc excepto quod Latinas dictiones multas pro una Graeca positas non ubique conjunxi, et alicubi sensum potius quam verba sum secutus. Poterit autem aliquis remonstrare quare placuerit Latinorum Ecclesiae quaedam mutare quae constat virum sanctissimum et ab apostolis eruditum tradidisse, imo tradita ab antecessoribus suis narravisse, et quare tradita fuerint rationes ostendisse.

[Col. 0260B] JOANNI Pictaviensi episcopo.

Paritum est consilio vestro pro viribus: missum est ad dominum papam cum litteris Christianissimi regis et optimatum Franciae. Cardinalium nomen viluit apud Francos, eo quod Balaamitae quatenus licuit inventi sunt, et digni qui cum suis Madianitis corruant gladio Moysi; vivificant enim animas quae non vivunt, et Moabitarum captantes munera populum Dei maledicto et infamia conantur involvere. Nec veriti sunt mentiri in litteris quas contra Cantuariensem, archiepiscopum miserunt domino papae sicut multis innotuit qui interfuerunt colloquio eorum: et memorati Cantuarienses audientes et plene intelligentes factam eis ab archiepiscopo responsionem, quam tamen isti Balaamitae perversa [Col. 0260C] interpretatione toxicare conati sunt, et insinuationum fallacia meram subvertere veritatem. Juraverat enim Christianissimus rex quod praefatus Cantuariensis non modo non fuit incentor discordiae regum, sed conciliator concordiae, et quantum licuit, pacis adjutor, et cooperator eorum, qui eam plurimum exquirebant. Debuerant regi credidisse juranti, nisi quia de suis moribus alios metientes nec Deo nec hominibus habent fidem, ubi dolosi spes refulserit nummi. Et quidem de altero nemo miratur, cujus fides ad Deum et Ecclesiam ab ea die innotuisse debuit, qua in haereticorum concilio Papiensi, ubi Octavianus haeresiarcha receptus est: Frederico mutus assedit: et si plures opinentur [Col. 0260D] cum expressum dedisse consensum. Nonne proverbialiter tritum est, quod «taciturnitas imitatur concessionem?» sed tuebitur se regula juris, et si divini juris contemptor sit, quia qui tacet non utique consentit; sed tamen verum est eum non negare: et ita gloriosae vocis munimine et festivo eloquio suam apud homines plerosque perfidiam palliabit. Caeterum Francorum proverbio in ipsum luditur, quia mala corporis operimenta coaptat, cui verecunda et nates patent. Othonis autem fama videbatur hilarior, ideoque multi mirantur et compatiuntur ei quod tam facile recessit a via Domini: nec satis sufficerent admirari, nisi quia celebre est, quia a convictu mores formantur: Qui tangit picem inquinatur ab ea (Eccli. XIII) , Uvaque conspecta [Col. 0261A] livorem ducit ab uva. (HOR. Ep. II, 20.) Caetera posita sunt in ore latoris praesentium: eritque diligentiae vestrae rescribere quoties fuerit opportunum quod credideritis expedire. Expedit autem nosse studia et consilia Balaamitarum: et quid Moabitae contra ecclesiam moliantur: et si quis est qui manum porrigat Israel: hoc autem certissimum sit quod Cantuariensis archiepiscopus nullam causam dedit dissidio inter regem Angliae et comitem Flandriae: quod per gratiam Dei in brevi plurimis innotescet.

THOMAE Cantuariensi archiep. JOAN. Sar.

[Col. 0261B] Nec prior, nec posterior mihi placet conceptio litterarum quas ad dominum Willelmum mittere decrevistis, quia nimis plenae videntur suspicionibus, et supra modum dentosis salibus abundare. Timeo enim ne temeritas nostra et illum et alios nobis inimicantes justificet. Unde cum in Pictaviam missurus essem latorem praesentium, per vos transitum facere jussi, ut et sententia mea vobis innotescat, et domino Pictaviensi, si quid placuerit, per eum mittere valeatis. Ego mihi aliam cardinales in primis conveniendi formam praeelegi, quam quidem vestrae personae eminentiam non deceret: sed tamen similiorem arbitror condecenti. Ita tamen praeelecta intelligatur, si discretioni vestrae sederit ut procedat: Vestrae, inquam, quia nolo [Col. 0261C] ut sensus insulsus, et ariditas linguae in vestrae clientelae risum et opinionis meae dispendium publicetur. Non displicebit tamen si errori meo compatientibus Lumbardo secretius innotuerit et Alexandro. Alter enim princeps meus est; alter autem frater aut amicus ordinis nostri. Ea siquidem conditione emissi litteras, ut, si vobis placuerint, progrediantur ad episcopum Pictaviensem: et, si ei visum fuerit expediens, pertranseant ad cardinales, immutato tamen ante si quid decreverit immutandum. Alioquin in domo vestra vel illius dentur incendio.

NICOLAO de Monte Rothomagensi, JOAN. Sares.

Dissipat Dominus gentes quae bella volunt, et qui se a pace Dei elongant, indubitanter peribunt. Quis persecutorum Ecclesiae ultricem dexteram Dei, qui potentes potentius punit, legitur evasisse? Unde domino nostro regi Angliae, quem Deus, si in beneplacito suo est, optimum faciat: et haeredibus suis, quod sine dolore non dico, plurimum timendum est ne scindatur regnum eorum, et potestas infirmetur, qua contra Ecclesiam abutuntur. Nam si differtur ultio ad correptionem et probationem filiorum, quos Pater misericors castigat ut coronet, non tamen aufertur. Sed post sanctorum patientiam [Col. 0262A] in impios acerbius excandescet. Quare, quaeso, vir sapientissimus et tantis virtutibus et potestate amplissima, et fere bonis omnibus donatus a Domino non redit ad cor, et qui tot et tantarum urbium domitor est, intemperantiam hanc domare non potest? Cur, Ecclesiam persequens unice dilectam sponso iram illius provocat qui aufert Spiritum principum, et sublimium colla propria calcat virtute? profecto si saperet in eos retorqueret indignationis suae aculeos, qui eum circumvenientes in hoc non consilium sed praecipitium impellunt: et saltem Babylonis regem ut eo non inveniatur crudelior imitaretur, qui illos conjecit in lacum leonum, quorum consilio illuc detruserat et incluserat Danielem, ut poenam quam intentaverat [Col. 0262B] innocenti, consiliarii nocentes exciperent. Et si historiarum non movetur exemplis, eum vel Fredericus exaugustus potest instruere, qui de fastigio Romani imperii ob Ecclesiae persecutionem in paupertatem et ignominiam miser, sed nulli miserabilis corruit, ad gloriam ejus, qui solus pro arbitrio suo regna et imperia transfert, erigit quas vult et dejicit potestates. Ille suos punire noluit, qui eum depravaverant, consiliarios: sed in illos digitus Dei gloriosam exercuit ultionem. Nunquid rex Angliae ultimus poenitentiae fructus offeret Deo qui eum prae caeteris principibus sublimavit? Archiepiscopus Sancti Jacobi, diu proscriptus, jam a multo tempore revocatus est a rege suo. Rex Danorum suum revocans consilio ejus agit omnia, [Col. 0262C] compescit inimicos, et eum colit ut patrem. Lugdunensis suam recepit sedem, et provinciam catholicae reddidit unitati. Urbes Italiae ejectis coram Frederico schismaticis, catholicos episcopos receperunt. Deo teste nisi dominus rex suum revocet, quod de illo timeo, dicere reformido. Et si eum revocaverit, et Ecclesiae Dei reddiderit pacem, confido spe haud dubia, quod circa eum et suos antiquorum gratia successuum precibus ecclesiae reflorebit. Quid multa? una via patet consilii, ut pravos et inimicos Ecclesiae excludat consiliarios, et Deum quem offendit placare studeat, quo invito regnare non potest, aut feliciter principari: sustinuit eum hactenus in multa patientia, sed, nisi [Col. 0262D] caveat, adversus immoderationem ejus ut parturiere loquetur in brevi.

Amico charissimo GODWINO filio Eadwini sacerdotis, miles suus GODRICUS, salutem et fidelem perseverantiam ad coronam.

Honor cinguli militaris, quo me ad apostolorum limina properantem tu inde rediens decorasti in urbe Senorum, quam Brennus dux Senonum ad locandos ibi valetudinarios suos legitur construxisse, me saepius quam collato utar gladio, tui [Col. 0263A] in charitate et gaudio memorem esse compellit, et

Dominis et amicis suis PERPETUO et FELICI, CIRILLUS, salutem et pacem quam mundus dare non potest.

Vestri similes divinarum conscios litterarum latere non potest, quod mentem totius orationis frequenter [Col. 0264B] aperit nominum significatio votivorum. Perpetuitate Felix et felicitate Perpetuus gaudeant, et ob consolationem quam Christi pauperibus impenderunt, consoletur et glorificet eos Dominus in consilio justorum et congregatione. Et quidem necessaria fuerat consolatio, si tamen verum est quod audistis, sed potius ob causam publicam quam privatam, nam

Haec a vobis ad tertium non transibunt, nec innotescat cardinalibus quidquam de hoc negotio domini Cantuariensis, quod propter colloquium venturus sit, vel quod industria ejus reconciliationi regum sit adeo necessaria. Ex quo nuntii ejus quod in brevi futurum speramus redierint, vobis nova eorum significare non pigritabimur. Nam in reditu eorum sanandus creditur et promittitur Cyrillus. De caetero noveritis nos audisse pro certo quod Henricus dux Saxonum, in solemni praelio victus est ab archiepiscopo Magdeburgensi, episcopo Helvestadensi, et Alberto marchione, cecideruntque ex parte ducis septingenti milites et capti aut occisi [Col. 0266B] sunt XXII comites et in parte episcoporum adeo pauci ceciderunt aut capti sunt ut nullus de jactura queratur. Studuit imperator duci reformare pacem, sed ipsi non acquiescunt, maxime ut sub obtentu guerrae se possint a schismaticorum consortio separare. Imperator Teutonicis et Alemannis nutu Dei ex maxima parte datus est in odium et contemptum. Lombardi, in ignominiam imperatoris, in castro cui Roboretum nomen erat, aedificant civitatem prope Papiam, quam Alexandrinam appellant in honorem papae Alexandri et perniciem Papiensium.

ROBERTO filio Aegidiae.

[Col. 0266C] Arctior nexus est charitatis quam sanguinis: et ubi cognatio distrahitur animorum, carni conjuncta caro non prodest quidquam. Ex quo fit ut inter ipsos fratres sit alius germanior alio, dum pro conformitate morum, pro dilectionis augmento vera cognatio suum recipit incrementum. Nam quae carnis duntaxat est, non magis est hominum quam brutorum. Quae quia rationis expertia sunt, et virtutis ignara, non reminiscuntur quod mala sunt, legitimos obliviscuntur affectus, et quo provectior fuerit aetas, eo longius recedunt a natura, et inutiles carnis sequuntur appetitus. Expertus experto loquor, qui veram cognationem a carne desertus et sanguine inter alienigenas reperi. Tu ergo cum mihi sanguine [Col. 0266D] (quod facies ipsa convincit) junctus sis, et charitate, quod cum multa, tum inauratus hyacinthus quotidie probat, alios antecedas, quem praeferam tibi? scio enim quod et tu paucos admodum praeferas mihi, nisi forte nepotulus meus adeo transfuderit in se patris affectionem, ut nihil charitatis aut solito minus reliquerit patruo. Sed certe hoc mihi persuaderi non potest. Nec dubito quin in pectore tuo mihi reservatus sit amplissimus locus. Sed in domo tua mihi locum optimum destinasti, et jucundissimum post illum quem occupabit archa, quae species rerum continet perutiles ad omnem medicinam. Quae si exhaustae aut imminutae sunt, aestate praeterita, ne turberis quia in eisdem succrescunt hortis, ubi eas colligere consueveras: et si radices abdiderint [Col. 0267A] in profundum, eas profundius fodito: quia odor earum suavissimus est, et usus maximus: eo quod omni die et hora solatium et compendium afferunt. Hoc est fortasse lignum scientiae singularis, et unicae sapientiae, pulchrum visu, et ad vescendum suave, quod patribus quidem prohibitum nostris, coaetaneis est concessum. Valete.

Domino Cantuariensi quando Reginaldus fuit Romae.

Romanos amicis verba dare jam nemo miratur, quia percelebre est, et innotuit universis quod apud eos:

Idem magistro GIRARDO PUCELLAE.

Doleo, magister charissime, et plurimum doleo, quod severitatem vestram adversus dominum Cantuariensem, ut ex animi sententia loquar, plus justo turbatam video, quia ipsum meruisse non arbitror, ut vestra sinceritas adeo debeat indignari. [Col. 0268B] Neque hoc dixerim: Vivit Dominus (Judic. VIII) , ut vestram, quam Deus incolumem servet, circumveniam charitatem, sed ut veritatis assertione firmius ad invicem connectantur amici, ne ex levi suspicione, quod absit! contingat alterum alteri deperire. Nostis enim quis dixerit: Qui non diligit, manet in morte. (I Joan. III) . Quod autem nescio qui suorum honestati vestrae dicuntur apud christianissimum regem, et Francorum curiam detraxisse, unum vobis constet, si tamen constat ignoro, sed hoc mihi certissimum est, quod ipsum audivi saepius excusantem, tam apud regem, quam apud alios recessum vestrum, et pro vobis pluries intercedentem. Unde nec credere possum quod de conscientia ipsius quisquam suorum detraxerit vobis. Nam si [Col. 0268C] nescivit, si non sentit, eum non consensisse verum est, aut certe probabile. Habet quidem aliquos de coexsulibus suis in curia regis minus fortasse providos, ut verbum incautius contra vos, vel alium potuerint protulisse, quo eis forte fierent gratiores quibus quod loquebantur placere crediderant. Deus mihi testis est, quod illos non vidi, nec audivi committere quod arguuntur, et adhuc qui sint illi, prorsus ignoro, si qui sint tamen. Caeterum memoratum regem ex tribus causis non ambigo indignatum. Quarum prima est, quod cum post multam gratiam et familiaritatem ejus prope locum, ubi morabatur, transitum faceretis, divertistis et recessistis a regno, ubi tot bona vobis ab infantia collata fuerant, ubi [Col. 0268D] nomen vestrum claruerat, ipso nec salutato. Secunda, quod ad schismaticos, non dico schismaticus, transistis, et qui opinione virtutis et eruditione litterarum erexisse et confirmasse debueratis infirmiores, omnibus in commune malum dedistis exemplum. Verentur enim minus communicare schismaticis, cum in eorum consortio tantum virum videant detineri, qui ex necessitate multiplice, dum in ea conditione est, se nec ab oratione, nec a mensa, nec ab osculo suspendere potest, nec ab aliis quae in religione communionis argumenta esse noscuntur. Et, quod hanc causam praegravat apud ipsum, illi vos dicit adhaesisse schismatico, qui totius schismatis faber erat incentor, et signifer, et a sede apostolica condemnatus ex nomine. Tertia autem [Col. 0269A] est, quam et ego, quidquid alii dicant, maximam puto, quod ad Teutones divertistis, qui, sicut ei persuasum est, si possent et auderent, in regnum suum libenter insurgerent. Et quod possunt et audent, loquuntur grandia, minis tument, et qui etiam in regno ejus sunt, imo in sede quiescunt Parisiis immorantes, hoc in eo depretiant, ut nostis, quod civiliter vivit inter suos, quod barbarorum more tyrannum non induit, quod non incedit semper satellitibus armatis septus, ut qui timet capiti suo. Hos gentis mores novit, de his saepe conquestus est ut opinor, etiam vobis. Et tamen supplicavit Dominus Cantuariensis me praesente et tandem obtinuit, ut quantum ad ipsum pertinet, licita sit revocatio vestra.

[Col. 0269B] Quod autem adjungitis ipsum misisse domino papae rescriptum litterarum vestrarum, non quidem inficior, quia ei bona fide, et nostro etiam favore communicatae sunt. Sed ille, quod novit inspector cordium, hoc ad vestrum incommodum non procuravit: studebat potius ut causae suae proficerent, et opinionem vestram apud dominum papam relevarent. Volebat autem ei innotescere, quod fides et devotio vestra cum Ecclesia Dei et sede apostolica est, licet vos ex dispensatione, quo facilius per vestram industriam convertantur aversi ad honorem Dei et utilitatem catholicae veritatis, ad tempus illis cohabitetis. Et si aliqui nuntiorum minus seduli fuerunt in obtinenda revocatione vestra, negligentia eorum mandatori non debet imputari. [Col. 0269C] Constat etenim de mandato, et nuntiorum sperabatur industria. Nec dubito, quin super hoc dominus papa contentus sit, cum certum sit ipsum respondisse se neminem unquam, nec maximum patriarcham, si aliquid tale accidisset, revocaturum. Sed redeat qui voluerit, et redeat ut debet. Et si discipulus vester, magister Ricardus, cognatus meus, redisset, qui in redeundo obiit, super hoc verbo essemus certiores.

De eo autem, quod de statu imperii mira quasi a vobis accepta Domino papae insinuaverit, respondeo, ipsum quod accepit insinuasse, sed non a vobis: nec quod a vobis acceperit ei scripsit. Nam per alios magis innotescit imperii status. Nec mirum, [Col. 0269D] si tanta moles occultari non potest. Verum post illarum interceptionem litterarum, et magistri Ricardi obitum, cum super hoc verbo cardinalibus loqueretur, dissuaserunt ne vos citra consilium et voluntatem domini papae revocare praesumeret. Quin potius attenderet quod dominus Remensis, et omnes suffraganei sui ad hoc convocati, non ausi sunt episcopum Cameracensem, etiam cum lacrymis poenitentem, in communicatione recipere, antequam super hoc dominus papa consuleretur. Vestra tamen, sicut eis responsum est, causa longe dissimilis est. Ille enim in schismaticorum intraverat errorem, nec vos in medio schismate consensistis errori. Ille erat episcopus, et catholicos visus est subvertisse, vos in statu privati ad unitatem schismaticos conamini [Col. 0270A] revocare. Misit ergo dominus Cantuariensis iterato ad Ecclesiam Romanam, injungens nuntiis, me praesente, ut revocationem vestram a domino papa satagerent impetrare. Ego ipse ex conscientia magistri Radulphi Nigri composui litteras. Ego rogavi ipsum, ut rei hujus seriem ex ordine scriberet vobis. Nuntios itaque nostros constat ad curiam pervenisse, et ibi contra legatos domini regis Angliae diu magnum habuisse litigium, sed de omnibus septem nec unus adhuc redierat Dominica proxima post Ascensionem. Litigii eorum non scribo exitum, quia adhuc ignotus est, nisi quod a redeuntibus ab apostolica sede audio eos in causa prosperatos praevaluisse nuntiis regis. Sed quatenus, incertum est. Nescio enim si voti compotes redeunt [Col. 0270B] petitionibus adimpletis, an haec prosperationis eorum summa sit, quod nuntii regis infecto negotio inglorii revertuntur. Nuntium vestrum vidi nuper in coloquio regum, habito prope Medontam, ubi de pace tractabatur. Plures apud Anglos habebatis fautores, sed quid illi pro vobis obtinuerint, explorare non potui. Alium de vestris vidi Parisiis, et qualiter Domino Cantuariensi scripserim pro revocatione vestra, novit amicus vester Dominus G . . . inclusus apud sanctum Hilarium, qui litteras inspexit, mihique foret gratissimum, si ad vestram notitiam pervenisset. Cum vero nuntii, Domino propitiante, redierint, quod in brevi futurum creditur, et de nostro, et de vestro negotio erimus certiores. Quare, si placet, moderationem vestram non [Col. 0270C] decet irrevocabiliter indignari, nec tam properum discessui debetis praefigere diem, quia nec nostrum nec vestrum est divinae miserationi praestituere tempus, aut sustinentiae terminum. Sed quod sacerdotes a Judith vidua legitis didicisse, justum est nos omnes, Christi pauperes et proscriptos, animas nostras in virtute patientiae possidere, et exspectare in devotione, et silentio salutare Dei. Sic exspectantibus ex inopinato aderit gratia consolatrix, et amputato capite Holofernis, filii Israel diu desiderata pace gaudebunt.

Nec dehortor, quin si ita sederit animo, cum domino rege Anglorum pacem, quam fere pro voluntate vobis offerri dicitis, faciatis. Sed utinam illa [Col. 0270D] formula conservetur, quae, proveniente rerum utilitate, nec opinioni vestrae praejudicet, nec saluti. Et quidem plerisque nostrum oblata est conditio pacis, sed exigitur ab omnibus juramentum, quod sine religionis dispendio non valet, ut arbitror, observari. Nam quomodo fides illaesa servabitur, si pastoribus et praelatis subjectos in his, quae Dei sunt, non liceat obedire? Licet autem inobedientiae crimen non exprimatur in cautione, certum non est quid vertatur in animo exigentis. Unum scio, quod nemo domini regis gratiam poterit retinere, qui archiepiscopo Cantuariensi sub hac tempestate servet obedientiam, aut cum eo credatur habere charitatis commercium. Vos autem de ovibus ejus estis, et, ut opinor, ipsum primum aut inter primos [Col. 0271A] a Domino recepistis pastorem. Videte ergo, dilectissime frater, et providete, ut caute ambuletis, ne perturbatio, quod a gravitate philosophi semper alienum est, dominetur animo vestro, ne, ipsa impellente, tale quid committatis, cujus postmodum sera sit poenitentia. Potius ad orationis, et eleemosynarum arma confugite, ut vos Deus cum aliis justis deducat per vias rectas, et ambulare faciat in semitis suis, qui diligentibus se omnia cooperatur in bonum. Ille vos expediet, cujus nomen fortissima turris est, et erit rei jucundus exitus, qui talem habebit et tantum ducem.

Tractatur de pace regum, et adhuc creditur proventura. Noster interim silet orbis. Unde nec nova scribo, nisi quod comes Leicestriae obdormivit in [Col. 0271B] Domino. Comes Patricius a rebellantibus Pictavis occisus est. Dominus Carnotensis electus est in archiepiscopum Senonensem. Valete.

JOANNI Pictaviensi episcopo, JOANNES Saresberiensis.

Postquam priores litteras exaraveram, nova haec nobis innotuerunt. Hunc fecerunt fructum litterae domini papae transmissae regi Angliae, quod magister Gerardus, reversus Colonia, domino suo Cantuariensi, qui eum clericum fecit, et primum beneficium ecclesiasticum ei contulit, nec viso nec salutato, [Col. 0271C] transiit ad regem Angliae, eique fidelitatem fecit, et praestitit juramentum quod alii, et adhaeret curiae, electus, ut aiunt, in pugilem contra pauperes, et proscriptos Christi. Abbas Sancti Augustini dixit domino Gaufredo, qui fuit abbas Clarae-vallis, quod ipse et socii sui nihil dixerunt, aut fecerunt in curia, nisi de instructione cardinalium, et etiam comminationes, quas factas audisti, fecerunt fieri Joannes Neapolitanus et Joannes Sanctorum Joannis et Pauli. Dixit etiam, quod dominus Portuensis juvit nuntios regis in litteris impetrandis. Ipse quoque rex dixit episcopo Wigornensi, quod ipse, et alii episcopi omnes exempti sunt a potestate domini Cantuariensis. Praecepitque [Col. 0271D] non timere minas aliquas, quia nunc dominum papam, et omnes cardinales habet in bursa sua. Adeoque gloriatur, ut palam dicat se nunc demum avi sui consecutum privilegium, qui in terra sua erat rex, legatus apostolicus, patriarcha, imperator, et omnia quae volebat. Et fere, quod ad Ecclesiam Romanam, probabile est quod dicit: Quid enim ei amplius contulisset Octavianus, vel Cremensis haeresiarcha? Quid aliud fecissent cardinales eorum, quam praefati illi domini, qui exacuerunt linguas Anglorum, et ignem et venenum fecerunt evomere, ut terrerent dominum papam, et inclinarent ad libitum suum? Haec in Ecclesiae Romanae scribentur annalibus. Et certe, Deo propitiante, qui scribant non deerunt, quod ad petitionem et comminationem [Col. 0272A] regis Angliae, cujus intolerabiles excessus tanto tempore sustinuerat, praeconem veritatis, libertatis assertorem, praedicatorem justitiae pro causa Domini, cum infinita multitudine innocentum jam quadriennio exsulantem, neglecto rationis et juris ordine, velut criminosum officii sui potestate privavit. Non quidem quia illi meruerunt, sed quia placuit Tyranno. Et tamen patentibus litteris, quae apud nos sunt, concesserat, ut officii sui potestate pleno jure uteretur. In quibus hoc expressit, quod «ipsum regem excommunicandi, nec mandatum dabat, nec prohibebat.» Deus bone, quid novitatis accidit? Dicit Spiritus sanctus in lege sua: Clama, ne cesses (Isa. LVIII) . Et ecce, nescio qui Spiritus ab urbe in orbem exiens praedicatoribus dicit: [Col. 0272B] «Tace, ne clames.» Praecipit Apostolus, episcopum instituens: Ministerium tuum imple (II Tim. IV) . Et ecce apostolicus praecipit: «Ab officii tui ministerio desiste.» Sed forte suspicatur, quod hominem possint per patientiam emollire. Sed nunquid hoc expertus est in episcopo Cantuariensi, qui jam fere quadriennio sede sua privatus, et apostolicae sedis remissionem, et illius tyrannidem sentit expositus ventis? Provideat quaeso dominus papa conscientiae suae, provideat et famae, et honori, et saluti Ecclesiae. Et vos haec ei diligentius intimate, et persuadete dominis cardinalibus, ut meminerint judicii Dei, quod jugiter implorant pauperes Christi contra omnes libertatis Ecclesiae inimicos.

JOANNES Saresb. magistro BALDEWINO archidiacono Exoniensi.

Ubi de seriis agitur, nugas multiplicare non expedit: et indecens est (medicorum more fallacium) cum necessitas aliud exigit, amicis indigentibus verba dare pro rebus. Nosti pridem nominalium tuorum eo mihi minus placere sententiam quod in sermonibus tota consistens utilitatem rerum non assumpserit, cum rectum sapientibus indubium sit [Col. 0272D] quod res quaerit philosophia non verba. Ut ergo compendiosius agam tecum meorum more realium, ex litteris quae nostro Benedicto directae sunt colliges in quo calculo causa sacerdotii versetur et regni. Tibi vero specialiter scribendum censui, quod interim gravius exulcerat animam meam, et cor tuum, ut arbitror, acerbius uret: si tamen verum est quod de Wigornensi nostro in auribus multorum divulgavit fama celebrior. Dicitur enim quod imprudentius et impudentius versatus est in causa archiepiscopo et consecratoris sui, conatus ex eo in praesentia episcoporum et aliorum docere causam domini Cantuariensis non niti de sinceritate justitiae, nec Ecclesiae quaerere libertatem, sed duntaxat quae sua sunt, non quae Jesu Christi, quia [Col. 0273A] cedere non vult ea conditione ut rex perpetuo concedat debitam Ecclesiae libertatem. Dicitur etiam adjecisse insultando se paratum esse renuntiare episcopatui suo sub eodem pacto. Quod, ut aiunt, nec illis placuit, qui hanc puritatem ipsius audierunt, tum pro persona dicentis quam diligebant, et opinabantur sanioris esse consilii et voluntatis: tum quia perniciosum esset exemplo: tum quia facile posset haec domini regis benignitas revocari et Ecclesia in anteriorem imo deteriorem retrudi servitutem? Quis enim auderet de caetero proclamare in libertatem? Quis causam suscitare in qua et pro qua meminisset tantum cecidisse pontificem? Alia est ergo quaerenda via libertatis: aliud consilium poterit amicis intimare: et si vult experiri [Col. 0273B] in se ipso an ecclesiae et episcopatus sui sic possit redimere libertatem, quia prout a Cantuariensibus didici, archiepiscopus huic consilio non acquiescet, neque aliqua promissione se deludi patietur, ut aut permutet episcopatum, sicut aliqui moliuntur, aut desistat a persecutione juris sui, aut pacem faciat manentibus consuetudinibus super quibus controversia orta est. Haec idcirco tibi transcripsi, ut, si opportunitatem videris, persuadeas memorato domino nostro et amico, ut si ei res tanti est, hanc suspicionem purgare non negligat. Omnes enim qui mecum verbum hoc audierunt compassi sunt ante actae vitae ejus et famae. Ipse vero Cantuariensis narrantes inhibuit, dicens rumoribus [Col. 0273C] credi non oportere, praesertim cum verbum tanto sit indignum viro. Scio tamen quod aliquantulum motus fuit, sed ut homo prudens gessit tempori morem.

Videbis ex rescripto litterarum domini papae, unde post comminationes multas archiepiscopus Lundoniens episcopum denuntiaverit excommunicatum: et quare illos quos episcopus Sancti Asaph circumventus imprudenter absolvit excommunicatos habeat, donec juxta mandatum domini papae satisfaciant. Et quia cardinales ipsi fines mandati dignoscuntur excessisse, consilium eorum de reliquo minus audiet. Nam judicandi de eo, nisi velit, non acceperunt aliquam potestatem. Quod Wigornensem volui praemuniri, prodiit ex adipe [Col. 0273D] charitatis et quoties opportunum fuerit, honori ejus libenter operam dabo.

Universitati sanctorum qui in prima Britanniarum sede, sancta Cantuariensi Ecclesia, Domino famulantur, conservus eorum, et fratrum minimus, salutem, et gratam Deo obedientiam victimis omnibus anteferre.

Unde, amantissimi domini mei et dulcissimi fratres, exordiar? Unde spiritus tristis et alieno consternatus errore verbi sumet initium? Quo miserae [Col. 0274A] et prae dolore languentis animae progredietur oratio? Poterat hactenus vestra (ut verbo temperatissimo et digno dominis utar) negligentia excusari: sed ecce si quis vulgi sequatur opinionem, tepor in odium commutatus est, negligentia transiit in contemptum, charitatem mentita simulatio, erupit in fraudem, et se manifestis rerum argumentis convincit esse perfidiam. Ita, inquam, si vulgi convalescat opinio. Sed quibus de caetero poterit allegationibus infirmari? Profecto quod in fraudem, Dei praesumit sapientia carnis, semper in contrarium proposito pergit eventum, et unde sperabantur compendia voluptatis, inde totius utilitatis et intentionis dispendia oriuntur. Sic Judaei, ne locum perderent, ne sacerdotum principes gentis amitterent [Col. 0274B] potestatem, Christo tetenderunt insidias: et corruentes in foveam quam fecerunt venientibus Romanis locum perdiderunt, et gentem. Sic et vos, si tamen vera sunt quae vulgus clamat, neque enim facile crediderim quod in tantam vigilantiam et sollicitudinem caecitas tanta ceciderit, sic, inquam, misistis ad regem ut quod ad eum non pertinet, priore mortuo vobis alium subrogaret. Quid aliud, quaeso, fecit Israel absente Moyse, ab Aaron expetens ut deos fabricaret qui se praecederent in deserto secundum morem gentium, et extorquens caput bovis pro numine, et pro majestate odorans idolum! sed sicut illud contritum est Moyse redeunte, ita et illud quodcunque vobis datum fuerit idolum convalescente lege Domini, et ad Ecclesiam [Col. 0274C] redeunte justitia, conteretur. Illud in pulverem comminutum sparsum est in liquorem quem populus bibiturus erat, ut sic quod adoraverant, egerere compellerentur. Et quisquis ille sit, carnis opus, non Dei, si tamen bene cum illo agitur, de capite vertetur in caudam, et erit abominatio timentium Deum. Nam si male, non invenietur locus ejus in terra sanctorum, quam dignoscitur profanasse.

Sed quo pacto accidit, quod primi inter omnes ecclesias regni totius priorem a principe credidistis esse petendum? hac fortasse cautela, ne de caetero vindicare sibi quidpiam possit archiepiscopus in creatione prioris. Non sic, fratres, non sic, quin potius verendum fuerat ne jus amittatis antiquum, [Col. 0274D] dum in profanam pergitis abusionem, et privilegium demereamini proprium, cum praeripitis alienum. Utinam perniciei hujus non dedissetis exemplum, beati Benedicti formulam deserentes, terga vertentes ad legem, neglectis constitutionibus, quibus sancti Patres docuerunt Christianis esse vivendum!

Quibus autem rationibus aboleri poterit celebris, et vulgata opinio? Priore mortuo, misistis ad regem. De archiepiscopo nec mentio facta est inter vos. Prudenter utique, ut absolveret defuncti fratris animam rex, ad quem jura sacerdotii credunt qui desipiunt pertinere. Alioquin ratio non occurrit quare curam animarum suscipiat aliquis de manu ejus, ne dum vestrarum, qui merito scientiae, religionis, et dignitatis estis in capite regni, prima sede [Col. 0275A] Britanniarum, a Domino constituti, quo tota possit insula per vos illustrari, tam doctrinae verbo quam sanctae conversationis exemplo. Ille quoque sapiens et religiosus frater, (nominis etenim non recordor,) inito consilio cum principibus sacerdotum et aliis quos de industria taceo, studiosissime procuravit, ne vestra, si qua tamen est, possit innocentia per alicujus amici diligentiam excusari, contra archiepiscopum nomine totius conventus appellationem formans et statuens eum adversarium Ecclesiae, quasi vobis in aliquo nocuisset, aut constaret eum nocendi propositum concepisse. Usus est homo prudenti consilio qui maluit vos habere patrem et dominum adversarium quam amicum. Multi qui aderant hominem deriserunt et imprecationibus persecuti [Col. 0275B] sunt, ubi sentiebant tutam colloquendi esse libertatem, dicente nihil accidisse mirum, quia monachi Cantuarienses hoc quasi haereditarium semper habent, ut archiepiscopos suos oderint. Et, ut verbo faciant fidem, Anselmo, inquiunt, bis pro justitia exsulant qui nihil unquam solatii contulerunt. Contempserunt Radulphum; oderunt Willelmum; Theobaldo tetenderunt insidias, et ecce nunc Thomam gratis insatiabiliter persequuntur.

Quis amicorum Ecclesiae, nedum alumnus, haec in compitis Ascalonis et in triviis Geth sine dolore ab incircumcisis audiet decantari? Quis fidelium Christi lacrymas poterit continere? Deus mihi testis est, quod fratrem illum, quisquis sit, in praesumptionis [Col. 0275C] hujus insania, consilio conventus usum fuisse non credo. Hoc tamen aliis facile persuaderi non poterit, si ratum habueritis quod factum est: si in praesumptorem illum non animadverteritis castigatione crudeli: si consilio vel auxilio astiteritis illis qui quaerunt animam patris vestri ut auferant eam. Alioquin videbimini mandasse et consentire dicentibus: Non habemus regem nisi Caesarem, crucifige, crucifige pontificem, qui stare ausus est pro Ecclesiae libertate: qui legem Dei traditionibus humanis asserit praeferendam. Nescitis

Plura vobis interdum et a pluribus scriberentur, nisi quia quae vobis amici significant ad cautelam, vos velut inimici defertis ad regem. Valete, dilectissimi fratres et domini, et operosius agite, ut amici vestri, qui pauci sunt, proficere possint in excusatione innocentiae vestrae.

JOANNES de Sar., ROBERTO archid. Surreiae.

Ingratitudinis vitio nihil odibilius est apud Deum et homines, cujus nota merito videbor inurendus si actiones gratiarum lingua siluerit, quoties post beneficia datur opportunitas colloquendi. Agens ergo gratias quas et quantas pro tempore possum, illum retributorem meritorum vobis confidenter audeo delegare qui bona cuncta larga et copiosa manu remunerat, et nullam malum relinquit impunitum. Haec est interim consolatio nostra, haec spes est jugis timentium Dominum. Quis enim speravit [Col. 0276B] in illo, et derelictus est? fingat qui voluerit, quia inveniri non potest in tota serie sacrarum Scripturarum, sed nec Antiquus dierum mendax invenietur, qui se voluntatem timentium se promisit esse facturum. Arrham promissionis hujus accepimus, jam pollicentis experimur fidem, et miserentis sentimus affectum qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Quintus annus exsilii mei evolvitur, et ecce cum mihi nihil ante defuerit solatii, cumulus est quod Ecclesiae libertas videtur astare pro foribus, et pro parte jam pedem fixit in insula. Renuntiavit enim rex, sicut nuntii, cardinalium attestantur, quibusdam consuetudinibus pessimis, quas tamen ante consueverat vindicare, cum juramento detestans illas et auctores earum. Consentit ut liberum [Col. 0276C] sit ad sedem apostolicam appellare, ut clerici ad saecularia judicia non trahantur: et quaedam alia, quae sic utinam probaret facto, sicut firmat eloquio. Cardinales nullam habent in archiepiscopum potestatem: et jussi sunt litteris apostolicis quas nuper receperunt, Angliam non intrare neque intromittere se de consecrationibus episcoporum, vel aliis regni negotiis: nisi prius Cantuariensi archiepiscopo pax plenissima fuerit reformata. Aliis quoque praeceptum est eis, ut omni appellatione cessante reponant in anteriorem sententiam excommunicatos domini Cantuariensis, qui videbantur absoluti, nisi satisfaciant incontinenti, restituentes illi et suis ecclesiarum possessiones et omnia quae inde perceperunt. Londoniensis episcopus cardinalibus [Col. 0276D] denuntiatus est excommunicatus et domino papae, ex causis quas percurrere longum est. Innotescent haec per vos, si placuerit, domino episcopo, cui ideo minus scribo, ne mea necessitas sub obtentu litterarum quaesisse videatur, occasionem mendicandi. Unde nunquam sub exsilii hujus angustia scribendum censui suspiciosis et conjectantibus indigentiis verba semper ad quaestum et consolationem angustiae tendere: sed his duntaxat quos arbitror amici sermonem non interpretaturos precum esse improbitatem. Eum vero precor nomine meo salutari, cui multas habeo, et auctore Deo gratias agam propter sinceritatem charitatis quam mihi servat in corde, et cum necesse fuerit ostendet in opere. Valete.

BALDWINO Exoniensi archidiacono JOANNES, Saresberiensis.

Si nihil humani a se comicus reputat alienum, non ambigo te curare quem sortiatur exitum causa Dei et amicorum labor, qui pro libertate Ecclesiae patiuntur, aut imminentia sibi pericula reformidant. Si quidem mihi pridem multis argumentis innotuit benignitas tua, suo merito bonis omnibus gratiosa: sed, quod de conscientia dixerim, nulli mortalium quam mihi dulcior. Poterunt autem tibi, quae gesta sunt in colloquio domini Cantuariensis et cardinalium, et item qualiter [Col. 0277B] episcopi qui transfretaverunt adversus archiepiscopum denuo provocaverunt, constare, cum ex relatione multorum, tum fidelius ut arbitror ex litteris quarum tibi mittuntur exempla. Contraxi namque familiaritatem cum domino Cantuariensi et coexsulibus, suis, ut amicis, si forte opus fuerit, possim commodius suffragari, cum nec ille, nec illi secreta sua mihi censeant occultanda: quae Deo propitiante celabo fideliter, et sic opportunitatibus amicorum subsidium feram, ut hi qui de fidei meae sinceritate praesumunt, dispendium non incurrant. Hoc enim officiorum gerendorum norma praescribit: hoc certum est universis Cantuariensibus complacere. Amici tui sunt eorum plurimi, [Col. 0277C] et de te jure societatis antiquae velut de fratre confidunt. Unde se necessariis suis fatentur obnoxios, et illis tanquam sibi contemplatione tui desiderant esse prospectum. Nam quisquis amicis eorum commodus est, est et illis. Licet itaque dominus Exoniensis, qui sine tuo gravamine molestari non poterit, nec archiepiscopo, nec alicui suorum amicus inventus sit aut officiosus in aliquo: tamen quia tibi jure amicus est, doleo quod perversitas quorumdam vix exsecrabiles ei tetendit insidias, provideat illi Deus: et tu praeeunte gratia sollicitus esto suffragiis eleemosynarum, orationis instantia, et deliberandi studio consilium prout a Patre luminum impetraveris ministrare. Nam nisi Deus impediat, aut archiepiscopum offendet cum dispendio [Col. 0277D] conscientiae, aut regem et cardinales suos. Recepturus est enim, si nondum recepit litteras legatorum, praecipientes ut absolvat excommunicatos domini Cantuariensis, cum ipsi tamen praecipiendi sic nullam habeant potestatem, sed inhibiti sint litteris apostolicis Angliam ingredi, vel se de regni negotiis intromittere, nisi prius archiepiscopo pax plenissime reformetur. Alia quoque praeceptione jussi sunt memoratos excommunicatos sine dilatione, omni appellatione cessante, reponere in sententiam excommunicationis, nisi satisfecerint: prout videre potes ex litteris quarum tibi mitto rescriptum. Archidiaconum quoque Pictaviensem cardinalis Papiae nuper absolvit. Ex quo patet quam nulla fuerit a Gualensi episcopo eis collata absolutio, [Col. 0278A] et quam periculose sit eis exinde communicatum. Si ergo illos absolverit Exoniensis, cum liquidum sit eos impoenitentes esse, offendet primo in Deum, deinde, archiepiscopum graviter exasperabit. Si vero non absolverit, regis et cardinalium suorum indignationem videbitur meruisse. Dicent enim: Ecce jam in propatulo est quod archiepiscopo prorsus favet: quod domini regis honorem non diligit: quod apostolicae sedis contemnit auctoritatem. Potuerant cardinales, si circumspecti essent, si timerent Dominum, si brachium suum non ponerent carnem, revolvere quid susceperint in mandatis, quae sit apostolicarum conceptio litterarum, quid Ecclesiae expediret, et a mandatis hujusmodi penitus abstinerent. Aut si hominem Deo [Col. 0278B] praeferendum decreverint, quare non injunxerunt hoc munus uni eorum qui praesentes aderant, et festinabant ad reditum? Nam Londoniensis, Saresberiensis, Cicestrensis, Wigorniensis assidebant eis, et in humeros Exoniensis, ut dicitur, impegerunt hoc onus: magis tamen imponitur Wigorniensi. Qui, si vera sunt quae dicuntur, plus quam tantae modestiae virum deceat, in archiepiscopum suum locutus est. Sed accusentur episcopi.

Novit Dominus qui sunt ejus, et declarabitur veritas in illa die, nec interim nocens se judice absolvetur: et qui fratri foveam parat, incidet in eam prior. Quid ergo faciet inter has tendiculas tuus et pro amore tuo meus Exoniensis? Si consisilio [Col. 0278C] polles aut aliquis tuorum gaudens eo utere. Sin autem in eo interim, quod sine melioris praejudicio dictum sit, aquiesce. Scio enim quod libenter te audit Exoniensis. Si illi venerint absolvendi, mandati tenorem inspiciat, flagitet poenitentiam, extorqueat confessionem: et si mandati forma non impedit, legitimam de satisfactione exigat cautionem. Ostendat et apostolicas litteras, quibus in anteriorem sententiam ex necessitate reponendi sunt, si satisfactionem exhibere distulerint. Exerceat admonitiones et quae pericula immineant, diligenter exponat. Quod si per eos steterit, quo minus absolvantur, res ei in tuto est. Quod si poenitere nolunt, et tamen absolutionem importunius quaerunt: respondeatur eis in omni charitate et modestia, [Col. 0278D] quia haec absolutionis forma evangelicae et apostolicae doctrinae contraria est, et quae ab antiquo episcoporum sine majori auctoritate exerceri non potest, ut sic ad cardinalium consultationem negotium referatur. Dicatur etiam eis quod absolutio non proderit eis ad salutem, nisi praecedant poenitentia et confessio et satisfactio pro facultate. Nunquam enim sic impudentes erunt legati, ut impoenitentes judicent absolvendos. Si vero poenituerint, et emendationem publice promiserint, licet ab eis cautio nequeat extorqueri, nec inserta mandato sit, absolvi fortasse poterunt, ut regis et cardinalium indignatio declinetur: quia praesumi poterit mandatoribus fuisse cautum. Habeatur autem, quoties aderunt, ubique et publice protestatio divini juris. [Col. 0279A] Verumtamen, archiepiscopo displiciturum scio, si mandato illorum absolvantur, qui non de accepta potestate, sed de temeritatis audacia mandare praesumunt episcopis, super quos nullam habent auctoritatem. Et quidem merito displicebit. Sed quia ego et alii amici tui Cantuarienses in multis promeruimus archiepiscopum quamvis laesum confido fore placabilem, et quod nobis plene remittet in animo, si quid in hac necessitate contra se viderit esse praesumptum. Si vidissem mandati conceptionem, planior esset via consilii. Quare precor attentius, ut ipsius litteras, si adhuc traditae sunt, mihi mittere non moreris. Nec excidat a memoria, quoniam in litteris quas Joannes de Oxenofordia attulit, jussit dominus papa, ut si excommunicati essent in [Col. 0279B] mortis periculo constituti, tunc absolverentur praestito juramento, quod si convalescerent, apostolico parerent mandato. In litteris quoque quibus cardinales praecipiuntur eos reducere in sententiam anathematis, nisi satisfecerint incontinenti, ejusdem juramenti conditio inserta est: et posteriorum tibi mitto rescriptum litterarum, ut earum sententia publicetur, et possit indigentibus esse praesidio. Nam qui Deum timuerit, movebitur ut minus audeat in mortem suam, sed si nodum istum ille tuus amicus aliqua ratione expedierit, laqueum timeo duriorem. Vereor enim ne principes sacerdotum qui consilium inierunt quomodo occidant Christum Domini, et Ecclesiae perimant libertatem, accitis officialibus regis, illum tuum Exoniensem inducere [Col. 0279C] velint aut compellere, ut appellationi factae consilio regis et cardinalium, nomine regni et sacerdotii, subscribat, et actionem muniat suarum testimonio litterarum. Et fortasse regis auctoritate praecipient per fidem quam illi debet, et sicut honorem regni et sacerdotii diligit, ut cum aliis nuntiis causam suscipiat, et in persona propria prosequatur. Quorum si unum fecerit, indubitanter credo quod Deum, et scio quod offendet archiepiscopum fortassis irreparabiliter. Fuit enim cum aliis appellatoribus apud Northamptonam adversarius ejus. Item secundo appellantibus astitit, et habita sunt haec quasi non fuerint. Si vero nunc tertio non gravatus ratihabitione retorquet ad se malitiam aliorum, cum eis [Col. 0279D] videbitur sitire sanguinem patris, et magis vulnerabit conscientiam propriam quam Ecclesiae causam, quam personam illius cujus ruina quaeritur. Si non fecerit, praeterita non proderunt merita, quin regni et sacerdotii denuntietur publicus hostis. Et licet haec omnia fecerit, hunc eumdem exitum timeo. Ea enim est natura hominis illius, ut apud eum jacturam faciat omnium meritorum, qui quacunque ratione praeterierit aut distulerit unum qualecunque sit adimplere mandatum. Ea autem est moderatio precum et sobrietas mandatorum, ut ei quandoque necesse sit obviari. Quare summa consilii mei est ut, adhibita diligentia, et tota mentis sollicitudine semper teneatur amicus dum fieri potest incolumi religione: si vero contingat articulus [Col. 0280A] ut aut ipsum offendere necessitas urgeat, aut peccare, Deus est praeferendus, ut conscientiae servetur integritas. Nec fieri mala debent ut proveniant bona: nec offensis placanda est indignatio majestatis ut fidelium suorum convertat aut conterat inimicos. Si ille pro nobis, quis contra nos? Itaque si ratihabitionem exegerint, si petierint subscriptionem, mihi videtur, salva reverentia consilii potioris, quod dilatio peti potest, donec episcopus ecclesiam suam consulat, et religiosos viros parochiae suae. Non enim videtur grandis esse prudentiae, si homo sine querela se immergat litigiis alienis: et cum testis sit asserere quae vidit et audivit, quid testificari poterit, qui nec interfuit negorio, nec audit nisi partis alterius hostes quaerentes [Col. 0280B] quae sua sunt, non quae Dei? Et hac eadem ratione uti poterunt, qui appellantibus defuerunt: praesertim cum nec mandaverint appellari, nec conscii fuerint. Poterunt, inquam, si qui tamen sunt in tanto regno, qui veritatem, quam mente conceperunt, audeant profiteri. Londoniensis timet capiti suo, et ideo furoris socios quaerit, ut remaneat impunitum quod a tam multis constiterit fuisse praesumptum. Quod si instantius urgeant, deferatur si fieri potest ad cardinalium consultationem. Hoc tamen voluntati regis negandum non erit, quin pro eo scribatur, quatenus apparuerit justitia ejus: et exoretur dominus papa ut Ecclesiae reformet pacem et regis honorem servet, et justitiam promoveat, sicut docuerit Spiritus sanctus. Si autem [Col. 0280C] specialiora quaesierint, quidquid contra conscientiam et honestatem specificabitur, non habebit speciem vel decorem, certe nec exitus felices. Persecutionem causae suscipere quidem non expedit: sed qui coactus fuerit, gaudebit fortassis dilatione qua necessaria quaerat, et domui suae disponere possit: fortasse sub eo praetextu colligi poterunt, quae Deo gratius erogentur. In ipsius vero legationis susceptione omnia causae vitia impedimenta protestanda sunt, ut et conscientia servetur indemnis, et ut amarus exitus postea non debeat imputari. Exigetur forte de mandatis diligentius exsequendis novi cautio juramenti: sed non video quo modo sine turpitudinis nota praestetur. Nihil autem utilius [Col. 0280D] esse dilatione credo si potest impetrari, quia auctore Domino interim aut pax reformabitur, aut dominus papa, vel cardinales alio procedent consilio, aut totius negotii formam oporteat immutari. Utinam veris graviora sint pericula quae timentur, et sollicitudo varios timores incusserit amanti! Si Cicestrensis et Wigornensis operam dederint et diligentiam, quod, ut arbitror, poterunt, quomodo tuus Exoniensis expediatur, rumoribus minus credam. Alioquin praesumetur eos machinatos esse periculum fratris quod noluerint impedire. Hoc autem certum habeas, quod archiepiscopus ratas non habet absolutiones quasdam factas a cardinalibus: et hoc ipsum significavit eis: deferens tamen apostolicae sedi noluit eos arguere publice: praesertim [Col. 0281A] cum promittant se celeriter correcturos quod circumventi praesumpsisse noscuntur. Rogaverunt cardinales archiepiscopum ne Londoniensem vel alios denuntiaret excommunicatos, dum spes pacis esset, ipsa tunc acquievit.

BALDWINO Exoniensi archidiacono, JOANNES Saresberiensis.

Ex quo prospere per gratiam Dei circa mediam quadragesimam a Sancto Aegidio reversus sum, tuam, dilectissime, super his quae in Francia et Italia gerebantur praemunire decrevi charitatem. [Col. 0281B] Scio enim quia interdum expedit, et saepe jucundum est, praenosse temporum motus, et quasi fatorum seriem ex his quae nutu divino mortalium praeveniunt mentes contemplari. Sed quia de pace regum tractabatur, et Fredericus, fractus crimine et pertinacia schismaticis ex-Augustus, simulabat se velle ad catholicam redire unitatem, propositum distuli, donec plenius innotesceret, quem tanta negotia sortirentur eventum. Cum enim Teutonicus tyrannus sentiret se militum praesidio destitutum, et Italiae civitates in ipsum irruere propararent, et ipse temeritate suorum, qui nobilem quemdam Papiensem excaecaverant, Papiae minime tutus esset, eique Maurianensis comes ob injurias sibi illatas omnem exitum praeclusisset, ut Lumbardorum manus nulla [Col. 0281C] ratione posse evadere videretur, ipse comitis Blandratensis et marchionis Montis Ferrati fretus auxilio, divertit in terram marchionis, relictis triginta obsidibus Lumbardorum apud Blandratum. Alios autem obsides quos acceperat per castra marchionis divisit custodiendos, et ipse cum praefato comite et marchione, quia eum Lumbardi congregato exercitu usque ad XX millia militum prosequebantur, et obsidere decreverant, per castella quasi in umbra mortis latitans fugitabat, ut vix, sicut aiunt, probi viri pleni fide et auctoritate qui interfuerunt, duobus diebus aut tribus auderet in eodem hospitio pernoctare: hanc miseriam tyranni, aut potius gloriam Dei et Ecclesiae consolationem, de nostratibus [Col. 0281D] quidem viderunt canonici Noviomenses et nuntii comitis Henrici: de vestratibus autem legati illustris regis Angliae, illuc profecti ex variis causis. Noviomenses enim archidiaconum suum Bonifacium Italiae marchionem quem elegerant in episcopum, virum honestum et tota schismatis tempestate catholicum reducere quaerebant. Comes Henricus statum explorabat imperii: nuntii vero regis Angliae juramenta praestiterunt de matrimonio contrahendo inter filium praefati marchionis et sororem regis Scotiae et ad saepe dictum tyrannum legatione functi sunt, ut de opinione multorum loquar, quo sic vires et familiaritatem praetendentes imperii, terreant Francos. Sed calliditas haec in contrarium [Col. 0282A] prorsus exitum pergit. Franci siquidem magis animantur, dum vident hostes quasi desolatos, imo desperatos emendicata suffragia quaeritare, et illos implorare patronos quibus opus est defensore.

Dum itaque in tantis imperator versaretur angustiis, et omnino de exitu desperaret, tractatum habuit cum viris religiosis, quos constabat fideles esse domini papae, simulans se cum Ecclesia Dei pacem esse facturum. Est autem in domo Carthusiensi ⁜ (15) vir admodum religiosus quondam familiarissimus imperatori, qui ab eo pridem recesserat ob conscientiam schismatis, et ei plurimo compatiebatur affectu. Hic ergo accessit ad eum cum lacrymis sibi pro certo innotuisse asserens, quod [Col. 0282B] pacem non erat habiturus, nisi Ecclesiae Dei redderet pacem: institit autem, et obtinuit ut evocaret per litteras suas priorem Carthusiensem, abbatem Cisterciensem et episcopum Papiensem, quem expulerat, et promitteret se consilio eorum in omnibus acquieturum: dum modo illi in se reciperent periculum juramenti, quod contra papam Alexandrum fieri fecerant. Omnes qui verba haec audierunt exhilarati sunt: et Lombardi jam coeperunt mitius agere, sperantes hominem esse conversum. Interim saepedictus marchio egit cum cognato suo comite Mauriannensi ut imperatorem permitteret egredi, promittens ei non modo restitutionem ablatorum, sed montes aureos, et cum honore et gloria [Col. 0282C] imperii gratiam sempiternam. Viri autem religiosi quos evocaverat, arripuerunt iter, excepto abbate Cisterciensi, qui gravi detentus infirmitate, vice sua misit dominum Gaufridum Antissiodorensem, qui Clarevallensis fuerat abbas, praemittens fratrem quemdam, qui a tyranno exploraret, ubi et quando eorum vellet uti colloquio. At ille, audito adventu eorum et litteris, jam de exitu suo certus, induciis impetratis, respondit eos ob hanc causam frustra venturos esse, nisi angelum de coeli secum patenter adducant, aut veniant in potestate faciendi miracula, ut possint mundare leprosos, et mortuos suscitare: et sic illi ad propria reversi sunt. Hoc mihi idem conversus Carthusiae, qui legationem gesserat, retulit.

[Col. 0282D] Imperator autem, collectis obsidibus quos disperserat, ad reditum properans, venit ad sanctum Ambrosium habens circiter XXX milites in comitatu suo, et inde mane festinanter egrediens prope Secusiam in eminentia cujusdam montis suspendit quemdam obsidem nobilem Brixiensem, imponens ei quod conjurationis Italorum conscius fuerat, et (quod plus est) artifex congregati exercitus, qui eum ab Italia expellebat: alios vero obsides secum duxit intra Secusiam. Cives autem et incolae loci portas claudi fecerunt appositis custodibus armatis, et tyranno obsides abstulerunt, dicentes sibi ab aliis civitatibus excidium et exterminium imminere, [Col. 0283A] si vicinos suos et amicos, viros Italiae nobilissimos, sic paterentur abduci in Alemanniam occidendos: praesertim cum adhuc in Italia suspenderit virum potentem et generosum: sibi vero et suis exitum patere pro libitu. Tantam quidem adhibuerunt diligentiam obsidibus retinendis, ut neminem permitterent egredi qui Italice loqueretur. Imperator autem, assumpto habitu servientis, quasi ut alicujus magni viri procuraret hospitium, cum aliis quinque servientibus noctu egressus est, laetus quod ei fata concesserant Italiam perdere, quam demeruerat divitus retinere. Inde transiens Chrysopolim suam turbavit Burgundiam, proceribus intentans minas: et progrediens, Alemanniam et Saxoniam supra modum turbatas reperit, et fratrem suum [Col. 0283B] sentit prae caeteris inimicum, cum tamen ei plurimi adversentur. Porro Lombardi post egressum ejus Blandratum diruerunt, extractis inde obsidibus qui ibi relicti erant, et interfectis Teutonicis fere omnibus quos ad custodiam castri deseruerat imperator. Decem autem nobilissimos et ditissimos Alemannos dederunt, in solatium mariti, uxori illius Brixiensis quem supra prope Secusiam suspensum retuli, ut illa, prout libuerit, eos aut suspendat, aut perpetuae subjiciat servituti, vel redemptionem accipiat. Exinde damna multa marchioni dicuntur intulisse: et nunc rumor est eos obsidere Papiam. Et certum est quod Papienses jam in Alemanniam miserunt nuntios imperatori, denuntiantes quod nisi redierit et opem tulerit, [Col. 0283C] nulla ratione poterunt diutius resistere civitatibus.

Haeresiarcha Cremensis Romae est apud sanctum Petrum, ubi eum Romani morari patiuntur inito commercio de reddendis captivis suis: sed tamen, ut aiunt, recedere non paterentur. Episcopus Albanensis domini papae vices agit in urbe: et si Lombardi Papiam ceperint, spes est Guidonem Cremensem captum iri, et quod non modo Romani omnes, sed et Tuscia tota schismaticos impugnabit. Adhuc autem incertum est an dominus papa Lombardorum velit audire preces, se transferendo ad illos: creditur tamen. Prosperatur autem adhuc Beneventi, ubi nuntii regis Angliae, et domini Cantuariensis [Col. 0283D] in ipsius praesentia convenerunt. Et quidem utrique benigne et honorifice recepti sunt; sed regalium sicut justitia minor, sic pompa et divitiarum ostentatio major. Cum autem dominum papam blanditiis et promissis dejicere non praevalerent, ad minas conversi sunt, mentientes quod rex eorum Noradini citius sequeretur errores, et profanae religionis iniret consortium, quam in Ecclesia Cantuariensi Thomam pateretur diutius episcopari. At vir Dei nec terrore concuti, nec seduci potuit blandimentis, eisque duas proponens vias, alteram vitae, alteram mortis, respondit eos ut coeperant facile posse contempta gratia et patientia Dei, pereuntium praeeligere viam; sed se, Domino propitiante, non recessurum a via recta. Detumuit [Col. 0284A] ergo in brevi spiritus eorum: et videntes se hac via contra justitiam non posse proficere, miserunt in Siciliam nuntios et litteras regis sui, quibus muniti venerant, ut ope Siculi regis et reginae possent aliquid a domino papa adversus Ecclesiam impetrare. Sed Christianissimus rex Francorum praesagiens hanc versutiam malignantium, Panormitano electo causam Ecclesiae et domini Cantuariensis commendavit ut propriam. Quis alterutrius legationis profectus sit, hactenus ignoratur.

Supervenerunt interim nuntii legatorum, quos rex Angliae impetraverat, minime coarantes. Nam quidquid cecinerat alius, in curia decantabat: sed nec de istis certum est quid sint ad dominos suos relaturi. Supplicatum est ex parte regis et legatorum, [Col. 0284B] adhibitis multis intercessoribus, domino papae pro episcopo Saresberiensi: et tandum obtentum ut ei summus pontifex suam remitteret injuriam et offensam, et domino Cantuariensi scriberet rogans et consulens ut ei dimitteret injuriam suam, et ipsum a suspensionis sententia relaxans in gratiam reciperet et amorem, si tamen ei in propria persona de satisfactione sufficientem praestiterit cautionem, aut duos de majoribus clericis ecclesiae suae, excepto decano transmiserit, qui jurent, quoniam episcopus eis mandavit et postea non demandavit, hoc praestare juramentum, quo ipsius episcopi nomine et vice jurabunt, quod archiepiscopo de contumacia et injuria satisfaciet. Ex quo probabiliter colligi potest, quod dominus papa sententiam legatorum, [Col. 0284C] qua jam dictum episcopum absolverunt, aut ignoravit, aut ratam habendam esse non credidit. Obtinuerat autem idem episcopus ante litteras fere consimiles, quae tamen ipsum et suos non onerabant aliquo juramento: sed eis nondum usus est, vel quia regi displicuerunt, vel quia minoris efficaciae reputatae sunt. Quem vero calculum reportaturi sint alterutri, nesciebatur adhuc quando reversus est praedictarum portitor litterarum, sed dominus papa rescripsit Christianissimo regi se Ecclesiae Dei et suo Cantuariensi non defuturum, quandiu partem ejus justitia comite poterit sublevare.

Nunc ad regum nostrorum colloquia transeamus. Illustres viri Henricus Campanorum et Philippus [Col. 0284D] Flandrensium comites procuraverunt in conventu Suessionensi causam regis Angliae apud Christianissimum regem, et tandem juxta preces memorati regis Anglorum in hanc formam pacis decursum est. Rex Angliae debebat redire in hominium regis Franciae, et fide corporaliter et publice data coram omnibus profiteri quod ei tanquam domino suo de ducatu Normanniae serviet, sicut praedecessores sui duces consueverunt servire Francorum regibus. Comitatum vero Andegavensem et Cenomanensem, et fidelitatem procerum ad memoratos honores pertinentium, cedere tenebatur domino Henrico filio suo, qui inde hominium et fidelitatem regi Francorum contra omnes homines facturus erat, nec aliquid debiturus patri vel fratribus, nisi quod exigit [Col. 0285A] ratio meriti vel naturae. Ducatum vero Aquitaniae lege simili rex Francus Ricardo filio regis Angliae concedebat, dans ei in matrimonium filiam suam, sed sine dote, quae tamen erat pro libitu parentis donationem propter nuptias acceptura. De Tolosa nec mentio habita est. Milites cui altrinsecus capti erant, debebant liberari, et sic consolidari pax et concordia regum. Cum vero rex Angliae voti compos audiret comitem Henricum ad se venire, ut haec ineundae concordiae forma confirmaretur, demandavit ei ne progrederetur, proficiscens in Pictaviam, ut Liziniacum castrum auferret proceribus, qui illud reaedificare convenerant et munire. Causam vero, quam cum Francis tractabat, commisit archiepiscopo Rothomagensi et Ricardo de Humaz [Col. 0285B] et Ricardo de Luci finiendam vice sua: quorum juramenta contra voluntatem domini sui Franci nostri non appretiantur vel obolum. Unde rex Francus, ratus se delusum esse dolo partis alterius, Bituricas indignans profectus est: ibique a proceribus Pictavorum juramenta recepit et obsides, quod nullam sine consilio et voluntate ejus cum rege Angliae facient pacem, eis auxilium mutuum repromittens: et juramento Petri fratris sui, et comitis Stephani, et Willelmi militis Carnotensis, firmans quod nec ipse faciet pacem, nisi facta pace eorum, et nisi eis restituantur ablata.

Iterato itaque sed diligentius, per ante dictos comites Campanum et Flandrensem egit rex Angliae, ut alterius regis haberet colloquium: et pacem pro [Col. 0285C] forma, in quam convenerant, reformaret. Et quidem in Octavis Paschae colloquium obtinuit optimatum Francorum, sed faciem regis videre non meruit, nisi ante securitatem praestiterit quod Pictaviensibus, et omnibus qui regi adhaeserunt, pacem et universa ablata cum integritate restituet: excepto quod non teneatur Pictaviensibus, sicut nec ei Pictavienses, mortuos suscitare, vel casas reaedificare combustas. Hanc ergo fide corporaliter data praestitit cautionem, et quod alios articulos pacis apud Suessionem dispositae fideliter observabit. Hoc ipsum simili modo cautum est a proceribus ejus. Proceres autem Franciae ei se fide obligaverunt, quod rex Franciae, si sibi pacta superius posita [Col. 0285D] et suis servata fuerint, praemonstratam pacis observabit conditionem, excepto quod filiam suam non consentit Ricardo destinato duci Aquitaniae in matrimonium collocare. Hoc tamen de Tolosa expressum est, quod, si Ricardus de comite Sancti Aegidii sibi petierit justitiam exhiberi, rex causam tractabit judicio curiae suae. Quae cum regi Francorum relata fuissent ex ordine, consensit ut cum rege Anglorum loquatur Dominica proxima post Ascensionem, et secundum praedictas conditiones faciat pacem. Sed Pictavienses ei postea conquesti sunt, quod rex Angliae eos transmisso exercitu expugnabat, dum verba concordiae tractarentur: exercitum tamen confecerant, et ducem ejus comitem Patricium interfecerant, sed inviti. Unde rex [Col. 0286A] Francus plurimum motus est, sed an hoc impedire pacem possit ignoro, licet eum poeniteat sic consensisse.

Caeterum aliquatenus inductus fuit contemplatione devotionis, quam regem Angliae opinatus est concepisse: cum enim idem rex pro reformanda sibi pace, Francos, de quorum amicitia confidebat, operosius sollicitaret, et electum Carnotensem didicisset Christianissimo regi familiarem esse prae caeteris, eo quod alios optimates praecedere creditur in timore Domini et operibus sapientiae, accessit, ad eum operosius supplicans ut eum reconciliaret domino suo, cum quo et pro quo, si placeret, paratus erat in Aegyptum proficisci: electus vero, utpote vir prudentissimus, volens verbi latebras sibi profundius [Col. 0286B] aperiri: «Estne, inquit, verum quod dicitis, ut cum eo velitis ire Hierosolymam?» At ille: «Nihil unquam feci libentius, si placuerit domino meo, et me permiserit domui meae disponere, et liberis providere.» Carnotensis autem, et si dolum subesse suspicaretur, hoc retulit regi Francorum. Ille autem respondit quod turpe erat toties decipi, nec se aliqua ratione crediturum ante, quod ex animo locutus sit, quam humerum ejus cruce videat insignitum. Nam cum hoc antea ei promiserit, et firmaverit cautione qua etsi commissa nemo fidelis est, et religionis praestitae praevaricator appareat, ait stultum esse nudo verbo ejus haberi fidem. Pronior tamen fuit exinde ad concordiam ineundam. Nunc autem cum audisset, quod dum [Col. 0286C] hoc promitteret, Pictavos aggrederetur, adeo turbatus est, ut ei per nuntios suos denuntiaverit se ad colloquium non venturum, nisi ille Pictaviensibus securum praebeat commeatum, et det obsides, quod nec in itu, nec mora, nec reditu ipse vel sui aliquam eis inferret laesionem. Etiam certum est quod si salva honestate potuerit a conditionibus resilire, opportunitate temporis gratanter utetur. Sunt etiam qui putent, quod rex Angliae nullo modo tantam possit ignominiam sustinere, ut his pacem et castra cum caeteris ablatis restituere compellatur: qui interfecerunt proceres suos, et honori et voluntati ejus tanta contumacia restiterunt. Solet enim improbus esse, praesertim ubi impetum impatientis [Col. 0286D] animi succendit injuria, alii autem quia homo versutus est, et se videt in arcto positum, opinantur quod solita simulandi et dissimulandi arte utetur ad praesens, et accepto tempore de inimicis optatam expetet ultionem. Sed quidquid faciant reges, non creditur quod Pictavienses cum eo ineant pacem, eo quod desperant se posse fidem reperire in homine, a quo se etiam innocentes contra fidem laesos esse queruntur. Verum supervacaneum est varias retexere opiniones, cum rerum eventus in brevi ipsam detegat veritatem: quam, cum innotuerit, tibi, auctore Deo, quantocius potero, significare non pigritabor, tam de pactis regum quam de statu domini papae, et causa Ecclesiae Anglicanae diligentissime referens quidquid relatu dignum esse [Col. 0287A] credidero. Tu mihi de statu tuo et amicorum rescribens vicem redde: habens, et a sanctis haberi faciens, in bono, mei et meorum memoriam ante Deum.

JOANNI Pictav. episc., J. S.

Beneficia saepe conferuntur invitis: et eum, qui in suam perniciem properat, revocare charitas consuevit. Quod utinam rex Angliae salubriter experiatur! Debitores enim ejus sumus: et uterque nostrum si fieri posset, ei debet ex multis causis (quas enumerare longum est) ea quae ad salutem pertinent et honorem diligentissime providere, et quantum [Col. 0287B] libet detrectantem revocare ab his quae salutis dispendium offerunt. Quis enim non doleat tantum principem et Ecclesiae Dei tam necessarium in eo fortunae calculo esse positum ut, impellente consilio reproborum, in suam et liberorum suorum (quam Deus avertat!) subversionem totus praeceps currere videatur? Ex quo enim Ecclesiam Dei (quod sine dolore et gemitu nec dicere, nec meminisse possum) vexare coepit, et proscribere innocentes, statim excitavit ei Deus hostes undique, et tantam vexationem, ut vix sedari possit aetate nostra. Locus hic nimis conspicuus est, patens undique a Britanniarum extremis finibus usque ad novissimos terminos Galliarum. Ergo in eo diutius immorari nec [Col. 0287C] oportet, nec expedit. Fredericus ille schismaticus insignis, dum in Ecclesiam malitiosius et crudelius saevit, factus est ex-Augustus, et eo perductus est, ut jam optaverit Italiam perdidisse, quam retinere non potest. Timeo ne praefatus rex ambulans in viis ejus, exitum (quod Deus impediat!) similem consequatur. Profecto mirum est quod nullus religiosorum ei denuntiat tanta pericula imminere. Quid faciunt nunc illi Grandimontani, quos ille adeo diligere consuevit et venerari? ubi nunc Fontis Ebraudi fides et fervor in Domino? Certe confido quod si ille Ecclesiae pacem reddiderit, et recesserit a via mala, propitiabitur illi Deus, et impendentia pericula transferet a domo ejus. Nam et Achab, quia reveritus est faciem Domini, divinae comminationis [Col. 0287D] flagella declinavit. Scriptum quoque memini quod in Proverbiis legitur: Cum placuerint Domino viae hominis, inimicos quoque ejus convertet ad pacem (Prov. XVI) . Si ergo expedire credideritis, precor attentius quatenus procuretis, ut sancti illi Grandimontani, vel alii quos audire benignius consuevit, eum statuant contra faciem suam, commonentes redire ad cor et declinare a vestigiis Frederici, ne Domino irascente tyrannum quem habuit in culpa praeambulum, praevium habeat in ruina. Nec desistant, si obdurescit ad preces, si irascitur ad commonitiones: meminerint potius illud Catonianum:

Idem magistro LOMBARDO.

Obligationis inter nos contractae non immemor, [Col. 0288D] quae in regum colloquio gesta sunt, quanta possum brevitate perstringo, et quem fructum ibi consecutus sit dominus Cantuariensis, quem, ut nostis, de mandato regis Angliae illuc Flandriae traxerat comes. Cum ad loca destinata ad colloquia reges accederent, Eudo Britonum comes, et Rolandus Dinaniensis, multas et graves de rege Angliae apud regem Christianissimum querelas deposuerunt. Sed Eudo specialiter deploravit, quod filiam ejus virginem, quam illi pacis obsidem dederat, impraegnavit ut proditor, ut adulter, ut incestus. Rex enim et uxor Eudonis de duabus sororibus nati sunt. Pictavienses videlicet Engolismenses, et Marchiae comes, et vicecomes Toarensis, et Robertus de Silli, et Gaufredus de Liziniaco, et Heimericus de Rancone, [Col. 0289A] et abbas Carrofii exegerunt, ut eis resarcirentur damna, quae rex Angliae et sui post treugam illis intulerant. Abbas enim monasterium suum ad jus regis Franciae a tempore Caroli magni, qui illud fundavit, pertinere dicebat. Post multas autem disceptationes hinc inde habitas, promisit rex Angliae se Pictaviensibus ablata redditurum, sed monasterio nequaquam, quia suum erat et domini papae. Tandem tamen dixit se non pro jure regis Francorum, sed pro amore Dei, et comitis Flandriae, et domini Willelmi cardinalis, abbati restituturum, si quid de suo habuerat. Rex vero Francorum, cum audisset ibi cardinalem esse in consilio regis Angliae, motus est dicens, se non meruisse ab Ecclesia Romana, ut cardinalis, sicut semper hactenus [Col. 0289B] fecerat, foveret hostes suos, et se non recepturum hac vice quidquam pro amore comitis vel cardinalis, sed pro jure suo, si rex Angliae vellet. Quod cum ille refutasset, omnino submonuit eum rex Franciae per fidem qua se obligaverat, ut accederet ad fluvium, ubi ex condicto colloquium esse debuit, a quo per duos dies remotus manserat duarum spatio leucarum, sed ille non acquievit. Rex vero Francorum, cum fere usque ad vesperam exspectasset, transivit flumen, et ex altera parte residens lavavit manus suas, et bibit coram omnibus protestatus se fidem pactionis implevisse, et sic dimisit comitem Flandrensem, et alios proceres, exspectans ibi cum paucis usque ad crepusculum.

[Col. 0289C] Miserat autem ad alium regem nuntios, qui illum submonerent, ut satisfaceret de fide laesa. Quo audito, ille detentis nuntiis secum, cum multitudine militum loricatorum et galeatorum armatus venit ad flumen, nec nuntios permisit ut praecederent, et regem praemonerent. Franci videntes hoc arma corripuerunt, sed nox non permisit ut convenirent, et sic rex Angliae reversus est. Prosecuti sunt eum comites Robertus frater regis, et Stephanus frater comitis Henrici, quibus admodum supplicavit, ut persuaderent regi, ne ipsum compelleret confugere ad hostes regni Franciae, et multam in verbis praetendebat humilitatem. Die vero sequenti misit Carnotum nuntios suos, ut regem inclinarent ad pacem, [Col. 0289D] aut comitem Flandriae submonerent per fidem, qua se obligaverat, ut veniret in deditionem regis Angliae, sed rex Francorum se cum eo pacem habiturum negavit, antequam eis satisfaciat et regno, de hoc quod armatus, et fere de noctu sic in eum irruerat, nec tamen unum de Francia movere poterat de loco suo. Adjecit autem se paratum ostendere, vel in marchia, vel in curia comitis Flandriae, quod et ipsum comitem, et alios, qui intercesserant ex parte sua, liberaverat ab obligatione. Nuntii vero regis Angliae ex adverso responderunt regem suum ostensurum in curia imperatoris, vel regum, Navariensis, aut Aragonensis scilicet, quibus filias suas dare disponit, quod ipse fidem servaverat, et comes Flandriae, et alii intercessores Franciae fidem [Col. 0290A] laeserant, et interim petebantur induciae, sed non sunt exauditi. Sic autem ad propria singuli redierunt. Huic colloquio interfuerunt Britones, et Pictavi, et nuntii regis Scotiae, et regum Walliae, regi Francorum auxilium promittentes, et obsides offerentes, et recesserunt obligati, similiter et proceres Guasconiae.

Soluto regum colloquio, ne latere posset, quomodo rex Angliae de domino papa, et Ecclesia Romana triumphaverat, et ut dominus Cantuariensis fieret opprobrium hominum, et abjectio plebis, et sui omnes, litteras domini papae, quibus dedit ei impunitatem peccandi, transcribi fecit, et ad utriusque regni ecclesias, et personas destinari. Gloriatus est etiam se tales amicos habere in curia, qui [Col. 0290B] omnes conatus archiepiscopi Cantuariensis evacuabunt, et ita seduli sunt in promovendis negotiis ejus, ut nec unam petitionem porrigere possit, vel aliquid impetrare, quod per amicos non mittatur ad ipsum. Scimus et nomina eorum, quorum consilio utitur, et quid nuper egerunt in curia, ut causa Dei, et pauperes Christi vili pretio venderentur. Neque enim fuit multitudo in commutationibus eorum. Nunquam fuissent illae unciae auri, quibus impulsi sunt ut caderent, quos Ecclesiae columnas oportuerat esse. Adeoque de triumpho suo elatus est rex, ut in domo sua taceri non possit, qui cardinales de illo pestifero et infami auro nihil acceperint, quive procuraverint quomodo dispensaretur aliis plus, aliis minus, secundum quod magis aut [Col. 0290C] minus promeruerant ad justitiae subversionem. Nuntius domini Joannis Neapolitani, quod regem Francorum non latuit, a castris ejus, cum essemus apud Montem Mirabilem, transivit ad regem Angliae et quosdam alios Ecclesiae persecutores. Viri religiosi, qui stant cum rege Angliae, quando audierunt praefatas litteras, doluerunt supra modum, et imprecati sunt Joanni Neapolitano, et Joanni Joannis et Pauli, qui dicebantur seduxisse dominum papam. Magister Gaufredus Pictaviensis, clericus domini Willelmi cardinalis, non consensit consilio, et actibus nuntiorum regis, quoniam exspectat et ipse regnum Dei. Sed palam protestatus est, illos esse perjuros, et anathemate condemnatos, quia juraverant [Col. 0290D] illud mandatum domini papae secretum fore, eisque in virtute obedientiae, et sub anathemate injunxerat dominus papa, ut celaretur. Illi vero, ut nos contemptibiles omnibus redderent, et subtraherent solatia amicorum, quasi de pace nostra desperantium, cum rege suo triumphos suae malitiae praeconantur, de confusione Ecclesiae gloriantes. Utinam sint aures cardinalium ad ora Francorum, quibus occasione verbi hujus in proverbium vertitur: «Quod Ecclesiae principes infideles sunt socii furum.» Permittunt enim et praestant auctoritatem persecutoribus Ecclesiae concutere, spoliare et depraedari patrimonium crucifixi ad nefarii lucri participationem. Utinam Christianissimum regem audiretis et vos, quem timeo de caetero revocari non [Col. 0291A] posse, quin ad preces imperatoris inter liberos eorum matrimonium contrahatur. Hoc enim procurat comes Henricus, et sperat se voti compotem fore. De caetero nunc, quaeso, appareat industria, et diligentia vestra, et dominus papa quod justi judicis est exsequatur. Absolvat innocentem, qui sine exemplo ligatus est, et condemnet impium, qui se persequendi Ecclesiam toti mundo praebet exemplum. Agite etiam, ut Eboracensi archiepiscopo praecipiatur, quatenus Ecclesiae Cantuariensi, quae tot et tantis oppressionibus diu fracta est, obedientiam et subjectionem exhibeat.

[Col. 0291B] Suo BRITONI amicorum suorum minimus, salutem, et Dei gerere salubriter in futura praescriptum.

Audiens tibi molestam mearum esse frequentiam litterarum, calamum diu suspendi, decreveramque me non ultra novorum relationibus tuam perturbare quietem. Sed cum tam ex relatione Osberti mei, quam ex attestatione latoris praesentium me falsa suggestione circumventum fuisse cognoverim, ecce muto propositum, scripturus de caetero cum fuerit opportunum, ea tamen moderatione, ut ex frequentia scriptitandi nimia molestus esse non debeam. Neque enim me scribendi cacoethes sic impatienter exagitat, ut calamum nequam continere, sed ingeram invitis auribus, quod fastidiosus auditor de rimoso pectore juste suspicetur effusum. Tu [Col. 0291C] vero, prout ex charitate prodeuntia scripta recepeperis, aut stylum refrenabis, intra quos moderationis limites voles, aut fidei et amicitiae stimulis affectum diligentis etiam non amantis in verba coges erumpere. Nam ut tam vero quam vulgato proverbio tritum est: «Probatio dilectionis, exhibitio est operis.» Sed vereor ne praesenti scripto mihi proveniat quod cavebam, scilicet ne vera dicens, amicis aurium teneritudine laborantibus, eorumdem jactura pericliter:

Quoties enim mandatum domini papae ad ecclesiam vestram dirigitur, quoties de utilitate archiepiscopi sermo est inter vos, statim ad excommunicatum illum, qui Ecclesiae incubat, currit delatio, relatio destinatur ad regem, apostolicus accusatur, [Col. 0292A] et sub praetextu publicae potestatis contrahitur impietatis occasio, et quasi necessitas delinquendi. Nonne ob hanc causam relegatus est Radulphus de Arundel, quia in capitulo, solis assistentibus Ecclesiae filiis uterinis, et quodammodo intimis visceribus cordis, Ecclesiae Anglorum litteras apostolicas ausus est praesentare? Liberi, inquit, etiam gentium lex, parentes alant, aut vinciantur. Et haec utique, sicut melius nosti, sanctione utriusque Testamenti firmatur. Unde colligitur, cum Patrem habeatis egentem, quod ei debetis alimenta, aut vobis a Deo debentur vincula. Quis enim sani capitis homines credat, qui patris pro tam sincera causa sine compassionis officio videant, imo, quod a multis dicitur, et rideant exsilium, proscriptionem, et [Col. 0292B] egestatem? Animus tamen ejus, quod multi mirantur, a vobis alienatus non est, sed per tela, et per ignes, et ultimae vitae discrimina vobis salutis, honoris, et gloriae thesauros congerit, quibus, auctore Deo, Britannorum mater in Christo triumphabit in brevi gloriosa, plus quam fuerit unquam in diebus antiquis. Nunquid solus Radulphus fidelis erat domino papae, et devotus archiepiscopo? Nunquid provinciarum princeps in Christi sui passione clamavit: «Non habemus patrem animarum et pastorem, nisi Caesarem?» Ergo, quaeso, dilecte mi, dum tempus est, moram redime, et persuade fratribus, qui futuri sunt socii consolationum, ut communicent paternis angustiis, ne tandem poeniteat eos, et pudeat solos se per inhumanitatem excepisse a tribulatione [Col. 0292C] communi, quae est in Christo. Auctore Deo, navigamus in portu, et post tristia Sabbata felix irradiat dies. Lege rescripta quae tibi mittuntur, attende verbis quae nondum licitum est publicari, quorum aliqua non nisi tibi, et Oddoni soli, etiam sub assertione religionis arctatis, communicare fas est. His auditis, consilio utere, nec suspiceris, quod mihi quidquam petam, qui gratias ago Deo, qui me sibi fere soli in ratione dati et accepti voluit obligari. Valete.

WILLELMO subpriori Cantiae.

[Col. 0292D] Asseris, ut ex litteris, quas magistro Radulpho misisti, conjicio, quod reprehensio mea vel declamatio facile poterit confutari, quia factum, quod arguebam, non eo quo expositum fuerat processit modo: et utinam ego potius erraverim in facto exponendo, quam Ecclesia in committendo. Sitis igitur probabiliter excusati, dum tamen innocentia de meritis operum, quam de persuasibilibus humanae sapientiae verbis potius elucescat. Interim vos archiepiscopus habebit excusatos, nisi vos accusent opera vestra. Scio enim (quantum licet homini de homine judicare) quod universitatis vestrae profectum diligit et honorem, et affectione majori singulos amplecteretur, nisi essent et aliqui inter vos qui serenitatem ejus pravis suggestionibus adversus [Col. 0293A] alios incitarent. Utuntur enim ad hoc ministerio quorumdam nugatorum, quibus interdum patet accessus, ut auribus ejus possint venena suae vel alienae malitiae instillare: ipse tamen frequentissime contemnit talia: et si interdum sed ad horam non possit non moveri: parcat illis Deus et ad studia dirigat meliora. Quia ergo te (quod ex invidia provenire non dubito) prae caeteris insectantur, custodi innocentiam tuam, et in his quae vice prioris egeris palam operare, ut fratrum tuorum testimonio contra aemulos tua sinceritas convalescat. Nunc autem tibi de novo imputatur, quod ecclesiam quamdam donari feceris, et charta Ecclesiae confirmari cuidam excommunicato, nepoti scilicet Randulphi de Broc, quem nullus ambigit anathemate [Col. 0293B] condemnatum. Et scias quod dominus Willelmus cardinalis mihi confessus est se non praecepisse ut aliquis excommunicatorum vestrorum absolveretur, nisi ante dimissis possessionibus ecclesiarum, et juramento secundum morem Ecclesiae praestito de restituendis ablatis, et condigna satisfactione exhibenda. Debent etiam qui detrahunt tibi, quod defuncti prioris thesauros occupasti, et ordinem plus justo et solito resolvi promittis, in his tamen omnibus nondum aversus est animus archiepiscopi, a te operum exspectans testimonium. Partes tuas et Ecclesiae, quantum Deus donaverit, tuebor ut proprias: imo sicut inspector cordium novit, majorem his operam dedi, et dare paratus sum. Hoc ab eo impetrare non potui ut episcopo [Col. 0293C] Roffensi vel alii de officio suo quidquam committat. Sed et si quis se immiscuerit non feret patienter. Vale post Odonem, et saluta amicos nostros memor mihi utiliter epistolarum Hieronymi.

Idem BALDEWINO archidiacono.

Etsi parvitas mea ad dignas gratiarum non sufficiat actiones, opinioni tamen praejudicium faciam, si de taciturnitatis merito praesumatur me beneficiorum esse immemorem, et vicem referendi in officiis amicitiae deesse voluntatem. Ubi ergo facultas suspenditur voluntatis, par est, ut voluntas cumulata charitate, et gratia suppleat inhibitae facultatis [Col. 0293D] officium. Si enim verum est quod nulli dubium est verum esse, quia toties experti sumus fidem habendam esse proverbio:

Idem ROBERTO filio Egidiae.

Magnum, frater, est quod praerogativa exigit sacerdotis, sed gratia Dei est quae maxima largiri consuevit: sine ea nihil potest humana fragilitas, et per eam quaevis infirmitas ad quantumlibet grandia convalescit, ut, exigente necessitate vel utilitate, saliat sicut cervus claudus, et eloquens sit lingua mutorum. [Col. 0294D] In eam ergo te projicias totum, et ut obtineas profectum in illa studiosius elabora. Nam sicut indigentes praevenire, sic negligentes deserere consuevit. Non est, frater, damnum dispendiosius quam si quis a gratia excidat: et ut nosti jactura turpissima est quae per negligentiam fit. Omnes ethici tam nostri quam ethnici negligentiam conantur excutere, ut et Cato, qui a teneris medullis ebibitur, quatenus animo firmius cohaereat, filio dixit: «Custodi rem tuam.» Et Salomon praecepit nos imitari formicam qui aestate colligit unde vivat in hieme. Quid autem magis est nostrum quam gratia, id est munus Dei? Dicitur enim gratia quasi gratis data. Hujus acerrima impugnatrix est negligentia quam patribusfamilias [Col. 0295A] saepe ingerit genus daemonii, quod non ejicitur nisi in oratione et jejunio. Tu cum decreveris adversus hoc poteris jejunare, sed sine intermissione orabis: non quidem utens verbis sapientium hujus mundi, qui fere dicunt:

Idem RANDULPHO de Arundel monacho Cantuar.

Quod hactenus tibi non scripsi, ratio ex causa duplici, si tamen intueri placeat, in absoluto est. Primo quod ignorabam an reverentiae tuae placeret parvitatis meae scripta suscipere, qui proscriptus eram violentia publicae potestatis, et talis habebar a plerisque pro causa Domini, qualis ab haereticis schismaticis et excommunicatis denominabar. Sunt enim homines temporalium amatores quos non aetas dicernit aut sexus, non titulus professionis, non gradus ordinis, non eminentia dignitatis, non fortunae [Col. 0295C] conditio, non naturae fere in omnia creata dominantis impulsus, non insigne habitus aut qualitas vestis excipit, sed sola evidentia meritorum, qui adeo verentur potestates, ut nisi ab eis venia impetrata, nec cum ipsa salute audeant vel solius verbi habere commercium. Et quidem verbum Dei, salutis commercium est; quod utique protestari non audent coram hominibus, sed impugnare praesumunt publice confidenter. Deinde nesciebam et si personam meam, in eo quod Ecclesiam Cant. semper amavi, et ut multis constat, ei in multis patienter profuit a te, sicut ab aliis quos promerueram, amari confiderem, quid de causa suscepta sentires, et an votis et favore velles assistere cum turbis et principibus sacerdotum [Col. 0295D] eis qui Christum Domini persequuntur, an exspectare nobiscum, (Catholicae Ecclesiae filiis dico) regnum Dei. Ex quo autem mihi de sinceritate tua constitit, te per illos quorum mihi fides in Domino fuerat explorata, non distuli salutare, paratus habere tecum prout decreveris verbi obsequiique commercium. Nam ab Apostolo didici, quia verbum Domini non est alligatum. Certe nec charitas, quoniam fortis est ut mors: et sicubi non simulatoria, sed vera est, ab exhibitione officii cohiberi non potest, otii torporem nescit, et sui convincit veram esse substantiam non verbo vel lingua, sed opere et veritate. Et tua quidem, quam ad Ecclesiam habes, ex eo perspicua est, quod ipsum operose et efficaciter excusasti, ex contingentibus, quatenus causae [Col. 0296A] genus admittebat, nihil omittens. Sed vester ille Manerius, cui forte inde congruum nomen, quod mane ruens in praecipitium tendit, datum est, nec apud nos, nec apud posteros habebitur excusatus, qui silvis et saltibus peragratis, summo surgens diluculo curialium venaticam exercuit in Patrem et dominum innocentem, cum tamen pelle cervina nondum esset indutus, nec expositus ad praedam divino nutu. In se poeticum scommatice poterat retorquere:

Idem RICARDO priori de Dovura.

Facies coeli serenatur ab oriente, caput schismatis in aquilone conteritur, ei membra languentia contabescunt, dolent latera, squammae solvuntur, ut spiraculum per eas possit incedere. Et jam in occidente suos justitiae sol radios vibrat: unde in brevi pax Ecclesiae speratur adfutura, ut possimus amicis solvere gratiarum debitas actiones. Et quidem, amice dilectissime, ego me tibi profiteor debitorem ad tuum ubi et quando potero promptus obsequium. [Col. 0296D] Ergo si res ex liberalitate videtur abesse, tibi ex ea servum adesse memineris, obtinente eo quod regulariter proditum est quia, beneficium accipere est vendere libertatem. Sed quid dico singulariter servum, cum me et meos qui intermeant hoc jure teneas obligatos? Horum meminisse juvabit, cum ille, auctore Deo, evicerit Ecclesiae libertatem: qui nunc (quod nostra tum perpetua ignominia est) torcular solus calcat, et de gente sua, Ecclesia scilicet Anglicana, comitem vix invenit.

Idem ROBERTO vice-archid. Cantuar.

Doctissimi viri sententia est verba accipienda [Col. 0297A] esse ex sensu ex quo fiunt, non ex sensu quem faciunt: quam si secutus fueris, mea interpretaberis ex charitate. Quia si loquendo insipiens factus sum, charitas me coegit. Potueram enim silere qui non conveniebar verbo, nec invitabar obsequio, nec injuriis provocabar, nisi tibi quem diligo viderem periculum imminere. Dominus enim Cantuariensis multa proponit contra te, juste ut asserit, quia et in proprias ecclesias ejus, et in homines diceris multa praesumere, et cum excommunicatis suis, qui juris exsecutor esse debueras, palam communicare, et ubi clerici ad redemptionem compelluntur, adhibere consensum vel dissimulationem, et, quod gravius est, ad participium non tam lucri quam sceleris. Neque enim absoluti sunt impoenitentes [Col. 0297B] perseverantes in scelere et voluntate peccandi. Hoc namque conferre nec cardinalis nec apostolicus poterit. Sensisses autem indignationis ejus aculeos, nisi aliquis amicorum tuorum dato consilio obstitisset. Quae si a te moleste accepta esse cognovero, de te apud illum et apud te de caetero silebo.

Idem magistro LAURENTIO.

De munere vestro charo et glorioso, quod mihi per communem amicum nostrum magistrum scholarum transmisistis, liberalitati vestrae gratias ago, desiderans ut ei quandoque valeam, prout gestit animus respondere. Et spero quod, per gratiam Dei, nobis in brevi dabitur opportunitas invicem obsequendi, quia jam conteritur caput schismatis, et quae ei cohaeserunt, imo in stercore suo computruerunt membra, necesse est comperire. Nam quo magis insaniunt, eo ruinam suam citius et vicinius indicant imminere. Morbus cum in summo est, properat in defectum, et, si peritus est artifex, [Col. 0297D] causa cognita facilius curat. Caeterum medicus Ecclesiae qui medetur infirmitatibus nostris, et vulnera sanat nunc cauterio, nunc fomentis, miscuit potionem, quae propinabitur filius Babylonis, ut inebrientur et corruant, et vasa transmigrationis redire patiantur ad cultum Dei sui. Nec moveamini ad desolationem, si publici languoris impetus Pictaviam nunc infestat. Quia sic frequens est morbos crudescere sanitate vicina. Movebor autem si dominus Pictaviensis ad alicujus preces clavum refigat in oculum, latusque sagitta perforet irrevocabili, et compedibus vinciat pedes, si eum semel quocunque beneficio Dei contingat liberari. Utinam meminerit quia primo decipi incommodum est, secundo stultum, tertio turpe. Nam et Phoebum poenituit [Col. 0298A] munus sine nomine petitum concessisse vel filio: sera tamen poenitentia, cum coelum suum tradidisset incautius perurendum. Si Eritius a sede ipsius avulsus fuerit, quaerat in quo mollius sedeatur. Oculum non quaerat caecum qui curare debuerat lippientem. Satius est ut vobis archidiaconatum tribuat, quam alicui juris ignaro et religionis inimico. Si cum ipso fueritis, et poteritis, ut arbitror, praecavere. Valete et omnes vestri.

Idem magistro OSBERTO de Favresham.

Lator praesentium alumnus tuus est, cui si distuleris subvenire, notam ingratitudinis incurres apud [Col. 0298B] homines et forte non eris excusabilis apud Deum. Neque necesse est beneficiorum quae tibi contulit pater ejus nunc historiam texere, quia dum sani capitis fueris, nunquam excident a memoria tua. Chirurgicos quidem duriores et inhumanos audieram. Sed aliud medicorum genus mansuetos et mites humanitati operam dare: non humanitati dico generandorum carnaliter hominum; sed qua mollius tractantur aegri, qui compatiuntur infirmis, qua consuetum est homines ingentibus subvenire. Philosophi namque diffiniunt humanitatem esse virtutem quae consistit in miserationis affectu, quam prae caeteris virtutibus, et prae caeteris animalibus homo a parentibus, gratia videlicet et natura dotem accepit. Mihi si quid forte peterem, et si magnum [Col. 0298C] esset, credo daturus eras. Huic ergo, quaeso, facias unde tibi et mihi debeat gratulari: et ego mihi personaliter impensum multipliciter tibi ad gratiam reputabo. Nec te tantis precibus onerarem, nisi ex ante visis confiderem te operam tuam et impensam utiliter collocare. Ei aliqua de mandato meo gerenda sunt quae tibi communicabit. In quibus precor (quo fiant commodius) eum adjuves exsequendis. Et, si personam tuam in aliquo videris necessariam, quatenus tutum fuerit, adesto negotiis. Valete.

[Col. 0298D] Idem WALTERO Roffensi episcopo.

Quanta fide et devotione domino meo fratri vestro usque in finem et post finem carnis servierim, et vos si dignum ducitis potestis meminisse, et mundo notum est: mihique de benedictione quam recessurus quasi viaticum itineris et naulum saeculi contulit, confido quos in exsilio et proscriptione reperi, provenire successus. Nam et ipse fere moriens, ut ei nunc quod inspector et judex cordium novit, fictitium nihil imponam, me consolari nisus est exhortans quatenus, ut coepisse videbar, in cultu honestatis et virtutis perseverarem, et capiti meo manum imponens, data benedictione me praecepit habere fiduciam, promittens quod si perseveravero, eatenus mihi proderit benedictio, [Col. 0299A] ut nunquam opportunitatibus meis desit gratia Dei. Ego autem quasi de collata haereditate securus, et de tanti Patris confidens meritis, adhuc spero et jugiter sperabo, me prout merui ipsum habere patronum apud Deum, et per hoc gratiam ejus mihi non defuturam. Unde me vobis et vestris sic obnoxium fateor ut vobis in omnibus assistere debeam, quatenus vestram et meam decuerit honestatem. Teneor enim honori vestro et commodis providere, et propulsare incommoda. Et quia haec mihi ad praesens causa fuit scribendi, si credideritis expedire, mihi prout justum est, fidem habeatis. Nam in fide quam fratri vestro debeo, ex animi conscientia fideliter, vobis utiliter loquor. Dominus et Pater vester pro libertate Ecclesiae, et causa Dei exsul [Col. 0299B] est et proscriptus, et multis coexsulibus oneratur. Si ei subveneritis, et conscientiam liberabitis, et cum liberum fuerit, quae cujusque sint opera declarare, expedietis famam, et vobis et vestris prospicietis imposterum. Sed forte timetis regem, aut praetenditis paupertatem, et onera gentis vestrae. Certe Deus est homini praetimendus. Et sumptus multos facitis praeter conscientiam regis et suorum, imo et familiarium vestrorum. Nescio enim quid de episcopo sentiam, cujus dextera ad pauperes non extenditur ignorante sinistra, et cujus omnia opera vulgi praeconio celebrantur: si vos urget pauperies, sane amicis indigentibus subveniunt pauperiores: si vestris vos onerantibus vultis [Col. 0299C] esse prospectum, date operam, ut eis post dies vestros amicus aliquis reservetur. Ecclesia per gratiam Dei in portu navigat: et satis indignum et probrosum erit in posterum meminisse, si, discipulis in remigando laborantibus, navigio Christi nullam tuleritis opem. Hoc dixerim, non quod Deo teste mihi, qui per gratiam Dei abundo, quaeram aliquid erogari: sed ut consulam vobis, et officium peragam debitae charitatis. Haec quilibet interpretabitur ut volet; sed testis meus in coelo est, et conscius in excelso. Valete in Domino.

Idem magistro RADULPHO Lexoviensi.

[Col. 0299D] Quas referre non possum, nec proferre liberum est, habeo tibi, frater amantissime, gratias: et eas, Domino propitiante, tibi vel tuis rependam tempore suo. Non enim immemor sum, et quondam initae societatis, et devotionis in prosperis acceptae, et benedictionis exhibitae in adversis. Et quidem benedictionem pro benedictione tibi dabit Altissimus, cui familiare est pro gratia sua largiri gloriam: et clementiae suae dona reputare merentibus ad coronam. Non est, amice, qui bonis ejus gratuitis non utatur. Abutuntur quam plurimi praeventi a gratia, praecedentem sequuntur multi; sed electorum paucitas in exitu laboris quod fideliter optavit, feliciter assequitur, et in calce itineris coronatur. Soli enim perseverantes usque in finem, [Col. 0300A] supernae vocationis bravium apprehendent. Tu ergo, dilectissime, persevera in eo quod coepisti: et qui benedictus Domini es et Christi sacerdos, imo et Christus inter filios patriarcharum qui super montem Garizin ad benedicendum constituti sunt, exsequere quod ordinatus es: benedicito frequenter, sed maxime domesticis fidei, consolare dispersos Israel, miserere pauperum, communica proscriptorum necessitatibus. Et ut ab Apostolo didicisti, ministerium tuum imple, omnem quantaelibet difficultatis articulum, si de eo confidis expediet, qui Abrahae filium hostiam offerenti arietem substituit immolandum.

Idem WILLELMO de Nordhalla.

Sobrii moris est ut invalescente strepitu vir gravis silentium moderetur et verba; ut nec velit acclamare clamosis, nec garrientibus oggarire. Sed ingruente procella turbinis inter tonitrui corruscationes et fulgura fabulam recitare dementis est, et importuna narratio instar est musicae in luctu funeris joculariam exercentis. Licet ergo te dilexerim, et diligam prae consortibus fere omnibus quibus commilitabamus in curia: tamen invalescente tempestate calamum censui reprimendum, qui nunc detumescente procella in salutationis et congratulationis alloquium solutus est. Ecclesia namque ab oriente serenata est; et aquiloni jam dixit Spiritus [Col. 0300C] ut recedat a terra vestra, cedens austro, qui virtutum producat flores, et charitatis opera perducat ad fructum. Interim de te et aliis multis sollicitus per latorem praesentium, quid apud te agatur explorare decrevi, qui et te de statu meo (qui auctore Deo bonus est) poterit reddere certiorem: et per quem mihi quod placuerit poteris intimare. Adjicerem aliqua dicenda pro tua quidem utilitate, sed vereor ne sub praetextu profectus alieni, proprium viderer captare lucrum. Nihil enim est praeter charitatem, quod ab amicis censeam exigendum, qui per gratiam Dei et veterum amicorum, satis abundo: et apostolum audio suadentem, nemini quidquam debeatis nisi ut invicem diligatis. [Col. 0300D] Dominus Cantuariensis non sibi laborat, sed aliis, quia profectus ejus Dei gloria erit, triumphus Ecclesiae, cleri totius liberatio. Militat quidem publicae utilitati, sed adhuc stipendiis suis: imo quod nostratum ignominia est, gentis alienae.

Idem RADULPHO de Wingram.

Dedit tibi, dilectissime frater, ut audio, Dominus sacerdotio fungi, sed utinam promerearis habere laudem in nomine ejus. Et quidem spes est, quod gratia quae tanti boni initium contulit, conferet incrementum, nec tantae exspectationis plantam Christus patietur arescere, qui hortum protectionis [Col. 0301A] suae munimine conclusum excolere solitus est et rigare. Eras industrius inter conterraneos et coaetaneos tuos ante promotionem, et praesumendum est de misericordia Dei, quod juxta Apostolum unctio ejus te de omnibus expedientibus edocebit. Omnia autem, quae magistra charitate fiunt, expediunt, quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, et oblectant animum. Quoniam hoc cuique sic arbitrii laxat habenas, ut agere liceat impune quod libeat. Haec ut mihi dicendi causa est, sic, tibi precor si tamen expedire credideris, ratio sit consiliis acquiescendi. Dominus tuus et pater tuus exsul et proscriptus pro libertate Ecclesiae cum Petro et aliis discipulis diutius laborans in remigando, jam per gratiam Dei detumescente procella suffragio fidei convalescens, [Col. 0301B] ambulare videtur super aquas et portui appropinquare, si ei opem contuleris, et quasi in terram projectum apprehenderis: funem, ut ex conscientia loquar, tibi et tuis utiliter providebis. Quod per te non potes, poteris fortasse per alium, et sic alieni meriti tibi reputabitur merces. Nec est ut si tepueris, utaris publica excusatione, praetendens metum; tum quia, auctore Domino, suspectus non haberis; tum quia ubi libuerit, licitum est et facile sumptus fieri, quibus nullus insidiator assistat. Si voluntas adfuerit, scio tibi industriam non deesse. Nec hoc dixerim, vivit Dominus, ut mihi, cui gratia Dei ministrat necessaria, faciam quaestum, qui in ratione debiti et accepti nostratibus nondum communicavi, sed ut fraternae charitatis expleam [Col. 0301C] munus. Amicos enim colere est satius quam se in servitutem acceptis muneribus obligare. Valete.

Idem HENRICO Wintoniensi.

Sanctorum necessitatibus communicare vestra magnificentia consuevit, et oculos in omnem ventum providentia circumducit ut beneficentia dignos eligat, reficiat esurientes, et Christi pauperes, prout cuique expedire cognoverit, consoletur. Non enim more nugatorum hujus saeculi in histriones et mimos, et hujusmodi monstra hominum ob famae redemptionem, et dilationem nominis effunditis [Col. 0301D] opes vestras; sed apud eos prudentius et salubrius collocatis, qui timent et invocant nomen Domini, amicos in aeterna tabernacula recepturi. Cum itaque vestras eleemosymas enarret et approbet omnis Ecclesia sanctorum, nunquid proscriptos Christi, qui pro justitia exsulant, et Ecclesiae tuentur libertatem, non respiciet liberalitas vestra? Nec mei (Deus scit) causa dico, cui gratia Domini ministrat necessaria ad abundantiam quintum in exsilio complenti annum, et a cujus proposito semper exstitit alienum, et est odiosum sub quocunque praetextu mendicare. Res enim semel empta commodius acquiritur in foro rerum venalium, quia ut philosophus testis est, bis emitur cum rogatur, sed movet me dominus Cantuariensis qui multis [Col. 0302A] coexsulibus oneratus, quod Anglicanae Ecclesiae et nostratum ignominia est, suis adhuc et gentis alienae stipendiis militat, pro causa publica totius cleri. Neque enim sibi duntaxat immunitatem quaerit, quam facillime poterat obtinuisse; sed omnibus vindicat libertatem. Nam cum auctore Deo, quod in brevi futurum speratur, obtinuerit, etiam qui in clero minimus est, de adversariis Ecclesiae triumphabit. Scio tamen, quis ei aliquam tulit opem, et quantascunque possum gratias ago, certus quod ei centenarii merces centupla refundetur; et quando condiscipuli Petri, qui jam in portu videntur navigare, optata littoris statione gaudebunt, et ad comprandendum Christo fuerint invitati, tunc ut justum est in illa jucunda refectione ei inter caeteros, et [Col. 0302B] prae caeteris sedes gloriosa parabitur, eo quod Ecclesiae filios adjuvit laborantes in remigando. Nam qua fronte tunc apparebunt, aut quid dicent, qui nihil auxilii laboranti navigio contulerunt. Nam certum est quod Ecclesiam enavigabit, et tunc adjutoribus suis, prout quisque merebitur, erit gloria et confusio sicut persequentibus, ita deserentibus eam.

Suo BENEDICTO, suus GRATIANUS, salutem et benedictionem a Domino.

Quia tibi praesentium portitor plenius notus est, plura relatu digna schedulae subtrahens, fidei ejus [Col. 0302C] commisi tibi secretius intimanda. Verum quia de statu publico Ecclesiae et regni pariter sollicitamur, utrumque tibi succincta brevitate perstringo. In primis ergo noveris, quod haeresiarcha Cremensis et cremandus clausus est in turre Stephani Theobaldi, nec audet egredi, timetque usque ad mortem innovationem senatorum, qui in Kalendis Novembribus urbis regimen accepturi sunt. Nam praesentis anni senatores, ut captivos suos de carcere imperatoris eriperent, Guidonem Cremensem receperunt apud Sanctum Petrum, et in regione Transtiberina, ei juratoria cautione securitatem praestantes. Romam vero ei nunquam subjicere potuerunt, et, ut opinor, nec voluerunt. Novi vero senatores domino [Col. 0302D] papae Alexandro facient fidelitatem, et ut creditur, auctore Deo, schismati finem dabunt. Hoc enim diutius tractatum est, et multis firmatum juramentis. Cardinales redeunt revocati, non sine confusione poenitentes, et conquerentes se ad regis voluntatem nimis causam Ecclesiae depressisse. Alter enim eorum, videlicet Papiensis, ei in omnibus astitit, altero quoque remissius agente, quam tantae exspectationis et spei hominem decuisset. Unde litteras illas, de quibus rex gloriatur, domini Cantuariensis potestatem cohibentes, donec redeat in gratiam ejus, constat hac arte fuisse impetratas. Noverat memoratus Papiensis dominum Cantuariensem obtinuisse ab apostolica sede, ut ei liceret in caput regis anathematis, et in regnum interdicti [Col. 0303A] promulgare sententiam, nisi rex infra terminum litteris comprehensum ecclesiis ablata cum integritate restitueret, et condigne satisfaceret. Scripsit ergo domino papae lacrymabili supplicatione deposcens, ut cum rege mitius ageretur, ne tam illum quam dominum Ottonem collegam suum, ad ignominiam et opprobrium sempiternum Ecclesiae Romanae, idem rex, sicut jam disposuerat, si in ipsum asperius ageretur, conjiceret in vincula et carcerem, ubi morte ipsa duriorem, miseram et brevem transigerent vitam. Cum ergo regem hoc facturum esse persuasisset, obtinuit ad consolationem regis, et quasi suam et socii liberationem, quo facilius egrederentur, rescriptum apostolicum, quod tam vestram quam omnium fidelium mentes exulceravit. Sed [Col. 0303B] impetrare non potuit, ut tollerentur litterae, quibus dominus papa reducit in memoriam regis, quod ei tam ex litteris ejus, quam ex promissionibus nuntiorum data esset certa spes et fiducia pacis sub ea conditione, ut saepe dicto regi tantus exhiberetur honor. Supplicatum est, ut in annum protenderetur haec dilatio, sed repulsae sunt preces, apostolico dicente nuntiis ipsis se in brevi revocaturum indulgentiam istam, nisi rex cum archiepiscopo cito fecerit pacem. Et quidem jam revocata est, nisi infra certum satisfecerit diem. Exinde enim liberum est archiepiscopo procedere de vigore litterarum, quas ipsum superius diximus impetrasse. Inde est, quod cardinales de manibus regis elabi festinantius [Col. 0303C] studuerunt. Nuntius supplebit caetera dicenda potius quam scribenda, ut et tu, cum omnia videris, provideas quomodo possis cautissime ambulare. Si quid autem adhuc emerserit, quod jam statutis praejudicet, tibi, Deo propitiante, communicare non differam.

Regum pax sperabatur et tractabatur nuper, sed rex in tantam recidit contrarietatem, ut jam fere impossibilis videatur, licet neuter guerram velit. Profecto convenissent a multis diebus, nisi rex Angliae, rebus dispositis et compositis, aliquid novi semper conaretur adjicere. Itaque fere accidit, ut quantum procedere nititur, res in contrarium proposito pergat eventum, ut fiat retrogradus in agendis, qui praeter aequum et bonum molitur conventionis, et [Col. 0303D] etiam juris, non tam praecessor esse quam subversor. Apostolicae constitutionis rescripta, cum licuerit, quod quidem in brevi, Domino patrocinante, futurum est, tibi mittam, adjiciens si quid referendorum contigerit interim innovari.

Praeterieram quod minime reor esse praetereundum, scilicet dominum Ottonem paucis diebus, antequam recederet a rege, ipsum diligentius convenisse, ut pacem cum archiepiscopo reformaret. Ille vero respondit se pro amore domini papae et cardinalium permissurum, ut archiepiscopus in pace redeat ad sedem suam, et disponat Ecclesiae et rebus suis. Et quia de consuetudinibus jurgia diutius protraxerunt, dixit se et liberos suos illis solis esse contentos, quas antecessores suos habuisse constiterit, [Col. 0304A] juramento centum hominum de Anglia, et centum de Normannia, et centum de Andegavia, et aliis terris suis. Si vero haec conditio pacis archiepiscopo displicuerit, se paratum esse dixit stare arbitrio trium episcoporum Angliae, et trium Cismarinorum, videlicet Rothomagensis, Bajocensis, et Cenomanensis. Quod si nec istud suffecerit, domini papae judicio stabit, eo salvo ut non exhaeredentur liberi ejus. Nam in diebus suis facile sustinebit, ut dominus papa, quas voluerit, reprobet. Quaesitum est ab eo, quidnam archiepiscopo et suis facturus erat de restitutione, quae ab ipso petitur et debetur. At ille respondit, quia nihil, jurans multis et exquisitis juramentis, quod omnia, quae inde perceperat, solis ecclesiis et etiam pauperibus erogavit. [Col. 0304B] Sed hoc credat Judaeus Apella, non ego. Cardinalis autem subintulit, quod nisi alio utatur consilio, et cum Ecclesia Dei mitius agat, omnia districtius et citius quam credat, ab illo requirent Deus et Ecclesia ejus. Et sic, accepta licentia, ab eo recessit. Deinde convenit eum Willelmus Papiensis eo fere modo, sed semen verbi ejus cecidit in arenam. Facientes autem transitum per Christianissimum regem Franciae redierunt in gratiam ejus, intervenientibus pactis, quae vobis harum bajulus intimabit. Pictavienses viriliter agunt, et confortantur, omnia longe lateque depopulantes in circuitu suo.

B. archidiacono Exoniensi, J. S.

Liberalitatis tuae diligentia, dilectissime Baldwine, meritorum sedulitate procurat ut eadem mihi semper occurrat materia scriptitandi quae consistit in actione gratiarum. Beneficiis enim continuis grates oportet agi perpetuas et devotionis munus quod usu retineri non potest, debet accipientis memoriae inseparabiliter couniri. Hoc est quod interim possum, exspectans et indubitanter sperans a Domino quod pax Ecclesiae reformabitur citius quam suspicari possint adversarii ejus, et quod nos debitum et diu desideratum officii commercium ad invicem poterimus exercere. Nec movearis ad litteras quas contra Ecclesiam aemuli ejus a sede apostolica jactitant [Col. 0304D] impetratas, quia, Deo propitiante, in proximo auditurus es quid ageretur et gaudebit cor tuum. Aderit moerentium consolator, et quos obstinatos invenerit, majestatis suae virtute conteret, et exseretur in cervices contumaciae gladius columbae. Sed fortasse dices in longa tempora homo iste prophetat et quae optat eloquitur de corde suo, non de Spiritu Dei. Ad quod ego: Si mendacium loquor, ab apostolica sede mihi illius immissus est spiritus, qui diem praescripsit ultionis et arcum suum jam tetendit ut leonem dejiciat et draconem. Habemus autem et firmiorem spem in verbo Domini, quod non impleri non potest, cui abominatio est pondus et pondus, mensura et mensura, ut sit necesse quemque remunerari pro merito. Fredericus qui praecessit [Col. 0305A] in crimine in labore praecedit et dolore, utinam non in ruina.

Amico et socio suo charissimo magistro RADULFO Lexoviensi, suus J., salutem et dirigere prudenter in futura prospectum.

Fidem esse sperandarum rerum substantiam, ab Apostolo didicisti et ab errore gentilium non discrepare constat, qui duntaxat praesentibus innititur. Unde qui hic tantum sperantes sunt aliquid de Christiano nomine gloriantes, Judaeis et gentibus miseriores sunt. Et te quidem a consortio eorum [Col. 0305B] separant opera misericordiae, quae per fidem in spe retributionis aeternae propter amorem Domini nostri Jesu Christi in membra ejus exercere non desinis. Nam eleemosynas tuas enarrant Ecclesiae sanctorum, pupilli et viduae cum aliis pauperibus et desolatis in conspectu angelorum gratulantur se tuae humanitatis officiis et beneficiis sublevari. Laetatus sum in talibus cum referuntur mihi: certus quia hac via sine offendiculo pergis et properas in domum Domini. Ubi pauperum amatores angeli sancti te gaudentes excipient, et diademate regni coronatum inter electos coronabunt in praeordinata ordinatione beatitudinis, ubi Christus est ad dexteram Dei sedens. Age ergo, dilecte mi, viriliter quod coepisti, virtute perseverantiae propera ad triumphum [Col. 0305C] felici commercio pro temporalibus aeterna mercare: divitias in eum promitte locum, quo aerugo vel tinea non pertingit. Esto benignus et misericors ad omnes, sed maxime beneficus ad domesticos fidei, ad eos qui pro justitia patiuntur, qui sua pro verbo Dei omnia contempserunt, qui maluerunt pro verbo Christi paupertati, periculis, ignominiae et improperiis adulantium mundo fortunamque sequentium exponi, quam in consilio impiorum regnare et sedere cum principibus et florere prae fortunatis terrae. Quibus autem teneris ex justa et veteri affectione vel merito, benignius, celerius et fructuosius respondere ne differas, more eorum qui ut propriam excusent avaritiam, dum praetendunt malitiam temporis, duritiam potestatis, auctorem temporum [Col. 0305D] et potestatum ordinatorem Deum, qui se diligentibus omnia cooperatur in bonum, criminantur. Memineris potius quod

Idem ROBERTO de Limeseia.

Veritas fuco caret, et amicitia loqui non novit nisi facie revelata. Ad amicum itaque loquens in veritate, precor ut latoris praesentium dirigas vias, et promoveas negotium ejus quoniam pium est. Rogatus sum scribere domino Winton. et pro alio intercedere, qui pro me quidquam petere semper erubui et erubesco. Et quidem Deo gratias ago, quod tam clementer prospexit necessitati meae, ut me nec mendicare oporteat, nec multis tenear obligatus. Paucis enim nostratum quidquam debeo praeter charitatem quam omnibus non debere non [Col. 0306B] potest Christianus. Caeterum dominus Cantuar., exsul et proscriptus pro tuenda libertate Ecclesiae et cleri, omnibus quidem militat, sed adhuc stipendiis suis, et multis coexsulibus oneratus est. Et cum Dominus tuus subveniat aliis, nescio ubi eleemosynas suas possit melius et honestius collocare. Da ergo operam, ut ei opem ferat.

Idem ROBERTO archidiacono Surr.

Hanc inter amicos ratio praefinit legem, ut ab invicem non nisi honesta petantur; et, si inhonesta petita fuerint, non admittantur. Ubi autem amici petitionibus honestas suffragatur, et eas admittendi [Col. 0306C] facultas suppetit, adhibendus est sine difficultate consensus: et adimpletione voti, si potest fieri, praevenienda est molestia exigendi. Hanc inter nos servari cupio qui amicitiam profitemur: et si contra illam excessero, malo corripi quam audiri. Compelli quoque desidero si opportunitate collata in exsequendis officiis amicitiae fuero pigritatus. Quia ergo preces quas domino Wintoniensi porrexi de honestate nituntur, eas precor vestra industria promoveri. Et quidem non pro me rogo, sed pro alio cui magis debitor esse intercedo. Nam pro me precari semper erubui, licet semper gerendi negotia amicorum promptissimam habuerim voluntatem. Dominus Cantuar. suis adhuc stipendiis, [Col. 0306D] nisi quatenus Christianissimi regis Francorum sustentatur munificentia, pro libertate Ecclesiae militat, exsul et proscriptus, et in tota Anglicana Ecclesia paucissimos reperit adjutores. Causam non agit propriam, sed communem. Consolatio ejus omnium profectus est. Sibi et suis pacem fecisse poterat, si persecutoribus Ecclesiae clerum voluisset exponere. Non video ubi dominus Wintoniensis possit thesaurizare salubrius inter omnes eleemosynas quas ecclesiis et pauperibus erogat, quam si Christi proscriptis qui se et sua pro justitia exposuerunt, et pro libertate Ecclesiae sustinent, quod sibi visum fuerit largiatur: praesertim cum patrem suum et filium qui multorum onera portat, tantum pro lege Dei videat incurrisse naufragium. Patrem [Col. 0307A] dico, quia ei metropolitico jure praesidet. Filium vero qui de manu ejus consecrationis munus accepit. Ipse enim se illi dedit in filium quem prae caeteris desiderabat habere patrem, quando eum ad hoc elegit officium: unde ab aliquibus fratrum suorum stimulos invidiae sentit. Nonne plus huic debet ex jure multiplici, quam debuerit Willelmo bonae memoriae archiepiscopo Eboracensi, quem sedis apostolicae sententia depositum, etiam cum indignatione Romani pontificis, ad perpetuam liberalitatis et magnificentiae gloriam exhibuit in domo sua dolentibus et detrahentibus multis, donec alterius pontificis miseratione restitueretur? Quo evanuit tantae nobilitatis insigne? quae nobis a nostratibus bona vel mala fiunt: et si praesens aetas mutire [Col. 0307B] non audeat, futura in aevum saecula decantabunt. Nec sub praetextu justi metus, poterit quis fraternae charitatis colorare defectum, quia quae palam facta plena videntur esse periculo: clam fieri poterunt majori compendio conscientiae, nec rerum aliquod dispendium importabunt. Qua arte satis novit, quisquis non est adeo resupinus ut nullos sumptus faciat rege nescio, vel sine conscientia delatorum.

Idem WILLELMO Norwicensi episcopo.

[Col. 0307C] Intermissionem officii, quod me vobis debere profiteor, inducit necessitas, non contemptus. Voluntas enim obedire parata est, si obsequium decreveritis admittendum. Sed fortasse pro tempore dispensatis: et, dum furor in cursu est, credendum potius ducitis quam reluctandum. Nec ego consilium improbo quod ratio prudentiae moderatur, ut utilitati prospiciat, et non deserat honestatem. Caeterum per gratiam Dei in brevi futurum est, ut hac dispensatione non sit opus, quia procella jam detumuit, et Ecclesiae pax esse videtur in januis. In proximo est, auctore Deo, ut quod loquor plenius innotescat. Laboravit Petrus et condiscipuli in remigando, quorum unus est dominus Cantuar. qui, suis adhuc aut gentis alienae stipendiis militans, totius Anglicanae [Col. 0307D] Ecclesiae servit utilitati. Nam cum obtinuerit, redundabit in gloriam Dei. Triumphum consequetur Ecclesia, clerus liberationem, et populus consolationem. Et quidem nec tunc, sicut nec in extremo judicio, non displicebit si quis testimonio conscientiae gaudeat, ut opem tulerit Ecclesiae naufraganti. Adversus haec fortasse praetendetur publicae potestatis metus, et persecutorum insidiae. Sed certe non est qui sine eorum conscientia quando libitum est non faciat sumptum. Nec hoc Deo teste mei compendii causa dixerim, sed ut praemuniam dominum meum et expleam officium debitae charitatis.

Idem JOANNI priori Norwicensi.

Dura est proscriptorum conditio, sed non tam suo damno quam dispendio amicorum. Vix enim possunt aliquem salutare, qui non illico suspicetur sub affectionis et venerationis praetextu exerceri negotiationem, et officiosos inhiare ad quaestum. Quod ne putes mei esse propositi, charissime, diligentius precor, certus quod sis me Deo propitiante necessariis usque ad honorem et gloriam abundare. Non igitur tua quaero, sed te, si tamen non excidisti a gratia, et adhuc retines charitatem. Et licet excideris, te tamen quaeram, eam in te desiderans reformari, [Col. 0308B] imo te in illa sine qua non nisi deformis eris, quia possum diligere etiam non amantes: non quod te reputem inter illos, sed etiam si talis fueris exprimo sensum. Reputabo pro munere si me de statu tuo reddideris certiorem. Et, si de meo curas, exsilii mei quintus feliciter expletur annus sub domino Cantuariensi, qui pro libertate Ecclesiae suis vel alienae gentis stipendiis adhuc militat, nec in Israel reperit fidem. Omnes amici ejus spreverunt ipsum, et Ecclesiam inter angustias, et quod gravius est plurimi persequuntur. Est enim proverbium Sapientiae: Amicus non cognoscetur in bonis, et in malis non abscondetur inimicus (Eccli. XII) . Nostrates manet, quod sine dolore non eloquor, haec ignominia sempiterna. Nec hoc dixerim quod fidelitas regi [Col. 0308C] praestita laedatur ab aliquo, nisi forte sit praestita contra fidem. Nam sic interdum fides exigitur et praestatur, ubi satius est poenitere, quam perdita charitate sub praetextu fidelitatis fidem periclitari. Veritas quia directa est non habet angulos; et qui se mendacio solo operit, nudus est; hoc proscribendus sensit Adam. Non est justus metus qui divini mandati contemptum ingerit. Rarus aut potius nullus est qui non habeat arcanum regi incognitum, et qui ex delatorum conscientia faciat omnes sumptus. Haec ex charitate, quia ex ea processerunt, par est interpretari.

JOANNI Pictaviensi episcopo, JOANNES Saresberiensis.

Miratur fortasse vestra discretio, quod dominus Cantuariensis colloquium regis Angliae, quod vestra procuraverat industria, respuit, cum antea saepius ad colloquium ejus accesserit non rogatus, et quod amplius est, spretus in contumeliam Christi, et variis affectus injuriis. Erat enim cupidus pacis suae, sed ecclesiasticae liberationis longe cupidior: sed et salutem regis et gloriam, et liberorum ejus indemnitatem maxime cupiebat. Ob has ergo causas se et suos conviciis, contumeliis et variis periculis, ut taceam labores et sumptus, exposuit, dum per viam humilitatis pacem reformari posse ratio suadebat. [Col. 0309A] Sed postquam multis et manifestis agnovit indiciis, quod ille domini papae patientia semper magis ac magis abutitur, et de humilitate crescit inhumanitas, et de exhibita mansuetudine nascitur ac dilatatur insolentia, alia via, et utinam feliciori, sibi censuit incedendum, praesertim cum patenter agnosceret, quod vobiscum et cum ipso prorsus agebatur in dolo. Sic

Fistula dulce canit, volucrem dum decipit anceps. Nam, dum spes pacis promittitur, pernicies Ecclesiae transmissa ad sedem apostolicam legatione procuratur. Archiepiscopus invitatur ad colloquium, ut non caveat tendiculas eorum, qui quaerunt animam ejus, ut auferant eam. Nam quae non praevidentur, jacula feriunt citius, et magis laedunt. Ubi, [Col. 0309B] quaeso, Scripturae veritas, si ille qui omnibus foveam parat, quandoque non praecipitatur in ipsam? Quis fidelis et verax est, si fallax est et falsa veritas, quae mentientibus operum merita praemiorum fructus ad eamdem, sed coagitatam, refertam et supereffluentem mensuram pollicetur? Nonne pondus et pondus in manu hominis est abominatio apud Deum? Nunquid ergo pondus et pondus erit in manu Dei, ut inter pauperes et divites inique decernat? Absit hoc ab eo, qui orbem judicat in aequitate, qui ipsis angelis non pepercit, qui potentes potenter punit, qui aufert spiritum principum, qui contemptores suos reddit ignobiles. Ipse judicet causam suam, et Ecclesiae oppressores aut convertat [Col. 0309C] aut conterat. Pauperes suos ad gloriam nominis sui, prout eis noverit expedire, liberet et eripiat a facie gladii imminentis, ne quando dicant gentes: Ubi est Deus eorum? (Psal. CXIII.) Patiens quidem Cantuariensium Deus, sed idem procul dubio fidelissimus retributor. Et quidem spes et, quod non diu differet ultionem, sed comminabitur in brevi. Et nisi per poenitentiam et satisfactionem persecutor Ecclesiae declinaverit ictum, ferietur irreparabiliter, et erit saeculis in exemplum.

Idem suo NICOLAO.

Idem GIRARDO cellario Norwicensi.

Gaudens audio de te, dilectissime, quod honestam Ecclesiae desideras et speras pacem, nec portionem consensus ponas cum impiis, exspectans et ipse regnum Dei: unde ad eam quam tuo pridem merito comparasti, mihi ad te duplicata est charitas, prompta pro viribus tuis et tuorum usibus inservire et parere mandatis. Utique nec diffido mihi opportunitatem fore, cui divina gratia supra et contra merita mea et citra operam amicorum necessaria contulit etiam in exsilio, quibus possum commode necessarius esse dominis et amicis, et qui [Col. 0311A] coepit perficiet; quoniam sicut praevenit vota justorum, ita, eo auctore, quod timet impius, venit super eum. Ipso quoque praestante poterit archiepiscopus qui solus pro totius Anglicanae Ecclesiae salute dimicat, amicis debitum praestare solatium, quia pax Ecclesiae reformatur contrito capite schismatis et lateribus ejus collabentibus in ruinam. Ora ergo et sollicita fratres tuos, quia jam expergefactus est Christus.

Idem WALKALNIO Norwicen. archidiac.

Praefinit vir doctissimus et eloquentissimus ex causis dicendi sumendam esse dictorum intelligentiam, [Col. 0311B] quae regula si in sermone meo fuerit a vobis observata, non putabor quaestus gratia dixisse quidpiam cui mendicandi tam deest necessitas quam voluntas. Verum dulce est post exsilium quinquenne eo quo fieri modo licet cum amicis non visis a multo tempore gratum communicare sermonem, et quis eorum status sit explorare. Nam calculum fortunae eorum excipere paratus sum, et opportunitatem desidero obsequendi. Nec diffido per gratiam Dei quin in brevi facultas offeratur, cum Ecclesiae pacem mihi videre videar accelerare, et dominum Cantuar. et condiscipulos Petri qui sub tempestate naufragii hujus in regenda nave sudaverunt ad optatum pervenire portum jam fere conspicuum sit. Nam quae [Col. 0311C] capiti schismatis confurebant membra compereunt: eoque succiso corpus totum necesse est interire. Vidimus, vidimus hominem qui consueverat esse sicut leo in domo sua, domesticos evertens et opprimens subjectos sibi, latebras quaerere, et tanto terrore concuti, ut vix tutus esset in angulosis abditis suis. Illum, illum imperatorem qui totius orbis terror fuerat, utinam vidissetis ab Italia fugientem cum ignominia sempiterna, ut is cautelam procuret aut ruinam qui Catholicorum laboribus insultabant ex successibus et furore ejus. Ergo conceptam laudem Dei silere quis poterit? ipse enim est qui facit mirabilia magna solus, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra ne ex acceptis beneficiis hominibus obligemur, qui ei soli debemus quod vivimus, [Col. 0311D] abundamus, et nunc, quam quondam in patria, magis in exsilio honoramur.

Idem magistro NIGELLO.

Intercapedo locorum non praejudicat fidei, et amicitiae titulus radiat clarius in adversis. Licet autem jam sim quinquennis exsul, et, quod mihi futurum gravius crediderunt Ecclesiae persecutores, proscriptus: tamen non tam super jactura propria moveor, quam quia in articulo necessitatis fere nostratum nullus qui naufraganti Ecclesiae ferat opem. Nam cum multos in pace filios et amicos habere videretur, eosque claros eruditione, et insignes virtutum [Col. 0312A] meritis, a latere ejus mille et a dextris ejus decem millia ceciderunt: et qui croceis induebantur, amplexati sunt stercora. Sed jam per gratiam Dei turbinis impetus enervatus est, et Petri navis optatum ingreditur portum. Quod tibi ideo curavi innotescere, qui te gaudiis Ecclesiae non ambigo congavisurum: praesertim cum amicos recepturus sis in pace Ecclesiae, qui honorem et utilitatem tuam poterunt auctore Domino promovere. Dominus enim Cantuar. qui pro omnium dimicat libertate, virum induit qui honori Ecclesiae velit jugiter inservire.

[Col. 0312B] Idem HUGONI abbati Sancti Edmundi.

Quod in salutatione variatur inscriptio, causa in absoluto est, quia urgente tempestatis articulo aut nomina supprimenda sunt, aut commentitiis utendum. Sed non ideo minor est reverentia personarum si dignitatum titulus reticetur, nec charitati praejudicat cohibita libertas obsequendi. Nam plerumque et in pluribus poeticum illud obtinet:

Idem AZONI monacho.

Affectus ab effectu convincitur, et plerumque sermo bonus donum magnum transcendit in gratia. [Col. 0313A] Quid ergo dicam qui obice tempestatis exclusus amicis servire nequeo, nec liberum est mihi illis communicare vel verbo? Sribamne? sed alienus portitor rarus intermeat. Mittam proprium? sed meis tenduntur insidiae: nec est aliquis qui se in praevisum periculum sponte projiciat. His ergo difficultatibus rarius et minus scribo; sed certe non minus amo: facilius et verius dixerim magis. Nam ut infirmitatis humanae conscius et in vetitis saepius attentamur. Sed auctore Deo procella quae collisit Ecclesiam jam detumescit, et ut in ipsum confidimus prorsus evanescet in brevi. Interim mihi propositum est, gratia praeeunte, pro causa Dei et libertate Ecclesiae domino Cantuar. commilitare, qui cum publicae serviat utilitati, adhuc tamen militat suis [Col. 0313B] stipendiis: aut (quod probrosum nostratibus est) gentis alienae. Utinam illi quantulumcunque solatii ministrasses, quod Deus scit, ob tuam quam illius magis loquor utilitatem. Mihi autem nihil precor, nisi ut Quintilianum quem petii scriptum et emendatum mittas.

Idem WILLELMO de Dovera.

Experientia rerum fidelissimam scientiam parit: et est in unaquaque facultate probabile quod ex ea videtur artifici. Artis autem cujusque praecepta intellectu quidem facilia sunt, sed usu non ita. Difficiliora tamen sunt in ethicae praeceptis, id est in [Col. 0313C] virtutum officiis excolendis. At in illis omnibus obtinet charitas principatum, quam ego nihil aliud esse quam veram amicitiam dixerim confidenter et recte: quae non modo sui majestate, sed etiam raritate, omnia in terris expetenda transcendit. Huic ab ineunte aetate operam dedi, meque multos obsequiis promeruisse credideram, sperans quod in affectione dilectionis mihi referrent vicem. Assiduitas ergo amandi et obsequendi contulit usum: et ille versus in habitum me semper amare compellit etiam non amantes. Nec tamen praesumo me solidatum esse in charitate, quae religionis culmen est, licet illam sitiat anima mea. Sed mihi revera quamdam fateor adesse affectionem benevolentiae [Col. 0313D] qua conviventibus etiam nonnullos gentiles legimus placuisse. Hoc autem etsi non radicis firmitudine, naturae tamen genere et intentionis fine praesertim in Christiano charitas est. Caeterum rarus inventus est in toto exsilii mei quinquennio, qui mihi rependat vicem; unde et major gratia habenda est raritati. Sed in cujus aure querelam hanc deponi oportuit, nisi tuam? qui et dulcem affectionem ad conviventes habere dignosceris, eamque radicibus fidei solidasse in Domino. Neque, quod Deus et conscientia novit, querela deposita est de amicis, ut faciam quaestum, quia mihi necessaria ministrat Deus ad abundantiam: sed quia jucundum visum est ei ingratitudinem exponere aliorum, cui omnia loqui possis ut tecum. Hoc duntaxat in calce exigitur [Col. 0314A] litterarum, ut charitatis profectui pariter intendamus, et me semper et ubique reputes tuum.

Idem suo GAUFRIDO.

Communis Dominus noster innocentiam tuam apud me satis reddidit excusatam, nisi quia eam ante non credideram excusandam. Ad quid enim proficit excusatio, ubi culpa praecessisse non creditur? Nam nec ille quem delatorem putas hoc agere conatus est, ut de tua dilectione aliquid sinistrum suspicarer. Hoc autem solum habeo adversum te, quod me tanta facilitate corruptibilem credidisti, imo etiam corruptum. Nunquid enim corruptus non [Col. 0314B] est cui suggestionis impetus excutit charitatem? Aut si nosti edissere quae sit corruptio major, quam avulsio charitatis. Certe aeque necessarium membrum nec in membris animae, nec in membris corporis invenitur. Sed et haec tua culpa purgabilis est, eo quod ipsum genuisse visus est zelus, fovisse timor, amoris semper individua comes sollicitudo firmasse. Sic et Petrus trepidavit ubi non erat timor, et impedire conatus est humanae salutis mysterium, dum carnalis affectio studuit ab illa Dominum praepedire. Non sum adeo stupidus quin perpendam necessitates tuas, quin angustias sentiam, quin metiar discretionem qua oportet tempori morem gerere, et transire per infamiam et famam bonam, servata tamen radice fidei et virtutis. Si [Col. 0314C] taces, si non scribis, cautela declinas insidias. Expedit enim ut officiorum moderatrix prudentia sapientis actus et verba dispenset. Mentis autem agitatio nulla vi potest cohiberi. Nec aquae multae praevalent exstinguere charitatem. Hujus instinctu latorem praesentium emisi, ut de amicis certificet et eos de statu meo faciam certiores. Valeo enim et jucundor si sic illi. Valete.

Idem WILLELMO priori de Meriton.

Audita promotione vestra gavisus sum, videns illum domino meo et amico substitui, cui ad honorem [Col. 0314D] Dei et utilitatem fratrum neminem in tota Ecclesia censui praeferendum. Nam quanta affectione Ecclesiam diligam novit ille solus qui dedit ut amarem mihique testimonium quale potest conscientia reddit. Nec diffido quin per gratiam Dei in ejus succedatis charitatem, qui successistis in sedem: et quin apud vos illum teneam locum quem tenere consueveram apud ipsum. Ut autem ex animi sententia loquar, me inter primos charissimos reputabat, et paucos et multos qui me praecesserant meritis, gratia praecedebam. Nam de meritis gloriari non possum: et si volvero, videbor et ero insipiens, Tota ergo gloriatio mea nihil aliud est nisi divina miseratio, et meritum alienum, bonorum dico, quorum post Deum, et per Deum, ope, sum modicum [Col. 0315A] id quod sum. Horum meritum est, quod supra et contra merita mea de stercore erexit me Dominus, et direxit, cum sim pulvis et cinis. Et nunc proscripto in gente et terra aliena bona dedit ad abundantiam et honorem. Sed quia male mihi merita respondent, et casum timeo, vestris quas affectuosius precor et aliorum timentium Dominum precibus necesse habeo adjuvari. Et hoc quidem est mearum summa precum. Lator praesentium vobis notus est, cum quo si placet ibitis ad dominum Wintoniensem ut negotium ejus promoveatur: si non potestis, mittite fidelem et sapientem.

[Col. 0315B] Idem eidem et fratribus universis.

Quoties vobis preces porrigimus, nos eas de nostris meritis ducimus promendas sed de benignitate vestra quae gratis nos diu charos habuit, et in multis studuit subvenire. Nam quod exsulibus et proscriptis succedit ad temporalium abundantiam et honorem, vestris orationibus et meritis confidimus provenire. Nos enim quid nisi flagella meruimus et tortores? Ipse tamen, qui nos consolatur in omni tribulatione nostra, plenissime (quod ex conscientia dicimus) novit quia non hoc merueramus ab illo qui nos persequitur, licet a Deo meruerimus graviora. Praecepit illi fortasse Dominus, ut malefaciat nobis: et, si ita est, odoretur sacrificium. [Col. 0315C] Vobis itaque prostrati mente supplicamus attentius quatenus vestris orationibus impetretis a Domino, ut nostri meminerit in bonum. Nam qui novit figmentum suum nos, scit quid figmento expediat, hoc est unicum quod postulamus denuntiantes in charitate quae Deus est, ne de temporalibus vestris vel cogitetis nobis ferre subsidium. Sit quoque vobis Ecclesiae causa et domini Cantuariens. operosius commendata, quia ipse pro libertate Ecclesiae dimicans, stipendiis propriis et laboribus, omnium servit utilitati.

Idem JOANNI de Tileberia.

[Col. 0315D] Audita sanitate tua et verbo salutis quo me tua dilectio censuit honorandum, gavisus sum meditatione reversus in tempora meliora quibus et Ecclesia Dei pace debita, et nos sub optimo Domino societate gratissima gaudebamus, ubi philosophiae meditatio, exsecutio juris, officiorum mutua communicatio, collatio litterarum, disceptatio utilis et jucunda taedium propulsabant, et contrahebant moras temporis, ut fere semper ad agenda videretur angustum. Sed dum hoc loquor, jam mihi videor intueri amicum cui sermo dirigitur. Philosophus enim est auditis indignari sermonibus, et mihi ex charitate compati quasi languenti, vel erranti, vel alterutrum simulanti. Timeo namque ne ex praeteritorum laude praesentia videar accusare, et [Col. 0316A] amator hujus prosperitatis quae videtur adversitas, et non est, aculeis superari. Sed si ita esset, frustra per spiritum qui rotas propheticas sibi invicem cohaerentes et connexas agit et erigit et sistit cum Patribus et filiis prophetarum, Chaldeam, Chanaan, Aegyptum perlustrassem, aut peragrassem desertum, aut transcendissem montes Samariae: et post Babyloniam captivitatem sine causa redissem ad domum Domini: non illam dico manufactam quae hircorum et vitulorum sanguine expiata purgatione umbratili irreparabiliter excisa et eversa est ministerio Romanorum: sed illam in quam apostolus introducens, et potans me quatuor fluminibus paradisi docet omnem mundi supellectilem ut stercora contemnendam, ut solum in quo omnes thesauri [Col. 0316B] expetibilium sunt lucrifaciam Christum. Et quidem ut ad tuos gentiles transeam, non modo stoici, sed etiam Epicurei, et omnium philosophantium sectae rerum mundialium contemptum praedicant: et si eis utendum pro necessitate conditionis et temporis probabiliter arbitrentur, si contristari de dormientibus, eorum duntaxat est qui spem non habent, nonne probrosum est Christiano praesertim philosophum profitenti super amissione temporalium macerari? Non est tamen (ut insipientium verbis utar, accusantium fortunam aut defendentium, quod ei debeam imputare, quia sic temeritati malignantium in mei consolatione occurrit gratia, ut per misericordiam Dei antiquorum beneficiis amicorum [Col. 0316C] (si forte veniatur ad calculum) plus collatum mihi videri debeat quam ablatum: sed et haec ipsa procella jam Deo propitiante detumuit: et pax Ecclesiae videtur astare pro foribus. Tu interim pasce oves nostras non juxta, sed intra tabernacula pastorum. Valete.

Idem NICOLAO vicecomiti Essexiae.

Comites a societatis participatione dici quisquis ignorat, ignarus est litterarum quas liberalis institutio primas tradere consuevit. Nam sicut alii praesules in partem sollicitudinis a summo pontifice evocantur ut spiritualem exerceant gladium, sic [Col. 0316D] a principe in ensis materialis communionem comites quasi quidam mundani juris praesules asciscuntur. Et quidem qui hoc officii gerunt in palatio juris auctoritate, palatini sunt: qui in provinciis provinciales. Utrique vero gladium portant, non utique quo carnificinas expleant veterum tyrannorum, sed ut divinae pareant legi, et ad normam ejus utilitati publicae serviant, ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum. Tu ergo quia provincialium vices agis, prout loci et nominis index est titulus, utinam sic exsequaris quod exigit princeps, ne offendatur is qui aufert spiritum principum, terribilis apud reges terrae, cujus Ecclesia sponsa est, qui in sacerdotii sui sic animadvertit contemptores et malefactores quasi pupillam appetierint oculi [Col. 0317A] sui. Quae enim sibi sapiens optat, tibi dator sapientiae largiatur. Tibi debitor sum, et de affectione quam ad me et meos habes quantas possum gratias ago, certus quod condignas rependet Altissimus, et benignissimus retributor. Status meus auctore Deo jucundus est, sed de tuo et amicorum certiorari desidero, et secure poteris quod placebit latori praesentium intimare. Valete.

Idem PETRO scriptori.

Zelus quem habes in Domino mihi notus est a multis annis ut te sciam super Ecclesiae statu non posse non moveri. Quippe:

Pollicitis dives quilibet esse potest.

Nonne flagella duriora meruistis a Domino? Ad quod ego: Exspecta modicum et videbis gloriam Dei; tunc publicabuntur argumenta, quibus non miraberis nos credidisse: memineris quod cum obsideretur Israel in Samaria, et nulla spes evadendi [Col. 0317D] pateret obsessis, ille qui incredulus fuit, quod uno statere modius similae aut hordei modii duo venderentur, in crastino in porta Samariae vidit quidem quod propheta dicente non credidit, sed expers beneficii factus est ob infidelitatem, quia conculcatus a turbis exspiravit. At, inquis, nunquid et tu propheta es? non utique: sed nec filius prophetae. Caeterum nihil prohibet exsulem in deserto pastorum cum eis siccamina vellicare. Nec praesumo de meritis, sed de misericordia ejus, qui fideles non patitur tentari supra id quod possunt. Meruimus duriora, sed misericordia ejus circa poenitentes consuevit praejudicare judicio. Unum autem est quod supra modum miror, nonnullos esse in clero qui more Judaeorum conspiraverunt cum [Col. 0318A] principibus sacerdotum in perniciem ejus qui solus laborat exsul et proscriptus, expositus tanquam signum ad sagittam, ut eruat eos a tribulatione malorum et dolore. Nam dominus Cantuar. communem omnium procurat utilitatem, pro libertate Ecclesiae dimicat, pugnat ad bestias, sanguinem sacerdotii sitientes: suum et totius generis sui sanguinem minoris fecit quam causam Dei, dum legem ipsius ad subvertendas fictas aut inolitas pravitates constanter ausus est profiteri. Suis hactenus et extraneorum stipendiis militavit. Et in Ecclesia Anglicana quis est ei adjutor? Restant plura tuae quidem communicanda dilectioni, sed suo tempori reservantur.

Idem TURSTINO de Acolt.

Plura sunt, amice, quae nostram perpetuare debent charitatem, et officiorum sedulitatem, sine qua virtus amicitiae non subsistit, nobis potenter ingerere. Primo contracta familiaritas ex convictu: deinde initae jura societatis, quando multo tempore sub eisdem dominis militabamus: postremo quod vir meritorum titulis omni laude major, dominus Joannes Pictaviensis vult ut nos invicem diligamus, et studeamus nos in alterutrum mutuis officiis praevenire. Nam et gratiam ejus ad illum nequaquam dubito minuendam, quam in propulsandis amici incommodis viderit negligentem. Harum tibi [Col. 0318C] contemplatione causarum tibi tandem scribendum censui. Quod tamen tuis et tuorum usibus magis quam meis certum sit expedire. Nihil enim de bonis tuis, quibus nec indigeo quidem, mihi concupisco vel exigo, sed ut prospicias tibi. Nosti siquidem quod dominus Cantuar. qui tibi jure multiplici pater et dominus est, suis et gentis alienae stipendiis cum gravissimo periculo suo et omnium suorum Ecclesiam Dei a servitute nititur liberare, et vix in aliquo fidelium suorum reperit fidem. Tu ergo si sapis vel nunc dum licet provide tibi, redime tarditatem, communica necessitatibus ejus ut consolationi possis communicare. Alioquin timeo ne tibi damnosa fiat familiaritas quam cum excommunicatis ejus habuisse diceris et habere. Nec [Col. 0318D] solum regem timeas, quia et prodesse et obesse possunt ecclesiasticae potestates. Haec tibi secreto tanquam amico dixerim, utpote qui a praefato domino Pictaviensi te si quid adversi immineat, saepenumero jussus sum praemunire. Si vero voluntas adest, facultas tibi non deerit. Valete.

Idem BALDWINO de Valle Darii.

Qui te loquentem vel scribentem audit, meminisse potest officii quod primum exercuisti in curia quando sub rege Stephano, et cum praefato Ricardo militabas adhuc pene puer. Solebas esse ingenii perspicacis, et ad omne et omnium super omnes [Col. 0319A] coaetaneos tuos promptus obsequium, antequam te grammaticorum immergeres turbis. Ergo quae loqueris partim antiquam institutionem redolent, partim doctrinam modernorum. Inde est quod licet antiquam pellem mutare non possis, te tamen litterae faciunt insanire. Sed ut olim scire consueveras, sanus insanis videtur furiosus, et ebriis lucernae duplicari: et frequens est ut homines bestias putent, et ut sui non meminerint aut suorum. Quod tamen tibi tuique similibus imputari non debet, quibus tam natura quam mos patrius ebriositatem ingerit, ut etiam jejuni sobrii esse non possint. Moribus enim Thebani estis. Sic Agave filium pro vitulo immolat, et quisque apud vos se et sua sacrificat Baccho. Cum Cerere tamen et [Col. 0319B] Baccho lis est. Sed in cervisia quae apud vos vincit, regnat, imperat, praevalet Ceres, et ingenia vestratum acuit ut Franciam nostram vervecum patriam credas, et Francos esse verveces. Quod unde tibi in mentem venerit nescio, nisi ex praedicta causa, vel quia tu cum gente tua, nostra, id est Francorum cornua times, nos Francos ebriosos putas, ac si loripes rectum derideat, Aethiops album. Sed haec et similia vestratibus licent, imo et decent. De caetero si nondum ebrius es, insta opportune importune Britoni super epistolis beati Hieronymi, et latori praesentium quam poteris opem feras salvis proprietatibus. Valete.

Idem magistro ODONI.

Ad exsilii et proscriptionis meae cumulum nihil acerbius potuit accessisse, quam ut mihi subtrahatur solatium litterarum, quae praeeunte gratia mentem purgant a vitiis, notitia veritatis illustrant, accendunt charitatem, ex exercitio sui virtutes stabiliunt et confirmant. Dum his operam dare licuit sub alis vestris, et rotam in medio rotae cum Propheta, imo cum filiis prophetarum, doctrinae vestrae beneficio contemplari, et audire per os vestrum quid spiritus loquatur Ecclesiis, mihi regis Anglorum indignatio licet multa gratis abstulit, tamen magnum visa est attulisse compendium, [Col. 0319D] adeo ut fructuosa videretur esse jactura, jucunda laesio, et grata injuria. Sed cum avulsus sum a pedibus vestris, tunc primum dispendii et laesionis aculeos expertus sensi, et quidem non solus, eo quod omnium fere scholarium jactura communis est, non quia desint qui dicendi profiteantur officium, sed quia desunt qui doceant. Magistri enim sunt plurimi, sed operarii pauci, ut plerisque eorum sedentibus in curru eunuchi Aethiopis ruminantibus legem, mysteria praeconantibus et verborum flosculis exquisitis picturantibus speciem verbi Dei, merito dici possit: Putas intelligis quae legis? Rediit iterum miserationis elogium, quia Adhaesit lingua lactentis ad palatum ejus in siti: parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis (Thren., IV) . [Col. 0320A] Horum unus ego ad quem ibo nisi ad illum qui panem discipulis frangere consuevit, ut digeri possit et transire in alimenta scientiae et morum? Alios namque didici integros et duros apponere panes, quibus auditores facilius possunt strangulari quam refici. Precor ergo, si placet, ut mihi rescribere dignemini in quo libro reperta sit glossa quae Augustini concepta nomine tradit Judaeos celebrasse septimum diem, septimam septimanam, septimum mensem, etc. Nam secundum M. Petrum ter in Psalterio posita est et in Epistolis semel. Nec ob hoc quaero quia septimus annus septimae decadis ibi dicitur jubilaeus. Constat enim quomodo soleat hic articulus explanari. Sed quia certum est Judaeos nunquam jubilaeum, id est quinquagesimum celebrasse. [Col. 0320B] Aut si quis hoc credit, dicit quando. Nam revinci poterit argumentis, et scio quod in Veteri Testamento non legitur. Quod utique non tacuissent qui minima retulerunt: et si hoc aliquis dicit expositor, sic fortasse accipiendum est, ut dicantur fecisse quod de necessitate mandati facere tenebantur. Nam in Scripturis modus loquendi celeberrimus, ut aliquid enuntietur simpliciter quod nisi sub alicujusmodi distinctione fidelem non recipit intellectum. Hoc et jura speculantibus notum est, et vulgato probatur usu. Sic dicitur aliquid esse de jure, cum de facto constat esse contrarium, et eamdem rem alius de jure, alius de facto dicitur possidere. Scienti legem loquor, et ei qui nutritus [Col. 0320C] et tritus est examinare sermones, et vim ponderare verborum; si quis celebravit Pascha nobilius; si quis piscinam construxit, aut aedificavit aquaeductum, aut quid fortiter fecit: aut contra si maledicenti pepercit, aut servi misertus est delinquentis, hoc auctorum diligentia transit ad posteros. Nunquid ergo probabile est et credibile est quod solemnitatem jubilaei potuerint reticere? ubi, quaeso, legitur rescissa venditio? ubi restituta haereditas? ubi servorum generalis emancipatio? ubi a civitate refugii proscriptus homicida post mortem summi pontificis invenitur in patriam redisse? ubi aut quando indicta Sabbata celebravit terra? Certe Jeremias testis est, quod nec septimum celebraverunt Patres eorum: et cum tempore Sedeciae [Col. 0320D] ad comminationem propheticam se ad illius solemnia celebranda coram Domino obligassent . et professionem firmaverunt juramento, verbo tenus quidem servos et ancillas emancipaverunt, sed eos incontinenti revocaverunt in servitutem. Quis ergo credat, praesertim hoc non docente Scriptura, quod jubilaei legitimos exsecuti sint ritus? Sed nec post captivitatem sub Esdra et Nehemia docet Scripturae canon eos hoc habuisse negotii, cum tamen ea quae gesta sunt diligentius exsequatur. Quin potius per prophetas saepe Dominus comminatur se terrae legitima daturum Sabbata quae inobediens populus denegabat. De Machabaeis certum est quod bellis occupati tantis otiis et solemniis vacasse nequiverint. Exinde usque ad Christum medium tenuere [Col. 0321A] cuncta silentium. Et sub Romanis principibus invalescebat divinae legis tam ignorantia quam contemptus. Ad haec quanta possum devotione supplico, quatenus si habetis aliquam expositionem Jeremiae in Marcum, eam mihi, si placet, communicetis; aut si non habetis, vos ipsi componite, quia opus sanctum est, et tam ecclesiis quam scholaribus, auctore Deo, gratissimum. Nec deerit opportunitas scribendi, si Dominus inspiraverit voluntatem.

Idem BARTHOLOMAEO Exoniensi episcopo.

Alternat fortuna rerum vices mortaliumque conditionem [Col. 0321B] nunc dejicit, nunc extollit. Rectius tamen dixerim et verius, quod is qui ventis et mari imperat, exigentibus hominum meritis, in politia mundana, re scilicet publica degentium in hoc saeculo, seditiones esse patitur, et interdum quasi procellas excitat, nunc eas beneplaciti sui miseratione compescit. Hac autem ipsius dispensatione nuper accidit quod illustris rex Angliae, licet saepe solemniter et publice jurasset se in hominium Christianissimi regis ulterius quoad viveret non rediturum, saniori consilio acquiescens propositum mutavit, et in proximo Epiphaniorum die apud Montem Mirabilem in pago Carnotensi ad memoratum regem supplex accessit, se, liberos, terras, vires et thesauros exponens, [Col. 0321C] universa contulit in arbitrium ejus, ut omnibus uteretur, abuteretur pro voluntate, retineret, auferret, daret quibus et quantum vellet pro libitu, nulla prorsus inserta vel adjecta conditione. Secretas quoque eidem per internuntios obligationes ante praestiterat, sed nulla eorum occulta est, quin, ut credimus, publicetur in brevi. Eum ergo benigne mansuetissimus princeps recepit, Deo gratias referens, qui ipsius animum emollierat, et ei qui salubri consilio acquiescens debita humilitate Ecclesiae et populis utilem quaerebat pacem. Sic in hominium ejus reversus est, fide corporaliter praestita, quod ei tanquam domino, cui ante regnum suum hominium et fidelitatem fecerat, fidem servabit contra omnes homines, eique praestabit auxilium et obsequium, [Col. 0321D] quod regi Francorum Normannorum dux praestare debet. Inde sibi dextras et oscula dederunt, restituitque rex Francus Anglico Britones et Pictavos, accepta prius ab eo cautione quod eis castra et terras ab initio dissensionis hujus ablatas restituet pacemque servabit, compensatione homicidiorum et incendiorum hinc inde admissa. Die sequenti filios suos adduxit Henricum et Ricardum, quorum primus hominium et fidelitatem fecit regi Francorum de comitatibus Andegavensi et Cenomanensi. Nam ipse rex in hominio comitis Theob. pro Turonensi remanet. Alter vero praestita fidelitate [Col. 0322A] similiter et hominio Pictaviensem recepit comitatum. Hujus pacis praecipui inventores fuerunt comes Theob. et frater Bernardus de Grandimonte, qui primi cum regibus conscii fuerunt secretae obligationis, cujus feci superius mentionem. In hac autem honorum distributione Franci regno suo arbitrantur plurimum esse prospectum: eo quidem magis quod cum acerbiori dolore meminerant Henricum filium regis Angliae regi Francorum pro omnibus hominium fecisse, quando inter ipsum et filiam ejusdem regis Angliae sponsalia contracta sunt.

Receperat ante paucos dies rex Anglorum per sanctissimum virum priorem de Monte Dei, et jam dictum Bernardum de Grandimonte pro Cantuariensi archiepiscopo commonitorias domini papae, quarum [Col. 0322B] tibi exemplum mitto, pacisque probandae spem dederat, si modo dominus Cantuar. ei coram hominibus speciem humilitatis praetenderet, persuaseratque viris religiosis quod eum in omni honore et libertate Ecclesiae totius regni post dominum et principem constituere disponebat, unde eorumdem consilio accitus archiepiscopus a rege Christianissimo, cum coexsulantibus sibi huic colloquio interfuit, et in omni humilitate flexis genibus ad regis sui pedes accessit in conspectu omnium, hac forma verborum utens: «Miseremini mei, domine, quia pono me in Deo et vobis ad honorem Dei et vestrum.» Sed rex qui pacem promiserat Ecclesiae, dum timebat suam posse turbari, successibus [Col. 0322C] novis elatus prorupit in contumeliam supplicantis, et impudentia loquendi promeruit, ut qui antea minus verus, nunc a Francis habeatur et inurbanus. Et ut causam suam, quam omnes iniquam noverant, coram sanctissimo rege et aliis principibus justificaret, contumelias et fabulas hoc fine concludit. «Nihil, domine mi rex et vos sancti viri et principes qui adestis, aliud ab archiepiscopo peto, nisi ut mihi servet consuetudines quas quinque proximi antecessores sui, quorum aliqui sancti sunt et miraculis coruscant, meis observaverunt, quas et ipse promisit, et hoc in praesentia vestra tanquam presbyter et episcopus similiter sine malo ingenio mihi polliceatur. Haec est enim sola causa dissensionis inter me et [Col. 0322D] ipsum, quod eas infringit, et quasdam earum cum observatoribus suis, apud ⁜ (16) Vizeliacum, qui locus celeberrimus est, in insigni die magnae solemnitatis excommunicavit?» Rem justam et modestam visus est omnibus postulare, adeo quidem ut fide plenus princeps, archiepiscopi, episcopi et magni viri qui aderant, et ipsi nuntii domini papae archiepiscopo suaderent, ut se de consuetudinibus et omni re simpliciter et absolute poneret in voluntate ejus. Ad quod archiepiscopus respondit se paratum esse consuetudines observare pro pace ejus et gratia, et facere quidquid posset ad voluntatem [Col. 0323A] ejus, salvo honore Dei et ordine suo. Clerici vero regis, qui ei assistebant, et ut credebatur, timebant ne pax Ecclesiae reformaretur, quoties audiebant pactis adjici Dei honorem vel ordinem salvum fore, dicebant sophismata subesse verbis, nec recipi praeter absolutam promissionem aliquid oportere. Ait itaque rex: «Haec verba nunquam recipiam, ne videatur quidem archiepiscopus honorem Dei servare velle, et non ego qui eum magis servari desidero.» Cum vero dominus Cantuariensis responderet se illi ex pridem facto homagio et fidelitate debere servare vitam, membra et honorem terrenum, salvo ordine suo, et nihil ulterius promissurum, rex indignatus, infecta pace, discessit, prosequentibus eum Carthusiensibus et Grandimontanis, [Col. 0323B] quos dominus papa miserat ut pacem reformarent aut porrigerent comminatorias, quarum tibi destinatur exemplum. Sed rex intercepit eos blanditiis delinire, promittens se eorum tale quid facturum consilio, ad quod instantia principum qui adfuerant non potuisset induci, ne pax coactitia videretur. Monuit ergo ut Cantuariensem inducerent consuetudinum verba jurare; quia, si quid asperum et intolerabile videretur in iis, paratus erat corrigere juxta consilium religiosorum, quos ad hoc evocare disponebat, cum ipsum obtinuisse constaret. Gloriatus est etiam, sub jurisjurandi religione asserens quod in toto mundo non est Ecclesia quae tantam habeat libertatem, quae tanta quiete gaudeat; [Col. 0323C] non est clerus qui tanto honore polleat, quanto praediti sunt in terra sua, cum tamen clerici immundissimi et atrocissimi sint, utpote qui ex maxima parte sacrilegi, adulteri, praedones, fures, raptores virginum, incendiarii et homicidae: et ad singula volones suos, in assertionis suae testimonium, clericos et laicos producebat.

Hac ergo spe pacis decepti viri religiosi, comminatorias usque ad aliud colloquium reddere distulerunt, accedentes ad archiepiscopum ut ei persuaderent regi morem gerere, id est observationem consuetudinum, quibus ille derogare vel quas abrogare decreverat, simpliciter profiteri. Adjecerat etiam sibi debere sufficere si sit ut fuerunt antecessores sui: neque enim sumus Patribus meliores. [Col. 0323D] Quibus respondit archiepiscopus nullum antecessorum suorum ad professionem consuetudinum coactum vel exactum fuisse, excepto beato Anselmo, qui ob eamdem causam saepenumero exsulavit; nec in malis oportere imitari Patres qui se poenitenda commisisse doluerunt, eoque sancti sunt, quod eos in quibus nollent se imitatores habere successores aut coaetaneos, peccasse poenituit. Non enim Moyses in diffidentia, nec David in proditione et adulterio, non in proditione apostolus, nec in perjurio Petrus, nec Paulus in zelo insipientiae nec in excommunicatorum participatione Martinus imitandus est, sicut nec in incestu vel in parricidio patriarcha, vel qui mane oriebatur archangelus in crimine apostasiae. Siquidem delicta majorum scripta sunt [Col. 0324A] ut caveantur, non ut necessitatem imitationis successoribus ingerant. Nam verbum Dei forma vivendi est, non conniventium coetus. Unde Apostolus: Estote imitatores mei, sicut et ego Christi (I Cor. IV) ; alioquin praeter formam Christi se nulli censuit imitandum. Quibus auditis, discesserunt religiosi tundentes pectora sua, quod in audientia publica ulterius quidquam exegerant. Rex quoque sanctissimus, poenitentia ductus, veniam imploravit, quod, religiosorum secutus opinionem, honorem Dei et ordinem salvum fore consuluerat reticeri.

Et quia dominus Cantuariensis per inimicos terreri non potuit, post eum usque Stampas missus est episcopus Pictaviensis, sollicitans ut pro bono pacis, quam ex auditis promissionibus indubitanter [Col. 0324B] sperabat, rem totam conferret in arbitrium regis. At ille, qui hujusmodi blandimentis saepe delusus erat, sciensque incauti pastoris esse ovem lupo committere, promisit, salvo honore Dei et ordine et honestate et libertate Ecclesiae, se pro amore regis omnia esse facturum, sed nihil promissurum in praejudicium divinae legis. Reversus ad regem Pictaviensis, ut ipsius animum deliniret, mitiora proposuit, asserens quod archiepiscopus Cantuariensis ei se prae cunctis mortalibus et causam suam ejus committebat arbitrio, rogans ut ipse tanquam princeps Christianus provideret honestati Ecclesiae et personae. Quod verbum ille gratanter amplexans, promisit se utrumque facturum, praefigens archiepiscopo diem colloquii quintum decimum [Col. 0324C] a die secundi colloquii. Rex interim, quia noverat per fratrem Bernardum quid in domini papae comminatoriis haberetur, et archiepiscopo restitutam et collatam potestatem animadvertendi in eum et terram suam, regnique personas, nuntios ad sedem apostolicam clam mittere disponebat et saepe dictum Cantuariensem sub spe reconciliationis eludere. Pictaviensis autem et ipse circumventus dominum Cantuariensem Turonis ad regis colloquium invitavit, scribens ei verba quibus sibi rigorem hominis fregisse videbatur. Agebat autem rex ut simulata mansuetudine falleret amicos praefati Cantuariensis, ne per aliquem eorum expedirentur petitiones quas erat in alterius regis colloquio porrecturus, et ut [Col. 0324D] impraemunitum Romanum pontificem accelerata legatione facilius circumveniret. Scripsit ergo dominus Cantuariensis episcopo Pictaviensi se ad Turonense concilium non venturum, increpans eum quod citra mandatum et conscientiam suam causam Ecclesiae contulerat in arbitrium hominis subvertere nitentis ecclesiasticam libertatem, et qui toties vana spe deceperat contrahentes.

In secundo vero regum colloquio, postquam diu refutaverat et juraverat se litteras apostolicas non recepturum, tandem commonitus a suis, praefatas comminatorias a religiosis viris qui ad hoc missi erant petiit et accepit. Longum erit referre quot et quam varia sibique repugnantia responsa dederit; qui versibilitate merito videbatur ipsum Protea [Col. 0325A] superare. Sed summa negotii, multis habitis consiliis, in hoc demum fine resedit quod, suppresso nomine consuetudinum, dixit se non fugasse Cantuariensem de regno; sed, si facere voluerit quod fecerunt antecessores sui, et hoc simpliciter et bona fide promittere, redire poterit et habere pacem in terra et gratiam ejus, si studuerit eam promereri. Sed ei responsum est quod archiepiscopus nullam inibit obligationem, praesertim captiosam, nisi salvo honore Dei et ordine suo; facturum vero quod debebit, adjecto totius devotionis obsequio. Et licet nomen consuetudinum taceretur, eas tamen constat exigi sub ea verborum clausula qua sibi petit quod dicit ab antecessoribus factitatum; sibi vero nulla ratione licere subjecit archiepiscopus [Col. 0325B] observantiam consuetudinum profiteri, tum quia novam formam in Ecclesiam inducere perniciosum esset exemplo, tum quia illas ex magna parte, velut inimicas divinae legi, constat a domino papa cendemnatos, qui eum Senonis ab earum extorta promissione absolvit. Caeterum, si juxta mandatum apostolicum dominus rex pacem et gratiam Ecclesiae, et sibi et suis ablata reddiderit, dixit se paratum redire, et facturum quidquid archiepiscopus Cantuariensis debet regi, principi et domino suo: alioquin se de caetero usurum potestate sua et jure in malefactores Ecclesiae et suos et suorum. Rex vero, religiosorum et magnorum virorum arctatus instantia, respondit se in brevi [Col. 0325C] evocaturum episcopos Angliae, quorum praecipue consilio hactenus usus est in hac causa; rogavitque ne responsiones suae domino papae scriberentur. Sed quia illae, ut dictum est, non cohaerebant sibi, vice versa rogatus est a viris religiosis ut iis patentibus litteris scriberet quod pro reverentia, precibus et praecepto domini papae facturus erat, seque postea quod oporteret scripturos promiserunt. Qua ille petitione perculsus, ab iis cum indignatione recessit. Fratrem tamen Bernardum trahens in partem, dixit se cum festinatione iturum ad Grandem montem, et pariturum voluntati et mandato magistri qui ibidem fratribus praeest. Interea venient episcopi de Anglia, et tunc, auctore Deo, simul pax reformabitur.

[Col. 0325D] Haec ille fratri Bernardo; sed in veritate nuntios, quos Romam miserat, praestolatur. Consuluerunt tamen viri religiosi archiepiscopo, ut personae regis et terrae parceret, donec exploratum sit quem fructum faciet illud Grandimontanorum colloquium. Hoc autem certum est, sicut indubitanter accepi, quia archiepiscopus aliquos malefactorum suorum interim debita severitate percellet. Caetera supplebit nuntius, quem mihi sub festinatione remitti precor. Reges autem, sibi invicem hinc inde praestito juramento, confoederati sunt adversus omnes homines, adjecto ex parte utriusque, salvo eo quod debet Ricardus, filius regis Angliae, filiam regis Francorum sine dote ducere uxorem. Secretae obligationis, cujus supra memini, in finem alterius anni [Col. 0326A] dilata est propalatio, ne, si praecognitum fuerit quod tractatur, facilius valeat impediri. Teutonicus tyrannus, consilio prudentum partis suae, abbates Cisterciensem et Clarevallensem accivit, cum iis et per eos, ut creditur, de pace Ecclesiae tractaturus.

Venerabilibus dominis et amicis priori de Monte Dei, et de valle Sancti Petri, suus JOANNES Saresb., salutem et in causa Dei prosperari.

Potest vestra meminisse discretio, quod nunquam domino Cantuar. placuit ut apostolici mandati fines exsequi differretis, acquievit tamen fratri [Col. 0326B] Bernardo successus feliciores promittenti, si usque in aliud colloquium deliberandi spatium regi indulgeretur. Pollicebatur enim ferocitatem hominis interim in mansuetudinem convertendam. Sed ecce ex litteris quas nuper accepi luce clarius patet quia et legatio domini Pictaviensis procurata est in fraudem Ecclesiae et nostram. Et utinam ipsa dilatio non habuerit dolum; nam hoc rei exitus declarabit, dum nos promissam exspectamus mansuetudinem, ille sollicitus agit quomodo honorem Dei subruat, et totam subvertat Ecclesiae libertatem. Quidni faceret? Exploraverat vires nostras, et iniquitate sua, non dico, meruerat, quoniam falsum est, sed subripuerat favorem omnium: et ille qui [Col. 0326C] solus in tantae difficultatis articulo honorem Dei ausus est protestari, omnibus in derisum et sibilum datus est, et quasi ab universis consputus abscessit. Nonne de caetero facilem poterat iniquitas armata consiliis et favore sperare triumphum? Institi ut consuluistis apud dominum Remensem ut fratri Bernardo scriberet, sed non acquievit, dicens litteras suas non profuturas, quia credit eum favere parti adversae. Frequens enim est, ut qui nihil habere praedicantur, aut rem aut gloriam plurimum concupiscant. Non placet dominus Cantuar. me aut aliquem suorum interesse colloquio praeter magistrum Lombardum Romanae Ecclesiae subdiaconum, quem invenietis in familia domini Senonensis. Vos autem illuc perducat Dominus in spiritu et virtute [Col. 0326D] Eliae, et gladium Phinees cum zelo quem habetis dirigat et roboret in manibus vestris. Nec timeatis a facie vel multitudine hominum, quia plures et fortiores nobiscum sunt quam cum illis. Scribit Remensis archiepiscopus pro causa nostra domino papae, praecipiens litteras suas ad meum formari arbitrium: promittens etiam se necessitatibus nostris, quandiu res exegerit, adfuturum. Viriliter agite, quaeso, dilectissimi domini, et dilationis periculum exsecutionis officiositate et diligentia compensate, ut per vos innotescat quoniam quidquid ultra quod obtulit, a Cantuar. exigitur, non modo potestatis excessus est, sed plenae et planae infidelitatis indicium. Unde sunt quidam, ut scitis, in excusationem erronei consilii praetextu sanctitatis [Col. 0327A] vestrae: sed nunc pateat ex professione veritatis et libertate spiritus, quod nunquam illi consensistis: errori. Ubi enim Spiritus Dei, ibi libertas est (II Cor. III) : et vos procul dubio veritas liberabit. Valeat semper et prosperetur in Domino sanctitas vestra, nostri memor jugiter apud Deum, et quatemus honestati expedit apud homines.

JOANNI Pictaviensi episcopo, J. S.

Grandis est apud nos exspectatio praestolantium quid paritura sit collatio illustris regis Angl. et sanctorum Grandimontanorum, qui utinam pro celebritate nominis, quam in Ecclesia Dei subito nacti [Col. 0327B] sunt, pacem Ecclesiae studeant procurare. Creduntur enim talentum gratiae principum in tantum meruisse et percepisse a Domino, ut dispensatio regnorum quatenus ipsi permiserint eorum committatur arbitrio. Fama siquidem praeconatur quod in eorum manibus sunt consilia et opera regum. Quia ergo vos eorumdem sanctorum non dubito amatores, et familiares esse confido, quanta possum precor instantia quatenus eos per gratiam vobis divinitus collatam adhibita omni diligentia animetis, ut in colloquio quod cum praefato rege habituri sunt, si tamen nondum celebratum est, prospiciant ecclesiasticae paci, quae Deo teste ipsi regi longe erit utilior, quam illis qui se et sua omnia gaudent exposuisse pro Christo. Sive enim vivant, sive moriantur, Domini [Col. 0327C] sunt, et secundum multitudinem laborum et dolorum, quibus ad modicum flagellantur, consolationes ejus exspectant in misericordia uberi. Quid autem a justo judice, cujus voluntas omnipotentia est, poterit, nisi poeniteat, exspectare? qui gratis persequitur et torquet innocentes? Aut quis erit poenitentiae fructus, nisi corde contrito et humiliato confiteatur culpam, componat injuriam, damna pro facultate resarciat, et similia inposterum cavere disponat. Si vero memorati sancti tanto domino, tam sincero amico, victi spe vel timore dicenda tacuerint, quis eum de caetero statuet contra faciem suam? Quis a domo ejus avertet gladium Domini, qui potentes potentius punit, torquet et aufert spiritum [Col. 0327D] principum?

Ecce cum Teutonico tyranno quid egerit, quem, sicut fama publica est, apud nos, velut illam statuam quam Nabuchodonosor vidit in somnis, podagra percussit in pedibus, ut incedere nequeat nisi stipatorum auxilio fulciatur. Et quidem spes est, ut in brevi pateat ruinae magnae, Christoque quem in membris persequitur, dum libertatem Ecclesiae subvertere quaerit, concedat gloriam vel invitus.

Iter autem Hierosolymitanum quod a regibus dispositum est, quid proderit, si non ante pax reddatur Ecclesiae? Nam cum aetate nostra maximi et plurimi principes similem peregrinationem fuissent aggressi, rei miserrimus et Ecclesiae dolendus eventus edocuit de rapinis et injuriis oblata munera Deo [Col. 0328A] non placere, dum ingrati labor obsequii prorsus in contrarium proposito cessit eventum. Sui inconsolabiliter lugent similiter incedentem et patientem similia comitem Nivernensem, quem non Parthorum jacula, non Syrorum gladii, ut nec gloriosa mors viri fortis aliquid consolationis afferret: sed lacrymae viduarum, pauperum gemitus, ecclesiarum querelae, creduntur inglorium exstinxisse. Licet autem sit in fidem biennii memoratae profectionis dilata necessitas: tamen si ad honorem Dei et demigrantium salutem inchoari debet aut peragi, tempus breve est. Nam proverbio Francorum dici solet: «Stulto dormiente terminus creditoris accelerat. Dormit stultus, sed usurae non dormiunt.»

Sed quid est quod vos in hac parte sollicito, qui [Col. 0328B] indesinenter et supra vires hanc sollicitudinem geritis: nisi quod scio vos multam ad tantum principem tam bonum dominum habere charitatem, ut salutem ejus et honorem, quod quidem et ego facio, cupiatis ut vestrum?

Vir enim est omni laude major, si Ecclesiae Dei, ut oportet, deferret magis, et cum his modestius ageret, qui cum eo contrahunt, et aliqua ratione, non impetu irae vel alterius reprimendi affectus, et ad mensuram regiae gravitatis linguam cohiberet et animum. Alias autem naturae pariter et gratiae tot et tantis dotibus praeditus est, ut ei principum nullus, quod magis crediderim, vel admodum rarus, quod indubitanter dixerim, similis inveniretur in orbe. Timeo vero ne vobis apud eum nocuerit fides [Col. 0328C] et officiositas vestra, eo quod colloquium, sicut ad honorem ejus volebatis, non potuistis a Cantuariensi archiepiscopo impetrare. Unde precor attentius, ut mihi quis illius verbi fuerit exitus, et quae circa vos sunt et vestrates significare dignemini. In negotio autem quod vobis praesentium lator exponet, sic procedat diligentia vestra, sicut maxime videritis expedire. De his vero qui Romam profecti sunt, nihil adhuc certum teneo, sed cum innotuerint referenda, data divinitus opportunitate meo studio procurante proficiscentur ad vos.

[Col. 0328D] Idem HUGONI de Gant.

Actiones gratiarum debitas parturit animus. Sed, ut ait propheta, vires non habet parturiens (IV Reg. XIX) . Nam devotionis effectum suspendit hactenus persecutionis acerbitas, sed affectum, quin in partum gratulationis erumpere gestiat, nulla vis potest aut potuit cohibere. Et quidem, Deo propitiante, jam in eum calculum Christi et Ecclesiae suae causa perducta est, ut de caetero periclitari non possit, eo quod schismatis capita defecerunt, et Anglicanae Ecclesiae malleus comprehensus in operibus suis de caetero cui innitatur invenire non valet. Ventum erat ad summum, ubi constat habitudines periculosas esse, cum ille qui sollicitando tam curiam quam schismaticos, Fredericum videlicet et complices [Col. 0329A] suos, videns se hac via non posse proficere apud Dominum et adversus Christum ejus, transmissa legatione transfugit ad Italiae civitates, promittens Mediolanensibus tria millia marcarum et murorum suorum validissimam reparationem, ut cum aliis civitatibus quas corrumpere moliebatur impetrarent a domino papa et Ecclesia Romana dejectionem vel translationem Cantuariensis archiepiscopi. Nam ob eamdem causam Cremonensibus duo millia marcarum promiserat, Parmensibus mille, et totidem Bononiensibus. Domino vero papae obtulit quod eum data pecunia liberaret ab exactionibus omnium Romanorum, et decem millia marcarum adjiceret: concedens etiam ut tam in Ecclesia Cantuariensi quam in aliis vacantibus in Anglia pastores [Col. 0329B] ordinaret ad libitum. Sed quia fidem multa promissa levabant, et in precibus manifesta continebatur iniquitas, repulsam passus est, et quod per se impetrare non poterat, regis Siculi viribus conatus est extorquere. Sed nec ille, licet toto nisu ad hoc Syracusanus episcopus, et comes Robertus de Bassenvilla multiplicatis intercessoribus laboraverint, exauditus est pro sua reverentia et potentia vel gratia, quamvis eam in Ecclesia Romana plurimam habeat. Dimissi sunt ergo nuntii regis impotes voti, hoc solum impetrato, ut dominus papa mitteret nuntios qui pacem procurarent, Gratianum scilicet subdiaconum, et magistrum Vivianum urbis veteris archidiaconum, qui munere advocationis fungi solet in curia. Eos tamen ante praescripta forma [Col. 0329C] pacis sacramenti religione astrinxit, quod praefinitos terminos non excederent: mandatis quoque adjiciens, ut a regis sumptibus abstineant nisi pace Ecclesiae impetrata, et ne ultra diem qui praestitus est aliquam faciant moram. Forma autem pacis quae archiepiscopo expressa est nihil inhonestum continet, vel quod Ecclesiam dedeceat aut personam, nec auctoritatem ejus in aliquo minuit, quin libere, omni occasione et appellatione cessante, in ipsum regem, in regnum et personas regni severitatem ecclesiasticam valeat exercere, prout sibi et Ecclesiae Dei expedire cognoverit. Consilium tamen amicorum est, eorumque sapientum, ut, dum pacis verba tractantur, mitius agat et multa dissimulet: [Col. 0329D] postea, si, quod absit! pax non processerit, gravius quasi resumptis viribus persecutores Ecclesiae prostraturus.

Spera ergo, dilecte mi, et quidquid interim audieris, non movearis, quia Deus in tuto posuit causam. Audies forte snperbiam Moab: sed memineris quod superbia major est quam fortitudo ejus. Nam territi sunt in Sion peccatores, possedit timor hypocritas. qui, nisi revertantur a pravitate sua, expellentur et stare non poterunt: jam enim securis ad radicem eorum posita est, et ventilabrum habet angelus in manu sua, ut grana discernat a paleis. Praefati nuntii ad regem profecti sunt, sed quid apud ipsum invenerint, nondum nobis innotuit; hoc tamen certum est quod se rex verbo et scripto obligavit [Col. 0330A] ad exsequendum consilium et mandatum domini papae, scriptumque ejus prae manibus est, a quo, si resilierit, facile convincetur, sed nec sic eredendum censuit Ecclesia, antequam verborum fidem operum testimonio roboraret. Salutatus a te, plurimum et affectuose te resalutat archiepiscopus, se ad amorem et honorem tuum exponens promptissima devotione.

Idem conventui Cantuar.

Doleo, dilectissimi, et admodum doleo in his quae de vestra fraternitate dicta sunt mihi, quoniam schismata in vobis sunt, ut non idem sentiatis aut [Col. 0330B] dicatis in Domino. Nam (ut aiunt qui conversationem vestram familiarius inspexisse et perspicacius intellexisse creduntur) alius vestrum dicit: Ego sum regis, ego Ranulphi; ego fortunam sequar, et vincentibus adhaerebo. Inter haec rarus admodum est, si quis tamen qui suae professionis memor, archiepiscopum cui oporteat obedire se recolat habere: qui verbum Dei loquatur cum fiducia: qui publice protestari audeat quod Deo potius oportet quam hominibus obedire (Act. V) . Miror (si tamen vera sunt quae dicuntur, et utinam falsa apparerent!) quod sic tam cito transferimini a via Domini in aliud Evangelium quod Ecclesiae Catholicae subvertit auctoritatem, et eis qui meritis exigentibus Satanae traditi sunt, indulget communionem fidelium: et [Col. 0330C] ad participium voluptatis aut lucri cum praedonibus, furibus, fornicatoribus et Simoniacis docet iniquitatis ponere portionem. Quod quidem inde creditur evenisse, quod sunt aliqui in corpore vestro qui vos conturbant: et alii foris qui caeca ducti ambitione, dum vobis appetunt dominari, blandis promissionibus a conformitate ordinis vestri et exquisitis dolis circumveniunt innocentiam vestram. Sed si non estis adeo mentis stupidae ut brutissima animalia stoliditate vincatis, luce clarius potestis intueri in quem finem illorum molimina dirigantur. Ecce enim Londoniensis episcopus publice non sine dolore fidelium protestatus est, quod primae Britanniarum sedi, videlicet Cantuar. Ecclesiae, nullam debet obedientiam, et quod cathedram metropoliticam [Col. 0330D] illuc transferri faciet ubi eam esse debere fingit, ne dicam mentitur, scilicet ad Ecclesiam Londoniensem, ubi archiflaminem gloriatur sedisse dum Jovialis religio colebatur. Et fortasse vir prudens et religiosus cultum Jovis instaurare disponit, ut, si alio modo archiepiscopari non potest, archiflaminis saltem nomen et titulum assequatur. Fretus tamen est oraculo Merlini qui nescio quo repletus spiritu perhibetur ante adventum beati Augustini Anglorum apostoli vaticinatus esse delendam esse Christianam religionem, et denuo reformandam quando Londoniensis dignitas Doroberniam adornabit. Sed quia Merlianus philosophus prophetae sui futilem novit auctoritatem, etiam ad validiora certe subsidia dicitur confugisse, praesumens de [Col. 0331A] potentatu principis, de Ecclesiae debilitate, de avaritia Romanorum, de pusillanimitate vestra, de paupertate archiepiscopi et multitudine divitiarum suarum, quibus adversus sapientiam et justitiam Dei confidit se praevaliturum in vanitate sua. Quid ergo dicetis et facietis ad haec? Nunquid adeo praenominatos patronos vestros, aut, ut verius dixerim, pietatis et fidei timetis hostes, ut ei detis locum qui matrem vestram tam parricidali impietate jugulare molitur? Nonne hic non modo facultates Ecclesiae erogandae, sed sanguis fundendus est, ut ei resistatur, et Ecclesiae conservetur auctoritas? Pudet, quaeso, sanctitatem vestram quod nullam hactenus Patri exsulanti et proscripto exhibuistis humanitatem consolationis: aut nihil, aut (quod [Col. 0331B] melius nostis) minimum impendistis, cum tamen fere totus Latinus orbis evidenter agnosceret justitiam Dei, et Ecclesiae libertatem titulum esse exsilii et proscriptionis illius. Alias ergo ecclesias jam quinquennio non dico spoliavit, quoniam sponte et ultro communicaverunt necessitatibus suis et tribulationibus ejus: sed ab eis stipendium accepit ad ministerium quietis, libertatis, honoris et gloriae vestrae. Non quod tenacitatem aut inhumanitatem vestram accusem, haec scribo, quia forte occupati eratis, sed ut fratres charissimos moneo, ut tandem aliquando in operibus charitatis reviviscat et floreat fides vestra: ut pace, quam speramus in proximo reformata, non erubescatis, sed fructum [Col. 0331C] charitatis exhibitae, cum fenore multiplici recipiatis in laetitia et exsultatione. Venit enim temporis plenitudo, ut Satanae non liceat ulterius tanto furore in Ecclesiam debacchari: et Pater vester potestatem accepit a Domino, ut possit

Utinam videant oculi mei vos prae caeteris de merito nobilitari posse in consolatione sanctorum compatientium nobis. Utinam vos arctiori charitatis vinculo socios gaudii nostri in reditu amplectamur! Utinam nunc vestra diligentia seminet in ariditate indigentium fratrum, et maxime in corde Patris vestri quos post modum metatis in gaudio! Scitis quis dixerit: Qui parce seminat, [Col. 0331D] parce et metet, et qui in benedictione seminat, de benedictione et metet (II Cor. IX) . Quid? inquies, cum gratia temporali vitam aeternam. Sed fortasse pertimescitis minas insidiantium et intentantium labores et dolores, ut non audeatis quod tempus exigit, et Ecclesiae deposcit necessitas, lacrymis seminare, sed profecto fere soli, qui seminant in lacrymis, in gaudio metent. Nihil est quod vobis defuerit hactenus; opulentiam et quietem, aliis de egestate et labore pro defensione Ecclesiae laborantibus, divina gratia ministravit: nunc demum si placeat, et vestrae discretioni visum sit, ut compassionem charitatis, quam tribulationi fratrum verbis jugiter praetendistis exhibitione operis comprobetis. Non quidem ut [Col. 0332A] illis remissio sit, et vobis tribulatio: sed ex aequalitate, ut in praesenti tempore vestra abundantia si non fraternae, quod oporteret, saltem paternae inopiae sit supplementum. Alioquin patens erit iniquitas, ubi nulla aequandorum reperitur aequalitas. Nam de his qui versantur unanimes in domo Domini, scriptum est. Qui multum habebat non abundavit, et qui modicum non minoravit. Nunquid vos soli in castris Domini Gomor legitimum perdidistis? si manna prohibente Domino reservatum munus quidem coeleste, et panis et pastus angelicus putrescit et vermes facit: quid putredinis et vermium contrahet putredo, Domino prohibente, servata in dispendium charitatis, in esurie et nuditate fratrum? non utique quod illi esuriant aut nudi sint, sed quod [Col. 0332B] illos nisi charitas in vobis per gratiam amplius excitetur, fami, nuditati et periculis omnibus exposuistis. Versentur haec et similia in animis et terantur in colloquiis vestris, et ponite corda vestra super vias vestras: et causam et itinera patris, et vias adversantium. Et attendite quis, Deo inspectore et judice, possit ab his exitus provenire. Ita tamen ut non alius consultator Ranulphi, alius Jamne, alius Mambres, alius Achitophel magorumque similium; sed conscientiam suam quisque discutiat et consultat legem Dei. Jam sane praevia ratione illustrati per gratiam reducetis ad animum, quoniam misericordia plenitudo virtutum est, et recedentes a viis pristinis cum eo facietis misericordiam, [Col. 0332C] qui eam, Deo propitiante, cito respondere poterit in cornu verbi, et affligentes se potenter affligere. Sit spiritus consilii vobiscum, et dirigat corda vestra, ut in bonum memineritis vestri. Hoc enim a corde et labiis meis, Deo inspectore, teste et judice, charitas expressit ad dulcissimos et reverentissimos fratres, ut mihi de caetero coram Deo, quem testem horum et judicem in voco, imputari non debeat, si me salubria consulentem dedignantur audire

WILLELMO subpriori Cantuar.

Licet communis Pater noster et dominus magistra charitate dedicerit abundare et penuriam pati, et [Col. 0332D] ubique et in omnibus, in quibus est, pro Christo sufficiens esse: gaudeo tamen propter te, quod tandem aliquando qualitercunque charitas tua refloruit, et indicio operis quamvis sero, et modico prius apparuit, convincit vel tenuiter vivere fidem, quae, ut nosti, teste Jacobo (cap. II) , sine operibus mortua est. Et quidem ille nullam hactenus aut honestam duntaxat sustinuit paupertatem Deo temperante flagella, et persecutiones hominum ut tolerabiles sint fidelibus, clementius mitigante, sed ad horam tentatus est ut se plenius agnosceret, et planius innotesceret mundo, et in tantae tribulationis angustia fidem amicorum manifestius comprobaret. Jam per ignem transivit et aquam, vexillum fidei et justitiae ante reges et praesides reluctantes et contradicentes [Col. 0333A] erigere et perferre nec erubuit, nec expavit, nec prece, nec pretio, nec minis aut blanditiis aut tormentis frangi vel flecti potuit, ut nomen Domini reticeret, et honoris ejus quantulumcunque dispendium pateretur. Nunquid non ei dictum est, et fere verbis eisdem, sed diverso proposito, sine me ut honorem divinum minuam, ut Ecclesiae deleam libertatem, et faciam te crescere in gentem magnam, dummodo consuetudines avitas procedere patiaris, et eis non anteponas aut opponas divinorum reverentiam mandatorum. Sed vas electionis fidem fiducialiter eloquens: «Aut, inquit, me delebis, aut haec Deo inimica praesumptio tua delebitur, quia tibi talia molienti et illi servire non possum.» Unde nutu favente divino contigit, ut qui [Col. 0333B] se pro honore Dei contempsit, plenam et gloriosam acceperit a Domino potestatem, qua conterere poterit adversarios suos. Attende, quaeso, quomodo episcopi et alii qui eum impugnabant deficiunt: et persistens in eo quod tandem coepisti, converte et robora fratres tuos. Exhibe te patri filium, quoniam in ejus manibus post Deum et per Deum salus Ecclesiae posita est. Nec differas benefacere cum possis, sed si aliter salus eorum expediri non potest, fratribus utcunque subtrahe aliquid ignaris aut invitis: unde incolumitas et indemnitas eorum in die obductionis valeat procurari. Tu, Deo auctore, in portu navigas, quid te oporteat agere per latorem praesentium auditurus.

JOANNI Pictaviensi episcopo.

Gaudeo, si tamen famae praeconiis fides est habenda, quod vos rex Angliae a praedestinati itineris limine revocavit, ut processum et exitum negotii videatis, quod cum Cantuariensi, imo contra Ecclesiam gerit. Et utinam vestro et sapientum consilio acquiescat! Et quidem si Gratianus, ut jam dicitur incoepisse, viriliter egerit, tandem acquiescet sano consilio vel invitus. Est tamen spes multorum, quod filius gratiae, cui ex re nomen est, et beati Eugenii nepos recte incedet ad veritatem Evangelii et apostolicae majestatis gloriam, et Ecclesiae laborantis [Col. 0333D] honestatem et pacem. Scit enim indubitanter quod, si hac via incesserit, aeternam gloriam coram Deo et hominibus promerebitur. Et quia paucos invenit quibus confidenter possit inniti, vos constantiam, quaeso, ejus erigatis et roboretis in Domino. Rex, Deo propitio, bene solvendo est: et constat impoenitentibus peccata non posse remitti: si vero res ablata, cum reddi possit, non redditur, non agitur poenitentia, sed fingitur. Quid excommunicatis conferet absolutio, nisi satisfecerint de injuriis et rapinis, et tam manifesto inobedientiae crimine? Crimina publicatione sui evidentissima totam Ecclesiam gravi scandalo affecerunt: et quae in lumine commissa sunt, non debent in tenebris aboleri: praesertim cum non sit aliquid occultum [Col. 0334A] quod non reveletur, et quod non praedicetur in compitis et super tecta. Si sine juramento fuerint absoluti, contra formam publicam et in laesionem Ecclesiae graviter praesumetur: nisi restitutionis faciendae verbum rite processerit, principibus et tyrannis tam coaetaneis quam futuris, perniciosum relinquetur exemplum. Si rex obtinuerit ut pactis inseratur regni dignitates salvas fore, consuetudines evicit mutato duntaxat nomine, et omnem Ecclesiae Romanae auctoritatem eliminavit ab Anglia. Sed absit ut aliquid istorum fiat! et certus sum quod dominus Cantuariens. praeelegit exsulare perpetuo, quam ut propter pacem ejus laedatur Ecclesia et sedis apostolicae privilegium convellatur. Suadete ergo domino Gratiano ut in omnibus et [Col. 0334B] praecipue in his articulis caveat sibi, ne eum, quod Deus avertat.

BALDWINO Exoniensi archidiacono, JOANNES Sar.

Quasi cum Cantuariensibus aut aemulis eorum mihi sit aliquod familiaritatis commercium, nuper in festo Beatae Mariae Magdalenae Vizeliacum profectus sum, occurrens ibi nuntiis domini papae, causa, sicut videbatur, addiscendi quid Cantuarienses timere oporteat vel sperare. Nam haec fabula fere sola linguas et aures utriusque regni, quod ad clerum spectat, et certe in magna parte ad populum, creditur occupare. Desiderabam autem revera meum videre cognominem, et quod magis est compatriotam et quodammodo fratrem Gratianum, cujus tu, ut meminisse potes, a sanctae recordationis papa Eugenio Ferentini decretus es institutor. Illum [Col. 0334D] fratrem dixerim confidenter cum quo mihi fidei et societatis sunt jura communia, et licet nos non ediderit una civitas, patriam tamen nobis unam esse non ambigit: qui patriam fortium, quae nobis individua est, et quam Carmentis ostendit, reducit ad animum. Ab illo ergo et socio ejus Viviano amice et reverenter exceptus, familiarius didici quod dominus papa et Ecclesia Romana Cantuariensibus plurimum favent: adeo quidem ut nisi rex nunc cum domino Cantuariensi juxta consilium domini papae fecerit pacem, ei denuntiaturi sint, quod non modo in manus archiepiscopi dabitur, sed et ipse Romanus pontifex in eum aggravaturus est manum suam. Quod autem multos mirari asseris quo juris ordine Cantuariensis excommunicaverit [Col. 0335A] episcopos et alios non convictos de crimine seu de contumacia, nec confessos, sed nec citatos semel, quod gravius est post appellationem: mirandum quidem esset si de veritate querimonia niteretur, sed secus est; quoniam opera eorum non modo praecesserunt ad judicium, sed in se quasi pigram et tardantem condemnationem provocabant: et non tantum cum oportuerit, ab hominibus convincentur, sed clamat contra eos coelum et terra: unde et eis appellationis subsidium a Romano pontifice jure subtractum est: et archiepiscopo in ipsum regem et regnum et personas regni collata plenae potestatis auctoritas ad omnem inobedientiam puniendam, et reprimendos Ecclesiae malefactores, et suos. Procedit ergo apostolicae sedis munitus [Col. 0335B] consilio: et nuper receptis propriis nuntiis et litteris domini papae securus factus est, quod ea quae statuerit non mutabuntur. Archiepiscopus tamen paratus est excommunicatos illos absolvere, secundum institutionem Patrum et Ecclesiae formam, si poenituerint fructu condigno: si vero in ea quae coeperunt contumacia, quod absit! duxerint persistendum, ipse vita comite procedet ulterius: nec ante reponet gladium Spiritus in vaginam quam terra purgetur a tantis abominationibus. Nam in infectum et concretum pulvere septies mucro stringendus est, ut Syria conteratur.

Quod autem, ut aiunt, Reginaldus archidiaconus jactitat quod hi nuntii domini papae omnes conatus [Col. 0335C] et facta archiepiscopi apostolica auctoritate evacuabunt, ipsi plane diffitentur, asserentes cum juramento quod in dispendium archiepiscopi nihil ex proposito facient. sed nec facere possunt, sed utilitatem ejus et honorem Ecclesiae quibuscunque modis secundum Deum poterunt procurabunt. Et quidem illis forma praescripta est cujus fines excedere non audebunt, quia ad hoc juramento arctati sunt, adeo quidem ut jussi sint, nisi pace reformata, in totum a regis muneribus abstinere, ut nec sumptus ab eo recipere permittantur. Loquantur alii quod voluerint, mihi spes interim pacis major est, quam antea fuerit. Nam et in morbis per augmenta dolorum ad summum veniendum est, ut, invalescente natura et defaecata corruptione, [Col. 0335D] salus et incolumitas reparetur. Et licet aliqui glorientur se a domino papa absolutos, certo certius sit quod neminem eorum absolvit: quippe nondum ligatos noverat, sed cum postmodum itinerantibus innotuisset, hanc de qua nunc agitur latam esse sententiam, remissus est ad dominum papam Radulphus archidiaconus Landavensis ut eum sollicitaret excommunicatos absolvere: sed non creditur exaudiendus. Nam, ut caetera taceam, se illi dominus Meldensis auctoritate major et jure potior, viribus totis opponet. Audietur autem in brevi, Deo propitio, quid pars alterutra vel utraque proficiat [Col. 0336A] neque nuntiorum, qui jam usque Autissiodorum pervenerunt, diu poterunt arcana latere. Siquidem profectionis exitus, eo quod jam fere accesserunt ad illos quorum negotium geritur in januis est. Res in suspenso diu esse non poterit.

Et quia pro tuo, et quia tuus est, Exoniensi meo sollicitaris, interim probo quod fecit, subtrahens se ab excommunicatorum participatione. Indubium enim est quin a fidelibus tales oporteat evitari, quousque de absolutione constiterit. Deo enim quam hominibus obedire potius oportet. Quod tamen saepissime, praesertim in talibus, sine periculo non contingit: eo quod per multas tribulationes intratur in regnum Dei. Haec est, dilecte mi, via justorum, haec purgatio vitiorum, virtutum conflatorium, [Col. 0336B] electos statuens inter malleum et incudem: sed de omnibus his liberat eos Dominus, et probatos illustriori corona glorificat. Si licentiam (quod tamen non credo) transfretandi obtinuerit, timeo ne cogatur, non ad suum, sed exactoris arbitrium appellare. Si enim ad nutum ipsius non processerint universa, exacerbabitur impatientia ejus, cui citra aliorum eversionem nihil est satis. Si processerint, justitia relinquetur. Et quo nihil deterius aut turpius est, offendetur Deus. Si, quod magis credo, transfretare prohibeatur, timeo ne solus subsistere non possit, tot insidiis appetitus, tot provocatus injuriis, et tortoribus cunctis expositus. Nam et hoc fortasse mandatis principalibus inseretur. [Col. 0336C] Mitius tamen, si quid mansuetum esse valeat in tormentis, tolerari poterunt inferiores ministri Satanae, quam ille praesens qui exigentibus peccatis majorem nocendi accepit a Domino potestatem. Unde consultius arbitror, ut quandiu per dispensatoria diverticula, quae tamen justitiam nullatenus impediant, evadere poterit, patienter interim sustineat habitare cum filiis Cedar, exspectans consilium et consolationem a Domino. Si vero regem redire contigerit, et durius conveniatur ut transeat in collegium impiorum, vocem pontifice dignam exerat in spiritum libertatis, et antequam laedat Ecclesiae conditionem, sumpta quam Deus ministrabit honesta causa, exeat de medio Babylonis, ne tangens immundum accipiat de plagis ejus, [Col. 0336D] funem, si alias ⁜ (17) solvi non potest, rumpens, ne cum periculo conscientiae et nota infamiae salvatricem cogatur rumpere charitatem. Interim quia tot angustiae undique imminent, consulo ut, quatenus poterit, de rebus suis prospiciat sibi, et maxime spem ponens in operibus misericordiae et orationibus sanctorum. Sic enim, quod et illum, si nondum legit, legere desidero, magnus Basilius se et populum suum a faucibus Juliani eripuit. Deus certe ex alto prospicit, qui electos suos supra id quod possunt, tentari non patietur, de ipsa jucundum et gloriosum facturus tentatione proventum.

[Col. 0337A] Ut autem sollicitudinem tuam ex aliqua parte mitigem, Fredericus Teutonicus tyrannus, Deo propitiante, pacem cum Ecclesia facturus creditur, petens ut filium suum natu secundum, quem in regem eligi fecit, in imperatorem recipiat dominus papa, et a catholicis episcopis praecipiat consecrari, apostolicae sedi pariturum, dum tamen Fredericus in persona sua nullum apostolicum, nisi velit, recipere compellatur, praeter Petrum et alios, qui in coelis sunt. Et in his facile audiretur, si non pactis insereret, ut in gradibus et dignitatibus suis remaneant, qui sunt a schismaticis haeresiarchis ordinati et consecrati. Stat in hoc calculo lis adhuc, sed utraque pars ex aliquibus signis in quadam petitionis parte alteri cessura esse praesumitur. Quod plenius [Col. 0337B] innotescet, cum quod in brevi speratur, verbi procuratores hujus, Cisterciensis et Clarae-Vallensis abbates ab Ecclesia Romana redierint. Pauca familiarius lator praesentium prosequetur, cujus curam precor haberi facias, donec convalescat, in quo et fratrem meum, quoad medicinam pertinet, sollicitum esse desidero. Cum relatu digna emerserint, ea, favente Deo, ad tuam citissime notitiam perferentur. Vale, et tuorum memineris ante Deum.

BALDWINO Exoniensi archidiacono, J. S.

[Col. 0337C] Mitto tibi litteras quas domino Cantuar. nuntii sui a curia nuper miserunt, ex quibus esse cautior poteris, ut non facile omni spiritui acquiescas. Nam a fautoribus utriusque partis in alteram multa dicuntur, et quaelibet earum in assensum suum quos potest et quibus modis valet conatur inducere. Sedis apostolicae gratiam utrinque quaerunt: et (ut arbitror) qui eam minus meruerunt, aut assecuti sunt, amplius gloriantur se voti compotes esse. Jactitant se haec et illa obtinuisse: sed scio quod eis praesertim in his quae contrarius videntur elicita, nullus sapiens habebit fidem, nisi scripta authentica et originalia proferant. Unum scio et mundo reclamante indubitanter et libere assero, quia qui Christo [Col. 0337D] adhaeserit, in finem non poenitebit. Momentaneum est gaudium impiorum et instar puncti, quibus in brevi tinea substernetur et operimentum erunt vermes: et electos suos consolabitur Dominus, nec patietur ut eos affligat duplex tribulatio. Pacem universalis Ecclesiae sperant omnes, et eam fere universi desiderant: nec alios excipiendos esse crediderim, nisi quos scelerum conscientia torquet, convincens eos propriae damnationis meruisse sententiam. Nam et ipse imperator jam exaugustus patenter expertus est se in Augustalem non posse redire dignitatem, nisi pacem cum Ecclesia fecerit, nec detrectat jam conditionibus aequis foedus inire cum Italis: accitique consules civitatum cum nuntiis ejus ineundae pacis in curia librant et formant articulos, [Col. 0338A] et valituras inposterum componunt cautiones. Hujus rei exitum praestolatur dominus Senonensis, qui tamen Paschalem solemnitatem domi suae creditur et speratur acturus. Revertentur cum eo vita comite Cantuar. Ecclesiae procuratores, qui domino suo scripserunt petitiones suas benignius quam speraverant exauditas, licet de fide et constantia domini papae sibi antea viderentur esse certissimi. Praevenerant eos nunti domini regis, Ragin, archidiac. Saresber. magister Ric. Barre, et Rad. Landavensis archidiaconus. Sed nulla instantia potuerunt efficere, ut eos nisi confusos dimitteret dominus papa antequam suum reciperet Gratianum, in cujus adventu cornua eorum repressa sunt, et retusa, et Ecclesiae causa, revelata plenius veritate, [Col. 0338B] magis et magis invaluit. Nam et conjuratio, quae ad instar schismatis fieri cogebatur in Anglia, Ecclesiae contra quam parabatur profectibus militabit. Secuti sunt alii nuntii ex parte regis: Aegidius scilicet Rothomagensis et Joannes Sagiensis archidiaconi, et famosus ille jurator decanus Sares. retractantes priorum petitiones, et dicentes dominum regem causam, quae inter ipsum et Cantuar. archiepiscopum vertitur, et formam pacis inter eos reformandae prorsus in domini papae conferre arbitrium, et super hoc ipsius regis bullatas litteras protulerunt. Quod dominus papa benignius audiens regi gratulatorias scripsit litteras, quarum tibi rescriptum mitto.

Interim rex cum alio rege, mediante Tyrensi archiepiscopo, [Col. 0338C] de tollenda cruce tractabat, eique persuaserat interpositis cautionibus (quas exprimi pro personae reverentia non oportet) quod a proximo Pascha in annum arripiendo itineri accingetur. Et quidem sub eo praetextu Christianissimum principem in componendis finibus suis habebat adjutorem, donec collusio inita cum Hervaeo de monte Mirabili, illum ex causa probabili fecit esse suspectum: suspectiorem vero quod colloquium et concordiam regis Francorum et comitis Flandr. studuit impedire. Ut tamen devotionem tollendae crucis probabilius astrueret, per viros magnos et religiosos et per familiares suos (sicut ex litteris eorum videbis), cum Ecclesia de pace tractabat, utens domini [Col. 0338D] Tyrensis officio in hac causa, cui etiam praesentibus archiepiscopis, episcopis, abbatibus, et multis proceribus convocatis, primo Deum et (ut dici solet) Christianitatem suam obsidem dabat: deinde patruum suum regem Hierosolymorum, et omnes qui convenerant constituebat fidejussores, quod ex animo in fide et sinceritate Cantuar. archiepiscopo remiserat omnes querelas, et iram, et animi rancorem, et omnibus suis, petens ut redirent, sua omnia in pace et securitate recepturi: nec aliquid exigebat, nisi ut ei faciat archiepiscopus quod regi debetur: et ipse vicissim illi quod rex debet archiepiscopo. Misit autem abbatem Cisterc. et fratrem Gaufridum Fulcherii magistrum Templi, et Gaufridum Autissiodorensem Senonas, ut praefatum Cantuar ad ipsum [Col. 0339A] cum episcopo Sagiensi in haec verba adducerent. Sed cum fidem eorum secutus archiepiscopus Pontisaram venisset, denuntiavit ei dominus Rothomagen. ne procederet, quia rex erat in Angliam transiturus sub omni celeritate pace infecta. Receperat autem duos de nuntiis suis magistrum Ricardum Barre et Landaven. archid., in quorum reditu pax impedita est, machinatione, ut aiunt, Gaufridi Cantuar. archid. cui Deus quandoque respondebit ad merita.

Jactitabatur tunc regis nuntios absolutionem episcopi Lond. et omnium aliorum obtinuisse, et quod archiepiscopo subtracta erat potestas animadvertendi in regem et terram suam sive regni personas, sed mendacia illico detecta sunt, supervenientibus [Col. 0339B] litteris domini papae etiam antequam Londonen. episcopus ad curiam iter arriperet: qui procul dubio labori pepercisset et sumptibus, si (ut quidam mentiti sunt) sine tanta difficultate absolvi potuisset. Fama celebris est quod memoratus Cantuar. archid. regi persuasit in Angliam transfretare ut episcopos torqueat et clerum, qui contra dominum papam et matrem suam Cant. Ecclesiam jurare noluerint. Undique metus et angustiae undique, necessitate vitandorum inflicta. Longe melius est incidere in manus hominum quam derelinquere legem Dei. Alterum enim semper gehennam ingerit. Alterum via est ad coronam, et perpetuat gloriam. Nam qui persecutionem propter justitiam patiuntur, beati sunt, quoniam quos pugna purgat, probat et illustrat, [Col. 0339C] finis pugnae sine fine coronat. Satanas autem amplius saevit, cum exterminium suum videt accelerari: et illa pars hiemis tetrior est, quae veris imminentis praecedit amoenitatem. Historias replica, tyrannorum gesta revolve, et plane reperis in pressuris semper dilatatam esse Ecclesiam: et quod persecutio quanto atrocior erat, tanto citius sedabatur. Regem autem tam ab amicis quam ab aliis nuntiis qui praemiserunt istos, ut praemuniretur, indubitanter significatum est, quod nisi citius cum Ecclesia fecerit pacem, secundum quod ad petitionem suam dominus papa praescripsit, et hoc infra Kalendas Maii, extunc nulla ratione differri poterit, quin in personam ejus et terram cismarinam et [Col. 0339D] transmarinam ecclesiastica severitas exerceatur. Et hoc quidem arbitror huic exacerbationi, quam Deus mature, prout Ecclesiae novit expedire, compescat, dedisse originem, procurantibus fomitem ardoris et incendii, causas jugiter subrogantibus his qui oderunt pacem: et sciunt se cum perpetuae nota infamiae futuros detestandum schismatis et apostasiae exemplum. Lator praesentium, si tibi visum fuerit ut eum admittas, plura supplebit. Cum redierint, quorum in brevi speratur adventus, referenda quae emerserint tibi Deo propitiante scribere non pigritabor: et utinam me de statu tuo, quem Deus successibus impleat, mature certiorari contingat.

Idem ROBERTO sacristae.

Devotionem quam habes ad me nuntius vester diligenter exposuit, et me non mediocriter ad referendas gratias, quantum verbis potuit, obligavit. Cum enim me tanto exsilii tempore veteres amici prorsus omiserint et contempserint, illis qui saltem bona verba sub hac tempestate proscriptis communicant his quos alii contempserunt, praesertim cum facultas no suppetat ut eos opere consolentur, amicitiam prout possunt, videntur colere, et ulteriorem gratiam promereri: siquidem ratio, non minus animorum quam rerum pensat impendia. [Col. 0340B] Censetque praeponderare lancem quae solidata charitate repletur. et quae rerum levitatem praefert, et fictae dilectionis umbratiles praetendit imagines, suspendit in auras. Perseverate ergo in eo quod fideliter incoepistis, et devotionem quam Patri vestro debetis, et Ecclesiae laboranti continua charitatis exhibitione quoties fuerit opportunum proferte in lucem, ut tam a Deo quam ab ipso archiepiscopo vobis in retributione verbi respondeatur pro meritis. Quod, Deo propitiante, futurum speratur in brevi, quia creditur apud nos quod pax Ecclesiae diu differri possit. Sed et hanc ad honorem Dei et Ecclesiae utilitatem creditur proventuram, non ut quidam mentiti sunt in confusionem domini Cantuar. et eorum qui pro justitia decreverunt [Col. 0340C] ponere, si opus fuerit, animas suas. Nec doleatis si Rothomagensis archiepiscopus et episcopus Nivernensis in Angliam venerint: quos sicut pro Ecclesia plurimum, ita contra eam vel dominum Cantuar. aut suos nihil omnino posse certissimum est. Sed nec eos velle nocere credimus, quin potius quod ad honestam pacem et utilem totis vicibus laborabunt. Hoc scripsi ne nuntii vestri videar contempsisse sermonem, qui ad obsequium vestrum, ubi facultas adfuerit, sum paratus in Domino. Valete.

[Col. 0340D] Idem magistro GIRARDO.

Moleste tulit dominus meus archiepiscopus quod vos qui clavem habetis scientiae, et in lege Domini, quam publice docetis, jugiter occupamini, adeo ut, mundanis disciplinis penitus rejectis, solius veritatis et justitiae sacra confiteamini, Cantuar. archidiacono, quem solemniter excommunicatum esse non ambigitis, communicare praesumpsistis exemplo pernicioso, et quod sicut vestram conscientiam laedit, sic non modice denigrat et famam. Nam nec in minus perito tantus facilis esset excessus, nedum in illo, cujus non modo doctrina, sed et vita debet auditoribus esse virtutis exemplar. Sed, quia credibilius est vos de humana infirmitate, quam de malitiae perversitate, licet grave nimis sit quod [Col. 0341A] admisistis, peccasse, de mandato ipsius litteris vestris respondeo quae sequuntur, mittoque rescriptum litterarum quas ad excusationem sui domino Sagiensi transmisit, qui monuerat ut ei Parisiis occurreret in incertum. Sed, ut scitis, nec equitaturas nec expensas, nec socios, qui per regnum dispersi sunt, ad tam crebros et inutiles discursus potest tam subito praeparare: quod etiam sapientes, qui eum tam facile evocant, oportuerat praemetiri. Vos autem diligentior exstitistis, qui ei, uno duntaxat interposito die, certum praestitistis diem, ut diplomate incedens episcopo Sagiensi et archidiac. Cantuar. occurreret. Sed quatenus episcopum verba et litterae vestrae obligent, melius nostis: et ipse recolit qualiter ejusdem episcopi litteris, et [Col. 0341B] aliorum consilio nuper delusus sit, ut socios convocaret, et varias inutiliter procuraret expensas. Nam ad iter accinctus erat, et fatigaverat multos, cum ipsum fama vulgante didicit in Normanniam redisse; incertum an dignus haberetur qui litteris deberet aut nuntio praemoneri. Fortasse Ecclesiae negotium adeo humile est, ut non nisi de latere et ex accidenti tractari debeat, et transcurrentibus tangi potius quam expleri. Sed quicunque personas quae plurimum laesae sunt, despicit, causam meminerit esse Christi, qui comprimit elationes maris, et pro arbitrio suo potestatum dispensat habenas. Ipse Cantuar. Ecclesiae patronus est, et inspirabit animo domini regis, ut divinitus indultam sibi licentiam [Col. 0341C] moderetur, nec eam quae satis, et supra, et contra fas et modum, gratis afflicta est, et tam ipsum quam antecessores suos tanquam pia mater promovit, aluit, et protexit, affligat amplius. Sapientior enim est, quam ut salutis suae dispendium et filii sui perniciem procuret, neque nos ignari sumus quid nuntii sui quaesierint ab apostolica sede vel obtinuerint. Cessent minae, quoniam Ecclesia Dei per misericordiam ejus in portu navigat, nec est a strata publica, quam Christus ostendit, recedendum, praesertim his qui in tanta acerbitate exsilii tam patenter experti sunt misericordiam Dei.

Oscula promittitis et amplexus, si morem geramus homini, et is qui forma Christianorum est audivit [Col. 0341D] a tentatore: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me (Matth. IV) . Ipse judicet causam suam, et dominum regem perducat ad veniam, qui malignantium consiliis impulsus, innatae benignitatis quam habere consueverat, nimis oblitus est: et, dum inimicis Ecclesiae vehementius cessit, speciem induit inimici. Nec dubito quin ipse sibi dum haec gereret displiceret, sed quasi invitus insipientium clamoribus agitabatur, et trahebatur funiculis impiorum. Adjicitis ut dominus Cantuar. occurrat nominato superius episcopo et archidiac., quasi illum recepturus sit nedum ei occursurus, quem ipse solemni anathemate condemnavit, sententiamque in [Col. 0342A] eum latam confirmavit apostolica sedes. Utique mirum ducit quod ei praefatus Sagiensis et alii venerabiles viri praelati ecclesiarum citra absolutionem communicant, quod a se sciunt in districto examine requirendum: et fortasse in Ecclesia praesenti non dabitur oblivioni. Certo tamen certius est, quod tam episcopum Londoniensem, et ante nominatum archidiaconum ⁜ (18) dominus Cantuariensis paterna pietate recipiet, et consolabitur, ex quo se filios exhibuerint: et omnes excommunicatos, quos absolvi licitum est, viam fidei ingredientes sincerae charitatis brachiis amplexabitur. Quid multa? Nihil est, dummodo conditio Ecclesiae non laedatur, quod non sit ad voluntatem domini regis paratus implere, si gratiam ejus sibi et suis plene [Col. 0342B] senserit reformatam. Vos autem de caetero negotiamini cautius, et absolutione quaesita diligentius, excommunicatorum participationem studiosius evitetis, nisi ab Ecclesia velitis excludi citius, et cum eis anathematis recipere portionem. Sane praecedens ruina vos cautiores reddidisse debuerat, eritque sequentis gravior reparatio, si, quod absit! post commonitiones et pericula toties instructa discretio non declinaverit causam. Optata salute vos impertiar, cum licuerit.

Dilectissimis fratribus et amicis charissimis, qui [Col. 0342C] in sancta Cantuariensi Ecclesia congregati sunt, et piam sapiunt unitatem, proscriptorum minimus JOANNES de Saresb., semper coram facie sua feliciter ambulare.

Aequum est, dilectissimi, me de vestris gaudere profectibus, anxiari periculis, damnis et injuriis compati, et, quantum Christiano licet, si forte, quod absit! immineat exanimari defectu. Lugere siquidem parum est, quod etiam in hostium occasu justos pie fecisse recolimus, cum charitatis virtus exstincta Spiritus sancti protestetur occasum. Cujus funus non est perfunctoriis lacrymis, non est gemitu, aut dolore momentaneo persequendum; sed vita per poenitentiam et fructum bonorum operum instantius reparanda. Nec moveat si Spiritum sanctum, [Col. 0342D] qui procul dubio immortalis est et beata vita justorum, dictum est in aliquibus interire, cum Paulum audieritis dicentem: Spiritum nolite exstinguere, prophetias nolite spernere. Et utinam efficialiter audissetis, quod ut sapiens meminit, non auditores verbi, sed factores justi sunt apud Deum. Neque haec in suggillationem omnium vestrum dicta credantur, quia Spiritus sanctus testis est, quod ex charitate potius quam ille solus inspirat qui charitas est, prolata sunt, quam in alicujus injuriam Christiani. Licet aliquos de numero vestrum pro injuria Spiritus et fraternae charitatis exterminio jure et merito ne pereant, sed salubriter [Col. 0343A] confundantur, crediderim arguendos. Evolvat unusquisque et relegat propriae conscientiae librum: in ambiguis, si qua sunt, interpretem quaerat et invocet Spiritum sanctum, qui docet hominem scientiam et absconditam revelat veritatem, ut eo docente sibi fidelius et familiarius innotescat: et, ut arbitror, plane et plene deprehendet quid ab accensa vel incensa, quid a tepida vel remissa, quid ab exstincta vel fugata et perdita sibi provenerit charitate. Absit tamen ut per blasphemiam, aut obstinationem, aut desperationem, aut impoenitentiam, peccatum irremissibile commiserit quis in vobis! quia, licet in ramis debilitata et confracta sit charitas, spes tamen est quod maneat in radice, et rigata et perfusa coelestis gratiae imbribus possit [Col. 0343B] revirescere, et verae compassionis et justitiae facere fructus, si cor posuerit anima super vias suas, si poenituerit, si culpam fateatur, si pro facultate satisfaciendo redimat quod commisit. Sed fortasse dicetis: Tu quis es aut quae est domus patris tui in Israel, ut religiosos arguas viros, praesertim in ecclesiarum Britanniae cardine constitutos? Aut nos quid commisimus unde charitatem probes exstinctam aut remissam? Ego quidem pro me respondeo quod praemisi, quia proscriptorum Christi minimus sum, et, quod ex conscientia loquor, quem zelus domus Dei, ut alterius parcam judicio vel errori, jam multo tempore fecit exsulare proscriptum: et qui, ut propriam fatear insipientiam, scandala fratrum patienti animo sine scrupulo nequeo tolerare. [Col. 0343C] Annon licet mihi praesertim apostolo docente propriam ustionem deplorare in scandalis? Non licet coaegrotantes quibus coinfirmor invitare ut pariter curramus ad medicum? Profecto cuilibet discipulo Christi etiam minimo liberum est ipso inspirante dare testimonium veritati: quam quisquis ex Deo est, non modo patienter, sed libenter audit. Audite ergo et vos animo patienti quam ego reputem culpam vestram, quod dispendium charitatis: quod, quaeso, ubi apparuerit, nolite vanis verborum foliis adumbrare, sed opere potius expurgetur et veritate. Sex anni fere evoluti sunt, ex quo pro justitia proscriptus exsulat Pater vester multis et magnis arctatus angustiis, multis utriusque sexus et cujusque [Col. 0343D] aetatis coexsulibus Christi, scilicet pauperibus oneratus. Et quid ei vel coexsulantibus sibi tanto tempore impenderitis, si quid tantum a memoria vestra elapsum esse non arbitror? Ubi interim, quaeso, charitas? ubi amor? ubi affectio filialis? Nam, ut ait per organum suum Spiritus sanctus, probatio dilectionis exhibitio operis est: et eodem constat auctore, amorem non posse otiari. Sed praetenditis publicae potestatis vires, satellitum insidias, et metum justum, ne locum perderetis et gentem. Plane magnae sunt, et utinam magnae sint semper in Domino vires regiae potestatis; sed non tantae ut omnes vestras cohiberent impensas, quas ubi saepius fecerint qui poterant quisquis diffiteatur veritas novit, et fortasse etiam ante diem Domini quandoque [Col. 0344A] saltem pro parte revelabitur. Hoc indubitanter dixerim, Christum nunquam puniturum, nec homines culpaturos, si aliquid subtraxissetis necessitati vestrae nedum deliciis, quod possit Christi pauperibus pro justitia et libertate Ecclesiae exsulantibus erogari, nisi forte quispiam credat Deum in extremo examine glorificaturum illos qui duplicibus induti sunt, et epulantur quotidie splendide. Satanas votivo pietatis affectui satellitum ministerio multas tetendit insidias, sed eas aliquorum fides et diligentia licet paucorum evasit. Quod vos facilius potuisse conjicio, si quando fuisse attentatum. Utinam pietatem vestram saltem voluisse cujuscunque operis testimonio convinci potuisset! Superest ut de timore vobis apostolus Christi respondeat, [Col. 0344B] quoniam timor iste non est in charitate. Judaei ne locum et gentem perderent, Christum, ut recolitis, occiderunt, et eo ipso, quod maxime volebant evitari, de merito amiserunt locum et gentem. Nam fere quoties ex aliqua causa consulto Deus offenditur, res in contrarium voto pergit eventum. Si tamen illi longo tempore exspectati poenitentiam egissent, potuissent loci et gentis retinuisse primatum, qui illis induratis genti traditus est facienti fructum ejus. Vos itaque, dilectissimi, quoniam adhuc tempus est propitiationis et meriti, accelerate ad veniam per dignos poenitentiae fructus, et praeoccupate faciem judicis in confessione, et satisfactionis diligentia redimite moram, et lapsam erigite charitatem. Facilis et gloriosa, si vera [Col. 0344C] sunt quae dicuntur apud nos, satisfaciendi et redimendi famam vobis offertur occasio. cum dominus rex, ut aiunt, in injuriam Ecclesiae vestrae filium suum per manum archiepiscopi Eboracensis aut alterius episcopi velit inungi et consecrari in regem. Prohibet hoc dominus papa mandato iterato, et sunt prohibitoriae ejus in regno. Quas si porrigere cessaverint alii, et ad vos pervenerint, induantur, quaeso, aliqui vestrum virtute ex alto ut eas porrigant, Dei et summi pontificis auctoritate prohibentes, etiam interposita appellatione, si opus fuerit; ne tantum praejudicium sanctae Cantuariensi Ecclesiae inferatur: praesertim cum is ad quem spectat dominus Cantuar. paratus sit hoc implere. [Col. 0344D] Nihilominus si eas in fraudem Ecclesiae suppresserit aliquis ut ad vos pervenire non valeant, vos tamen de divina misericordia confidentes prohibitionem et appellationem ad propulsandam injuriam imminentem interponere non differatis, et omnibus Ecclesiae vestrae suffraganeis auctoritate sedis apostolicae praecipere, ut praesentiam suam huic operi subtrahant, et praejudicio matris suae nulla prorsus ratione communicent. Quod si vobis tacentibus praesumptum fuerit, cui de caetero poterit persuaderi zelum non periisse, et charitatem non esse exstinctam? sic non est in vobis aliquis qui non faciat pretiosiorem momentaneam vitam, quam salutem Ecclesiae suae et coronam justitiae. Non enim nunc a vobis vestra quaeruntur, sed ut vos doceatis [Col. 0345A] esse Dei cultores et Ecclesiae filios. Hac virtute procedentes redimetis offensas, et tam perspicua charitas multitudinem quae praecesserunt operiet peccatorum. Eis tamen qui inspirante Christo armaturam zeli assumpserint, induti pro thorace justitiam, et pro galea judicium certum, dux et custos aderit fidelis Deus, qui eos super vires tentari non patietur; sed ea quae nunc videntur imminere pericula in veram pacem, plenam securitatem et perpetuam gloriam commutabit. Nam dominus rex, quidquid loquantur homines, si se meminerit esse christum Domini, et pro debito officii, pro generis nobilitate, pro clarissimi virtute animi, non modo justa petentibus non irrogabit injuriam, sed alios ne irrogent cohibebit. Scit enim quia regis honor [Col. 0345B] judicium diligit. Videor mihi videre plures in vobis qui praeclari hujus meriti coronam affectent, et dicant singuli cum propheta in auribus Ecclesiae: Ecce ego, mitte me, conantes caeteris praeripere titulum quo fama redimetur universitatis, et privilegium Ecclesiae stabili vigore perpetuabitur.

THOMAE Cantuar. archiepiscopo, J. SARES. a Carnoto.

Consilium domini Senonensis et nostrum est, si vobis melius non occurrit, ut litterae urgentiores quas habetis penes vos de justitia exercenda, si pax [Col. 0345C] non fuerit, celerius Rothomagensi et Turonensi archiepiscopis ostendantur: saltem ut audiat hostis et terreatur. Praeterea desiderat ut suae reddantur Auxitano et Burdegalensi, quia et causae prodesse poterit, et persecutoris minuere vires, si in Guasconia auditum fuerit terram ejus interdicto subjiciendam esse. Nam ad Bituricensem, quidquid de guerris contingat, semper facilior probabiliter speratur accessus. Et memineritis quantum periculum et infortunium ad se traxerit mora porrigendi conventionales archiepiscopo Rothomagensi et episcopo Nivernensi, et item prohibitorias Eboracensi archiepiscopo et episcopis transmarinis. Nec dixeritis quae provenerunt vobis non fuisse praedicta, sed [Col. 0345D] potius quod omnium auspicantium more, subtilitatem vestram vaticinia quae non erant a spiritu deluserunt. Utinam non sit deceptionis hujus morbus irreparabilis: sed nisi coelitus data sit relevatio seu consolatio non occurrit. Et quidem recte, ut arbitror, cum nos alieni ingenii imaginationibus vanis praesumeremus evolvere cordis humani latebras, quarum solus Deus arbiter est. Quid, quaeso, magis temerarium, aut in Deum, qui hoc singularis eminentiae privilegio vindicat, injuriosius est? Nam se ipsum nosse, etiam Apollinis oraculo summam esse sapientiam adeo celebris est sententia apud philosophos, ut ei nemo veterum ausus sit refragari. De coelo si quidem, ut aiunt, descendit Γνῶθι σεαυτὸν, id est Scito te ipsum. Quia ergo hic humana [Col. 0346A] deficit et angelica eatenus non attingit, sola Dei sapientia est quae consilia et cogitationes hominum non imaginatione phantastica conjicit, sed sicut sunt usquequaque cognoscit. Vaticiniis ergo renuntiemus inposterum, quia nos in hac parte gravius infortunia perculerunt. Qui corda finxit, illa examinet: nos quid domi nostrae sit exploremus.

JOANNES Saresberiensis, magistro HEREBERTO.

Vestra redolet pagina charitatem, et quas ad praesens reddere nequeo gratias, diligentia studiosa promeruit. Reddet autem qui potens est, et qui cordi vestro gratiam inspiravit, ut desolatis solatium, [Col. 0346B] et Christi confessoribus veritatis testimonium perhiberet. Siquidem nobis, ut coexsulantium vota dictionis pluralitate concipiam, gaudium est et exsultatio, cum Ecclesiae columnas adversus impetus malignantium, qui nos in aliud evangelium transferre moliuntur, videmus immobiles, ut fidei sinceritatem gratiae et potestatui praeferant, et traditiones hominum divinae legi subjiciendas patenter evincant. Resistentibus enim facillime cedunt, qui fugientes instantissime persequuntur; et, tanquam praevisi lupi, nullam appropinquantibus adferunt laesionem, si fraus eorum reveletur a fidelibus, et arguatur a lumine. Quid enim dedit ab initio cornua peccatori, nisi quod omnes in fugam versi disparuerunt a facie tribulantis, et Ecclesiam laborantem [Col. 0346C] contra ea, quae sub praetextu juris inveterati, et antiquarum vel antiquandarum consuetudinum praesumpta sunt, non erat qui adjuvaret? Sed pro certo qui tunc prae caeteris placere hominibus, imo furentibus affectabant, confusi sunt, comprehensi in operibus manuum suarum, et divina praeeunte et adjuvante clementia, amplius confundentur, quoniam Deus, dum taliter in specie religionis versati fuerint, spernit illos. Salus autem electorum videtur stare prae foribus, et Deo propitio gloriam eorum cito contemplabuntur oculi vestri, et aliorum qui decreverunt Deo potius quam hominibus obedire. Unde domino meo episcopo Wintoniensi, quanta possum mentis alacritate, congratulor, qui conventus [Col. 0346D] a judicibus et senioribus terrae Christo dignum responsum dedit, et rescriptum emisit congruum aetati, professioni, honori et generi, et quod ad virtutem poterat, sicut et fecisse creditur, compresbyteros animare. Nam et illi tendiculas insidiantium laudabiliter eluserunt. Alia vice, si conventi fuerint, locuturi verbum fidei et veritatis cum fiducia: plane docentes, quod dominus rex hactenus abutens pernicioso consilio abductus est in invium, et non in viam, et suadebunt, utinam persuadeant, ut ad viam redeat, extra quam salvari non potest, nec diu principis frui gloria, nisi cum Ecclesia Dei faciat pacem. Nec vos moveat inanis gloriatio eorum qui jactitant, quod dominus papa illos, quos archiepiscopus excommunicaverat, habeat absolutos, [Col. 0347A] inde solatium quaerentes miseriae suae, quod eis cum benedictione causam dicitur delegasse, et hoc postquam anathemate condemnati sunt. Nam dominum papam excusat ignorantia, cui nondum innotuerat in eos excommunicationis latam esse sententiam, nec tamen prece vel pretio induci potuit, ut aliquem eorum a manu domini Cantuariensis eximeret, quin pro modo culpae eos percelleret severitate vindictae. Hoc autem certum teneat vestra dilectio, quod dominus meus Cantuariensis praeelegit in exsilio mori, quam sine Ecclesiae liberatione redire, nec, auctore Deo, pacem facturus est, nisi utilem posteris et tam praesentibus quam futuris honestam. Si vero persecutores Ecclesiae perdurare in malitia decreverint, ipse quoniam plenam accepit potestatem, [Col. 0347B] progredietur ulterius, et contra Deum in exercenda justitia nulli parcet. Valete.

Amicis et fratribus charissimis WILLELMO subpriori et ROBERTO sacristae, et aliis qui sanctae Cantuar. Ecclesiae curam gerunt, suus JOANNES, salutem et dirigere prudenter in futura prospectum.

Preces vestras et vota fidelium tandem misericors et miserator Dominus exaudivit ad honorem suum, ut ex multis et certis indiciis patet, Anglicanae Ecclesiae restituens pacem et ab exsilio revocans [Col. 0347C] patrem vestrum. Utinam fuissent aures vestrae ad os domini regis, quando in colloquio regum nuper habito, inter castrum Blesense et Ambasiam, dimisit dominum archiepiscopum, ut a Francis, quibus tenebatur, licentiam mature reciperet, sub omni celeritate rediturus ad ipsum, inde in Angliam transiturus. Igitur, ut condictum est, Deo propitio, in festo Omnium Sanctorum Senonis valefaciet, ex proposito et condicto rediturus ad propria, et quam cito poterit sanctorum urbem reditu suo Cantuariam illustrabit. Vos itaque, sicut honori et saluti ecclesiae vestrae prospectum esse vultis inposterum, patri vestro occurrite, et in partibus cismarinis, si quid fidei, si quid amicitiae, si quid devotionis aut consilii est, transmittere non [Col. 0347D] differatis, unde se possit exonerare, et vobis perpetuo teneatur obnoxius. Redimite vel nunc moram, ne forte ad se inevitabile jacturae rerum et famae periculum trahat. In Historia Novorum reperi decessores vestros primos occurrisse revertenti ab exsilio patri Anselmo. Nunquid vos degeneres eritis, ut nihil solatii aut minimum, et non secundum vos revertentibus patri et fratribus conferatis? Absit hoc semper a prima Britanniarum sede Cantuariensi, ne tam foedum temporis nostri, tam inhumanum et indevotum, et indisciplinatum exemplum transmittat ad posteros! Dolor et cordis angustia me vobis compatientem et timentem ne ex pusillanimitate et tenacia quorumdam (quod Deus avertat!) Ecclesia Dei contrahat opprobrium sempiternum, [Col. 0348A] scribere non patiuntur omnia quae locus et causa ingerit: sed, ut arbitror, Deum timentibus et sapientibus et amantibus honestatem satis dictum est. Hactenus ergo amicos praemonuisse sufficiat. Nec dubito quin amantibus charitatis reddatur fructus, et in surdos (ut veteri proverbio dici solet) faba cudatur. Valete, vestri et nostri memores in charitate.

Idem PETRO abbati Sancti Remigii.

Mora mea rectissime poterat accusari, si non eam necessitas accusaret. Debueram enim, ex quo primum in Angliam pedem posui, nuntium remisisse, [Col. 0348B] per quem vestra dilectio de alumnorum statu posset certiorari. Sed quia mihi in ipso navis egressu, nova et stupenda rerum facies occurrit, alium certiorare non potui, qui ex variis opinionibus et verbis hominum reddebar incertus. Nam, triduo antequam applicarem, omnia bona domini Cantuar., et suorum adnotata fuerant, procuratoribus suis ab administratione submotis: et in portubus edicto publico inhibitum est sub interminatione exsilii et proscriptionis, ne quis nostrorum, si forte Angliam vellet exire, transveheretur. Piissimi tamen officiales domini regis provida nimis cautela et perniciosa nobis circumspectione praecaverant, ut archiepiscopus et sui ab exsilio redeuntes nihil prorsus aut [Col. 0348C] minimum invenirent praeter domos vacuas ex magna parte consumptas, et horrea demolita, et areas nudas, et hoc ad consolationem diuturnae proscriptionis et emendationem sacrilegii perpetrati. Et cum pax nostra nobis in festo Beatae Magdalenae fuisset reformata, et serenissimus dominus noster rex filio suo novo regi litteris patentibus praecepisset, ut archiepiscopo et suis omnia restituerentur in integrum, prout fuerant tribus mensibus antequam Angliam egrederentur, omnes tamen redditus nomine ejus praecepti sunt, qui usque ad Natale Domini percipi potuerunt. Plures possessiones et ecclesias quas ipso jure et ratione pacti conventi restitui oportebat Ecclesiae Cantuariensi, adhuc publicae potestatis auctoritate occupant curiales. [Col. 0348D] Ego inter caeteros una ecclesia privatus sum quae XL marcas annuas solvebat antecessori meo. Contigit autem me triduo applicare ante Octavas Beati Martini, et in ipsis octavis erat Cantuar. synodus celebranda, in qua me vices absentis archiepiscopi gerere oportebat. Cum itaque praeter spem, et contra bonam opinionem, et bonas promissiones domini regis, sic omnia turbata reperissem, ut de pace nostra et de reditu archiepiscopi desperaretur ab omnibus, et me tanquam in carcere positum agnovissem, vultu hilari et animo constanti Cantuariam petii, ubi a clero et populo cum magno honore et quasi angelus Domini receptus sum, fidelibus jam ex adventu meo meliora sperantibus, eo quod eis persuasum erat quod me nullo modo archiepiscopus [Col. 0349A] praemisisset, si non esset in brevi secuturus. Inde synodo celebrata ad novum regem provectus sum, et satis humane receptus, licet concustodes sui aliquid timoris praetenderunt, suspicantes pacem nobiscum non simpliciter factam esse, sed rancoris palam remissi firmius haerere radices. Quod etsi ex variis signis patenter adverterem, sic legi ac si omnia ad votum procedere arbitrarer. Festinanter inde ad matrem meam deflexi iter, quam jam altero languentem anno, et amodo jam diem Domini cum gaudio praestolantem, ex quo me vidit, vestris et sanctorum quibus cohabitatis orationibus precor attentius commendari. Receperat autem responsum a Spiritu se mortem non visuram, donec me et fratrem meum videret ab exsilio redeuntes.

[Col. 0349B] Interim illi veteres amici domini Cantuar. et ecclesiasticae libertatis propugnatores, dominus Eboracensis, episcopus Londoniae et complices eorum, consilium inierunt cum publicanis, legatione transmissa ad dominum regem, ne praefatum Cantuar. in Angliam redire pateretur, antequam renuntiaret legationis officio, et restitueret ei universas litteras, quas emeruerat ab apostolica sede, et repromitteret se regni jura inviolabiliter servaturum, ut sub obtentu cautionis hujus ad observantiam consuetudinum arctaretur. Dicebant enim quod reditus ejus domino regi damnosus et probrosus futurus erat, nisi ista praecederent. Fecerant etiam de singulis vacantibus ecclesiis senas evocari personas, in quas de pastore eligendo universitatis [Col. 0349C] arbitria conferrentur, ut electiones de Ecclesia in aliud regnum et palatium protractae celebrarentur ad nutum regis: ubi si Cantuar. ob reverentiam canonum pro officii sui debito obloqueretur, regiam offenderet majestatem; si consentiret reus esset in Deum et convinceretur in constitutiones ecclesiasticas incidisse. Saepe dictus autem dominus Cantuar. ex mandato domini regis Rothomagum venerat, inde ex promisso liberandus ab obligatione creditorum, et cum honore in patriam remittendus. Sed fefellit eum opinio, Joanne de Oxeneford. afferente litteras domini regis, quibus rogabat et monebat, ut sine mora rediret ad Ecclesiam suam, et antedicti Joannis conductu et solatio in itinere frueretur. Paruit archiepiscopus, [Col. 0349D] et in redeundo aemulorum per amicos machinamenta cognovit, qui jam ad mane profecti ventum commodum exspectabant, archiepiscopo nostro in littore opposito similiter exspectante. Ubi cum de transitu eorum et machinationibus certior fieret, conatus eorum via qua potuit elisit, mittens archiepiscopo Eboracensi litteras apostolicas, quibus ipse et Dunelmensis episcopus propter usurpatam novi regis coronationem ab episcopali officio suspenduntur. Alias quoque porrexit nuntius London. et Saresb. episcopis, quibus in sententiam anathematis revocantur, et suspenduntur omnes episcopi, qui praefatae coronationi interfuerunt. [Col. 0350A] Quo facto, prosperior aura spirans a Flandria dominum archiepiscopum in Angliam felici navigatione perduxit, venientemque ad portum cui Sandwicus nomen est, regii satellites exceperunt, custodiis per littora dispositis, ut creditur, ad nocendum, et armatis perstrepentibus, quos antefatus Joannes Oxenefor. cohibuit et compulit arma deponere, non tam, ut putatur, favore nostrorum, quam ne temeritas eorum dominum regem et liberos suos nota proditionis inureret. Exegerunt tamen ut alienigenae qui cum archiepiscopo venerant, sacramentum praestarent de servanda fidelitate regi et regno. Nec apparebat quisquam alienigena praeter Simonem Senonens. archidiac. qui ad praestandum juramentum facile fuisset inductus, si archiepiscopus permisisset, qui, [Col. 0350B] exempli perniciem veritus, respondit bonis moribus hoc prorsus esse contrarium, ut inaudita barbarie compellerentur hospites et peregrini ad hujusmodi juramenta: et fortasse satellites vim parassent, nisi eos compescuisset tumultus popularis verentes plebis impetum, quae sic de recepto pastore gavisa est, ac si de coelo Christus inter homines ipse descenderet.

Cum vero se die sequenti Cantuariae recepisset, venerunt ad eum et alterius archiepiscopi et episcoporum suspensorum nuntii ad sedem appellantes apostolicam, licet eis indubitanter constaret, quod summus pontifex omnem appellandi praecluserit facultatem. Venerunt ex alio latere domini regis officiales suo rogantes nomine, et publica denuntiantes [Col. 0350C] auctoritate, ut archiepiscopus latam in archiepiscopum Eboracens. et alios episcopos sententiam relaxaret, nisi regis et regni decerni vellet publicus hostis, ut qui novo regi coronam moliebatur auferre. Ad quod archiepiscopus respondit se nullo modo impugnare regiam dignitatem, sed potius vires, opes et gloriam pro viribus in Christo augmentaturum. Hoc tamen nulla ratione impetrari posse, quin adversus praesumptores episcopos Ecclesiae suae justitiam prosequatur. Illis autem instantibus, acrius adjecit, quod pro honore domini regis, licet ei periculosum esset et vires ejus excederet, quia judex inferior superioris non potest relaxare sententiam, paratus erat duos episcopos [Col. 0350D] absolvere, recepto prius ab eis secundum morem Ecclesiae juramento, quod domini papae, qui eos vinxerat, mandatis obedirent. Officiales autem non permiserunt ut fieret, dicentes hujusmodi juramentum ab episcopis non debere praestari, quia regni consuetudines impugnabat. Replicavit ad hoc archiepiscopus quod, cum dominum papam modis omnibus antea sollicitassent, ut eos absolveret a vinculo anathematis, quod solius Cantuar. Ecclesiae auctoritate fuerant innodati, non nisi praestito juramento absolvi potuerunt. Quod si necessarium fuit ad unius episcopi sententiam dissolvendam, quae longe est infirmior edicto summi pontificis, luce clarius est quod sententia apostolica sine eo, [Col. 0351A] praesertim a judice inferiori, solvi non debet. Ad hujusmodi et similes allegationes episcopi moti sunt: et, sicut pro certo relatum est, ad clementiam archiepiscopi confugissent, nisi eos saepe nominatus Eboracens. seduxisset, dissuadens ne quid rege facerent inconsulto quem patronum habuerant in omnibus operibus suis.

Illis itaque cum indignatione properantibus ad dominum regem, noster archiepiscopus ad novum regem iter arripuit. Cum vero Londonias pervenisset denuntiavit ei rex junior ne progrederetur, nec civitates ejus aut castella intraret, sed reciperet se cum suis infra ambitum Ecclesiae suae, et suis denuntiatum est ne regni fines exeant, nec prodeant in publicum: sed, sicut se ipsos diligunt, [Col. 0351B] caveant sibi. Qua denuntiatione publicata, se et suos Cantuariae recepit archiepiscopus, ibique salutare Dei cum multo discrimine ⁜ (19) praestolamur: neque nobis via consolationis aut securitatis alia patet, quam ut vestris et sanctorum orationibus evadamus insidias eorum qui nostrorum sanguinem sitiunt et quaerunt, ut de terra penitus avellamur, aut clarius pereamus in ipsa. Licet autem persecutio gravissima sit, et ad archiepiscopum rarus de numero divitum vel honoratorum visitator accedat, ipse tamen cunctis ad se venientibus pontificali gravitate jus reddit, reducta prorsus acceptione personarum ac munerum. Frater meus ad nostrum Exoniensem, quem mihi nondum licuit [Col. 0351C] visitare, profectus, lateri ejus ⁜ (20) adhaeret, in timore multo et jugi sollicitudine. Longum erit, et vereor ne taedium generet, si cunctas angustias nostras coepero replicare; sed quae desunt epistolae, supplebuntur officio portitoris. Sit itaque, si placet, miserationis vestrae sollicitare sanctum priorem et amicos Christi de Monte Dei et valle S. Petri, et abbates Sanctorum Nicasii et Crispini, et alios sanctos familiares vestros, quatenus nobis apud Altissimum suffragentur, ut eorum meritis salubriter liberemur, qui periclitamur ex nostris. Charissimos autem fratres nostros et dominos, qui beatissimo Remigio jugiter famulantur, vix sine gemitu et suspiriis, aut madore lacrymarum possum ad animum revocare, recolens me quondam [Col. 0351D] instar paradisi feliciter incoluisse, dum illorum praesentia fruebar, et charitatis experiebar imaginem, quae in aeterna vita speratur. Illos, quaeso, diligentius sollicitate, ut alumnorum suorum meminerint in orationibus suis. Quam cito Deus prospera donabit, vobis currentium litterarum ministerio, Christo propitiante, communicare non differam. Valeat semper et vigeat sanctitas vestra, et totius Ecclesiae prosperitas in bonis omnibus provehatur, et, si placet, pauperem sacerdotem S. Cosmae commendatum habeatis.

Idem BARTHOLOMAEO Exoniensi episcopo.

Ecclesia in arcto est, et ex dissensione regni et sacerdotii eam undique premunt angustiae. Nam quam rex perimit, illa vindicat libertatem, et si vellet a status sui defensione cessare et acquiescere jussionibus tyrannorum, illico indignationem apostolicae sedis exciperet. Sed quia longe tolerabilius est incidere in manus hominum, quam derelinquere legem Dei, officiosissimum et consiliosissimum reputo non modo facultates et fallacis dona fortunae pro tuenda libertate, pro legibus paternis, exemplo sanctorum exponere: sed et ipsum corpus, [Col. 0352B] quod quibuscunque flagellis atteratur, quibuscunque tyrannorum carnificinis torqueatur ad praesens, velint nolint persecutores, pulchrius et fortius, prout merita praecesserint, glorificatum in illa die restituet Christus, pro cujus fide et obedientia nunc salubriter exponitur aut deponitur. Sed, etsi eo usque tyrannorum rabies invaluerit,

Idem Cantuariensi conventui.

Vestram saepius, si reminisci placet, commonui charitatem quatenus Patri vestro et domino pro libertate [Col. 0353B] Ecclesiae agonem in sextum annum, quod hactenus exegit necessitas, protrahenti fideliter (ut oportebat) assisteretis, et ut communicaretis necessitatibus eorum qui acerbitates exsilii, proscriptionis injurias, contumelias detrahentium, persecutorum molestias, ne furores dixerim pro verbo Domini pertulerunt. Et utinam salutaria et honesta monentem audissetis, vel audiatis adhuc, ne vos quod absit! nimis sero poeniteat incredulitatis et duritiae vestrae. Nam ego hactenus vobis ut Cassandra Trojanis semper vera pronuntians videor insanire; et ab incredulis dicitur: Homo iste de corde suo prophetat. Et ut simpliciores inducat in erroris et infortunii sui consortium, vanis terret [Col. 0353C] oraculis; et nunc rectum sapientibus intentat adversa, nunc acquiescentibus prospera pollicetur. Sed ecce in cervices inimicorum Ecclesiae Petri gladius potenter exertus est, et Malcho nisi declinet ictum amputabit auriculam dexteram. Quid Malchus Latino sonet eloquio, nostis: loquor enim scientibus, tenentibus, diligentibus et amplectentibus legem. Non credebatur quod episcopus Londoniensis et alii auctores schismatis et incentores essent anathematis gladio percellendi; sed illos jam a corpore suo rejecit Ecclesia et exclusit. Non credebatur quod condemnationem eorum Romanus pontifex approbaturus esset; sed ex eo constat ratam esse sententiam, quod nuntii a sede apostolica missi [Col. 0353D] sunt, qui eos praestito juramento secundum morem Ecclesiae sub ea conditione absolverent si rex cum Ecclesia secundum quod dominus papa praescripserat, faceret pacem. Cujus spe data Cantuar. archidiac. et aliis qui erant in partibus transmarinis absoluti sunt praemissa juratoria cautione. Et quia pax infra festum Beati Michaelis (ut condictum fuerat) secuta non est, in eamdem sententiam anathematis juxta condictum reducti sunt. Liquet ergo quam periculosa sit participatio eorum; nam re ea excommunicati erant quos oportebat absolvi. Superest autem ut animadversio procedat ulterius quia haereditas Domini non potest liberari de manu hostium nisi in manu forti. In quo conflictu patenter agnoscet Dominus qui sunt [Col. 0354A] ejus, et qui pluris faciunt ollas Aegyptias, pane coelesti, verbo scilicet Dei quod dat vitam mundo. Quicunque vero fuerint hi, sortem damnationis suae recipient cum his quos terra vivos absorbuit. Nam qui peccatis communicat alienis, communicabit et morti. Exite ergo, quaeso, de medio eorum, ponite corda vestra super vias vestras: et qui ex magna parte (quod cum rubore et dolore confusus eloquor) privigni fuistis hactenus: vel nunc tandem transeatis in sortem filiorum communicando paternis necessitatibus, fructus poenitentiae et obedientiae exsequendo, et infamiam ab ecclesia propellendo: quae, quod Deus avertat! nisi praecaveritis, vestra duritia promerente perpetuabitur in sempiternum. Monuerat hoc, imo praeceperat dominus papa, sed [Col. 0354B] nec ipse pro sua reverentia exauditus est. Nunquid et vos infidelium more dicturi estis Christo iterum pro Ecclesia patiente: «Nos non habemus pontificem aut papam nisi Caesarem?» Nunquid adeo timetis illum, qui accepta divinitus potestate corpora vexare potest, non perdere, ut illum contemnatis qui totum corpus potest et animam perdere in gehennam? Is certe praecepit, ut praelatis obediretur, ut filii parentes honorent, eorumque necessitates excipiant promptissima charitate. Quam profecto non habere convincitur, qui fratrem in tribulatione positum pro facultate sibi data non consolatur. Affectum namque mentis validissime convincit exhibitio operis. Valeat semper sanctitas vestra, et in his quae monui, verbum Dei potius [Col. 0354C] consulat quam vicinos.

Suo BRITONI, suus J., salutem et pium in futura prospectum.

Ex his quae universitati vestrae scripta sunt colligere poteris, quid te oporteat facere. Nec est quod nugatorias, ut hactenus, praetendas excusationes, quia tempus est ut ecclesia vestra patiatur aut compatiatur. Si enim communicaverit necessitatibus patris, in consolationibus, quas indubitanter, Deo propitio, speramus, in brevi reflorescet. Et quidem a centum annis tempus exstitisse non [Col. 0354D] arbitror, quo tam facile posset ad reparanda omnia antiqua privilegia respirare; si patri in his sollicito viriliter et efficaciter vellet assistere, et necessariis participare sumptibus. Sed nescio quo pacto regnare vultis sine onere et sollicitudine, cum certum sit

In his autem eatenus jam profecit per Dei gratiam industria pauperis et proscripti ut in his emerendis duo millia marcarum antecessorem suum, si data esset occasio, expensurum fuisse non dubitem. Dicitur quod candelabra alienastis in usus vanos, fortasse non sine conscientia sacrilegii: et adeo tenaces estis in Ecclesiae necessitatibus et honoribus reformandis. Circa hoc sollicita fratres tuos: et si [Col. 0355A] illi contemnendo desipiunt, tu ecclesiae et tibi providere memineris. Si episcopus Londoniensis iter arripuerit ad curiam, procura, sicut tibi injunctum est, ut duo monachi sufficienter instruantur, ei cum vocati fuerint occursuri.

Idem JOANNI Pictaviensi episcopo.

Ex insperato et in transitu mihi, gratia Dei propitiante, nuper innotuit, quod ad vos erat lator praesentium transiturus. Gavisus ergo divinitus ministratam occasionem scribendi ad amicum eam gratanter arripui, arbitratus mihi longae calamitatis magnum dari solatium, quod in tutis auribus licebat [Col. 0355B] angustiarum cumulum deplorare. Sed unde sumetur exordium? Nam dicendi parit inopiam materia copiosa et exuberans, et quae non, nisi tempore nostro malitia excrevisset ad summum, fidem excedit. Publicas angustias an domesticas deplorabo? Sed generales mundus agnovit. Sua quemque miseria perurit acrius: nisi forte quispiam sectatorum Christi tanta sit charitate succensus ut universorum subeat onera, et uratur in scandalo proximorum. Et quia vobis de passione gloriosi martyris Thomae Cantuariensis archiepiscopi, qui non modo ecclesiam propriam, sed utramque provinciam Anglorum miraculis multis et maximis irradiat, constare non dubito, in ea non censui mihi diutius immorandum: praesertim cum et tempus [Col. 0355C] scribendi breve sit, et, ut opinor, jam fere per orbem Latinum ex relatione plurimorum sit nota et vulgata materia. Hoc tamen in tanto divinae dispensationis munere silendum esse non credidi, quod ad Dei et martyris sui gloriam universi mirantur. Quia sic omnes circumstantiae concurrunt in agone pontificis, ut patientis titulum perpetuo illustrarent, et persequentium revelarent impietatem, et nomen sempiterno macularent opprobrio. Si enim personas hinc inde intueri et metiri placuerit, occurrit hic religiosus archiepiscopus, Britanniarum primas, sedis apostolicae legatus, judex incorruptissimus, utpote nec acceptor personarum nec munerum, assertor ecclesiasticae libertatis, et quasi turris erecta [Col. 0355D] in Jerusalem contra faciem Damasci, malleus impiorum, sed pauperum et moerentium consolator. Viderit qui noverit, quis e regione procedat. Et si causa martyrem facit, quod nulli rectum sapienti venit in dubium, quid justius, quid sanctius causa ejus? qui opes et omnem mundi gloriam, qui amicorum et totius cognationis affectionem pro Christi amore contemnens, exsilium subiit, se et suos omnes exposuit periculis, et paupertati: qui pro lege Dei sui tuenda et evacuandis abusionibus veterum tyrannorum certavit usque ad mortem: nec in aliqua obligatione, postquam semel lapsus est, captus insidiantium dolo, induci potuit ut aliquid eorum quae ab ipso exigebantur promitteret, quin in omnibus adjiceret honorem Dei et honestatem [Col. 0356A] Ecclesiae salvam fore. Nec ad modicum et quasi ad horam credens, et in articulo tentationis recedens, adversa perpessus est, sed exsilium et acerbissimam proscriptionem in annum septimum protelavit: tanta quidem virtute constantiae via regia incedens, et Christi et apostolicorum virorum sequens vestigia, ut invictus ejus animus nec fortunae saevientis impetu posset frangi, nec blanditiis emolliri.

Sed et ubi sit immolatus advertite. Certe in Ecclesia, quae caput regni est, et aliarum omnium mater in Christo, coram altari, inter consacerdotes et manus religiosorum quos armatorum carnificum tumultus fecerat ad stupendum et miserabile spectaculum convenire. Qui ergo se ipsum a multo tempore [Col. 0356B] exhibuerat hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, qui carnem suam in orationibus, vigiliis, jejuniis et asperioris cilicii usu continuo, cum vitiis et concupiscentiis crucifixerat, qui dorsum, quod sancti familiares ejus noverant, tanquam Christi puerulus exponere consueverat ad flagella, qui Christi corpus et sanguinem solitus erat offerre in altari, coram altari prostratus effusum manibus impiorum obtulit proprium. Nec licuit ministris Satanae in immolatione discipuli et servi, quod praeambulis eorum in crucifixione magistri et domini. Christus enim, ne civitas faedaretur, ne pollueretur Sabbatum, judicio licet iniquo praedamnatus, qualem qualem allegandi pro se acceperat facultatem, et ab urbe ductus, extra portam crucifixus est, [Col. 0356C] ministerio utique gentilium, qui Dominum non noverant, et auctoritate publicae potestatis, his reum deferentibus quorum legem visus est impugnare, discipulo, filio perditionis, proditionis perfidiam procurante. At iste non modo in urbe, sed intra ecclesiam, non tempore profano, sed die quem nativitatis Dominicae solemnitas consecrabat, et omni jure decuit ut natalis ejus, qui innocenter et sanctissime vixerat, ad gloriam Dei, Natalem sanctorum Innocentium sequeretur. Et quidem, ut creditur, necem ipsius traditores procuravere discipuli, sacerdotum principes formaverunt: tanto in malitia Annam et Caipham, Pilatum et Herodem amplius praecedentes, quanto diligentius praecaverunt ne in [Col. 0356D] judicium traheretur, ne conveniretur ab accusatoribus, ne appareret ante faciem praesidis, ne privilegio sacri loci, vel temporis aut dignitatis, aut gradus, aut reformatae pacis, et datae securitatis conditione sacrilegas manus evaderet, non gentilium, non hostium, sed eorum qui legem Dei profitebantur et amicorum fidem. Sane mira Dei omnipotentis cuncta et sapienter et salubriter ordinantis dispensatione contigit, quod qui haec tam male, tam impudenter et imprudenter permisit fieri, eadem non est passus abscondi: ut hic etiam temporaliter impleatur quod veritas protulit, nihil scilicet esse occultum quod non reveletur. Nam quod de signifero proditorum Juda sermone celebri vulgatum est, pari jure trahendum est et ad complices ejus, eo [Col. 0357A] quod de similibus rebus idem constet esse judicium, ut Christianis omnibus ex fide liqueat, quod coeli revelabunt iniquitatem ipsorum, et adversus eos terra consurget. Quis enim fidelium audeat dubitare quod Deus auctores et perpetratores tanti sacrilegii aut convertet aut conteret?

Passurus autem in ecclesia, ut dictum est, coram altari Christi martyr, antequam feriretur, cum se audisset inquiri, militibus qui ad hoc venerant in turba clericorum et monachorum vociferantibus: «Ubi est archiepiscopus?» occurrit iis e gradu quem ex magna parte ascenderat, vultu intrepido dicens: «Ecce ego, quid vultis?» cui unus funestorum militum in spiritu furoris intulit: «Ut modo moriaris, impossibile enim est ut ulterius vivas.» [Col. 0357B] Respondit autem archiepiscopus non minori constantia verbi quam animi, quia (quod omnium martyrum pace ex animi mei sententia fidenter dixerim) nullus eorum videtur in passione isto fuisse constantior: Et ego pro Deo mori paratus sum, et pro assertione justitiae et Ecclesiae libertate. Sed si caput meum quaeritis, prohibeo ex parte omnipotentis Dei et sub anathemate, ne cuiquam alii sive monacho, sive clerico vel laico, majori vel minori, in aliquo noceatis, sed sint immunes a poena, sicut exstiterunt a causa; non enim illis, sed mihi imputandum est, si qui eorum causam laborantis Ecclesiae susceperunt. Mortem libenter amplector, dummodo Ecclesia in effusione sanguinis mei pacem [Col. 0357C] consequatur et libertatem. Quis isto videtur in charitate ferventior? qui dum se pro lege Dei persecutoribus offerebat, in id solum erat sollicitus ne proximi in aliquo laederentur. Verba ejus nonne Christum videntur exprimere in passione dicentem: Si me quaeritis, sinite hos abire? (Joan. XVIII.) His dictis, videns carnifices eductis gladiis, in modum orantis inclinavit caput, haec novissima proferens verba, Deo et sanctae Mariae et sanctis hujus ecclesiae patronis et beato Dionysio: Commendo me ipsum et Ecclesiae causam. Caetera quis sine suspiriis, singultibus, et lacrymis referat? singula persequi pietas non permittit, quae carnifices immanissimi, Dei timore contempto, et tam fidei quam totius humanitatis immemores, commiserunt. Non [Col. 0357D] enim suffecit eis sanguine sacerdotis et nece profanare ecclesiam, et diem sacratissimum incestare, nisi corona capitis, quam sacri chrismatis unctio Deo dicaverat, amputata, quod etiam dictu horribile est, funestis gladiis jam defuncti ejicerent cerebrum, et per pavimentum cum cruore et ossibus crudelissime spargerent: immaniores Christi crucifixoribus, qui ejus crura, quem obiisse viderant, sicut adhuc viventium, non censuerunt esse frangenda. Sed in his omnibus cruciatibus invicti animi et admirandae constantiae martyr nec verbum protulit, nec clamorem emisit, nec edidit gemitum, nec brachium aut vestem opposuit ferienti, sed caput inclinatum, quod gladiis exposuerat, virtute admiranda, donec consummaretur, tenebat immobile: [Col. 0358A] et tandem in terram procidens recto corpore non pedem movit aut manum.

Carnifices autem, non minus cupidi quam crudeles, inde tam in regiae potestatis quam divinae majestatis injuriam ad ecclesiae palatium redeuntes, universam supellectilem et quidquid in scriniis aut clitellis archiepiscopi et suorum potuit inveniri, sive in auro, sive in argento, aut vestibus aut variis ornamentis, aut libris, aut privilegiis, aut aliis quibuscunque scriptis, aut equitaturis, insatiabili avaritia et stupendo ausu diripientes, ea, ut libuit, inter se diviserunt: imitatores eorum facti qui inter se Christi vestimenta partiti sunt: licet eos quodammodo praecedant in scelere. Et, ut pontifici jam per martyrium coronato hominum gratia auferretur, [Col. 0358B] omnia scripta quae sacrilegus praedo subripuit, ad regem in Normanniam transmissa sunt. Sed nutu divino contigit quod, quanto magis athletae fortissimi gloriam offuscare nitebatur humana temeritas, tanto eam amplius Dominus illustraret ostensione virtutis, et miraculorum manifestis indiciis. Quod viri impii, qui eum insatiabiliter oderant intuentes, inhibuerunt nomine publicae potestatis, ne miracula quae fiebant quisquam publicare praesumeret. Caeterum, frustra quis obnubilare desiderat, quod Deus clarificare disponit. Eo enim amplius percrebuere miracula, quo videbantur impiis studiosius occultanda. Homo videt in facie, solus Deus est qui renes et corda scrutatur. Nam, [Col. 0358C] cum beati martyris corpus sepulturae tradendum esset, et de more pontificalibus indueretur, quod admodum pauci familiares ejus noverant, inventum est cilicio pediculis et vermibus referto involutum, ipsaque femoralia ejus interiora usque ad poplites cilicina, quod apud nostrates antea fuerat inauditum, reperta sunt. Exterior tantum habitus caeteris conformabatur, juxta sapientis edictum, dicentis: Frons tua populo conveniat, intus omnia dissimilia sint.

Quis referat quos gemitus, quantos lacrymarum imbres sanctorum coetus qui aderant, in revelatione sic adumbratae religionis emiserit? Nec tamen in his omnibus persecutorum quievit furor, dicentium corpus proditoris inter sanctos pontifices non esse [Col. 0358D] humandum, sed projiciendum in paludem viliorem, vel suspendendum esse patibulo. Unde sancti viri qui aderant, vim sibi timentes inferri, eum in crypta, antequam satellites Satanae qui ad sacrilegia perpetranda convocati fuerant convenirent, ante altare Sancti Joannis Baptistae et Sancti Augustini Anglorum apostoli in sarcofago marmoreo sepelierunt: ubi ad gloriam omnipotentis Dei per eum multa et magna miracula fiunt catervatim confluentibus populis, ut videant in aliis et sentiant in se potentiam et clementiam ejus qui semper in sanctis suis mirabilis et gloriosus est. Nam et in loco passionis ejus et ubi ante majus altare pernoctavit humandus, et ubi tandem sepultus est, paralytici curantur, caeci vident, surdi audiunt, loquuntur [Col. 0359A] muti, claudi ambulant, evadunt febricitantes, arrepti a daemonio liberantur, et a variis morbis sanantur aegroti, blasphemi a daemonio arrepti confunduntur. Illo haec et plura, quae referre perlongum est, operante, qui solus est super omnia benedictus in saecula, et eos praeelegit esse gloriae suae consortes quos pro veritate fidei, zelum justitiae, confessionis virtutem, et invictae constantiae perseverantiam, facturus erat de veritatis ac fidei adversariis triumphantes. Quae profecto nulla ratione scribere praesumpsissem, nisi me super his fides oculata certissimum reddidisset.

Superest itaque ut nostram parvitatem vestra instruat eruditio, an citra Romani pontificis auctoritatem tutum sit in missarum solemniis et aliis [Col. 0359B] publicis orationibus eum in catalogo martyrum tanquam salutis praesidem invocare, an adhuc ei, quem Deus tantis miraculorum clarificavit indiciis, quasi alii defuncto orationes subventorias teneamur exsolvere. Timetur enim ne sic orandi instantia beati martyris injuria videatur, et incredulitatis praetendat imaginem post tot signorum exhibitionem nondum secura devotio. Jam super hoc consultus esset Romanus pontifex, nisi quia facultas transeundi adeo omnibus praeclusa est, ut nullus ad navigium admittatur nisi litteras regis ante porrexerit. Nobis tamen interim consultius esse videtur ut assistamus Domini voluntati, et quem ipse honorare dignatur ut martyrem, nos, sive cantemus, sive ploremus, [Col. 0359C] ut martyrem veneremur. Nam fere in omnibus mundi partibus Deus, non exspectata cujuscunque hominis auctoritate, potuit et consuevit clarificare quos voluit: quod sapienti non potest esse ambiguum, qui varias scripturas solerti indagatione diligentius perscrutatur.

Domino Senonensi, miseri illi, qui quondam fuere Cantuarienses.

Agonem nostrum, quem cum martyre glorioso pertulimus, viderunt oculi vestri, quos tam innata, quam coelitus per gratiam provecta et perfecta liberalitas aperuit ad videndum calamitates Ecclesiae [Col. 0359D] Anglicanae, et in subventionem pauperum Christi portastis pro ea pondus diei et aestus, et sic athletam pro lege Dei adversus impios dimicantem, dum licuit, custodistis tanquam pupillam oculi vestri. Fidem vestram et diligentiam, qua nobis pacem procurastis, remuneret Deus, qua nihil ex contingentibus a vobis omissum est, ut infortunia nostra vobis debeant imputari. Forma siquidem pacis solemniter initae cunctis visa est utilis et honesta, cum in illo celeberrimo conventu tantorum regum maximi et sapientissimi principes convenissent. Reformata ergo pace regna gavisa sunt. Sed quid a membris diaboli tunc ageretur, rei exitus indicavit, si tamen ad suum finem pervenisse credendi sunt, qui in contumeliam Dei sibi vindictam reservantes [Col. 0360A] tantum facinus commiserunt. Absit enim! ut hanc gloriam suam, alteri cedat terribilis ille, qui aufert spiritum principum, et eos qui inauditum flagitium perpetrasse noscuntur, nota, et non potius miraculosa percellat ultione. Nam sanctus pontifex, sicut vobis aliis litteris fida relatione significatum est, de aerumnis hujus saeculi glorioso martyrio migravit ad Dominum, ut jam sedeat cum principibus et judicet eos, qui se angustiaverunt, et haereditatem Christi delere conati sunt. Cum enim Christus, velit nolit persecutor, sit Deus super omnia benedictus in saecula, momentanea potestatis elatae, sicut saepe audiens doluistis, praesumptio suum honorem et abusiones veterum tyrannorum perpetuis legibus et honori Dei machinatus est [Col. 0360B] anteferre. Et, ne quis obloqui audeat aut mutire, alii nostrum capti sunt et retrusi in carcerem, alii proscripti, alii condemnati exsilio, alii quibus melius divina providit clementia, sibi fuga consuluerunt, ne paterentur aut viderent miseriam fratrum, conculcationem sanctorum, et quod pace ipsius dictum sit, ignominiam Christi. Sedent e regione blasphemi, qui sub nomine et honore sacerdotali, sacerdotium persequuntur, principibus adulantes, persecutorum Ecclesiae justificantes causam, exsultantes in rebus pessimis, scilicet quod potestatibus astiterunt adversus Dominum et adversus Christum ejus, cujus sanguis, per eos effusus licet militum ministerio, de terra clamat ad Dominum, magis [Col. 0360C] quam sanguis Abel justi, quem frater ipsius interemit.

Horum caput est ille Eboracensis, quem vidistis et audistis palam in curia archiepiscopum persequentem, et qui indignus fuerat ore sacrilego, quo necem martyris procuravit, ipsius proferre nomen: eum plane mendosus et mendax jam inauditis coruscantem miraculis adhuc, sicut ex litteris ejus patet, nominat Pharaonem. Sed non movemur, si flagitiosa bellua martyrem non honorat, quae, sicut opera manifesta convincunt, Deum utique non veretur. Dicitur tamen quod parat ad curiam proficisci, ut purget vitae sordidae notam, quasi homo qui justitiam fecerit, et non dereliquerit judicium Dei sui. Et ne ipsius purgatio valeat impediri, procuravit [Col. 0360D] ut nulli nostratum liceat transfretare, nisi domini regis impetrata licentia. Quod quidem obtineri non potest, nisi praestetur cautio, quod nihil queretur contra martyris persecutores. Quid ergo facient miseri zelantes legem, videntes justitiam opprimi, et sibi exitum denegari? Sed certe verbum Dei non est alligatum, et vobis libertas est, et os patens ad Ecclesiam Romanam, et notissima veritas. Novistis enim martyrem in vita sua, novistis causam ejus, novistis et nos qui coexsulavimus illi: novistis et istum Caipham temporis nostri, qui sub specie conquerentis persuasit expedire, ut unus moreretur aut caperetur, ne tota gens periret. Eratis in Anglia cum patruo vestro domino Wintoniensi, quando idem nunc Caiphas, tunc archidiabolus [Col. 0361A] Walterum illum, cujus adolescentis admodum venusta facie inductus nefario concubitu nimis consueverat delectari, hispidum et procaciori lingua evomentem probra, quae in contumeliam naturae perpessus fuerat, oculis orbari fecit. Et postmodum scelus arguentem idem archidiabolus, judicibus qui saecularia negotia exercebant corruptis, adegit suspendio. Sic vir ille non minus benignus quam pudicus, columbi sui acceptavit affectum. Sic veteris amasii diu exhibitum obsequium remuneravit, ut primo stuprum inferret misero, deinde miseriori, quia de consensu tam sordidae immunditiae poenitebat, capulationem et oculorum avulsionem infligeret, et tandem miserrimum, quia clamore, ut poterat, suas protestabatur angustias, [Col. 0361B] suspensum in patibulo fecerit jugulari.

Haec non fingimus, sed in vestram studuimus revocare memoriam, si tamen excidere potuerunt, quae velut ungue adamantino, multis et magnis, et plenis fide viris saepius referentibus in pectore nostro profundius resederunt. Nam usque in hodiernum diem in opprobrium Ecclesiae, Deique contemptum tristis haec historia cantitatur. Sed fortasse quaeret aliquis, quomodo tantum flagitium, et tam manifestum, impune pertulerit, et praesertim beato Eugenio tunc summum administrante pontificatum? Et quidem, ut indubitanter credimus, nullo modo evasisset, nisi per beati Thomae industriam, qui per venerabiles viros Hilarium Cicestrensem et Joannem [Col. 0361C] Wigorniensem episcopos effecit, ut ejus a bonae memoriae Theobaldo Cantuariensi archiepiscopo purgatio reciperetur. Deinde sentiens Ecclesiam Romanam indignatam esse super exhibitione purgationis factae clam, utpote in capitulo monachorum, non in solemni conventu praestitae, statui suo consulens, Romam profectus est ad illum famosissimum negotiatorem, quem semper odio habuit anima vestra: Gregorium Sancti Angeli cardinalem. Et per illum in multitudine sparsorum in curia munerum obtinuit, ut justificatus rediret in domum suam: incertum, qua Dei dispensatione reservatus ad majora flagitia perpetranda, sicut praesens testatur dies, qua sanguine innocentis purpuratur Ecclesia, qui sceleratum istum, eo quod concurialis [Col. 0361D] ejus erat, fraterna charitate compatiens, et frugem vitae melioris exspectans, debitae subtraxit ultioni.

Venerabili domino et Patri charissimo WILLELMO Dei gratia Senonensi archiepiscopo, et sedis apostolicae legato, suus JOANNES, salutem, et promptissimae devotionis obsequium.

Licet Anglicanae Ecclesiae adhuc quoad multa sit ingens desolatio, tristitia tamen illius jam ex maxima parte in gaudium transiit, et luctus in cantica felici prorsus et laeta mutatione conversus [Col. 0362A] est: si quidem jam adeo ad memoriam martyris inaudita miracula crebuerunt, ut, si alias inaudita illic provenerint, vix censeantur illius miraculis ascribenda. Sicut enim in omni conditione nobilis animus studuit conniventibus praeminere, sic et nunc, ut aliorum sanctorum pace dixerim, alios, de quibus legerim vel audierim, in miraculorum exhibitione praecedit. Quod ideo facile crediderim provenisse, ut fidem in pluribus orbis nostri partibus non tam sopitam quam fere prorsus exstinctam pius Dominus excitaret, spem erigeret, solidaret charitatem, et obstrueret ora iniquorum qui sancto viro detrahebant in vita, et odio personae causam Christi persequebantur. Quis enim amodo veram et fidelem dubitet doctrinam Christi, qui verbis [Col. 0362B] suis adhaerentem hominem nobis notum tanta felicitate remunerat? Quis causam fuisse iniquam (nisi daemoniacus) dicet, quae patronum suum tanta coronat gloria?

Dubitatur a plurimis an pars domini papae in qua stamus de justitia niteretur; sed eam a crimine schismatis gloriosus martyr absolvit, qui si fautor esset schismatis, nequaquam tantis miraculis coruscaret. Erat namque vir tantae prudentiae, ut non facile posset errore quolibet supplantari in tanto periculo animarum. Mirarer itaque supra modum cur eum dominus papa in catalogo martyrum recipi non praeceperit, nisi quia in ecclesiastica historia legisse me recolo, quod cum Pilatus missa relatione Tiberium Caesarem consuluiset, an [Col. 0362C] Christum qui tot et tanta fecerat, et a plurimis colebatur ut Deus, coli oporteret ut Deum: senatus ab imperatore consultus respondit colendum quidem fuisse ut Deum, nisi quia id provinciales citra senatus auctoritatem praesumpserant. Et quidem sic nutu faciente divino responsum est, ne deitas Christi, cujus nomen erat Judaeis et gentibus praedicandum, terrenae potestati videretur obnoxia, et eam emendicatam dicerent infideles, qui velint nolint coguntur audire, quoniam Dominus regnavit, irascantur populi, et exsultet terra in qua Christi fundatur Ecclesia. Sic ergo nutu divino arbitror evenisse ut martyris hujus gloria, nec decreto pontificis, nec edicto principis attollatur, sed Christo [Col. 0362D] praecipue auctore invalescat, cujus honorem, quoad vixit, studuit dilatare, honorem Christi salvum fore semper expressit. Et Christus ei vicem non referet? Absit ut veritas fallax sit in promissis! Legitur in Actibus apostolorum quod quidam nondum baptizati citra auctoritatem apostolorum Spiritum sanctum acceperant: sed nunquid hoc senatus apostolicus infirmavit? Profecto ubi Deus auctor est, frustra superior desideratur auctoritas. Si quis autem hujus tanti martyris gloriam evacuari desiderat, quicunque sit ille, antequam ei credamus, aut majora aut saltem similia operetur. Alioquin peccare creditur in Spiritum sanctum cujus operibus detrahere non veretur.

ROGERUS Dei gratia Eborac. archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, venerabili fratri H. Dei gratia Dunelm. episcopo, et dilectis filiis R. decano, et Willelmo Cant. et universo capitulo Eborac. omnibusque canonicis Sanctae Mariae de Suthewelle Sanctique Wilfridi de Ripum, Sanctique Joannis de Beverleia abbatibus, prioribus, clero et universo populo per Ebor. provinciam constitutis, salutem et gratiam.

Non ignorat dilectio vestra quanta pro dignitate ecclesiae nostrae hac tempestate sustinuerim, in qua tantum invidiae mandari adversum me licuit, [Col. 0363B] ut vix aliquis locus veritati relinqueretur. Familiare est omnibus iniquis, quoties nancisci possunt occasionem, maledictis eos quibus invident inurere, et venenatis verborum jaculis figere innocentes. Fecerunt hoc qui jampridem sederunt mihi in insidiis. Et quidem primo paraverunt laqueum suspensionis, quo dominus papa plus eorum falsas suggestiones quam juris ordinem secutus, me innodavit. Deinde ne quoquo modo solvi posset, iniquitatem iniquitati addentes, hinc maximorum virorum libellos arte multiplici sicut jam a pluribus retro annis instructi fuerant conquirebant, inde peregrinorum et qui me nunquam viderant multitudinem subornabant, ut ea quae non noverant mentientes, [Col. 0363C] apud summum pontificem et curiam Romanam quocunque modo famam onerarent. Absens eram, et qui ex parte mea in curia pauci tantae multitudini vix resistere poterant, tam exquisitis pressi mendaciis, maxime cum quidam solo habitu religiosi videntes illos prosperari in iniquitatibus suis cum illis currebant, et neglecto Dei timore ad eversionem dignitatis Ecclesiae nostrae, una cum meretricibus suis quas secum duxerant ne quis sexus persecutioni meae deesset, multa dixerunt. Hi omnes in unum convenientes proposuerunt in cordibus suis gigantes imitari parietem ex maximis quasi quibusdam lapidibus et multis mendaciis, fictis ad tempus suspiriis et gemitibus, non solum domos, sed et plateas replentes diurno et nocturno [Col. 0363D] ululatu, eumdemque, ipsum parietem tanquam quodam indissolubili bitumine ⁜ (21) , vim naturae facientes, simulatis lacrymis linierunt, sperantes hoc modo coelum claudere se posse, et veritatem perpetuo carceri deputare. Quid plura? Idem Pharao illorum, ille spiritualis, cujus ipsi membra sunt, in tali equitatu incedere videbatur cum corona, et ego, miserae cophini servituti deputatus, respiciebam ad auxilium hominum, et non erat; cuti enim meae consumptis carnibus os meum adhaeserat. Levavi ergo ad coelum oculos, et angustia spiritus mei ad Deum clamavi, et intercedentibus meritis et orationibus vestris exaudivit me [Col. 0364A] pro sua reverentia, qui malleo bonitatis suae innatae praedicta pariete confracto et in nihilum redacto, fugientibus Babyloniis, quae clausa tenebatur, veritatem eduxit, et squalore carceris deterso liberam in publicum exire praecepit. Quae simul ac suae reddita est libertati, ad me velociter advolavit: et in praesentia dominorum R. Rothomagensis, et eorum quos episcopus Ambianensis delegaverat, quibus negotium meum a domino papa commissum erat: nec non et episcopi Ebroicensis, multorumque religiosorum tam abbatum quam priorum a dextris mihi luce liquidior astat. Cujus faciem gravem et fulgentem praedicti archiepiscopus et viri religiosi a domino Ambianensi destinati, intuentes, gavisi sunt gaudio magno valde: et nullam moram sustinentes [Col. 0364B] juxta formam quam eis dominus papa praescripserat, incontinenti me a suspicione qua tenebar absolverunt, universis qui aderant benedicentibus Dominum qui superbos humiliat, qui sapientes in astutia sua comprehendit, qui de misericordia sua praesumentes liberat, et vinctos educit in fortitudine. Ipsi gloria et nunc et per immortalia saecula saeculorum. Amen. Veniam autem ad vos Deo volente in proximo, ut gaudium meum in vobis impleatur. Quos ego ultra quam dici possit videre desidero. Benedictio Dei Patris et Filii et Spiritus sancti descendat super vos pro nobis orantes. Acta sunt haec secunda feria post Dominicam qua cantatur: Gaudete, die festo Sanctae Luciae apud Albamarlam.

HENRICUS rex Angliae et dux Norman. et Aquit. et comes Andegav., B. Exoniensi episcopo, salutem.

Sciatis quod concessi pacem meam omnibus qui exierunt de Anglia propter Thomam Cantuar. archiepiscopum, et omnes res suas sicut eas melius habuerunt, quando eadem causa exierunt de Anglia, et beneficia quae idem archiepiscopus eis postea contulit. Quare eos secure venire faciatis, et res suas habeant bene, et in pace, salva fidelitate mea, quam mihi facient. Testibus Gaufr. archid. Cant. [Col. 0364D] Ric. archid. Pict. Ric. de Hum. Const. Bac. de Luci, Reginald. de Curtenai apud Cloec.

HENRICUS rex Angl. et dux Norman. et Aquitan. et comes Andeg., B. episcopo Exon. caro et fideli suo, salutem.

Sciatis quod per gratiam Dei prospera navigatione applicui in Normanniam, et inveni totam terram meam cismarinam in summa pace et tranquillitate, disponente Deo, constitutam, et homines ac fideles meos de adventu meo (ut oportebat) uberiori [Col. 0365A] laetitia perfusos. Accessi deinde ad dominos legatos: et quanquam eos in principio duros invenissem, et, ut videbatur, penitus flecti non possent, tamen contra spem omnium, contra opinionem singulorum pax denique secuta et ad honorem Dei et Ecclesiae et meum et regni mei inter nos est reformata, sicut ex sequentibus vobis plenius innotescet. Haec enim sunt quae me ad eorum instantiam observaturum promisi: quod, scilicet ab instanti festo Pentecostes usque in annum tantam pecuniam dabo, unde ad arbitrium fratrum templi CC milites ad defensionem terrae Hierosolymitanae per annum valeant teneri, et quod licebit fieri appellationes ad dominum papam libere: ita tamen ut si quos suspectos habuerim, antequam de regno exeant, jurent quod in itinere [Col. 0365B] illo nec malum meum, nec dedecus regni mei perquirent: et quod consuetudines quae tempore meo contra ecclesias terrae meae inductae sunt dimittam, quas quidem aut paucas aut nullas aestimo: et quod possessiones Cant. Ecclesiae si quae ablatae sunt plene restituam, sicut habuit uno anno antequam archiepiscopus de Anglia egrederetur. Clericis praeterea et laicis utriusque sexus pacem meam et possessiones suas restituam, qui occasione praenominati archiepiscopi destituti fuerunt. Et hoc mihi ex parte domini papae in remissionem omnium peccatorum injunxerunt observandum. Ego autem pace reformata statim in Angliam venissem, nisi quia Domini legati colloquium habituri sunt apud Cadomum die Martis proxima post Ascensionem Domini. Cum autem [Col. 0365C] rediero, vos mihi statim occurrere non praetermittatis.

Sanctissimo domino et Patri charissimo A. Dei gratia summo pontifici, B. Exon. et R. Wigorn. dicti episcopi, et C. dictus abbas Faversamen., salutem et omnem cum summa devotione obedientium.

Apostolatus vestri mandatum suscepimus, ut ad monasterium Sancti Augustini Cantuariensis pariter accedentes diligenter inquireremus, an vera essent quae de dilapidatione bonorum Ecclesiae et enormitatibus [Col. 0365D] C. electi, et dissolutione ordinis, et subversione bonarum consuetudinum, et aliis malis quae ex conquestione conventus per ejusdem electi incuriam vel malitiam provenisse audieratis, et monasterium ipsum studeremus modis omnibus ad honorem Dei in statum pristinum reformare. Praecepistis etiam sub arcta districtione, quatenus si nobis constaret ecclesiae statum reformari non posse absque amotione electi et quorumdam monachorum, tam electum quam illos auctoritate vestra omni occasione et appellatione cessante, postposito timore et gratia nullatenus amovere differremus, et loco illorum personas honestas et utiles, Deo auctore, substituere, ut ex fructu reformati in melius monasterii deberet [Col. 0366A] sollicitudo tam vestra quam nostra apud Deum et homines commendari. Praeceptorias quoque vestras ad saepe dictum direxistis electum, ut nostro qui nullam in eo jurisdictionem habebamus nisi ex delegatione vestra, omni occasione et appellatione remota, pareret judicio. Cum vero in capitulo fratrum ei vestrae fuissent litterae praesentatae, tandem praecepit ut eas cantor aperiret et legeret; sed antequam plene perlegerentur dixit se et sua in vestra protectione consistere, et eos qui litteris uti decreverant ad vestram audientiam appellare, sicut nobis postmodum sacramento testium rite praestito et relatione conventus, scilicet quinquaginta duorum monachorum innotuit. Postea vero ad se reversus, in coetu fratrum mandatum vestrum totum plene [Col. 0366B] audivit. Publica vero fama sic consonabat his quae ad vos perlata fuerant, ut nulli provincialium veniret in dubium quin excessuum electi magnitudo, ne dicamus et criminum, monachorum querimoniam vinceret: mirumque fere omnibus videbatur, quod ad ruinam et lacrymas domus vestrae tam sero, quos toti mundo debetis oculos reflexistis. Nos itaque receptis litteris vestris non pepercimus laboribus nostris aut sumptibus, sed ad obedientiam prompti, postposito ut praeceperatis timore, die congruo, quem praefixeramus partibus, accessimus ad monasterium. Et plane, sicut solemni juramento majoris et sanioris partis conventus constitit, intelligentes quod saepe dictus electus in fraudem mandati vestri, et perniciem monasterii, asportatis ornamentis et [Col. 0366C] libris et pecunia non modica, praeelegerat fugam, aditurus ex proposito aliquam potestatem quam Deo et apostolicae sedi posset opponere, tanto studiosius veritatem studuimus inquirere, quanto nobis ex assertione plurium certius constitit ipsum antequam fugam iniret dixisse multis audientibus se abbatiam a Romano pontifice non habere, sed curam paucarum, de quibus non curabat animarum, securumque esse de temporalibus bonis, quia ei Romanus pontifex praedia auferre non poterat, quae ab alio possidebat. Invenimus ergo tantam dilapidationem bonorum, ut de reparatione possit nostra et conniventium aetas merito desperare. Ecclesiae lapsum et desolationem, claustrum et officinas imbribus et ventis [Col. 0366D] pervias, et ruinam aedificiorum, his qui ea viderant inspicere miserum est. Audire calamitates colonorum Ecclesiae, quas electi illius, aut potius a Deo reprobati hominis concupiscentia, et rapacitas fecit, piis auribus est tormentum. Alienationes praediorum multas fecit, enormes, et eo minus tolerabiles quod patrimonium Christi patronis immunditiae et conciliatoribus turpitudinis suae repertus est foedissimo commercio distraxisse. Sigillum ecclesiae fratribus abstulit, ut male factas alienationes possit libitu roborare. Pecunia, super qua nomine Ecclesiae Judaeis et Christianis feneratoribus cavit, in immensam et prorsus importabilem monasterio, excrevit quantitatem. Seditiosus est, ut conventum, quia bonorum quae distrahere moliebatur auctor [Col. 0367A] esse renuit, militari, quod vulgo notum est, cinxerit obsidione, et conficere inedia conatus sit. Periit hospitalitas in diebus ejus, quae quondam in domo illa floruerat. Cultus religionis, quantum ad ipsum et familiares suos, abiit in exterminium. Quasi stratam publicam adolescentulis et servientibus suis, quos suo, id est militari modo congesserat, fecerat claustrum, dolentibus et reclamantibus his qui religiosius fuerant instituti. Pro monachandis pecuniam palam recipiebat, nec aliquem admittebat in monachum nisi, vestris Patrumque decretis omnino pessundatis, manus ejus prius sordibus adimpleret. Ab uno talium LXX marcas accepit, quod negari non potest, quas consumpsit enormius, quam nunc dici expediat. Quae ad fabricam ecclesiae et sartatecta [Col. 0367B] in diebus ejus a fidelibus collata sunt, maximam quidem summam faciunt, sed eam Ecclesiae necessitate contempta, penitus erogavit in pravos usus, honestas consuetudines domus probabiliter a Patribus institutas et observatas, ex maxima parte per eum abolitas esse conquesti sunt, nec fuit qui posset inficiari. Magnus et venerabilis conventus monachorum enormiter imminutus est. Vestrae sanctitatis aures veremur offendere, si de incontinentia ejus retulerimus, quod (ut dici solet) lippis et tonsoribus notum est; sed quantacunque verecundia pudoris obsistat, silere tamen non possumus quae tacita perniciem bonis moribus ingerent, et scandalum religioni, et apostolicae sedi opprobrium, ad quam domus ista specialiter dicitur pertinere. Polluentur [Col. 0367C] fortasse labia nostra proferendo, quia in nimis polluta versantur materia; sed ea, Deo propitio, purgabit calculus quem vobis mittet seraphim de altari praesertim cum non sit haec nostra, sed popularis assertio, cui non audet aliquis refragari, nisi mendosus et mendax apud nostrates haberi non formidet. Electus ille aut potius equus emissarius, jugi, quod leviticus damnat, fluit semine, et hinnit in feminas, adeo impudens ut libidinem, nisi quam publicaverit, voluptuosam esse non reputet. Matres et earumdem filias incestat pariter: nec timet aut erubescit palam temerare conjugum sanctitatem: fornicationis abusum comparat necessitati. Proletarius est adeo quod paucis annis ei soboles tanta succrevit, [Col. 0367D] ut patriarcharum seriem antecedat. Inter assertores turpitudinis ejus, quorum maxima erat copia, religiosissimus presbyter de cujus sinceritate nemo dubitat, nobis retulit quod in una duntaxat villa et adjacentiis ejus X et VII genuit spurios. Quod in aliis effuderit referre longum est, et indicibile nobis. Et, ut ab expressione hujus immunditiae quandoque et lingua nostra recedat, novit Deus et spiritus ejus, qui animae nostrae praesidet, quod tot spurcitias in homine religionis nomen aut habitum praeferente nunquam audivimus, nec tantum sensimus manare fetorem. Totus conventus unanimiter stabat adversus eum, et clerus et populus patriae. Quia ergo patenter advertimus quod sine amotione ejus res emendari non poterat, et nos vestro arctabamur [Col. 0368A] mandato, qui praeceperatis ut eum (si ita esset) omni occasione et appellatione remota amoveremus: Dei et vestra auctoritate freti postposito timore et gratia eum amovimus: et fratres ab obedientia ejus, et laicos a subjectione ejus absolvimus, decernentes etiam ut probatae majorum institutiones de caetero inviolabiliter observentur salva in omnibus auctoritate vestra. Erit itaque Deo et apostolatu vestro dignum opus roborare quod factum est, ne pestifera arbor semel avulsa radices iterum figat in horto vestro, et ad ignominiam apostolicae sedis et religionis opprobrium fructus faciat toxicatos. Cum autem sententia lata esset, universi fratres a nobis veniam petierunt et absolutionem super eo quod servientibus electi, scilicet G. marescalco et [Col. 0368B] quibusdam aliis, qui cum aliis sicariis a mensa ejus recedentes gloriosissimi martyris sancti Thomae sanguinem effuderunt, et iterum ad eum reversi sunt, communicaverant, inviti tamen, sed domino suo, quem ut abbatem venerabantur, et timebant ut familiarem regis, eisdem palam communicanti resistere non audebant. Nos autem, pensantes contritiones cordis eorum et necessitatis articulos, et de vestra quidem misericordia praesumentes, ipsis in sustentatione ecclesiae vestrae modicam injunximus poenitentiam, et quam licuit interim contulimus absolutionem, rogantes ut si placet praescribatis quid eis amplius injungendum sit. Si quidem necessitas ecclesiae, et meritum martyris vehementer exposcit, ut tam sicarii qui pretiosum sanguinem effuderunt, [Col. 0368C] quam complices et fautores eorum gravius puniantur, ut illorum poena terreat alios. Hoc autem indubitanter noverit serenitas vestra quod quicunque huic reformando operam dederit, inimicus Dei et Ecclesiae subversor credetur in nostris partibus.

Domino papae, JOANNES.

A finibus terrae ad vos clamat Anglicana Ecclesia, ut miserabilis illius Ecclesiae, quae prae caeteris omnibus in partibus occidentis fundata et solidata in cruore martyrum crevit et dilatata est in variis agonibus confessorum, minuatis angustias, et electum [Col. 0368D] suum, quem legatorum vestrorum procurante industria tandem obtinuit, jubeatis, accepta consecratione vigere plenitudine potestatis. Petunt hoc episcopi et abbates: petit clerus et populus, quorum votis et vocibus meae parvitatis non est fas abesse suffragium. Et quidem electionis suae formam ipsa mater mea Cant. Ecclesia litteris suis vobis luculenter expressit, quae tam episcoporum quam eorum qui ad vacantium ecclesiarum regimen electi sunt, assensu et testimonio roborata est: ipsius quoque electi merita retulerunt tanti et tales viri, ut tam ab electo quam ab electione procul arceatur omnis sinistra suspicio. Cum ergo canonica sit electio et electus omni acceptione dignus, non ob aliud forte credendum est tanti Patris consecrationem [Col. 0369A] fuisse dilatam, nisi ut illustrius splendeat et fortius vigeat, cum a sanctitate vestra acceperit firmamentum. Plura loqui vereor in auribus majestatis vestrae, praesertim cum materiae excellentiam deprimat stylus humilior, et ad exspolienda ⁜ (22) susceptae causae merita, quae per se patent, mens inops et victa lingua succumbat. Pietatem vestram doceat Spiritus sanctus ut fidelium vota promoveatis prout Ecclesiae expedit: et celeritate adjiciatis quod oratio non praesumit. Si calamus, serenissime Pater, excessit, necessitati quae legibus arctari nescit, ascribatur, non homini. Angustiae enim nostrae multiplicatae sunt super numerum. Valeat semper et vigeat sanctitas vestra.

Venerabili domino et Patri charissimo WILLELMO Dei gratia Senonensi archiepiscopo, et sedis apostolicae legato, suus JOANNES de Saresberia, salutem, et felices semper ad optanda successus.

Nisi membra capiti cohaeserint, corporis incolumitas non subsistit, et merito publicus hostis arguitur quisquis Ecclesiae profectibus adversatur. Quia ergo me sanctae Cantuariensis Ecclesiae membrum, licet modicum, esse constat, necesse est ut vobis communibus pro facultate feram suffragium, et tota diligentia prosequar id in quod se ostendunt studia potiorum. Et vestra quidem sanctitas eidem ecclesiae semper astitit in laboribus suis, et meritorum [Col. 0369C] vestrorum concurrentibus titulis gloriosus martyr agonem suum feliciter consummavit, et clerus optata diu consolatione respirat. Cum enim dominus noster rex Anglorum praefatae ecclesiae, sicut per officiales suos episcopis et clero innotuit, liberam concessisset eligendi sibi archiepiscopum facultatem: tandem concurrentibus eorum qui in majori degunt ecclesia, et aliorum votis, canonice convenerunt in virum, cui divina praeeunte gratia litterarum eruditio ad doctrinam suffragabitur, vita proficiet ad exemplum, elegantia morum promerebitur gratiam cohabitantium, facundia verbum Dei salubriter dispensabit. Si quidem indubitata spes est, quod sanctissimus, quem semper dilexit et [Col. 0369D] coluit, necessitatibus ejus patronus accedet: et quem successorem elegisse et vocasse visus est ad laborem, promovere disponat ad participium consolationis et gloriae. Is est venerabilis vir Ric., quondam prior Ecclesiae Doverensis, pro quo sanctitatis vestrae genibus provolutus, quanta possum devotione supplico, quatenus ei dexteram gratiae et opem consilii clementer porrigat excellentia vestra: et ecclesiae, quam de naufragio traxistis ad portum, labores et angustias optato solatio relevetis. Id ita demum proveniet, si dignatio vestra obtinuerit, ut electus, accepto consecrationis munere, plenitudine gaudeat potestatis, ut Deo debitum reddere possit [Col. 0370A] obsequium, et indigentibus solatium exhibere. Quod, serenissime et dulcissime Pater, tanto magis necesse habeo postulare, quanto majori meo discrimine quidam mentiri ausi sunt, quod ego apud vos et per vos consecrationem ejus debuerim impedisse. Hoc autem falsissimum esse novit Deus, et sinceritas conscientiae vestrae et meae. Placeat itaque sanctitati vestrae, qui in hac parte novistis innocentiam meam, divinae miserationis intuitu eam, cum optimum fuerit, excusare, ut Deus vos et vestros ab omni discrimine tueatur.

Reverendis dominis et Patribus in Christo charissimis [Col. 0370B] A. et T. sanctae Romanae Ecclesiae presbyteris, et sedis apostolicae legatis, J. de Sar. sanctitatis eorum servus, salutem, et promptae devotionis et reverentiae famulatum.

Divina praeeunte et vobis cooperante gratia, spes consolationis illuxit Ecclesiae, et in sedibus apud nos vacantibus tandem rite licuit idoneos ordinare pastores. Unde et contigit ut Ecclesia Winton. sibi in Patrem et pastorem elegerit virum quem ut fidelium spes est ad hoc ante Dominus praeelegerat, utpote ex magna parte talem qualem Paulus episcopum praecipit ordinari. Is est devotissimus Ecclesiae Romanae filius Ricardus quondam Pictaviensis archidiaconus, cujus eleemosynae consolantur ecclesias sanctorum, cujus facultates sunt egenorum [Col. 0370C] subsidia, cujus potestas est firmamentum justitiae et iniquitatis exterminatio. Est autem vir prudens in consiliis, discretus in opere, modestus in verbo, cujus, ut opinor, industriam et affectum potuistis vos ipsi quandoque experiri. Sic enim ad Deum tota mente creditur esse conversus, ut sua omnia contemnat pro lege Domini, et se ipsum in necessitatis articulo paratus sit offerre sacrificium Deo. Electio ejus primo in episcopali sede celebrata est, in episcoporum conventu solemniter approbata, et tam electionem quam approbationem regius roboravit assensus. Placeat itaque sanctitati vestrae perficere quod per vos tam laudabiliter coeptum est, et providere quo modo maturitate adhibita [Col. 0370D] possit, accepta plenitudine potestatis, divinae vocationis implere munus. Erit enim, propitiante Deo, firmissima columna in domo Domini, et tam propriae quam aliarum ecclesiarum necessitates fortissime sustinebit.

Venerabili domino et Patri charissimo HU. De gratia Ostiensi episcopo, J. de Sar., salutem et plenae devotionis obsequia.

Vererer tantam alloqui majestatem, nisi me vestra benignitas relevaret, et animaret ad verbum illius [Col. 0371A] verae charitatis recordatio quam prae caeteris fere mortalibus ad sanctum tunc confessorem, nunc gloriosum martyrem habuistis, cui me pro libertate Ecclesiae coexsulare divina fecit misericordia. Hac fiducia roboratus audeo sanctitati vestrae attentius commendare virum procul dubio commendabilem. Ric. Winton. electum, cujus facultates sunt egenorum subsidia, ecclesiarum consolatio. Cujus potestas iniquitatis exterminatio est, et justitiae firmamentum. Is tanta affectione amicum vestrum gloriosum martyrem Christi diligit, ut se illius constituerit servum, ut alumnos qui multi ad eum confluunt in suis necessitatibus consoletur, et eum pro viribus studeat imitari. Sanctitatis itaque vestrae pedibus provolutus meo et eorum qui nobis coexsulaverunt [Col. 0371B] nomine precor attentius, quatenus negotia ejus sic gratia vestra promoveat, ac si eum videretis sancti Thomae negotiis insudantem. Nam et ipse sua omnia, imo et se ipsum, gloriosissimo martyri, quem patronum praeelegit, mente devotissime consecravit.

Domino GRATIANO JOAN. ⁜ (23) .

Veritas Christi, quam in vobis esse prae caeteris qui missi fuerant in negotio sancti Thomae mundus agnovit, mihi confidentiam praestat, ut eos quos praefato martyri devotos esse constat dilectioni [Col. 0371C] vestrae secure audeam commendare. Horum unus est et numerandus in primis, venerabilis vir R. Winton. electus, quondam Pictavens. archid. pupillorum pater, et moerentium consolator, fautor ecclesiasticae libertatis, justitiae cultor, et iniquitatis adversarius, quantum pro tempore licet, imo ulterius, ut in eum saepe pro Domino contendentem non sine periculo malorum impetus excandescat. Homo devotus est apostolicae sedi et cujus familiaritas honori vestro valeat inservire. Et quidem desiderat ut sedulitas ejus vobis officiosa possit esse in aliquo, magnique censebit instar muneris si ei quidquam injungere voluerit dilectio vestra. Quia ergo secundum Deum ad regnum Ecclesiae salubriter et ad consolationem multorum vocatus est charitatis [Col. 0371D] vestrae genibus provolutus quantacunque possum instantia supplico, quatenus et personam ejus et causam habeatis propensius commendatam, et sic ipsius promoveatis negotia, sicut expediendas novistis Anglicanae Ecclesiae necessitates. Se enim totum, ut indubitata spes est, Christi devovit obsequio, paratus etiam propriam animam pro Ecclesia victimare. Valete.

Domino papae, Exoniensis episcopus.

[Col. 0372A] Sacrosancta Romana Ecclesia, etc. Vide inter variorum ad Alexandrum epistolas, Patrologiae t. CC.

ALEXANDRO papae, BARTHOLOMAEUS Exoniensis episcopus.

Membris est vigor a capite, etc. Vide ibid.

Excellentissimo domino et Patri charissimo A. Dei gratia summo pontifici. B. Exoniensis episcopus, salutem.

Apostolatui vestro, etc. Vide ibid.

Domino papae, prior Cantuariensis et conventus.

Eos vobis securius commendamus, etc. Vide ibid.

Domino papae, ODO prior et conventus Cant.

Calamitates quas Ecclesia nostra, etc. Vide ibid.

Venerabili domino et Patri charissimo BOSONI Dei gratia sanctae Rom. Ecclesiae presbytero card., suus [Col. 0372C] JOANNES de Sar., salutem, et promptae devotionis obsequium.

Familiaritas quam a diebus domini Lucii Cantuariensibus dilectio vestra semper exhibuit, mihi multam dat apud vos interveniendi fiduciam: ut quod necessitati nostrae et saluti vestrae expedire non dubito, bonitati vestrae confidenter exponam. Meministis prae caeteris quoniam Ecclesiae Romanae negotia prae caeteris didicistis, quomodo Cantuariensis Ecclesia sedi apostolicae fidem et devotionem semper exhibuit fere prae caeteris quae in orbe sunt. Recolitis enim quomodo bonae memoriae Theobaldus ejusdem Cantuariensis Ecclesiae archiepiscopus amicus vester quoque familiaris, pro tuendo jure Ecclesiae et constitutionibus apostolicae sedis pertulerit: [Col. 0372D] et quomodo Ecclesia archiepiscopus martyres semper habuerit aut confessores egregios. Quia ergo vobis Ecclesiae causam ad plenum commendatam esse non dubito, paternitati vestrae preces quantas Patri et domino licet devotissime porrigo, quatenus electum nostrum tantis, ut spes est, decessoribus idoneum successorem, et vobis, Deo propitiante, devotissimum in omni tempore ea charitate amplectamini, et diligentia tueamini, qua fovere consuevistis anteriores archiepiscopos, quia ipse in obsequio vestro pro facultate sua prioribus non invenietur inferior.

PETRO abbati Sancti Remigii domini suo unico, suus JOANNES de Sarisb., salutem, et utriusque vitae successus.

Diuturni causas silentii reddere non oportet, cum terrarum jam a multo tempore sint subtracta commercia, et intermeantibus de gente in gentem sine dispendio salutis, et vitae periculo transire non liceat. His vero, qui suspecti habiti sunt, diligentius praecavendum est, ne ex aliqua probabili occasione publicae potestatis iram incurrant. Quia dum timet unusquisque quod meruit, adversus eum quem injustius et atrocius laesit, facilius excandescit. Nam, [Col. 0373B] ut ait quidam satis eleganter et vere:

Cum enim illuc in propria persona accedere non valerem, diligentem de domesticis nostris exploratorem direxi, et audita per eum status melioratione manifesta, gavisus sum; jam enim res directae erant in hunc articulum ut, si Dominus pacem daret, et ibi ministrantibus possent sufficere, et [Col. 0374B] humilitatem debitam hospitibus pro loci modulo laudabiliter exhibere. Siquidem fratres ibi degentes, tam episcopi quam officialium ejus, sed et vicinorum gratiam meruerunt, possentque amodo amicorum subsidio per gratiam Dei et suam industriam dilatari, nisi conatibus eorum tempestas ingruens obviaret. Sed licet vicini undique, qui munitiones custodiunt, ab eis saepe multa extorqueant, tamen pro viribus solliciti sunt Deo et domino suo sancto Remigio servare fidem, et vestris per omnia jussionibus obedire. Frater Absalon cum reditu nostro desiderabat pertransire ad nos, sed propter imminentia pericula, meo et fratris mei consilio, reversus est ad domum, cui, si abesset, desolatio imminebat. [Col. 0374C] Canonem vero constitutum deposuit in manu vestri Ricardi, ut illum recipiatis de manu ejus, si forte Deus commodiorem intermeandi dederit. facultatem. Et quia malitia invalescit, ut oportet, fratres, qui in domo vestra sunt, urgente necessitate post latrones et praedones per castella discurrere ut neuter eorum interdum domi inveniatur, nobis, si placeret vobis, et consilio vestro, videretur admodum expedire, ut etiam cum diminutione aliqua pensionis mitteretis aliquem honestum, et ad necessitates monasterii compositum fratrem, qui posset illis esse solatio, et in absentia aliorum adventantibus respondere, et sua praesentia testificari locum religionis titulo Domini consecratum. Nam si ibi multiplicior apparuerit religiosorum [Col. 0374D] numerus, procul dubio major ab incolis Domini reverentia exhibebitur, et malefactorum improbitas facilius conquiescet.

LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum, amico suo charissimo, magistro JOANNI de Saresberia, Carnotensi electo, salutem cum sincera dilectione.

Quod capitulum Carnotense de consilio domini Senonensis archiepiscopi, apostolicae sedis legati, divino potius, ut credimus, instinctu vos in pastorem et dominum, pari voto et assensu, solemniter et canonice elegerunt, gratum ducimus et acceptum; [Col. 0375A] tum beati Thomae martyris consideratione, cujus familiaritatem meritis vestris meruistis adipisci, tum morum et scientiae vestrae contemplatione. Eapropter discretionem vestram monemus et precamur attentius, quatenus, electioni de vobis factae benignum praebentes assensum, tam solemni et tam laudabili tantae ecclesiae vocationi praesentiae vestrae exhibitione satisfacere maturetis, ne nostrum et archiepiscopi Senonensis, qui ad hoc fideliter et efficaciter consummandum laboravit, diutius suspendatur desiderium, et spes Ecclesiae Carnotensis mora prolixiori torqueatur. Valete.

[Col. 0375B] Venerabili domino suo et Patri, JOANNI Dei gratia Carnotensi electo, pastoralis curae sollicitudinem gerere ad salutem.

Quod natum est ex carne, caro est; et quod natum est ex spiritu, spiritus est. Hinc est quod magnificat anima nostra Dominum, et in Deo spiritus noster exsultavit, quia vos nobis in pastorem electum non revelavit caro et sanguis, sed Pater noster qui in coelis est, visitans nos Oriens ex alto. Sane tam dissona hominum vota, tot varias mentium voluntates, adunare non potuit nisi spiritus unitatis, adeo ut indubitanter sit evidens eum quem spiritus revelavit, coelitus destinatum. Curiae coelesti gaudium intulisse credimus, quod Beatae Virginis Ecclesia, per Spiritum sanctum concipiens, [Col. 0375C] dilectum Deo et hominibus pastorem germinavit. Acclamantibus itaque omnium votis desideratum sibi postulat, et ad dilectum et ad electum sibi incunctanter aspirat Carnotensis Ecclesia, sponsique desiderio jam languescens: Osculetur me, inquit, osculo oris sui (Cant. I) . Urgeat amor Christi eum qui regis filiae desideratur amplexibus, et stimulis salutaribus compungatur qui ad Dei filios propagandos Christi gener eligitur. Erubescat regnum coelorum solus ingredi, cui divini germinis pompa gloriosa promittitur; et qui coronam auream creditur meruisse, gloriosi labore officii mereatur aeternam. Mittimus ergo ad vos ex capitulo nostro personas spectabiles, decanum videlicet, cantorem [Col. 0375D] et cancellarium, qui universitatis nostrae mentem vobis offerant, et personam vestram postulantes, vestri adventus desiderium viva nobis voce denuntient.

JOANNES, divina dignatione et meritis sancti Thomae, Carnotensis Ecclesiae minister humilis, PHILIPPO decano Beati Martini totique capitulo in Domino, salutem.

Universitatem vestram ignorare non credimus quod controversiam, quae inter homines de Castro Novo Beati Martini et R. nobilem ecclesiae vestrae thesaurarium vertitur super quibusdam juramentis [Col. 0376A] vel fidei praestatione quam occulte inter se dicuntur praedicti homines praestitisse in depressionem juris praedictae ecclesiae, dominus papa nobis commisit audiendam, et, omni contradictione et appellatione cessante, fine debito terminandam. Nos itaque secundum apostolicum mandatum et de consilio virorum religiosorum et prudentium procedentes, et sufficientibus testibus omni exceptione majoribus rei cognita veritate, sententiam excommunicationis in praedictos homines, tum propter eorum manifestam contumaciam, tum propter praedictae conjurationis probatam testibus infamiam, auctoritate apostolica qua fungimur in hac parte protulimus; illos vero quos audivimus esse principes factionis nominatim vinculo excommunicationis innodavimus; [Col. 0376B] in reliquos vero omnes, qui sunt ejusdem conjurationis complices, non ex nomine, sed in omnes sententiam excommunicationis protulimus generalem. Vobis itaque eorum nomina qui nominatim excommunicati sunt litteris nostris expressa transmittimus: Reginaldus Meschini, Petrus de Montebruis, Nicolaus Engelardi, Petrus Auberti, Paganus Gastinelli, Joannes Ermerardi, Radulfus de Fulchis, Radulfus Thomae, Gilo Balduini, Petrus Aimeri, Gilo Thomae, Gilo Senoreti, Bartholomaeus de Lochis, Petrus de Savoneriis, Harduinus Pelliparius, Petrus Chivittonus, Reginaldus Goslani, Juguelmus Cordoanarius, Hamericus Epuliardi, Sancio Emenardi, Gaufridus de Cormeriaco, Bartholomaeus Fromaudi, Jocelinus Pelliparius, Herbertus [Col. 0376C] de Carnoto, Bartholomaeus Attatei, Thomas de Ambasia. Inde est quod universitati vestrae auctoritate apostolica mandamus ut illos quos nominatim excommunicavimus excommunicatos ex nomine nuntietis, et generalem excommunicationem quam protulimus in reliquos qui praedictae conjurationis sunt complices, in omnes generaliter promulgetis, et in ecclesia vestra a sacerdotibus minorum altarium ecclesiae praedictos excommunicatos tam ex nomine quam in genere faciatis frequenter et solemniter nuntiari, vel eos a divinis officiis cessare compellatis.

JOANNES, divina dignatione et meritis sancti Thomae, Carnotensis Ecclesiae minister humilis, omnibus ad quos litterae istae pervenerint, in Domino salutem.

Noveritis quod, cum venissemus ad Ecclesiam Carnotensem, nobilem virum Joannem comitem Vindocinensem, ob injurias, damna et concussiones quas ecclesiae Sanctissimae Trinitatis Vindocinensis saepius irrogaverat, vinculo excommunicationis astrinximus et plus quam triennio tenuimus astrictum. Verum procedente tempore, ad venerabilem [Col. 0377A] Patrem nostrum Petrum, sanctae Romanae Ecclesiae titulo S. Chrysogoni cardinalem, apostolicae sedis legatum, accessit, et praestita juratoria cautione, se de injuriis et laesionibus ecclesiae memoratae satisfacturum, praesente illustri Anglorum rege et pro eo intercedente, meruit absolvi, relicto nobis quod de jure restabat exsequendum. Citatus vero comes praestitae non stetit cautioni, dicens se in hanc formam non praestitisse juramentum: unde et pristinam a nobis reductus est in sententiam, quam dominus papa Alexander III confirmavit. Tandem, cum dominus Anglorum rex doloret illum tandiu excommunicationi subjacere, regiam adjecit manum, eumdem compellens ut exhibitione justitiae se a sententia excommunicationis qua tenebatur faceret [Col. 0377B] absolvi. Nos autem comes poenitens, ut videbatur, et corde contritus adiit, ac de injuriis satisfaciens competenter, ad preces domini regis Anglorum et abbatis et fratrum ecclesiae praefatae absolutus est, juratoria cautione praestita se manum ulterius, nec ad eamdem ecclesiam, nec ad homines vel possessiones ipsius, extensurum, nisi aliquid de jure posset evincere. Quod ut posteritati notum fieret, et ecclesiae jam dictae prospiceretur indemnitati, tam scripti quam sigilli nostri testimonio fecimus communiri.

Actum publice, anno Gratiae 1180.

JOANNES, divina dignatione et meritis S. Thomae martyris, Carnotensis Ecclesiae minister humilis, omnibus ad quos praesentes litterae pervenerint, in Domino salutem.

Noveritis illustrem virum Joannem Vindocinensem a nobis sententia excommunicationis, quam etiam dominus papa Alexander III confirmaverat, fuisse diutius innodatum propter quasdam iniquas consuetudines, quas in villis Sancti Launomari Blesensis, in pago Vindocinensi constitutis, contra justitiam usurpabat. Vindicabat enim in illis sibi [Col. 0377D] jus hospitandi, talliam, corvagium, avenagium, justitiam cruoris et latronis, quibus omnibus Hierosolymam profecturus coram nobis et multis venerabilibus viris Blesis in perpetuum renuntiavit, ut a vinculo anathematis quo tenebatur mereretur absolvi. Constituit etiam et authentice confirmavit quod, si quis haeredum vel successorum suorum [Col. 0378A] monachos aut homines beati Launomari molestare vel inquietare praesumpserit, super exactione praedictorum sexaginta marcas argenteas dictis monachis persolvere per ecclesiasticam censuram compellatur. Et ne lis in hunc modum sopita vel ab ipso vel ab haeredibus ejus possit iterato suscitari, ad preces ipsius formam pacis initae praesenti paginae commendatam sigilli munimine decrevi roborandam.

Actum Blesis, anno Verbi incarnati 1180.

JOANNES, divina dignatione et meritis beati Thomae, Carnotensis Ecclesiae minister humilis, PETRO de Candeio salutem.

Omnis eleemosyna tanto est Deo acceptior et largitori suo fructuosior, quanto ipsius industria commodior accipienti fuerit et utilior. Hinc est quod utilitati tuae providentes consulimus, et admonemus in Domino, ut in ecclesia tua de Landa monachos de Fontanis contra formam ordinis Cisterciensis missam celebrare non compellas. Sufficiat autem devotioni tuae officium divinum quod in ipsa abbatia pro tua et praedecessorum et successorum tuorum salute celebrare monachi statuerunt. [Col. 0378C] Vale.

Venerabili domino et Patri charissimo B. Dei gratia Turonensi archiepiscopo, apostolicae sedis legato, JOANNES, divina dignatione ac meritis sancti Thomae, Carnotensis Ecclesiae minister humilis, salutem et juges ad vota successus.

Rectoribus incumbit Ecclesiae viros religiosos propensius diligere, et eos suis confovere facultatibus, longe ab eis injurias propulsare. Hinc est quod vestrae devotionis pietatem exoramus attentius ut persuadeatis Petro de Candeio tanto abundantiorem [Col. 0378D] esse fructum misericordiae, quanto cui exhibetur noscitur plus prodesse. Consulatis ergo ei, et admoneatis in Domino, ne in ecclesia de Landa contra formam ordinis Cisterciensis monachos de Fontanis missam cogat celebrare, cum praedicti monachi in ipsa abbatia pro sua et praedecessorum suorum salute . . . . .